Coalitieakkoord “Foar de Mienskip''

Landbouw De landbouw is van groot belang en kenmerkend voor Noardeast­-Fryslân. Veehouderijen en akkerbouwbedrijven leveren een grote bijdrage aan onze regionale economie en de duurzaamheid. Vaak gaat het om decennia-oude familiebedrijven die belangrijk zijn voor de samenleving en om ondernemers die waarde hechten aan duurzaam beheer van groen en natuur en goed werkgeverschap. Veel van onze inwoners zijn dan ook direct of indirect hierbij betrokken. De gemeente pakt een rol als verbinder tussen agrariërs en natuurorganisaties en als aanjager voor kansen in (natuurinclusieve) landbouw, duurzaamheid en biodiversiteit kan fungeren. Concrete raadsbrede opgave(n): - Een duidelijke landbouwagenda voor de komende jaren.

RAADSBREDE AGENDA

33

COALITIEAKKOORD

Verbonden als coalitie Hierna volgen de thema’s uit het coalitieakkoord. Dit zijn dezelfde thema’s als bij de raadsbrede agenda. Maar in het coalitieakkoord hebben wij als coalitie wel concreter bepaald hoe wij op een aantal gebieden onze ambities willen vormgeven of daar kaders en randvoorwaarden aan mee willen geven. De onderwerpen die in het coalitieakkoord terugkomen zijn: - Mienskip; - Wonen; - Zorg - Economie; - Duurzaamheid.

HOOFDSTUK 01

34

MIENSKIP

COALITIEAKKOORD MIENSKIP

Dorpen- en wijkenbeleid Sociale verbondenheid

Dorpen- en wijkenbeleid Als coalitie staan wij voor een hechte en levendige mienskip, waarbij de gemeente van de mienskip is, voor de mienskip werkt en waar bestuurders bereikbaar zijn.

Betrokkenheid burgers Voorzieningenniveau Cultuur en media Meertaligheid Monumenten en erfgoed Beheer openbare ruimte

Daarvoor wil de coalitie een actief kernenbeleid uitvoeren, waarbij we ook echt werken met contactwethouders. Die zijn niet enkel in naam aanspreekpunt voor een dorp, maar zij mengen zich in de mienskip van dat dorp, zijn herkenbaar, zijn aanspreekbaar en benaderbaar en hebben affiniteit met hun dorpen. De contactwethouders luisteren naar inwoners én horen ze ook: ze begrijpen wat de mensen zeggen. En ze zijn duidelijk en vertellen naast wat wel allemaal kan ook wat niet kan. Zij geven aan waar inwoners moeten zijn, of wanneer inwoners antwoord kunnen verwachten en zij schakelen voor de verdere afdoening met de vakwethouders. Contactwethouders werken daarbij natuurlijk nauw samen met de dorpencoördinatoren, die de stem van het dorp in de organisatie laten doorklinken. Op die manier staan we na de fusie in de vorige periode als grote gemeente juist dichterbij en midden tussen de samenleving in plaats van verderaf. De contactwethouder is bestuurlijk contactpersoon voor het dorp. Dat betekent niet dat hij alle onderwerpen zelf zal afdoen. De contactwethouder zorgt, samen met de dorpen­coördinator wel dat soepel geschakeld wordt met de inhoudelijk betrokken vakwethouder die het betreffende vraagstuk in portefeuille heeft.

Om initiatieven in de dorpen en wijken te stimuleren is het dorpen- en wijkenfonds belangrijk en voorzieningen in de dorpen als dorpshuizen, MFC’s, buurtkamers, jeugdhonken etc. Verenigingen voor dorpsbelangen zijn een belangrijke spil, waarbij zij kunnen rekenen op (financiële) ondersteuning; o.a. door en via de dorpencoördinatoren. Ook het bestaande verenigingsleven speelt een essentiële rol in de Mienskip en we willen de instandhouding daarvan stimuleren.

Biodiversiteit Beheer en onderhoud begraafplaatsen Milieu Afvalbeleid en -inzameling

Concreet willen we daarvoor werken met/aan: - Opdracht geven voor onderzoek naar de stimulering van het verenigingsleven en het voortbestaan van verenigingen, bijvoorbeeld via een fonds voor mienskipsinitiatieven waarbij verengingen een tegenprestatie leveren. - Versterking van de rol van contactwethouders en dorpencoördinatoren; - Behouden dorpen en wijkenfonds; - Behouden OZB-compensatie voor dorpshuizen, waarbij deze aangemoedigd worden om de ruimte die door compensatie ontstaat in te zetten voor verduurzaming en renovatie; - Bereikbare voorzieningen voor inwoners.

Dienstbare overheid Een gemeente dicht bij haar inwoners betekent ook dienstbaarheid in de dienstverlening. We willen onze inwoners het vertrouwen geven om meer te bepalen wat er in hun wijk of dorp gebeurt, zoals het inrichten van een jeugdhonk, snoei- en straat(herstel)werkzaamheden en planontwikkeling in wijken en dorp. Dienstbaarheid betekent, vanuit het kader van het totaal­ belang van de mienskip, voorwaarden scheppen, faciliteren en meedenken met initiatieven van inwoners en ondernemers. Dit is ook volledig in lijn met besturings- en organisatie­filosofie die de organisatie hanteert en die ook aan de basis staat van de Verbeteragenda. Met de besturings- en organisatie­filosofie

35

als leidraad en met de Verbeteragenda heeft de organisatie sinds de ambtelijke fusie enorme slagen gemaakt waar we trots op zijn. Daarom hebben wij er als coalitie alle vertrouwen in dat we, in de lijn met de omgevingswet nieuwe uitdagingen aan kunnen om nog meer samen met inwoners beleid te vormen. Zo is met de ‘oanheaker’ (aanhanger) een tour langs de dorpen/ wijken van Noardeast-Fryslân gemaakt om inwoners te bevragen op de dienstverlening en het beleid van de gemeente. Deze vorm van interactieve beleidsvoorbereiding kunnen we uitbreiden door bijvoorbeeld meer samen te werken met ervarings­deskundigen en belangengroepen. Ook moet de organisatie de goede ingezette lijn van duidelijk, betrouwbaar en bereikbaar zijn doorzetten. Daarbij past een goede en vlotte afhandeling van aanvragen, klachten en vergunningen. Wij staan voor een efficiënt werkende organisatie waarbij inwoners snel geholpen worden, weten wat zij kunnen verwachten en waar alle medewerkers zichzelf ook moreel verplicht voelen om telefonische vragen en mails binnen de vastgestelde servicenormen te beantwoorden. Dienstverlening moet verder gedigitaliseerd worden, maar niet ten koste van persoonlijk contact met de burger. We willen de communicatie richting inwoners nog verder verbeteren.

Concreet wil de coalitie daartoe investeren in: - Interactieve beleidsvorming; - Verbeteren van de communicatie met klanten, bedrijven en inwoners; - Inclusieve dienstverlening met aandacht voor laaggeletterdheid, visueel gehandicapten en anderstaligen - Professionele, efficiënte en kwalitatieve dienstverlening (korte wachttijden, nakomen servicenormen en een track- en trace systeem zodat inwoners weten wat de status van bijvoorbeeld een aanvraag is) met aandacht voor behoud van de menselijke maat en persoonlijk contact, middels het Programma Dienstverlening dat we in 2025 uitvoeren - De gemeente zal inzetten op het terugdringen van het niet-gebruik van voorzieningen door verbetering van de vindbaarheid.

En natuurlijk willen we, verbonden met de mienskip, ons unieke gevarieerde landschap behouden en de biodiversiteit

HOOFDSTUK 01

stimuleren. Daarvoor werken we samen met inwoners en met de landbouw aan meer variatie in ons groen met meer bloemen en kruiden om zo aan betere omstandigheden voor insecten en vogels te creëren. Waarbij biodiversiteit vanzelfsprekendheid is en waarbij we ook als gemeente zelf inzetten op maatregelen als: uitgestelde maaidata, ecologisch berbeheer en stimuleringsfonds groen in dorpen en wijken. Wij zien hier ook een duidelijke relatie met landbouw die zich bijvoorbeeld actief inzet voor akker- en weidevogelbeheer. Concreet betekent dit dat wij ons inzetten voor de volgende punten: - Doorzetten pilotproject anders omgaan met maaie n en inzaaien; - Betrekken openbare groenvoorziening (bermbeheer) bij ecologische zone ‘van stad tot Wad’;

Cultuur Cultuur is een belangrijk aspect van verbinding en daarmee een basis voor sociale samenhang. Onze gemeente is rijk aan cultuur, tradities en evenementen en dat willen we behouden. We kennen veel muziek- en theater op locatie, openluchtspelen en evenementen die een breed publiek trekken. Wij vinden dit belangrijke initiatieven vanuit de mienskip die de identiteit en verscheidenheid van deze regio uitdragen. Cultureel zit de kracht van Noardeast-Fryslân in dit soort podia en evenementen die behalve lokaal ook bovenregionaal bezoek kunnen trekken. Cultuur dient niet alleen het vermaak van de inwoners, maar is door de infrastructuur een belangrijk sociaal vangnet. Daarom willen we evenementen, verenigingen en accommodaties ondersteunen en nemen we een actieve houding richting organisaties (van evenementen) aan. Ook vinden we dat tradities als versierde wagen, vuurbulten en carbidschieten bij onze gemeente horen. Concreet: - Ondersteuning evenementen en culturele projecten; - Actieve houding en evenementenbeleid doorzetten; - Een vast terrein voor grotere evenementen in of rondom Dokkum - Benutten van cultuur als preventiemodel in het sociaal domein; - Goede toegankelijkheid en (financiële) bereikbaarheid van musea om inwoners en toeristen nauw te betrekken bij onze cultuur en historie.

36

COALITIEAKKOORD MIENSKIP

Friese taal en meertaligheid

Sport, muziek en cultuur

Als Fryske gemeente willen we onze eigen taal en de streektalen meer koesteren. De gemeente doet er zelf meer om het Frysk een prominente plek te geven en ook in het onderwijs te stimuleren.

Voorzieningen voor sport, muziek en cultuur vinden wij van groot belang voor de sociale samenhang. Het muziekonderwijs op de muziekschool en op scholen is belangrijk en moet blijven bestaan. Daarbij willen wij meer samenwerking tussen muziek­ scholen en het onderwijs en cultuursector stimuleren.

Uitgangs- en actiepunten: - ‘Fries voorop’ in de communicatie met inwoners; - De Friese taal heeft een gelijkwaardige plaats binnen onze meertalige gemeente, die dit actief uitdraagt en daar financieel ook in wil bijdragen; - Streektalen meer zichtbaar in stad en dorpen, bijvoorbeeld steegnamen, gedichten en teksten op muren en financiële steun bij het schriftelijk en digitaal vastleggen van het Dokkumers en andere streektalen nu die er nog zijn; - Meer aandacht voor en hulp bij laaggeletterdheid in de beide rijkstalen.

Van afval naar grondstoffen In 2020 is de kadernota grondstoffeninzameling vastgesteld. Daarop voortbouwend wil de coalitie de circulaire gedachte stimuleren en het restafval zoveel mogelijk beperken. Daarom onderstrepen we de VANG-doelstellingen. De komende periode werken we aan een onderzoek waarbij we kijken hoe we zo goed als mogelijk aan de VANG-doelstellingen kunnen voldoen. Met de verenigingen die op dit moment nog betrokken zijn bij de inzameling van oud papier willen we werken aan een afbouwregeling. Om het verengingsleven te blijven te stimuleren wordt gewerkt aan een verenigingsfonds zoals genoemd onder het kopje “dorpen- en wijkenbeleid.” Afspraak: - Er moet een eenduidig grondstoffeninzamel-systeem zijn voor de gehele gemeente om maximaal bij te dragen aan het behalen van de VANG-doelstellingen. Dit moet het resultaat zijn uit het onderzoek dat in 2025 wordt uitgevoerd. - We onderzoeken hoe we het verenigingsleven kunnen blijven stimuleren en werken aan een verenigingsfonds zoals genoemd onder het kopje “dorpen- en wijkenbeleid”. - Vervolgens wordt een afbouwregeling voor de kerken, scholen en verenigingen, die op dit moment een vergoeding ontvangen voor oud-papier-inzameling, gerealiseerd.

Bibliotheken zijn van belang voor veel maatschappelijke vraagstukken. Het wordt steeds van groter belang dat mensen zich blijven ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van technologie. Maar ook voor laaggeletterden of op het gebied van digitale inclusie zijn bibliotheken van groot belang. Dit betekent concreet: - Samenwerking theaters, muziek(scholen) en onderwijs stimuleren; - Tarieven en contributies zo laag mogelijk blijven houden zodat zoveel mogelijk kinderen en volwassenen er gebruik van kunnen maken. Gezinnen met een laag inkomen moeten daarvoor een extra financiële bijdrage bij de gemeente kunnen aanvragen; - Stimuleren en ondersteunen bibliotheken en musea om meer op het Fryske in te steken.

Stedenband Crediton en Fulda Wij staan positief tegenover de stedenband van Dokkum met Crediton en Fulda vanuit de verbondenheid met Bonifatius als figuur van Europese betekenis. Met de blik naar buiten kunnen we dat meer vormgeven en kansen benutten: meer mensen uit de bevolking (jongeren) bij uitwisseling betrekken, onderwijs en ondernemers op dit onderwerp beter verbinden en hieraan gekoppelde kansen op het gebied van verblijfs- en cultuurtoerisme benutten. Dit biedt kansen voor de gehele gemeente hebben. Daarom zal ons speerpunt zijn: - Kansen van de stedenband met inwoners, ondernemers en onderwijs vormgeven en uitbouwen voor de gehele gemeente Noardeast-Fryslân.

37

WONEN Bouwen en vergunningen De druk op de woningmarkt is groot. De vraag is veel groter dan het aanbod en jong talent trekt uit onze regio weg door tekort aan starterswoningen en sociale huurwoningen. De coalitie wil de opgaven ambitieus oppakken. Enerzijds nodigen we alle dorpen uit om actief met plannen te komen waarbij we deze flexibel en met maatwerk willen faciliteren, zodat ook in de dorpen een brede spreiding qua doelgroepen en prijsklasse gerealiseerd kan worden. Anderzijds met een actief grondbeleid en een actieve rol voor de gemeente werken aan passende huisvesting voor alle doelgroepen. In het totaalpakket moet er, met aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit, ruimte zijn voor alle doelgroepen, sociaal en in de vrije sector; starters en senioren, woon-zorg combinaties, generatiebestendig wonen en alternatieve woonvormen. De nadruk moet daarbij op betaalbaarheid liggen. Daarbij wil de coalitie ook innovatieve tijdelijke woonvormen faciliteren om de druk van de ketel te halen. Zowel inwoners die hier willen blijven wonen als mensen die hier willen komen wonen moeten de mogelijkheid krijgen, waarbij de inwoners met een sociaaleconomische binding aan het gebied een steuntje in de rug verdienen en in bepaalde

Ruimtelijke ontwikkeling / ruimtelijke kwaliteit Wonen Grondbeleid Omgevingswet Bedrijfsvoering + Dienstverlening ICT Centrale Huisvesting Vergunningverlening Huisvesting ambtelijk apparaat

HOOFDSTUK 01

gevallen voorrang moeten kunnen krijgen. In de samen­ werking met alle partijen zien wij de meerwaarde voor het ‘woonplatform’. We willen de woningbouwopgaven in Dokkum én dorpen met de volgende maatregelen invullen: - Investeren op actief grondbeleid; - Maatwerk, facilitering per dorp, naar aard, schaal en karakter; - Dorps- en stadsontwikkelingsmaatschappijen (DOMs en SOMs) stimuleren, financieel ondersteunen en waar mogelijk beter faciliteren; - Open staan voor alternatieve woonvormen/innovatieve woning bouw, zoals generatiewoningen en hofjeswoningen. Het beleid dat we neerleggen in de woon-zorgvisie wordt opgenomen in het volkshuisvestingprogramma. - Voorkomen dat woningen die geschikt zijn voor permanente bewoning een recreatievergunning krijgen; - Een faciliterende ambtelijke organisatie: vlotte afhandeling van vergunningsaanvragen, binnen de wettelijke termijn van 8 weken; -  Meedenken met de inwoners in de lijn van de Omgevingswet; - Samenwerking met woningbouwcorporaties om het percentage sociale huurwoningen, ook in de dorpen, op peil te houden (jaarlijks vastgelegd in prestatieafspraken); - Aandacht voor wonen in combinatie met zorg. De coalitie realiseert zich terdege dat dit een investering in de ambtelijke organisatie vraagt.

Daarom wil de coalitie komen tot een investeringsagenda, waarbij met eenmalige middelen wordt geïnvesteerd, ook in (tijdelijk) personeel, om ontwikkelingen op gang te brengen en ambities waar te maken.

38

COALITIEAKKOORD WONEN

Historisch karakter binnenstad Dokkum

Cultureel erfgoed, monumenten en kerken

We zijn trots op het historisch centrum van de binnenstad Dokkum. Dat koesteren we en willen we behouden en verder ontwikkelen. Het is ook mooi dat er een goed plan ligt voor herontwikkeling van het Harddraverspark in Dokkum, dat het centrum en de functie van het park verbindt en versterkt. Juist om het karakter van de binnenstad te behouden passen daar geen nieuwe bruggen naar het Panwurk en de bolwerken bij.

We willen zorgvuldig omgaan met monumentale en karakteristieke gebouwen en aangezichten in onze gemeente. Het monumentenbeleid dat nu opgesteld wordt, moet een solide en structurele basis vormen voor bescherming, behoud en beheer van monumenten en erfgoed in onze gemeente, zoals karakteristieke boerderijen en het cultuurhistorisch landschap.

Uitgangspunt: - Geen nieuwe bruggen naar Panwurk en Bolwerken.

We willen ook een regionale kerkenvisie voor gemeente Noardeast-Fryslân: voor een tijdige bezinning op afbraak of herbestemming van kerken als gezichtsbepalende monumenten voor de lokale mienskip. De rijksoverheid heeft in 2019 via de Rijksdienst Cultureel Erfgoed alle gemeenten hiertoe opgeroepen. Inzet: - Vaststellen en uitvoeren monumentenbeleid; - Opstellen kerkenvisie.

39

ZORG Zorg en welzijn We willen zorg, welzijn en ondersteuning duurzaam, bereikbaar en betaalbaar houden. Daarvoor is meer samenwerking met de mienskip nodig. Door samen te werken, duidelijke afspraken te maken en met meer aandacht voor preventie kunnen we extra ambities waarmaken én de zorg ook betaalbaar houden. Door op een andere manier naar zorg te kijken kunnen we in het Sociaal Domein besparen zonder dat dit ten koste gaat van de zorg aan inwoners. Daar is onze gemeente de afgelopen periode al mee gestart. Bijvoorbeeld door scherper toezicht op contracten met zorgaanbieders en door een andere efficiëntere inzet van zorggelden. Een betere verbinding van zorg met het onderwijs, welzijnsinstellingen en huisartsen kan op langere termijn een kostenbesparing opleveren. De eerste stappen in die verbinding zijn gezet en moeten versneld worden voortgezet om tot laagdrempelige, betaalbare en toekomstbestendige zorg te komen. Inwoners die gebruik maken van zorg en bijbehorende voorzieningen moeten hier op eenvoudige wijze gebruik van kunnen maken. Zorg moet dichtbij zijn en er moet efficiënt gewerkt worden met de benodigde budgetten. Welzijnsorganisatie hebben hierin een sleutelrol. Daarnaast zien we een ontwikkeling van de Sionsberg tot streekziekenhuis met een uitbreiding van de spoedzorg. Door samenwerking met de huisartsen kan laagdrempelige zorg dichtbij worden geboden.

Het gezondheidsbeleid gaan we volgens de Fryske Mienskip Oanpak vormgeven. Doel daarvan is een stimulerende en gezonde omgeving te creëren waarin jongeren veilig kunnen opgroeien. Op lokaal niveau worden acties, interventies en maatregelen opgesteld en ingezet om het welzijn in brede zin onder jongeren

HOOFDSTUK 01

Sociaal Domein Onderwijs (kinderopvang / vve, onderwijshuisvesting) Gezonde leefstijl (bewegen, voeding) Welzijnswerk (algemeen) Jobinder Financiën Verkoop gemeentehuis Ferwert

te stimuleren. Op basis daarvan maken betrokkenen zelf een actieplan dat zij ook uitvoeren. Als lokale betrokkenen zien wij bijvoorbeeld scholen, huisartsen en welzijnswerk waar naar ons idee met meer samenwerking grote resultaten kunnen worden geboekt.Ook de sportverenigingen zijn voor ons belangrijke partners in het gezondheidsbeleid om een gezonde leefstijl voor iedereen te bevorderen. De afgelopen vier jaar heeft Noardeast-Fryslân samen met ervaringsdeskundigen armoedebeleid ontwikkeld met speciale aandacht voor kinderen en sociale uitsluiting. Dit beleid moeten we, in samenspraak met de doelgroep, verder doorontwikkelen. Daarbij moeten de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Huishoudelijke hulp moet weer inkomensafhankelijk worden. Kinderen in gezinnen met een minimuminkomen moeten te allen tijde mee kunnen doen aan sport-, schoolen muziekactiviteiten. Zowel op het gebied van ouderenbeleid (gecombineerd met wonen en zorg) als op het gebied van jongerenbeleid geldt dat investeren in preventie zichzelf op termijn, niet alleen financieel maar ook kwalitatief, terugverdient. In het zorg- en welzijnsbeleid moet toenemende vereenzaming onder ouderen, maar ook onder alleenstaanden en jongeren, meer aandacht krijgen.

40

Het aandeel ouderen verdubbelt de komende jaren. Wij zullen samenwerking met dorpsbelangen, woningbouwcorporaties, welzijnswerkers en -voorzieningen in de dorpen en initiatieven op het gebied van mienskipssoarch, waarbij mensen elkaar ondersteunen, stimuleren en steunen. Als coalitie zetten wij ons ervoor in dat er een volwaardig en gevarieerd aanbod voor wonen en zorgvoorzieningen; ook in de kleinere dorpen, blijft bestaan. We willen komen tot een robuust jeugd- en jongerenwerk voor stad en dorpen. Wij willen ons met de welzijnsorganisaties inzetten voor welzijnsactiviteiten die preventieve en laagdrempelige zorg en begeleiding bieden. Ook dat kan kosten in het Sociaal Domein terugbrengen, zonder dat welzijn in gevaar komt. Volgens ons is ook een koppeling mogelijk met het bibliotheekwerk als plek van sociale ontmoeting in de wijk. Noardeast-Fryslân is een regenbooggemeente.

Daar zijn we trots op en dat willen we blijven! Dit vertaalt zich in de volgende punten: - Doorzetten kostenbesparing zonder dat dit ten koste gaat aan zorg aan inwoners; - Gezondheids- en welzijnsbeleid volgens volgens de Fryske Mienskip Oanpak: inzet op betrokkenheid en preventie; - We houden het accent op preventieve jeugdzorg om de kwaliteit en betaalbaarheid van de jeugdvoorzieningen zoveel mogelijk te waarborgen; - Stimuleren samenwerking scholen, huisartsen en welzijnswerk; - Met doelgroep doorontwikkelen armoedebeleid; - Inzet op gevarieerd aanbod van woon- en zorgvoorzieningen, ook in kleine dorpen; - Inzet op preventie dichtbij en laagdrempelig in gezondheids-, welzijns-, ouderen- en jongerenbeleid; - Noardeast-Fryslân blijft een regenbooggemeente; - Bij de woningbouwproductie rekening houden met extra contingent voor statushouders om deze goed te kunnen blijven huisvesten; - Gezonde leefstijl, in samenhang met sport, stimuleren.

COALITIEAKKOORD ZORG

Ontheemden Voor ontheemden nemen we een verantwoordelijkheid en we bieden ze veiligheid en onderdak. Dit doen we op een respectvolle manier naar de ontheemden maar ook naar onze inwoners. Daarbij willen we voor asielzoekers en statushouders als gemeente zelf de regie in handen houden en willen we betrouwbaar zijn, voor onze Mienskip en richting COA. Dit vertaalt zich in de volgende punten: - De taakstelling om statushouders te vestigen, dient volledig uitgevoerd te worden. Dat wil zeggen dat de huidige achterstand moet worden ingelopen en in de toekomst willen we dat de taakstelling voor 100% wordt ingevuld; - Ongeacht de spreidingswet realiseren we een structureel AZC voor 100 personen. Dit dient met het COA te worden afgestemd en zwart op wit te worden vastgelegd dat de exploitatie voor het COA is; - Als blijkt bij uitwerking van de motie “statushouders juli 2024” dat er een aantal statushouders boven de dan geldende taakstelling kan worden geplaatst, dan zal de coalitie hier positief tegenover staan, in samenhang met een integrale aanpak, ook als dit substantiële extra middelen vraagt. Voorwaarde is wel dat er een gedegen plan is voor dekking en financiering van de lasten.

Onder een integrale aanpak verstaan wij een afweging in samenhang met andere doelgroepen, bijvoorbeeld starters, zorgvragers en doelgroepen uit de urgentieverordening; - De notitie ontheemden is een integrale bijlage bij dit coalitieakkoord.

41

Onderwijs Het onderwijs én de school als sociale plek in wijk en dorp zijn van groot belang in onze gemeente en dat willen we graag behouden. De gemeente heeft samen met de schoolbesturen een integraal huisvestingplan (IHP) ontwikkeld. Dit moet de komende jaren worden uitgevoerd, met een open oor voor het onderwijs. In goed overleg en in samenwerking met het onderwijs zullen we, met oog voor de demografische ontwikkelingen, het IHP ook daadwerkelijk realiseren, eventueel met andere financieringsvormen. Samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang om te komen tot integrale kindcentra kunnen zowel inhoudelijke (voorkomen van achterstanden) als financiële voordelen opleveren. Ook hier willen wij de samenwerking Onderwijs en Zorg, in lijn met de Fryske Mienskip Oanpak,gericht op preventie en betrokkenheid, stimuleren.

HOOFDSTUK 01

Wij vinden het praktisch beroepsonderwijs het fundament van onze arbeidsmarkt. De vakopleidingen zijn belangrijk voor werkgelegenheid en de toekomst van veel jongeren in onze regio. In het voortgezet onderwijs juichen wij plannen voor verdergaande samenwerking tussen verschillende school­ besturen toe; met name op het gebied van techniekonderwijs en de ontwikkeling van de nieuwe leerweg en het vak technologie. We zijn voor samenwerking van het VMBO met het MBO en het bedrijfsleven. Als gemeente spelen we met de Versnellingsagenda een actieve en financiële rol bij het opzetten en faciliteren van netwerken tussen (vak)scholen en bedrijven, onder meer via de Versnellingsagenda. Het is belangrijk om goede (vak)mensen voor de toekomst in de regio te houden en op te leiden. Dokwurk is voor ons een belangrijke partner. Dit sociaal ontwikkelbedrijf helpt mensen met een afstand tot om deel te kunnen nemen binnen de arbeidsmarkt.

42

Concrete punten: - Als gemeente faciliteren we onderwijs met goede huisvesting. Daarbij streven wij naar kwalitatief goed,bereikbaar en betaalbaar onderwijs. Deze mogelijkheidwillen we ook voor kleinere scholen in dorpen bieden, zeker voor die met een stabiel aantal leerlingen op langere termijn: - Voor het IHP komt in het eerste kwartaal van 2025 een update. In dit IHP zullen ook de reëel te verwachtenkosten worden opgenomen voor een totaaloverzicht; - Stimuleren en ondersteunen samenwerking onderwijs, overheid en ondernemers; - Inzet op samenwerking onderwijs en zorg in lijn met de Fryske Mienskip Oanpak.

Financiën We willen verantwoord omgaan met gemeenschapsgeld, want we zien de al eerdergenoemde grote financiële opgaven op ons afkomen: stijgende kosten, ontvlechting van de ambtelijke organisatie, onzekerheid over gelden vanuit de rijksoverheid en onzekerheid over de extra middelen vanuit de jeugdzorg. Daarbij willen we de mienskip zoveel mogelijk ontzien, zodat bezuinigingen niet ten koste gaan cultuur, zorg en sociale voorzieningen. Juist daarom investeren we in samenwerking en preventie om samen met de mienskip voorzieningen laagdrempeliger en goedkoper te organiseren. Door naast de kracht en zelfredzaamheid van de Mienskip ook subsidiemogelijkheden zo goed mogelijk te benutten, houden we de financiën op orde. Daarom steken we ook geen grote bedragen in infrastructurele projecten als nut, noodzaak en (maatschappelijk) rendement onvoldoende duidelijk is. We willen zorgvuldig omgaan met onze voorzieningen. Omdat deze onderwerpen wel een relatie met elkaar hebben hanteren we het uitgangspunt dat lastenverhoging alleen mogelijk is om behoud van het voorzieningenniveau te garanderen.

Daarvoor zal ons streven zijn: - Investeren in een betere dienstverlening, versnelling van woningbouw en zorg dichtbij; - We willen de totale woonlasten op het Fries gemiddelde houden, bij voorkeur lager; - In samenwerking met andere Friese gemeenten een duidelijk signaal af blijven geven aan Den Haag over de decentralisaties en de daarbij behorende financiën; - De Fryske Mienskip Oanpak zien we als aanpak om tot een duurzaam financieel beleid te komen dat rekening houdt met de demografische ontwikkeling van de gemeente; - Inzetten op het aanboren van middelen uit andere bronnen, zo mogelijk in ANNO-verband, gebaseerd op goede plannen en concrete projecten, waarbij het primaat bij de inhoudelijke portefeuilles ligt.

43

COALITIEAKKOORD ECONOMIE

ECONOMIE Economie Om de werkgelegenheid, de economische vitaliteit en de leefbaarheid in onze gemeente te verhogen, willen we het economische klimaat van Noardeast-Fryslân bevorderen. Sleutelwoorden daarbij zijn: ruimte voor ondernemers, samenwerking (zowel met ondernemers als in ANNO verband in de regio), en kansen benutten, passend bij de gemeente. Ondernemers moeten volop de kans krijgen hier een bedrijf te starten. Waar mogelijk moet de gemeente hen helpen en faciliteren. Bestaande bedrijven moeten voldoende mogelijkheden krijgen om binnen de grenzen van onze gemeente uit te breiden. Uitbreidingen moeten wel passend zijn en mogen geen inbreuk maken op de openheid van ons mooie landschap. De gemeente is actief betrokken bij de lokale ondernemers. Daarbij nemen we als gemeente initiatief om bedrijven naar onze gemeente te halen. Om ondernemers ruimte te geven moeten we het convenant bedrijventerreinen goed benutten, door het ontwikkelen van bedrijventerreinen aansluitend bij de vraag van stad en dorpen, rekening houdend met de kernwaarden van onze gemeente. De gemeente is een betrouwbare partner die meedenkt in kansen en verantwoordelijkheid durft te delen. De gemeente staat voor goede dienstverlening en nauwe samenwerking. In die samenwerking spelen de bedrijvencontactfunctionarissen een belangrijke rol.

Onderdeel van die samenwerking is ook goed luisteren naar ideeën van ondernemers, economisch beleid samen met de ondernemers vormgeven en samen investeren in innovatie en werkgelegenheid. En we zijn trots op sociaal-werkbedrijf Dokwurk. Dat is één van de grootste werkgevers van onze gemeente en die is onmisbaar voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Door de juiste begeleiding is er weer toekomst voor deze mensen en een versterking voor onze bedrijven die juist om goede arbeidskrachten zitten te springen. Digitale ontsluiting is essentieel. Dit moet krachtig gestimuleerd worden, juist ook met aandacht voor het buitengebied.

Bereikbaarheid en ruimte voor bedrijven Detailhandelsstructuur Toekomstbestendig duurzame en innovatieve bedrijvigheid Arbeidsparticipatie/toeleidingnaar werk Recreatie en toerisme Sport Beheer en onderhoud sportvelden en gebouwen Regiodeal / versnellingsagenda

Snel internet is voor startende ondernemers een basisvoorziening, maar ook voor een toename van thuiswerken is dit belangrijk. Wij houden vast aan de vastgestelde winkeltijdenverordening voor de detailhandel waarmee we in evenwicht ruimte geven aan ondernemers en mensen voor wie de zondagsrust belangrijk is. Kernpunten zijn: - Ruimte voor ondernemers; - Bedrijventerreinen passend bij aard en schaal van dorpen en stad; - Als gemeente een betrouwbare partner zijn; - Krachtige stimulering digitale ontsluiting; - Bij de kadernota 2026 actualiseren we het ontwikkelfonds waarin structuurversterkende projecten samenhangend zijn ondergebracht.

Recreatie en toerisme Recreatie en Toerisme (R&T) is een groeisector binnen onze gemeente. Het Lauwersmeergebied, het terpenlandschap, de Noardlike Fryske Wâlden, de Waddenzee (UNESCO Wereld­ erfgoed) en Dokkum als historische stad zijn trekkers met bovenregionale uitstraling. De voltooiing van het Súd Ie project

44

brengt hiervoor extra kansen met zich mee, voor bijvoorbeeld het ontwikkelen van vaar- en fietsroutes en het opknappen en begaanbaar maken van oude paden en (op)vaarten om toerist en bewoner optimaal te kunnen laten genieten van ons landschap. Ontwikkeling moet wel passend bij de regio: duurzaam, ecologisch en kleinschalig. Ruimte, rust en de duistere nacht zijn kernwaarden van onze gemeente. Inzet op ‘duurzaam toerisme’ sluit daar goed op aan: bezoekers die bewust de natuur- en cultuurkwaliteit van ons gebied opzoeken. De gemeente moet zich (met de provincie) sterk maken voor betere monitoring van recreatiegasten door ondernemers. Dat wil zeggen: registratie van bezoekersaantallen, hun herkomst, mediagebruik en beoordeling van onze regio. Analyse van deze regiocijfers is nodig voor inzicht in trends en voor een beter onderbouwd toeristisch-economisch advies aan ondernemers en het gemeentebestuur. Daarom zetten we concreet in op: - Bevorderen recreatie en toerisme, passend bij de aard en schaal van de gemeente; - Opzet gestructureerde monitoring R&T.

Sport Bewegen zorgt voor gezonde, participerende en gelukkige inwoners. Net als cultuur is sport ook belangrijk voor de sociale samenhang en kracht van de mienskip. Sport moet daarom laagdrempelig en toegankelijk zijn voor iedereen. De gemeente speelt hierin een stimulerende rol. Binnen de sport is sportaccommodatiebeleid belangrijk. We gaan voor een beleid met meer aandacht voor beheer, gebruik en energievraagstukken. Het beheer moet duurzaam en zoveel mogelijk energieneutraal zijn en de gemeente wil daar weer een belangrijker rol in spelen. Speerpunten: - Bevorderen en stimuleren sport; - Verbeteren sportaccommodatiebeheer, ook gericht op verduurzaming en daardoor energiebesparing.

45

COALITIEAKKOORD DUURZAAMHEID

DUURZAAMHEID Duurzaamheid en energietransitie Het gevarieerde landschap, zowel open en weids als met bossen en elzensingels, biedt ruimte en kansen voor duurzaamheid, natuur, biodiversiteit en landschap. Deze kansen hebben we ook keihard nodig voor de enorme opgaven op het gebied van energie. We willen zelf voorzien in onze eigen energiebehoefte, het gebruik fossiele brandstoffen zoveel mogelijk beperken en de CO2-uitstoot reduceren. De gemeente gaat daarin voorop. Met de noodzakelijke energietransitie willen we met de energie die we duurzaam opwekken voorzien in onze eigen energiebehoefte en energie betaalbaar houden, helemaal voor de mensen die het krap hebben. We willen een gemeente zijn die energie bespaart en opwekt uit duurzame bronnen, waarbij de opbrengsten van zowel energie áls het genot van de landschappelijke kernkwaliteiten te goede komt aan onze inwoners.

Duurzaamheid Energietransitie Landbouw Kustprojecten Verkeer en vervoer Meerjarig onderhoudsbeleid infrastructuur

Om aan alle belangen recht te doen hebben wij de volgende afspraken gemaakt: - Streven naar zelfvoorzienend zijn in energiebehoefte, daarop inzetten en ook bereid zijn te investeren waar zich mogelijkheden voordoen en ontwikkelingen en nieuwe kansen (bijvoorbeeld aquathermie, waterstof en opslag van energie) benutten, bijvoorbeeld via energiecorporaties; - We gaan door met het bestrijden van energiearmoede en in relatie met energietransitie; - We bewerkstelligen proactief de realisatie van een tweede onderstation in Dokkum; - We zetten, vanuit sociaal, economisch en maatschappelijk belang, in op de realisatie van “smart energy hubs” in Hallum en zo mogelijk ook op Betterwird. Daarbij houden we rekening met de uitgangspunten van de zonneladder, omgevingsparticipatie en technische innovatie; - We maken beleid voor de opslag van energie waarbij we borgen dat dit niet commercieel gebruikt wordt; - De gemeente krijgt vanuit wet- en regelgeving een regierol in warmtetransitie. We stellen hiervoor een warmteprogramma op waarbij we als gemeente actief participeren in warmte- of energiebedrijven; - We benutten de Proeftuin Aardgasvrije Wijk in Eanjum om daar van te leren en maken deze schaalbaar voor de rest van gemeente.

We doen hierbij relevante kennis op en zorgen dat we de opgedane kennis behouden; - Blijvend inzetten op onze ambities voor circulariteit; - Stimuleren inwoners die hun huizen beter willen isoleren met duurzaamheidsfondsen; - Wij zijn tegen gaswinning en nieuwe gasboringen in de gemeente; - Geen kernenergie of opslag kernafval of CO2 in onze gemeente; - Opgewekte energie komt te goede aan de gemeenschap en is niet bestemd voor grote datacentra, ook die willen wij hier niet.

46

Landbouw

Verkeersveiligheid

De landbouw- en visserijsector is kenmerkend en van grote waarde voor onze gemeente. Samen met de landbouw- en visserijsector willen wij ons blijven inzetten voor innovatie, duurzaamheid en biodiversiteit.

Verkeersveiligheid is voor ons belangrijk. Daarom willen we ook investeren in de aanpak van onveilige situaties, veilige en goed onderhouden wegen en fietspaden, zoals de rondweg Wânswert. We hebben aandacht voor de ontsluiting van de regio Kollum richting A7.

Op het gebied van landbouw en visserij is er een duidelijke relatie met biodiversiteit, bijvoorbeeld met het in stand houden en verbeteren van het leefgebied voor weide- en akkervogels. Voor duurzaamheid en landbouw is schaalvergroting en intensivering niet altijd de oplossing. In onze gemeente is er daarom geen plaats voor nieuwe niet grondgebonden bio-industrie. We willen als gemeente meer meebewegen in de land- en tuinbouwsector en deze sector ook beter op de agenda zetten. Op basis daarvan willen we kansrijke ontwik­ kelingen doorzetten en concretiseren: - Zoetwatermanagement; samen met Wetterskip, provincie en de sector onderzoek doen en plannen concretiseren; - Energie; beter voorzien in slimme lokale voorzieningen/ buffering; - Compostering van bermgras en hekkelspecie / kringlooplandbouw: mogelijkheden onderzoeken en bevorderen bodemvruchtbaarheid, waterretentie en biodiversiteit. - We stellen een omgevingsprogramma op voor het thema landbouw met als onderdeel de faciliterende rol van de gemeente in de transitie van de landbouw - We zullen actief onze kennisnetwerken binnen P10 en VNG benutten. - Een aanpassing op de consument om ‘groener’ te ondernemen, van boer tot tuinder, wat ook moet leiden tot een positievere beeldvorming van de sector.

Een autoluwe binnenstad biedt, naast een meer verkeers­ veilige situatie ook kansen voor een aantrekkelijker Dokkum en voor de horeca. Langzamer rijden resulteert niet per definitie in hogere verkeersveiligheid. Mede daarom blijft de snelheid in het buite­ngebied zoals de nu is. Ook willen we handen voeten geven aan het opgestelde mobiliteitsplan. Dit betekent: - Investeren in verkeersveiligheid; - Autoluwe binnenstad; - Uitvoering geven aan het opgestelde mobiliteitsplan.

47

COALITIEAKKOORD DUURZAAMHEID

Coalitieagenda voor gemeente Noardeast-Fryslân 2024-2026 Oktober 2024, Coalitiefracties van de gemeente Noardeast-Fryslân.