Rekenkamer onderzoeksrapport naar ondermijning (2025)

Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat het op dit moment nog niet te zeggen is of de huidige capaciteit volstaat..

2.2.3 Integrale controles en bedrijventerreinen Een van de jaarlijks terugkerende acties op het terrein van ondermijning is de uitvoering van integrale controles. Hierbij gaat de gemeente met interne en externe partners controleren of inwoners, bedrijven en instellingen zich houden aan de wet- en regelgeving. Bij integrale controles kunnen misstanden aan het licht komen of verboden of verdachte materialen worden aangetroffen. Ook kunnen ze waardevolle informatie opleveren en bieden ze een mogelijkheid om in contact te treden met inwoners en bedrijven. De gemeente voert integrale controles uit in samenwerking met ketenpartners, zoals de politie, de brandweer, de Douane, de Belastingdienst en de NVWA. De gemeente vervult daarbij de rol van aanjager. Welke partijen precies betrokken zijn bij een integrale controle hangt af van de locatie of branche waar gecontroleerd wordt. Ieder jaar wordt van te voren een aantal integrale controles ingepland. Daarnaast kunnen er buiten deze planning om controles worden uitgevoerd indien signalen daartoe aanleiding geven. De integrale controles kunnen op verschillende locaties en branches plaatsvinden. In overeenstemming met de in par.

2.2.2 genoemde beleidsprioriteit richt de gemeente de integrale controles sinds 2024 hoofdzakelijk op bedrijventerreinen in de gemeente, aangezien dat gebieden zijn die gevoelig zijn voor ondermijnende activiteiten. Het selecteren van de precieze plekken die onderzocht worden, gebeurt vooral op basis van overleg met het team Vergunningen, Toezicht en Handhaving (VTH). De gemeente heeft echter de ambitie om integrale controles meer op basis van de analyse van ontvangen data en signalen aan te pakken (zie ook par. 2.3.1). Dat gebeurt nu nog slechts in beperkte mate. Over het algemeen blijkt de samenwerking in de uitvoering van de integrale controles naar behoren te verlopen. Bij sommige partners kan het echter lastig zijn om ze bij een integrale controle te betrekken. Zo zal de Belastingdienst in beginsel alleen capaciteit vrijmaken als er voldoende concrete signalen liggen.

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 34.

2.2.4 Bewustwording en weerbaarheid Behalve via de inzet van repressieve maatregelen probeert de gemeente Nissewaard ondermijning aan te pakken middels het versterken van de bewustwording en, in het verlengde hiervan, het vergroten van de weerbaarheid. Om dit te realiseren heeft de gemeente door de jaren heen verschillende maatregelen getroffen. Om de bewustwording in de samenleving (extern) te vergroten heeft de gemeente in 2024 bijvoorbeeld een ‘lokbus’ op straat geplaatst met daarin onder meer blauwe vaten en gasmaskers. Volgens de gemeente reageerden inwoners hier alert op.23 Een andere voorbeeld is het geven van voorlichting aan specifieke doelgroepen en sectoren. Zo heeft de gemeente recentelijk in samenwerking met het Platform Veilig Ondernemen (een platform dat ondernemers helpt om zich te weren tegen verschillende vormen van criminaliteit) een themabijeenkomst georganiseerd voor ondernemers. Ook is er een ‘Meld Misdaad Anoniem’-campagne gevoerd gericht op bedrijventerreinen, en hebben diverse teams intern training gehad op het gebied van ondermijning, gericht op bewustzijn en het herkennen van signalen. Verder heeft de gemeente op haar website een speciale pagina ingericht over ondermijning.

Op deze pagina wordt aan inwoners uitgelegd hoe zij verdachte situaties kunnen herkennen, en hoe zij deze situaties kunnen melden (namelijk via Meld Misdaad Anoniem of de politie).24 Ook de interne bewustwording probeert de gemeente via het geven van voorlichting en informatie te versterken. Verder heeft de gemeente Nissewaard de beschikking over een integriteitsbeleid. Dat is een belangrijke voorwaarde voor het voorkomen van ongewenste beïnvloeding binnen de organisatie. De gemeente heeft gedragscodes voor het college, de gemeenteraad en de ambtelijke organisatie, en er is een regeling voor het melden van vermoedens van misstanden. Op grond van de gedragscodes wordt het onderwerp integriteit ten minste eens per jaar in het college en de raad besproken. Ook krijgt integriteit aandacht bij de aanstelling van nieuwe medewerkers en is het onderwerp een onderdeel van het inwerkprogramma van nieuwe leden van het college. Onze gesprekspartners gaven evenwel aan dat verdere verbetering op de onderwerpen bewustwording en weerbaarheid binnen de eigen organisatie wenselijk is. De gemeente heeft weliswaar aandacht voor deze onderwerpen, maar nog niet structureel genoeg. Om binnen de gehele organisatie voortdurende alertheid te creëren op ondermijnde activiteiten, kan de gemeente nog verdere stappen te zetten.

2.3 Signalen en zicht op risico’s Kernbevinding: De eigen informatiepositie van de gemeente is momenteel nog steeds relatief zwak ontwikkeld. Dit belemmert de gemeente in het realiseren van een meer proactieve en risico-gestuurde aanpak van ondermijning.

2.3.1 Relatief zwakke informatiepositie Een van de randvoorwaarden van het Programma Ondermijning uit 2018 is het realiseren van een sterke eigen informatiepositie van de gemeente, zodat de gemeente goed zicht heeft op de problemen en risico’s en in staat is om hier voortvarend tegen op te treden. Het belang hiervan wordt ook in het Integraal Veiligheidsplan 2023-2026 en de uitvoeringsprogramma’s benadrukt. Er zijn op dit punt dan ook een aantal concrete stappen gezet, zoals het inrichten van het IKON en de aanstelling van een informatiemakelaar (par. 1.4.1). Niettemin is de eigen informatiepositie van de gemeente momenteel nog steeds relatief zwak ontwikkeld, zo volgt uit de gesprekken wie wij met onze gesprekspartners

23 ‘Nissewaarders reageren alert op lokbus: ‘Zorgt voor meer bewustwording’, AD 21 oktober 2024, ad.nl/nissewaard. 24 Nissewaard.nl (Het herkennen en melden van verdachte situaties).

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 35.

voerden. Dit belemmert de gemeente in het realiseren van een meer proactieve en risico-gestuurde aanpak van ondermijning. Voor het verzamelen en analyseren van informatie en signalen met betrekking tot ondermijning is de gemeente in erg grote mate afhankelijk van andere partijen, en dan met name van de politie. De politie krijgt signalen binnen via verschillende routes, bijvoorbeeld via wijkagenten, Meld Misdaad Anoniem of het 0900-nummer. De informatieverstrekking door de politie aan de gemeente geschiedt in de regel via bestuurlijke rapportages. Weliswaar beschikt de gemeente over veel informatie, maar zowel gesprekspartners binnen de gemeente als daarbuiten, geven aan dat de gemeente nog onvoldoende in staat is om deze informatie samen te bundelen en te benutten voor de aanpak van ondermijning. Wel worden er door de gemeente momenteel initiatieven ontplooid om de eigen informatiepositie te versterken. Met de ontwikkeling van een informatiedashboard wil de gemeente de bundeling van beschikbare informatie beter structureren.

2.4 Verloop van de samenwerking Kernbevinding: De samenwerking op het onderwerp ondermijning tussen de gemeente en de diverse externe samenwerkingspartners verloopt over het algemeen naar behoren. Wel zou de gemeente nog meer gebruik kunnen maken van de kennis en middelen van deze samenwerkingspartners. Verder is de samenwerking binnen de eigen organisatie nog niet optimaal vormgegeven. Het ondermijningsteam fungeert goed, maar organisatiebreed blijft de inzet op ondermijning wat achter.

2.4.1 Interne samenwerking Door de verschillende gesprekspartners wordt opgemerkt dat het ondermijningteam van de gemeente Nissewaard met relatief weinig capaciteit en middelen veel werk weet te verzetten. Organisatiebreed blijft de inzet op ondermijning echter wat achter. Illustratief is het verdwijnen van het Lokaal Informatieoverleg (LIO) (zie par. 1.4.3). In de gevoerde gesprekken kwam naar voren dat dit overleg niet goed functioneerde. Vaak was er vanwege privacyoverwegingen aarzeling om signalen met elkaar te delen. Men bleek onvoldoende in staat om informatie te verrijken. Om ondermijning op adequate wijze aan te pakken is het van belang dat er over de gehele breedte van de organisatie aandacht is voor de problematiek, en dat alle afdelingen betrokken worden bij de aanpak ervan. Een adequaat functionerend intern periodiek overleg waarbij medewerkers van verschillende afdelingen aanschuiven zou hieraan een belangrijke bijdrage kunnen leveren. Een punt van aandacht is de aansturing en inzet van de boa’s van de gemeente. In beginsel beschikt de gemeente over voldoende boa-capaciteit, maar er zijn momenteel geen boa’s die onder de directe aansturing van team OOV vallen. Volgens een gesprekspartner leidt dit tot een gebrek aan grip op de inzet van boa’s met betrekking tot de aanpak van ondermijning.

Bovendien volgt uit de gesprekken dat de boa’s een verbeterslag kunnen maken in het registreren van hun werkzaamheden in het daartoe bestemde registratiesysteem. De informatie die zij op straat verzamelen kan van grote waarde zijn voor de aanpak van ondermijning (zie par. 2.3.1).

2.4.2 Externe samenwerking Volgens de betrokkenen verloopt de samenwerking op het onderwerp ondermijning tussen de gemeente en de diverse externe samenwerkingspartners over het algemeen naar behoren. Dat geldt in het bijzonder voor de samenwerking met het basisteam Nissewaard, die van groot belang is voor de bestuurlijke aanpak van ondermijning (zie 2.2.1). Wel zou de gemeente nog meer gebruik kunnen maken van de kennis en middelen van samenwerkingspartners. Een voorbeeld daarvan is het aandragen van casuïstiek bij het RIEC, zodat er een gezamenlijke aanpak kan worden opgesteld. De

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 36.

gemeente is aangesloten bij meerdere lopende RIEC-casussen in de regio, maar het afgelopen jaar heeft de gemeente zelfstandig geen casuïstiek aangeleverd. Mogelijk heeft dat te maken met de beperkte eigen informatiepositie van de gemeente (zie par. 2.3.1).

2.5 Monitoring en evaluatie Kernbevinding: De monitoring en evaluatie van de aanpak van ondermijning in Nissewaard is beperkt. Er is geen vaste monitoringsstructuur opgetuigd voor dit onderwerp.

2.5.1 Beperkte monitoring Uit de documenten en gesprekken blijkt dat de gemeente Nissewaard de aanpak van ondermijning slechts in beperkte mate monitort en evalueert. Rondom de aanpak van ondermijning is geen vaste monitoringsstructuur opgetuigd. Wel wordt er in de jaarstukken, de tussenrapportages van de begroting en de uitvoeringsprogramma’s teruggeblikt op de aanpak en de behaalde resultaten.

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 37.

3. Rol en positie van de gemeenteraad In dit hoofdstuk staan we stil bij de rolvervulling van en informatievoorziening aan de gemeenteraad ten aanzien van ondermijning in de gemeente Nissewaard. We bekijken welke informatie de gemeenteraad vraagt en ontvangt over ondermijning, en gaan in op de instrumenten die de raad op dit dossier inzet. In dit hoofdstuk worden de onderstaande deelvragen beantwoord: 13. 14.

Hoe wordt de gemeenteraad van Nissewaard geïnformeerd over de aanpak van ondermijning? Hoe vult de gemeenteraad zijn rol in bij de aanpak van ondermijning?

3.1 Rolvervulling en informatievoorziening Kernbevinding: Als het gaat om ondermijning dan heeft de gemeenteraad vooral invulling gegeven aan zijn kaderstellende rol (vaststelling kaders) en minder aan zijn controlerende rol. De informatievoorziening aan de raad loopt hoofzakelijk via themabijeenkomsten en raadsinformatiebrieven. De raad geeft aan graag meer informatie te willen over het verloop van de aanpak van ondermijning. Tegelijkertijd constateren wij dat het aantal raadsvragen beperkt is.

3.1.1 Vaststelling kaders en budgetrecht Uit de resultaten van de vragenlijst die wij onder de leden van de gemeenteraad hebben uitgezet, blijkt dat in de gemeenteraad de opvatting breed gedeeld wordt dat ondermijning een wezenlijk probleem vormt in Nissewaard. Ook onderstreept de gemeenteraad het belang van een adequate gemeentelijke aanpak van de problematiek. De gemeenteraad vervult een belangrijke richtinggevende en kaderstellende rol in de aanpak van ondermijning. Middels de vaststelling van het Integraal Veiligheidsplan stelt de raad de kaders vast voor het gemeentelijke veiligheidsbeleid, waarvan ondermijning een van de onderdelen vormt. Ook van belang is de vaststelling van de APV, waarin bevoegdheden opgenomen zijn die relevant zijn voor de aanpak van ondermijning. Verder oefent de gemeenteraad belangrijke invloed uit middels zijn bevoegdheid om de begroting vast te stellen.

3.1.2 Relatief beperkte informatieverstrekking Vergeleken met andere onderwerpen is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het onderwerp ondermijning beperkt te noemen. Dit hangt samen met de aard van het onderwerp. Op de punten waarop de gemeenteraad wel informatie verkrijgt, geschiedt de informatieverstrekking voor een belangrijk deel via themabijeenkomsten en raadsinformatiebrieven. De gemeenteraad wordt minstens een keer per jaar over het onderwerp geïnformeerd tijdens een themabijeenkomst. Zo is er vorig jaar een bijeenkomst geweest waarbij de politie, het RIEC en team OOV uitleg hebben gegeven over de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Raadsleden kregen toen ook de mogelijkheid om van te voren schriftelijke vragen te stellen over het programma en de onderwerpen. Van deze mogelijkheid is door de raad goed gebruikgemaakt. De uitvoeringsplannen met betrekking tot ondermijning worden steeds ter informatie aan de raad gestuurd. Verder wordt de raad middels raadsinformatiebrieven op de hoogte gebracht over de inzet

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 38.

van bestuurlijke maatregelen. Telkens wanneer er bijvoorbeeld een woning gesloten wordt, wordt de gemeenteraad daarover geïnformeerd. In sommige gevallen besluit de burgemeester om in beslotenheid verdere informatie te verstrekken aan het seniorenconvent. Over het algemeen wordt de wijze waarop de raad geïnformeerd wordt over de inzet van bestuurlijke maatregelen als adequaat beschouwd. Over het algemeen hebben raadsleden slechts in beperkte mate zicht op de ondermijningsproblematiek in de gemeente. In de gemeenteraad wordt in de regel geen specifieke informatie over ondermijningskwesties gedeeld, vanwege de gevoeligheid van dergelijke informatie. De meeste raadsleden zien ook in dat het (verder) informeren van de raad vaak niet mogelijk is vanwege bijvoorbeeld juridische belemmeringen of strategische keuzes. Wel heeft een deel van de raadsleden behoefte aan meer duiding van de aanpak van ondermijning en de resultaten hiervan. Uit de vragenlijst die wij onder raadsleden hebben uitgezet blijkt dat een meerderheid meent dat de jaarverslagen, jaarprogramma’s en tussenrapportages de gemeenteraad onvoldoende informatie geven over het verloop van de aanpak van ondermijning. De gemeenteraad zou vaker en uitgebreider geïnformeerd willen worden over de actuele stand van zaken en de ontwikkelingen die spelen op dit terrein.

3.1.3 Geen actieve invulling controlerende rol Bij de voornoemde wens van de gemeenteraad moet de kanttekening worden geplaatst dat de gemeenteraad niet actief zijn rol pakt in het controleren van het college voor wat betreft de aanpak van ondermijning. Uit bestudering van het raadsinformatiesysteem blijkt bijvoorbeeld dat de gemeenteraad de afgelopen vijf jaar geen schriftelijke vragen heeft gesteld over het onderwerp ondermijning als zodanig.25 Wel zijn er bijvoorbeeld raadsvragen gesteld naar aanleiding van explosies in de gemeente die verband kunnen houden met ondermijnende criminaliteit. Verder is er in januari 2023, naar aanleiding van het verschijnen van de RTL Onderwereldkaart eind 2022,26 een motie door de gemeenteraad aangenomen waarin de raad het college kortgezegd verzoekt om plannen op te stellen en uit te voeren om de kwetsbaarheid van de gemeente voor ondermijning te verlagen en daarmee de positie van Nissewaard op de Onderwereldkaart te verhogen.27

25 Nissewaard.raadsinformatie.nl. In het raadsinformatiesysteem hebben wij gezocht op de term ‘ondermijning’ en varianten

daarop, zoals ‘ondermijnende’. Het is denkbaar dat er andere termen zijn gebruikt om (vormen van) ondermijning aan de orde te stellen. 26 ‘Schulden, drugs, risicojongeren: deze gemeenten zijn het kwetsbaarst voor zware criminelen’, RTL Nieuws december 2022,

rtl.nl/nieuws. 27 CDA, PVV, VVD, Belang van Nissewaard, CU-SGP. (2023, 25 januari). Motie Positie Nissewaard op de Onderwereldkaart van

RTL Nieuws.

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 39.

Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen Schriftelijke documentatie Voor de geraadpleegde schriftelijke documentatie wordt verwezen naar de voetnoten in de rapportage.

Gevoerde interviews In het kader van dit onderzoek is gesproken met verschillende betrokkenen. Hieronder staat welke functies de gesprekspartners hebben en op welke datum we hen gesprokken hebben. Datum gesprek

Functie

Organisatie

26 november 2024

Beleidsmedewerkers ondermijning

Gemeente Nissewaard

9 december 2024

Beleidsmedewerkers ondermijning

Gemeente Nissewaard

6 januari 2025

Burgemeester

Gemeente Nissewaard

8 januari 2025

Operationeel Expert Wijk

Basisteam politie Nissewaard

20 januari 2025

Plaatsvervangend Hoofd

RIEC

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 40.

Bijlage 2. Vragenlijst gemeenteraad Vragenlijst Inleidende tekst De rekenkamer Nissewaard doet momenteel onderzoek naar de aanpak van ondermijning in de gemeente Nissewaard. Met dit onderzoek biedt de rekenkamer de gemeenteraad inzicht in de doelmatigheid en doeltreffendheid van de aanpak van ondermijning. Het doel is om vast te stellen vanuit welke visie ondermijning wordt aangepakt, te toetsen hoe deze visie wordt vertaald naar maatregelen en acties in de praktijk, en te evalueren hoe de uitvoering van de aanpak verloopt. Daarnaast evalueert de rekenkamer de informatievoorziening aan en rolneming van de gemeenteraad op dit dossier. In dat kader wil de rekenkamer u graag een aantal vragen voorleggen. Het gaat daarbij om de kwaliteit van de informatievoorziening. Wij willen u nadrukkelijk meegeven dat het niet de bedoeling is om inhoudelijke (vertrouwelijke of geheime) informatie in deze vragenlijst met ons te delen. Het invullen van de vragenlijst duurt ongeveer 5 minuten. Alvast veel dank voor uw deelname. 1. Ik ben. a. Raadslid b. Commissielid / burgerlid c. Anders 2. Ondermijning is een belangrijk probleem in de gemeente Nissewaard. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens Heeft u een toelichting? Tekstblok 3. De gemeenteraad geeft voldoende aandacht aan ondermijning en de aanpak daarvan. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens 4.

Als raadslid heb ik voldoende zicht op de uitvoering van de aanpak tegen ondermijning. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens Heeft u een toelichting? Tekstblok 5. De gemeenteraad wordt tijdig en adequaat geïnformeerd over de aanpak van ondermijning. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 41.

6. De jaarverslagen en jaarprogramma’s bieden de gemeenteraad voldoende informatie over de voortgang van de aanpak van ondermijning. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens Heeft u een toelichting? Tekstblok 7. Deze raadsperiode ben ik op de volgende wijzen geïnformeerd over ondermijning en de aanpak daarvan. Meerdere opties zijn mogelijk: a. Raadsinformatiebrief b. Informele bijeenkomst c. Informeel contact met portefeuillehouder of ambtenaar d. Jaarstukken / P&C-cyclus e. Informatie- of themabijeenkomsten f. Werkbezoek g. Anders, namelijk… 8. De wijze waarop de raad wordt geïnformeerd over de inzet van bestuurlijke maatregelen, zoals woningsluitingen, is adequaat. Schaal: helemaal oneens – helemaal eens Heeft u een toelichting? Tekstblok 9. Zijn er manieren waarop de informatievoorziening aan de gemeenteraad op dit dossier verbeterd zou kunnen worden? Tekstblok 10. Heeft u nog opmerkingen die nuttig kunnen zijn voor het onderzoek van de rekenkamer? Tekstblok

Rekenkamer Nissewaard | De aanpak van ondermijning | 42.