Bijlage - Friese Energievisie

Energietransitie

De overgang van het gebruik van fossiele energie naar energie uit hernieuwbare bronnen. Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/ economie/industrie-en-energie/energietransitie

EMS

Energie Management Systeem: software om energieverbruik en energieproductie van een gebouw of industriële installatie nauwkeurig te meten en te analyseren.

FET

Friese Energietafel https://frieseenergietafel.nl/

Fossiele energie

Energie die wordt opgewekt of geproduceerd uit fossiele bronnen als steenkool, aardolie of aardgas. De verbranding van fossiele brandstoffen brengt uitstoot van CO2 -gas met zich mee, dat een versterkt broeikaseffect veroorzaakt, dat weer zorgt voor een opwarming van de aarde.

Fossielvrij

Niet gebruikmakend van fossiele energie

Friese Energietafel

Netwerk van alle overheden, maatschappelijke organisaties, netbeheerders en samenwerkende burgers in Friesland. Bron: https://frieseenergietafel.nl/

Geothermie

Het gebruik van warmte uit de diepe ondergrond vanaf 500 meter en dieper voor het verwarmen van huizen, gebouwen, kassen en lichte industrie, ook wel aardwarmte genoemd. Bron: https://www.nplw.nl/technieken/warmtebronnen/geothermie/ default.aspx

GOVI

Gemeentelijke Omgevingsvisie

Groen gas

Hernieuwbaar biogas dat is opgewaardeerd tot dezelfde kwaliteit als aardgas, zodat het geleverd kan worden aan het aardgasnet.

Hernieuwbare energie

58

Energie die afkomstig is van natuurlijke bronnen die op korte termijn continu worden aangevuld, zoals wind, water, zon, bodem, lucht en biomassa. Fossiele energie en kernenergie vallen hier niet onder, omdat deze bronnen niet worden aangevuld. Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/specifiek/wat-ishernieuwbare-energie

Impact elektriciteitsnet

De effecten op het elektriciteitsnet als gevolg van toenemende vraag en aanbod van elektriciteit. De vraag neemt toe, omdat veel energievragers (bedrijven, woningen, mobiliteit) gaan elektrificeren. Het aanbod neemt toe, omdat er lokaal steeds meer duurzame opwek wordt georganiseerd (zon op dak, zon op land, wind en dergelijke). Deze ontwikkelingen kunnen opstopping (congestie) op het net veroorzaken. Meer informatie: https://vng.nl/sites/default/files/2023-07/ infographic-impact-van-de-warmtetransitie_1.pdf

Klimaatdoelen

De doelen uit het Klimaatakkoord (2019). Dit akkoord is de Nederlandse invulling van het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015. Daarin hebben 195 landen, inclusief Nederland, afgesproken om in 2050 de stijging van de gemiddelde wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius, zo mogelijk 1,5 graden Celsius. Volgens het Klimaatakkoord moet in 2030 de uitstoot in Nederland t.o.v. 1990 49% lager zijn. Inmiddels is deze doelstelling verhoogd tot 55% (Klimaatplan). Gedacht wordt nu aan verdere ophoging van deze doelstelling. In 2050 moet 90% van de CO2 uitstoot zijn teruggebracht. Bron: https://www.klimaatakkoord.nl/

Klimaatneutraal

Alle activiteiten door de mens hebben geen effecten op het klimaat. Klimaatneutraal gaat dus verder dan energieneutraal: het houdt in dat je geen netto uitstoot van broeikasgassen veroorzaakt, door uitstoot te verminderen en eventueel te compenseren (bijvoorbeeld via CO₂-opslag of herbebossing). In andere woorden: energieneutraal draait om energieverbruik, klimaatneutraal om de totale impact op het klimaat.

Klimaatneutraal Energiesysteem

Een energiesysteem dat geen invloed heeft op het klimaat. Om klimaatneutraal te zijn, moet dit systeem overgaan op hernieuwbare (duurzame) energievormen, zoals groene elektriciteit, gassen, warmte en vervoersbrandstoffen.

Leidende principes

Vuistregels die, in dit geval, richting geven aan de inrichting van het energiesysteem van de toekomst.

Mono(mest)vergister

Is het vergisten van mest al of niet op eigen bedrijf om warmte en biogas te leveren.

Netcongestie

Tekort aan transportcapaciteit meestal op het elektriciteitsnet, maar soms ook op het gasnet.

Netcongestiemanagement

Het beter benutten van het energiesysteem door vraag en aanbod in tijd en hoeveelheid meer op elkaar af te stemmen. Meer informatie: https://www.liander.nl/-/media/files/ energietransitie/liander-brochure--mogelijke-oplossingentransportschaarste-versie-juli-2023.pdf

FRIESE ENERGIEVISIE

59

NPE

Onafhankelijk

60

Nationaal Plan Energiesysteem is de kabinetsvisie voor het Energiesysteem tot 2050. Deze is vastgesteld in 2023 en wordt elke 5 jaar herzien. Nationaal plan Energiesysteem Onafhankelijk van fossiele brandstoffen betekent dat de samenleving energie gebruikt (of kan gebruiken) zonder dat daar fossiele brandstoffen voor zijn ingezet. Met grotendeels onafhankelijk van energie die van buiten de Provincie Fryslân wordt bedoeld dat in hoeveelheid in de provincie evenveel wordt opgewekt als er vraag is. Praktisch gezien zullen er wel elektronen en gasmoleculen de provinciegrens passeren.

Ontwikkelpaden

Routes waarlangs het energiesysteem zich kan ontwikkelen naar een duurzaam energiesysteem van de toekomst. Deze zijn niet ‘af’ maar geven richting volgens de huidige inzichten. Ze kunnen gedurende de rit naar 2050, bij nieuwe inzichten en ontwikkelingen, worden bijgesteld. Bron: Nationaal plan Energiesysteem

OVEF

Coöperatie Openbare Verlichting & Energie Fryslân

pMIEK

Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur en Klimaat. In dit programma, dat elke 2 jaar vernieuwd wordt, staat hoe toegewerkt wordt naar het energiesysteem van de toekomst. Het geeft onder andere aan in welke volgorde aanpassingen, zoals nieuwe of vergroten van elektriciteitsstations, gerealiseerd worden. In Fryslân wordt het programma ontwikkeld door de samenwerkende partijen binnen de Friese Energietafel en door Gedeputeerde Staten van de Provincie Fryslân vastgesteld. De regionale netbeheerders (Liander, Stedin) nemen de projecten uit de pMIEK met prioriteit op in hun investeringsplannen. Deze worden telkens ter consultatie aan ‘stakeholders’ aangeboden. In 2025 is de pMIEK 2.0, die gebaseerd wordt op de Energievisie, klaar. https://www.ipo.nl/nieuws/iedere-provincie-eenpMIEK-1-0/

PCES

Provinciale aanpak Cluster Energie Strategie, in Friesland met name Cluster 6: voedingsmiddelenindustrie, keramiek en papier- en kartonindustrie.

PEH

Programma Energiehoofdstructuur, het programma van de Rijksoverheid dat laat zien welke nationale energieinfrastructuur nodig is richting 2050. https://www.rvo.nl/ onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/peh

POVI

Provinciale Omgevingsvisie

RWZI

Rioolwaterzuiveringsinstallatie

Samenwerkingsdocument Friese Energietafel

https://frieseenergietafel.nl/files/fet-samenwerkingsdocument. pdf

SPUK-gelden

Specifieke Uitkering, bijvoorbeeld voor nationale isolatieprogramma, nationaal programma lokale warmte en verduurzaming bedrijventerreinen.

TEA

Thermische energie (warmte) uit afvalwater

TEO

Thermische energie (warmte) uit oppervlaktewater

Toekomstbeeld

Het beeld van de inrichting van het energiesysteem dat de partijen van de Friese Energietafel voor ogen hebben voor de toekomst (2050). Dit is een energiesysteem dat onafhankelijk is van fossiele brandstoffen en waarin de energiebehoefte in Fryslân duurzaam wordt opgewekt of geproduceerd.

TWh

Terawattuur, eenheid voor elektrische energie. Het jaarlijks elektriciteitsverbruik in Nederland schommelt rond de 120 TWh.

WEQ

Woningequivalent. Eenheid van warmtevraag gebruikt in het ontwerpen van warmtenetten.

WKK

Warmtekrachtkoppeling: produceert zowel elektriciteit (kracht) als warmte uit één brandstof (bijvoorbeeld aardgas of biogas). Hierbij komt ook CO2 vrij.

FRIESE ENERGIEVISIE

61

BIJLAGE 4: KENNISDOCUMENT Deze bijlage is digitaal beschikbaar op de website van de Friese Energietafel. Een fysiek exemplaar kunt u opvragen bij het emailadres van de Friese Energietafel: fet@leeuwarden.nl

BIJLAGE 5: VOORBEELDEN VAN ACTIES IN DE UITVOERINGSAGENDA De borging en uitvoering van de Energievisie wordt nader geconcretiseerd in een gezamenlijke Uitvoeringsagenda die in 2024-2025 wordt opgesteld door de organisaties van de Friese Energietafel. Dit is een actualisatie van het huidige FET-uitvoeringsprogramma. Een initieel (niet uitputtend) overzicht van voorbeelden van acties per leidend principe die opgenomen kunnen worden in de Uitvoeringsagenda, staan in deze bijlage 5. Ook vindt u dit overzicht op de website van de FET. Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap. • Per 1 januari 2024 is het Fries Energiehuis van start gegaan, dat dit jaar nader ingericht wordt. Het Energiehuis stimuleert initiatieven en kennisdeling in lokale gemeenschappen. De deelnemers van de FET richten in 2024 het Fries Energiehuis nader in. • De deelnemers van de FET werken in 2024 een gezamenlijke Friese definitie uit voor lokale energiegemeenschappen. • De deelnemers van de FET verkennen gezamenlijk hoe beleid de samenwerking binnen energiegemeenschappen kan stimuleren en belemmeringen kan wegnemen (o.a. financiering of juridische (on)mogelijkheden). • De deelnemers van het FET verkennen samen hoe lokale warmteschappen een succes kunnen worden. • In Fryslân worden er in 2024 minstens twee energiegemeenschappen opgericht. Fryslân zet maximaal in op energiebesparing.

• De deelnemers van de FET verkennen een gezamenlijk besparingsdoel. • De deelnemers van de FET stellen een gezamenlijk plan van aanpak energiebesparing op met daarin bestaande en nieuwe programma’s, projecten en activiteiten. Dit plan wordt opgenomen in de Uitvoeringsagenda die naar aanleiding van deze Energievisie opgesteld wordt. • De deelnemers van de FET verkennen met het bedrijfsleven hoe bedrijven kunnen besparen, hoe ze zoveel mogelijk hun eigen energie kunnen produceren en hoe zij zo goed mogelijk kunnen bijdragen aan een gebalanceerd en flexibel energiesysteem. • De deelnemers van de FET verkennen hoe zij met beleid of inzet energieneutrale bedrijven kunnen stimuleren.

62

FRIESE ENERGIEVISIE

63

Alle duurzame bronnen zijn nodig. Naast kleinschalige productie van energie, is ook grootschalige productie nodig. • De Friese gemeenten stellen warmteprogramma’s op (voorheen: Transitievisie Warmte). • De provincie en gemeenten onderzoeken de mogelijkheid van het plaatsen van een aantal grotere vergisters in Fryslân. De locatiekeuzes hiervoor worden afgewogen in de Omgevingsvisie Fryslân. • De provincie neemt in 2025 in de pMIEK 2.0 een onderzoeksproject op over de ombouw van de energiecentrale in Burgum in een waterstofcentrale. • De deelnemers van de FET houden zicht op mogelijk innovatieve technieken die kunnen bijdragen aan het Friese energiesysteem. Innovatie wordt een pijler in de gezamenlijke Uitvoeringsagenda. Fryslân past productie en opslag van duurzame energie zo goed mogelijk in, in het landschap en in het energiesysteem. • De provincie onderzoekt in 2025 via de Omgevingsvisie Fryslân waar grootschalige opwek en opslag van duurzame elektriciteit geclusterd kan worden. De Energievisie (en onderliggende principes) is hiervoor een belangrijke bouwsteen. • De provincie en de F4-gemeenten verkennen in 2024-2025 de mogelijkheden voor het dichtbij brengen van energieproductie bij energievraag op basis van het onderzoek Haalbaarheid en aanvaardbaarheid van Energiehubs in Fryslân door FREON en de provincie.

Naar aanleiding hiervan wordt ook een (aantal) onderzoeksproject(en) in de pMIEK 2.0 en/of 3.0 opgenomen. Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem. • De deelnemers van de FET stellen een opslagstrategie op als bouwsteen voor de Omgevingsvisie Fryslân. • De provincie en de F4-gemeenten verkennen in 2024 de mogelijkheden voor het dichtbij brengen van energieproductie bij energievraag op basis van het onderzoek Haalbaarheid en aanvaardbaarheid van Energiehubs in Fryslân door FREON en de provincie. Naar aanleiding hiervan wordt ook een (aantal) onderzoeksproject(en) in de pMIEK 2.0 en/of 3.0 opgenomen.

64

FRIESE ENERGIEVISIE

65