Kerkenvisie-Nissewaard, aangepast
Tekst van het document
Kerkenvisie
1
2
5 3
4
In opdracht van: Gemeente Nissewaard september 2023
Nissewaard
Colofon Gemeente Nissewaard Toelichting foto’s voorpagina Titel
Kerkenvisie gemeente Nissewaard
Datum
september 2023
Adviseur
COUP B.V.
Door
Peter Sikma (gemeente Nissewaard) Nanxi Vrijdag (gemeente Nissewaard) Eline Amsing (COUP)
1. Sint Aegidiuskerk Abbenbroek foto: openmonumentendag.nl 2. RK Felicitaskerk Spijkenisse foto: Chris Booms, Museum Catharijneconvent
Heleen Agterhuis (COUP) Joosje van Geest (Van Geest Architectuurhistoricus)
3. Onze Lieve Vrouwekerk Geervliet foto: PG Tweestromenland
Vormgeving
Yurr Studio
4. Dorpskerk Spijkenisse foto: Peter van der Sluijs, Wikimedia commons
Copyright © 2023 COUP B.V. 5. Hervormde Kerk Simonshaven foto: COUP
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van COUP B.V.
2
Inhoud Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 1. Inleiding Hoofdstuk 2. Religieus erfgoed in Nissewaard Deel 2. Opgave Hoofdstuk 3. Huidige situatie Hoofdstuk 4. Toekomstverwachting Deel 3. Toekomstperspectief Hoofdstuk 5. Toekomstprincipes religieus erfgoed Hoofdstuk 6. Advies aan kerkeigenaren Bijlage 1 Cultuurhistorische analyse Bijlage 2 Kerkenpaspoorten
3
5 5 7 16 16 21 23 23 26 30 40
Voorwoord Beste lezer, Nissewaard kent een uniek kerkenlandschap dat stamt uit verschillende bouwperiodes. Enerzijds is het bijzonder dat alle dorpskernen een monumentaal middeleeuws of in de 19e eeuw herbouwd kerkgebouw bezitten. Anderzijds heeft Spijkenisse, dat snel uitbreidde na de Tweede Wereldoorlog, een relatief grote collectie modernere kerkgebouwen. De kerken zijn, met hun torens en centrale ligging, belangrijke identiteitsdragers in onze dorpen en wijken. Ieder individueel kerkgebouw vertelt op tastbare wijze een stukje van de geschiedenis van Nissewaard. Voor u ligt de Kerkenvisie van Nissewaard. Deze kerkenvisie is het resultaat van vele gesprekken die we met kerkgenootschappen hebben gevoerd over de toekomst van het religieus erfgoed van Nissewaard. Aan al deze kerkgebouwen hechten veel Nissewaarders emotionele waarde. Geloof wordt er beleefd, kinderen werden er gedoopt, de trouwdienst vond er plaats en van dierbaren werd vanuit de kerk afscheid genomen. De kerk is voor veel inwoners meer dan een gebouw: het is een plek waar herinneringen van belangrijke momenten liggen.
Onze samenleving is continue in beweging en de kerken hebben te maken met de effecten daarvan. Samen met de kerken is uitgebreid gesproken en nagedacht hoe we in gezamenlijkheid naar de toekomst van de kerken en de religieuze gebouwen willen kijken. Dat heeft geresulteerd in deze kerkenvisie met conclusies en aanbevelingen voor de toekomst. De visie is een vertrekpunt om samen met de kerkgenootschappen door te spreken over de uitdagingen die zij hebben. Met hen kijken we hoe we de aanbevelingen om kunnen zetten in actie. Namens het hele college wil ik mijn dank uitspreken aan alle mensen die hebben meegedacht over een duurzaam toekomstperspectief voor de religieuze gebouwen in onze gemeenten. En in het bijzonder de kerkbestuurders en betrokken vrijwilligers.
Jeroen Postma Wethouder cultureel erfgoed en monumentenzorg & wijk- en kerngerichte aanpak
4
Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Toekomst religieus erfgoed in Nissewaard De gemeente Nissewaard kent een mooie collectie religieuze gebouwen. Deze bestaat uit onder meer middeleeuwse kerkgebouwen, 19e eeuwse waterstaatskerken en moderne kerkgebouwen uit de tijd dat Spijkenisse een groeikern voor Rotterdam was. Daarnaast herinneren een Joodse begraafplaats in Geervliet en een voormalige synagoge in Zuidland aan de Joodse gemeenschap die er voor de Tweede Wereldoorlog was. Veel kerken zijn nog in religieus gebruik en blijven dat ook. Al zullen in de toekomst naar verwachting enkele gebouwen van functie en eigendom wisselen. Maar ook voor kerken die hun oorspronkelijke functie blijven vervullen, spelen vaak allerlei vraagstukken. Dat kan gaan om bijvoorbeeld verduurzaming, het teruglopen van het aantal leden en inkomsten en mogelijkheden voor nevengebruik. Vanwege de ontkerkelijking in de samenleving heeft het rijk middelen beschikbaar gesteld die gemeenten in staat stellen om een kerkenvisie op te stellen. Daar heeft de gemeente Nissewaard ook gebruik van gemaakt.
5
Een kerkenvisie helpt om samen met de eigenaren op tijd te anticiperen op veranderende maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor het behoud van waardevol religieus erfgoed. De visie gaat weliswaar over de gebouwen, maar is tegelijkertijd onlosmakelijk verbonden met de rol van de kerk in de samenleving en de plek van het gebouw in de wijk of het dorp. 1.2 Doelen kerkenvisie Het doel van de kerkenvisie is de ontwikkeling van een duurzaam toekomstperspectief voor het waardevolle religieuze erfgoed in de gemeente Nissewaard. De gemeente Nissewaard wil met deze verkenning in beeld krijgen wat de opgave is en waar en op welke manier zij eigenaren eventueel kan ondersteunen. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te gaan ontwikkelen waar dat nog ontbreekt. Het vertrekpunt zijn dan ook hun wensen, behoeften en zorgen. We gaan op zoek naar de opgave die op Nissewaard afkomt en naar kansen en mogelijkheden om het waardevolle erfgoed ook in de toekomst te borgen.
Onderwerpen die aan bod komen zijn: Religieus erfgoed: Hoe ziet de kerkencollectie van Nissewaard eruit? Over welke geschiedenis van de dorpen verhalen de gebouwen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, individueel en als geheel? Welke gebouwen zijn bedreigd en wat zijn hier de mogelijkheden? Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen? Hoe kijken zij naar de toekomst? Welke ambities hebben eigenaren voor hun organisatie en hun gebouw? Welke kerken verwachten hun religieuze functie te behouden en welke niet? Technisch en financieel: Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? Hoe staat het met de verduurzaming van religieuze gebouwen en welke subsidiemogelijkheden zijn er voor eigenaren? Kansen: Welke rol spelen de kerken in hun omgeving en in de gemeenschap? Welke kansen zijn er om een combinatie maken met andere functies, bijvoorbeeld cultureel en maatschappelijk? Op welke manier kunnen kerken een bijdrage leveren aan het
Deel 1.
ontwikkelperspectief van Nissewaard? Welke samenwerkingen zijn er al of zijn kansrijk?
Inventarisatie
1.3 Werkwijze Inventarisatie Dit traject begon met een inventarisatie van alle religieuze gebouwen in de gemeente. Uit de inventarisatie is een bestand voortgekomen van 26 kerken. Het gaat hier om gebouwen die als kerk gebouwd zijn en die ofwel in religieus gebruik zijn, of al herbestemd. Alleen de kerk van de Pinkstergemeente in Hekelingen is niet als kerk gebouwd. Daarnaast heeft Spijkenisse een Nederlands - Turks ontmoetingscentrum, er is een voormalige synagoge in Zuidland en in Heenvliet is er een huis waar vroeger een Joodse mikwe (bad voor reinigingsrituelen) was ingericht. Deze gebouwen maken geen onderdeel uit van het onderzoek.
Daarnaast is er een bijeenkomst geweest met eigenaren waar de resultaten van de gesprekken en kansenverkenning met stakeholders zijn gedeeld. Ook zijn gemeenschappelijke thema’s en vervolgacties besproken, tips en voorbeelden gedeeld en zijn eigenaren op weg geholpen met hulpvragen die zij hebben. Participatie met interne en externe stakeholders Er is een bijeenkomst gehouden met ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Nissewaard en er zijn gesprekken gevoerd met met sociaal-maatschappelijke en culturele organisaties in Nissewaard. Hierin zijn (beleids)doelen en ambities, huidige ontwikkelingen in de verschillende wijken en kernen en toekomstige ontwikkelkansen voor de kerken verkend.
De resultaten van het cultuurhistorisch onderzoek naar de kerkencollectie van Nissewaard is met historische verenigingen en geïnteresseerden in religieus erfgoed gedeeld in het Erfgoedplatform Nissewaard. Analyse en rapportage Alle informatie over de gebouwen is in deze rapportage gepresenteerd in de vorm van kaartmateriaal, infographics, paspoorten en verdere toelichtingen. In de paspoorten (Bijlage 2) is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen, opgesteld door architectuurhistoricus Joosje van Geest.
Participatie met eigenaren/gebruikers Een belangrijk onderdeel van het onderzoek vormden de gesprekken met de kerkeigenaren. Zij leverden een groot deel van de feitelijke gegevens aan over de gebouwen en de gemeenschappen. Een van de belangrijkste onderdelen van het gesprek was het gesprek over de toekomstverwachting van de eigenaren en gebruikers.
6
Wethouder Jeroen Postma opent de bijeenkomst met kerkeigenaren op 17 november 2022 in de Welkomkerk Zuidland. Foto: COUP.
Hoofdstuk 2. Religieus erfgoed in Nissewaard Deel 1.
2.1 De kerkencollectie van Nissewaard
Inventarisatie
De gemeente Nissewaard kent 26 religieuze gebouwen, waarvan 25 als kerk zijn gebouwd. De Pinkstergemeente in Hekelingen maakt nu gebruik van een gebouw dat oorspronkelijk is gebouwd als boerenschuur. Langs de voormalige handelsrivier de Bernisse lagen in de middeleeuwen tal van kleine maar welvarende (vissers)plaatsen met stuk voor stuk fraaie (romaans)gotische kerkjes, tegenwoordig bijna allemaal rijksmonumenten. Kenmerkend voor alle dorpen is de excentrische ligging van de kerken, net buiten de historische kern langs een landweg naar het buitengebied. De kerk lag meestal op een terp en had een religieuze en beschermende functie. De dorpskern met de haven was daarentegen bestemd voor handelsactiviteiten. Nadat de Bernisse dichtslibde in de 15e eeuw kreeg de regio eigenlijk pas weer opnieuw een groei-impuls na de Tweede Wereldoorlog toen het dorpje Spijkenisse werd aangewezen als groeikern. Een explosieve groei vond plaats waarbij het inwonertal in enkele decennia toenam tot maar liefst 85.000 in Nissewaard in 2022. Met de uitbreiding van Spijkenisse in de ‘groeikern-periode’ zijn ook
7
veel nieuwe kerkgebouwen gebouwd. De stad Spijkenisse heeft de meeste kerkgebouwen, met in het centrum de Dorpskerk en De Ark (1984) en net daarbuiten de Ontmoetingskerk (1962). In Spijkenisse Noord staan in een centrale voorzieningenzone, die met de aanleg van de wijken Hoogwerf en Schiekamp aan het begin van de jaren 1960 is aangelegd, 4 kerken op een rij: de Michaelkerk (1962-63), de kerk voor de Gereformeerde Gemeente Spijkenisse (1968) en de later gebouwde Nieuw Apostolische Kerk (1989) en de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen (2001). Ten zuiden van Spijkenisse werden in jaren 1960 de wijken Groenewoud en Sterrenkwartier aangelegd met centraal in de wijk de Gereformeerde kerk De Kern (1970). Toen Spijkenisse in de jaren 1980 verder groeide en de Rotterdamse metrolijn werd doorgetrokken, kwamen in de wijk De Akkers de RK Felicitaskerk (1986), op de parkeerplaats van het metrostation Heemraadlaan, en de NH kerk De Dorsvloer (1991) tot stand.
Zicht op Spijkenisse en de middeleeuwse Dorpskerk rond 1789. Bron: De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver.
2
3
4
5
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
Deel 1.
1
Inventarisatie
8
6
26
Functies van kerken
Geervliet
Heenvliet 19
9
10
11
Deel 1.
8
Religieus gebruik
12
Herbestemd
1
In Transitie Inventarisatie
9
25 1
Piet Heinkerkje
2
De Ark
3
Koninkrijkszaal
4
Korpszaal
5
Ontmoetingskerk
6
Dorpskerk Spijkenisse
7
De Dome
8
Michaëlkerk
9
Nieuw Apostolische Kerk
10
Gereformeerde Gemeente
11
Felicitaskerk
12
Kerk v. Jezus Christus. vd H.d Laatste Dagen
13
De Kern
14
Koninkrijkszaal
15
Felicitaskerk
16
De Dorsvloer
17
De Schuilplaats
18
Hervormde kerk Hekelingen
19
Onze-Lieve-Vrouwekerk
20
Hervormde Kerk Simonshaven
21
Dorpskerk Zuidland
22
Welkomkerk
23
Christelijke Gereformeerde Kerk
24
Gereformeerde Kerk Abbenbroek
25
Sint Aegidiuskerk
26
Sint Maartenskerk
5
7
Abbenbroek
Spijkenisse
2 6 3 4
24
13 14 15 16
23
21
22
Zuidland
Simonshaven
21
18
17
Hekelingen
Deel 1. Inventarisatie
10
2.2 Cultuurhistorische kernwaarden kerkencollectie De ontwikkeling van het religieuze leven en de religieuze gebouwen in Nissewaard is beschreven in de cultuurhistorische verkenning in bijlage 1 en samengevat in de tijdlijn. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt zijn de kernwaarden van de kerkencollectie van Nissewaard: 1. De rijke culturele geschiedenis van de vissers- en handelsstadjes Abbenbroek, Zuidland, Geervliet en Heenvliet, gelegen aan de eens goed bevaarbare rivier de Bernisse, komt tot uitdrukking in de rijke architectuur van de dorpskerken, in de detaillering, de kunstwerken en/of in de vormgeving van de grafzerken. 2. Kenmerkend is de wat externe ligging van de historische kerken in de kleinere kernen op de grens van de bebouwde kom en het agrarische gebied. Het maakt inzichtelijk hoe de kerken destijds niet alleen een religieuze functie hadden maar bijvoorbeeld ook als toevluchtsoord dienden tijdens watersnoodrampen. 3. De explosieve groei van Spijkenisse tijdens de groeikernperiode vanaf 1958 komt tot uitdrukking in een reeks naoorlogse kerken die zijn gebouwd in de nieuw aangelegde woonwijken als
Hogenwerf, Schiekamp, Groenewoud, Sterrenkwartier en later Waterland, De Akkers, Vriesland en Vogelenzang. De gebedshuizen illustreren de periode waarin het aantal inwoners en het aantal verschillende religieuzen in Spijkenisse en omgeving flink toenam. 4. Kenmerkend is de ligging van de naoorlogse kerken in de nieuwe wijken waarbij kerk met scholen en andere maatschappelijke voorzieningen bij elkaar zijn geplaatst in een goed bereikbare zone. 5. Waardevol is de architectuur van de naoorlogse gebedshuizen die is aangepast aan de omliggende woonbebouwing, qua materialisering, herkenbaarheid en toegankelijkheid. Dit had alles te maken met de veranderende betekenis van de kerk in de maatschappij. Het gebouw diende flexibel ingericht te zijn en terughoudend qua plaatsing en vormgeving. Omdat de buitenzijde van de kerk gewoner en minder als zodanig herkenbaar werd, kreeg het interieur van de kerk hernieuwde belangstelling. Dat maakt de kerkinterieurs uit deze periode interessant.
Michaëlkerk rond 1970. Gebouwd in 1962-1963 in de centrale voorzieningenzone langs de Willemshoevelaan. Foto: Gbennink via Reliwiki.nl.
Waardevol post-65 kerkinterieur van de RK Felicitaskerk. Foto: COUP.
1200
Bloeiperiode 1200-1500
Reformatie en economische teruggang 1500-1800
Deel 1. Inventarisatie
Naam: Dorpskerk Plaats: Spijkenisse Jaar: 13e eeuw
Naam: Sint Maartenskerk Plaats: Heenvliet Jaar: 14e eeuw Naam: Sint Aegidiuskerk Plaats: Abbenbroek Jaar: 13e eeuw
Naam: Onze Lieve Vrouwe Kerk Plaats: Geervliet Jaar: 13e eeuw
Naam: Bartholomeüskerk Plaats: Zuidland Jaar: 15e eeuw
11
Waterstaatkerken en synagogen 1800-1950
Groeikern Spijkenisse 1950-1990
Recent verleden 1990-heden
2023
Reformatie en economische teruggang 1500-1800
Naam: o ude Felicitaskerk Plaats: Spijkenisse Deel 1.
Jaar: 1962 Naam: Michaëlkerk Plaats: Spijkenisse Jaar: 1963
Inventarisatie
Naam: Synagoge Plaats: Heenvliet Jaar: 1807
Naam: Joodse begraafplaats
Naam: CGK Plaats: Zuidland Jaar: 1875
Naam: Welkomkerk
Naam: Ontmoetingskerk
Plaats: Zuidland
Naam: Baptistengemeente
Plaats: Spijkenisse
Jaar: 1964
Plaats: Spijkenisse Jaar: 1991
Jaar: 1962
Naam: Koninkrijkszaal Plaats: Spijkenisse
Plaats: Geervliet
Jaar: 1995
Jaar: 1781 Naam: Beth-Elkerk Naam: Ger. De Kern Plaats: Spijkenisse
Naam: Dorpskerk
Plaats: Spijkenisse Jaar: 1967
Jaar: 1970
Plaats: Hekelingen Jaar: 1851
Naam: Kerk van Jezus Christus vd Heiligen der Laatste Dagen Plaats: Spijkenisse Jaar: 2001
Naam: Korpszaal Plaats: Spijkenisse Naam: Gereformeerde Kerk Jaar: 1980 Plaats: Abbenbroek Jaar: 1892 Naam: Koninkrijkszaal Plaats: Spijkenisse Jaar: 1980
Naam: CGK De Ark Plaats: Spijkenisse Jaar: 1984
Naam: Pinkstergemeente Plaats: Hekelingen Jaar: 2001
Naam: Hervormde Kerk Plaats: Simonshaven Jaar: 1854
12
Naam: Piet Heinkerkje Plaats: Spijkenisse Jaar: 1900
Naam: RK Felicitaskerk Plaats: Spijkenisse Jaar: 1986
Naam: Nieuwe Apostolische Kerk Plaats: Spijkenisse Jaar: 1989
Naam: De Dome Plaats: Spijkenisse Jaar: 2013
4
1
21
Deel 1. Inventarisatie
2.3 Functies van religieuze gebouwen
2.4 Denominaties
Anno 2022 zijn 21 kerken nog in religieus gebruik, hebben 4 kerkgebouwen een nieuwe bestemming en 1 kerk is in transitie. De Felicitaskerk aan de Lisstraat in Spijkenisse is herbestemd tot school. De voormalig Christelijk Gereformeerde Kerk aan de Achterweg in Zuidland is nu een woning, net zoals de voormalige Gereformeerde Kerk aan de Gemeenlandsedijk Zuid in Abbenbroek. Het Piet Heinkerkje in Spijenisse wordt gebruikt als opslag.
De grootste denominatie in ledenaantal en aantal gebouwen in Nissewaard is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De PKN is ontstaan uit een samenvoeging van de Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk. In totaal zijn er 10 kerken die behoren tot de PKN. Verschillende gemeenschappen hebben meerdere kerkgebouwen in eigendom. Daarnaast zijn er in Nissewaard een aantal protestantse stromingen die niet tot de PKN behoren. Er zijn drie kerken die te rekenen zijn tot de bevindelijk gereformeerde stroming (Christelijke Gereformeerde Kerken, Gereformeerde Gemeente en Hersteld Hervormde Kerk). Twee pinkerstergemeenten en een baptistengemeente vormen samen de evangelische stroming. Verder zijn er zijn twee Koninkrijkszalen van de Jehovah's Getuigen. De Felicitaskerk in Spijkenisse is de enige Room-Katholieke kerk. De kerk is onderdeel van de Parochie HH Nicolaas Pieck en Gezellen waartoe nog 5 andere kerken horen in omliggende gemeenten. Tot de overige groep behoren het Leger des Heils, een mormoonse kerk en een Nieuw Apostolische Kerk.
Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd In transitie 4
De Ontmoetingskerk in Spijkenisse is op dit moment in transitie. Wijkgemeente De Verbinding heeft besloten de kerk te verkopen en zich te richten op De Kern in de wijk Groenewoud die verbouwd wordt om alle kerkelijke activiteiten te kunnen faciliteren. Bij de heropening krijgt de kerk de naam De Verbinding.
10
3
1 2 3 3
Functioneel gebruik Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Jehovah's Getuigen Rooms-Katholiek Overige (christelijke) denominaties Herbestemd / leegstaand
13
Deel 1.
2.5 Monumentale status en bouwperiode
19
6
Inventarisatie
Alle kernen hebben een historische dorpskerk die dateert uit de middeleeuwen (Spijkenisse, Heenvliet, Geervliet, Abbenbroek en Zuidland), dan wel is herbouwd in de 19e eeuw (Simonshaven en Hekelingen). Al deze kerken zijn beschermd als rijksmonument, op de dorpskerk in Hekelingen na, dat is een gemeentelijk monument.
1
Functioneel gebruik
Door de snelle uitbreiding van Spijkenisse, nadat het na de Tweede Wereldoorlog werd aangewezen als groeikern, heeft Spijkenisse een relatief grote collectie modernere kerkgebouwen. Hoewel een aantal kerken wat betreft gebouwtypologie, interieur en materiaalgebruik karakteristiek zijn voor hun tijd, of zelfs bijzondere architectonische waarden vertegenwoordigen, zijn geen van deze naoorlogse gebouwen beschermd. In de kerkenpaspoorten (bijlage 2) is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen.
Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status
11
3
5 2
Bouwperiode (totaal 26) Voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1940 1940-1970 na 1970
14
0
5
26
Monumentale status
Geervliet
Heenvliet
19
9
Deel 1.
Rijksmonument
10
11
8 12
Gemeentelijk monument
Inventarisatie
15
25 1
Piet Heinkerkje
2
De Ark
3
Koninkrijkszaal
4
Korpszaal
5
Ontmoetingskerk
6
Dorpskerk Spijkenisse
7
De Dome
8
Michaëlkerk
9
Nieuw Apostolische Kerk
10
Gereformeerde Gemeente
11
Felicitaskerk
12
Kerk v. Jezus Christus. vd H.d Laatste Dagen
13
De Kern
14
Koninkrijkszaal
15
Felicitaskerk
16
De Dorsvloer
17
De Schuilplaats
18
Hervormde kerk Hekelingen
19
Onze-Lieve-Vrouwekerk
20
Hervormde Kerk Simonshaven
21
Dorpskerk Zuidland
22
Welkomkerk
23
Christelijke Gereformeerde Kerk
24
Gereformeerde Kerk Abbenbroek
25
Sint Aegidiuskerk
26
Sint Maartenskerk
Spijkenisse
1
Niet beschermd
Abbenbroek
2
5
7
6 3 4
24
13 14 15 16
23
20
22
Zuidland
Simonshaven
21
18
17
Hekelingen
Deel 2. Opgave Hoofdstuk 3. Huidige situatie Dit hoofdstuk gaat in op de uitkomsten van de gesprekken met de kerkeigenaren op locatie. Er zijn 14 gesprekken gevoerd over totaal 19 kerken. De gesprekken gingen over sterktes en zwaktes wat betreft de organisatie, het aantal leden, vrijwilligers en de activiteiten die zijn ontplooien, de maatschappelijke rol, onderlinge samenwerking, de staat van het gebouw, duurzaamheid, de financiële situatie en tot slot het toekomstperspectief en hulpvragen. Het waren stuk voor stuk waardevolle gesprekken. Met drie eigenaren is het niet gelukt om een gesprek te voeren. De Ontmoetingskerk in Spijkenisse zal worden verkocht. Deze kerken zijn niet meegenomen in de analyse in dit hoofdstuk. 3.1 Er zijn krimpende en groeiende gemeenschappen Op basis van de gesprekken is een voorzichtige inschatting te maken van het aantal ingeschreven leden en dienstbezoekers.
16
Informatie over het afnemend of toenemend aantal leden geeft in de context van een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen een indicatie van in hoeverre een gemeenschap de instandhouding van het gebouw nog kan opbrengen. Belangrijk is dat een grote gemeenschap niet per definitie ‘beter’ is dan een kleine betrokken gemeenschap. Sommige eigenaren zijn heel positief over de toekomst, zij zien het belang van de kerk nog en werken met energie aan een toekomstvisie. Anderen zien geen toekomst voor de gemeenschap meer door een teruglopend aantal leden, maar hechten wel waarde aan het erfgoed. Van in ieder geval 13 kerken neemt het aantal leden af. Soms licht maar structureel, soms heel snel. De meeste van deze gemeenschappen kent een hoge gemiddelde leeftijd (60+). De inkomsten bestaan vaak enkel uit de vaste bijdrage van leden, die door de krimpende gemeenschap ook afnemen. Kerkeigenaren zoeken naar manieren om meer jongeren aan te trekken en vast te houden. Vaak lukt het wel om gezinnen met jongere kinderen aan te trekken,
maar jongeren en twintigers zijn lastiger te bereiken. Niet alle kerken krimpen. Er zijn 3 kerken met een stabiel aantal leden en 2 groeiende gemeenschappen, waarvan 1 lichte groei vertoont en de ander snel groeit. Wat hierbij opvalt is dat 2 van deze kerken niet alleen mensen uit Nissewaard trekken, maar dat zij een regionale functie hebben. Mensen kiezen vanwege een specifieke prediking of geloofsbeleving er bewust voor om naar deze kerken af te reizen. Het gaat om de Hersteld Hervormde Kerk in Abbenbroek met een meer traditionele grondslag en een stabiel aantal leden en De Levende Steen Ministries, een snelgroeiende multiculturele gemeenschap. Door de Covid-pandemie is nog niet helemaal duidelijk hoeveel bezoekers terugkeren naar de diensten, vieringen en vergaderingen. Een aantal kerken zijn gedurende de pandemie overgestapt op digitale uitzending van diensten, die vaak goed werden bezocht. Sommige kerken blijven digitaal uitzenden. Zo heeft de Welkomkerk in Zuidland veel geïnvesteerd in goede apparatuur en worden de meetings van De Levende Steen Ministries op tv uitgezonden.
Deel 2.
“Veel mensen zijn actief voor de kerk. We hebben dan ook veel handige mensen, dat kenmerkt ook Spijkenisse, het zijn havenwerkers.”
Opgave
“Een van de grootste uitdagingen is de bemensing van bestuursfuncties.” Super Natural Power Meeting door Apostel Edgar Holder in De Dome. Foto: AD.
3.2 Vrijwilligerstekort maakt organisatie lastiger De religieuze gemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. De meeste kerken (13) geven aan dat het vaak wel lukt om genoeg mensen te vinden voor specifieke activiteiten en onderhoudsprojecten. Daarentegen geven bijna al deze gemeenschappen aan dat het lastig is om vrijwilligers te vinden voor bestuursfuncties. Vaak worden vrijwilligers geworven uit eenzelfde pool van mensen die eerder ambtsdrager zijn geweest. Voor tenminste 3 gemeenschappen is het gebrek aan vrijwilligers een wezenlijk probleem voor de toekomst van de kerk. Kerkeigenaren maken zich daar zorgen om.
17
3.3 Cultureel en maatschappelijk medegebruik is nog gering Slechts enkele kerken hebben actief ingezet op medegebruik om aanvullende inkomsten te genereren en om het gebouw breder te benutten. Naast inkomsten voor onderhoud en beheer betekent dit dat zij het kerkgebouw verhuren en op die manier gebruiken voor andere activiteiten naast de diensten en kerkelijke activiteiten. De Hervormde Kerk in Simonshaven is hier een goed voorbeeld van. Stichting Cultureel Podium het Witte Kerkje organiseert onder meer in samenwerking met Theater De Stoep muziekoptredens in de kerk. De culturele en maatschappelijke activiteiten zijn de financiële bronnen van waaruit de kerkgemeente het kerkje in stand kan houden.
Verder wordt de Michaëlkerk gebruikt als priklocatie door de GGD en ook andere kerken verhuren ruimtes voor vergaderingen en bijeenkomsten van lokale verenigingen en (gezondheids)organisaties. Het Trefpunt bij de kerk in Heenvliet is hier bijvoorbeeld goed op ingericht. De eigenaren van 5 kerken zijn ook op zoek naar passend medegebruik van hun gebouw. Inkomsten verhogen door verhuur blijkt echter soms lastig, door een gebrek aan vrijwilligers, hoge stookkosten, kerkbanken die multifunctioneel gebruik in weg staan, onvoldoende sanitaire voorzieningen, onvoldoende parkeerplaatsen en gebrek aan ruimte om die te realiseren.
Optreden in het Witte Kerkje in Simonhaven tijdens Open Monumentendag. Foto: Groot Nissewaard.
Deel 2.
3.4 Eigenaren willen hun gebouw meer openstellen voor de buurt
Opgave
De eigenaren van zeker 5 kerken hebben de wens uitgesproken de deuren vaker te willen openen voor de buurt en het dorp. 3 eigenaren geven aan dat er geen behoefte uit het dorp lijkt te zijn om deel te nemen aan activiteiten van de kerk en/of de behoefte van dorpsbewoners niet voldoende kennen om een passend programma te kunnen maken. Maar er zijn ook voorbeelden van plekken waar het (steeds beter) lukt om de buurt te betrekken bij de kerk. De Hervormde Kerk in Simonshaven is een samenwerking aangegaan met het Oranjecomité om activiteiten voor het dorp te organiseren, zoals een buurtbarbecue en activiteiten op Koningsdag. De predikant van de Hersteld Hervormde Kerk in Abbenbroek is lid van het kernplatform in Abbenbroek en de baptistengemeente die kerkt in De Dorsvloer is op zoek naar een plantsoen om als buurttuin in te richten met bewoners. De rijke culturele geschiedenis van Nissewaard komt tot uitdrukking in de middeleeuwse dorpskerken. Eigenaren zetten zich in om dit verhaal te vertellen en inwoners daarbij te betrekken. Zo is
18
Stichting Oud Geervliet actief in Geervliet en organiseert wijkgemeente De Brug in de Dorpskerk in Spijkenisse rondleidingen basisschoolleerlingen van groep 7 en 8.
“Wij willen graag dat het gebouw meer betekenis heeft voor de buurt.” “We zetten ons in om het dorp en de kerk dichterbij elkaar te brengen en het programma aan nevenactiviteiten uit te breiden om zo meer inkomsten en betrokkenheid te creëren voor de instandhouding van het religieus erfgoed.” 3.5 Verbreding van gebruik vormt een uitdaging Het is een uitdaging om een (nieuwe) publieke invulling te vinden voor relatief grote dorpskerken in de kleinere dorpen wat betreft mogelijke doelgroepen, aanbod en de behoefte aan voorzieningen. De maatschappelijke en culturele ruimte in vraag en aanbod is beperkt in een klein dorp.
Rommelmarkt voor het dorp bij de kerk in Heenvliet. Foto: PG Tweestromenland.
Ook monumentale waarden beperken soms de mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik van de kerkzaal. Het interieur, waaronder de kerkbanken is vaak beschermd. Dat maakt het lastig aanpassingen te doen om het gebouw beter geschikt te maken voor ander gebruik naast het religieuze gebruik. Voor het aanpassen van een monument moet een vergunning worden aangevraagd. De energiecrisis maakt breder gebruik van kerkgebouwen lastiger. De stookkosten zijn zo hoog dat verhuur van het gebouw niet of nauwelijks wat oplevert.Eigenaren kunnen soms de kosten voor het verwarmen van de kerk voor hun eigen activiteiten al niet betalen. Tenslote kan een bredere functie en commercieele exploitatie botsen met ondernemers in de horeca, zaalverhuur, cultuursector, etc., maar ook met sociaalmaatschappelijke functies op andere plekken zoals dorpshuizen.
Deel 2.
3.6 Kerken werken samen via Vrede voor de Stad
Opgave
Een aantal kerken in Spijkenisse en Hekelingen werken onderling samen onder de vlag van Stichting Vrede voor de Stad. De missie van de stichting is door gezamenlijk gebed en diaconale activiteiten meer vrede voor de stad te laten ontstaan. Op die manier willen de kerken vormgeven aan hun maatschappelijke rol in Spijkenisse en omgeving. Onderdelen zijn het Interkerkelijk Diaconaal Beraad en de projectgroep Bron van Vrede, waar overleg plaatsvindt tussen voorgangers van de deelnemende kerken. Ook werken de kerken samen om jonge gedetineerden in De Hartelborgt te bezoeken, ze geven taalles aan nieuwe Nederlanders en ze bieden mensen met financiële problemen schuldhulp. Bovendien is Vrede voor de Stad initiatiefnemer van de Voedselbank Spijkenisse. Projectgroep Bron van Vrede onderhoudt onder meer contact met de gemeente en lokale politiek. Wat betreft de programmering van nevenactiviteiten, inzet van vrijwilligers en uitwisseling van kennis en expertise over bijvoorbeeld verduurzaming, onderhoud en renovatie van monumentale kerkgebouwen
19
en subsidies, is er (nog) geen samenwerking tussen de kerken, maar die interesse is wel geuit. 3.7 Monumentale kerkgebouwen verkeren in goede staat Het beheer en onderhoud van een monumentale kerk vraagt veel inspanning. Kerkrentmeesters hebben daar echter goed grip op, is het beeld op basis van de gesprekken. Eigenaren van rijksmonumentale kerken zijn allemaal lid van de Monumentenwacht en weten de weg naar de Subsidieregeling instandhouding monumenten (SIM) te vinden. De meeste monumentale kerkgebouwen zijn op dit moment in goede conditie. Er is geen sprake van achterstallig onderhoud of verwachte hoge kosten voor renovatie. De PG Tweestromenland heeft bijvoorbeeld de afgelopen jaren grote renovaties gedaan waardoor de rijksmonumentale kerken in Geervliet en Heenvliet in goede staat verkeren. Zo kreeg de kerk in Heenvliet een nieuw dak en de glas in lood ramen zijn gerenoveerd. PG Tweestromenland werkt al jaren met dezelfde architect, die door de continuïteit goed weet wat wanneer aan
renovatie toe is. Ook de St. Aegidiuskerk uit de 14e eeuw in Abbenbroek verkeert in goede staat. De Hersteld Hervormde Gemeente voerde tussen 2011 en 2014 grote renovaties uit waarbij het dak nieuwe leien kreeg, de goten zijn vernieuwd en het metselwerk is gerestaureerd. In 2016 zijn ontmoetingsruimtes gecreëerd in de zijbeuken van het schip en in 2022 is de renovatie van de binnenmuren afgerond.
Groot onderhoud uitgevoerd tussen 2011-2014 aan de buitenzijde van de St. Aegidiuskerk in Abbenbroek. Foto: Hersteld Hervormde Gemeente Abbenbroek.
Deel 2.
3.8 Eigenaren zoeken hulp bij de verduurzaming van hun kerkgebouw
Opgave
Kerkeigenaren staan open voor verduurzaming, maar hebben vaak geen concrete plannen daarvoor, mede omdat ze financieel worden beperkt. De investeringen wegen niet op tegen de verwachte besparingen. De terugverdientijd is lang door het beperkte gebruik van de gebouwen. Bij monumenten beperkt de beschermde status en de (hoge) monumentwaarden ook nog eens de mogelijkheden voor duurzaamheidsmaatregelen en zijn de investeringskosten hoger. Tijdens de gesprekken en bij de bijeenkomst met eigenaren in november 2022 bleek dat veel eigenaren hulp zoeken naar de beste manier om hun gebouw te verduurzamen. Voorbeelden van kerken die duurzaamheidsmaatregelen hebben doorgevoerd zijn de Dorpskerk in Hekelingen (gemeentelijk monument), die dubbelglas en voorzetramen heeft geplaatst. De Hervormde Kerk in Simonshaven heeft bij een grote renovatie een paar jaar geleden een nieuwe vloer geplaatst met vloerverwarming, dubbelglas en een warmtepomp. De Welkomkerk in Zuidland
20
heeft zonnepanelen. Monumentale waarden botsten soms met maatregelen ten behoeve van de energietransitie of verduurzaming. Voor het uitvoeren van duurzaamheidsmaatregelen aan een monument of een pand gelegen in een beschermd stads- of dorpsgezicht moet een vergunning worden aangevraagd. 3.9 Hulpvragen van kerkeigenaren Vaker terugkomende hulpvragen van eigenaren aan de gemeente zijn: • Hoe kan het gebouw meer betekenis krijgen voor de buurt? • Kan de gemeente meedenken in de zoektocht naar neven- en nieuwe functies voor ons gebouw? • Kan de gemeente helpen bij de verduurzaming van het kerkgebouw? In hoofdstuk 6 wordt ingegaan op deze vragen.
26 Deel 2.
4
26
5
26
5
26
5
Opgave
1 2 4 7
21 19 17 14
2022 Toekomstverwachting Religieus gebruik Herbestemd In transitie Onzeker
21
2027
2032
2037
Hoofdstuk 4. Toekomstverwachting 4.1 Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren Op basis van de uitkomsten van de gesprekken (toekomstperspectief, huidige groei, stabiliteit of krimp) is een toekomstverwachting opgesteld, die voor de komende 5, 10 en 15 jaar weergeeft hoe het er voorstaat met de religieuze gemeenschappen in de gemeente Nissewaard en hun gebouwen. Veel kerkeigenaren zijn best positief over de toekomst van hun gemeenschap en daarmee de instandhouding van het gebouw. Zij zien de veranderingen niet als een ingeslagen weg naar het einde, maar willen juist kansen aangrijpen. Drie kerkgemeenten werken aan een toekomstvisie. Ook wil een aantal kerken de kansen voor functieverbreding onderzoeken om de religieuze functie van hun kerk zo lang mogelijk te behouden. Dit zien we terug in de cijfers: eigenaren van 14 van de 22 kerken verwachten nog in religieus gebruik te zijn over 15 jaar. Dat is ten opzichte van het beeld in andere gemeenten een hoog percentage.
Van 7 kerken is de toekomst onzeker. De instandhouding van deze gebouwen staat op meerdere manieren onder druk: • De gemeenschap krimpt zodanig dat het gebouw niet of nauwelijks meer gebruikt zal worden in de toekomst, of • De religieuze functie verdwijnt en de huidige nevenfunctie wordt de hoofdfunctie, of • Het gebouw wordt afgestoten en er wordt gezocht naar een nieuwe eigenaar.
“We zijn ervan overtuigd dat je vanuit een sterke verbindende visie en een duidelijk verhaal naar buiten mensen kan blijven trekken” “We verwachten dat de geloofsgemeenschap kleiner wordt en dat op den duur de religieuze functie verdwijnt, maar dat de kerk dan nog wel cultureel en maatschappelijk relevant is.”
Deel 2. Opgave
“Wij zijn ervoor om kerkgebouwen in stand te houden, ook voor onze kinderen. Maar hoe moeten we dat doen? We hebben het ei van Columbus nog niet gevonden. Ook niet het halve ei.”
overweegt om in de toekomst gebruik te maken van 1 kerkgebouw. Voor de andere kerk(en) zal een nieuwe invulling moeten worden gezocht. Bij deze rijksmonumentale middeleeuwse dorpskerken met een waardevol kerkinterieur liggen kansen voor herbestemming echter niet voor het oprapen.
Transformatie Ontmoetingskerk Spijkenisse De Ontmoetingskerk in Spijkenisse zal in het najaar van 2023 uit religieus gebruik gaan. Wijkgemeente De Verbinding van de PKN Spijkenisse had 3 kerken: De Dorsvloer, de Ontmoetingskerk en De Kern. De Dorsvloer is in 2021 verkocht aan de Baptistengemeente en de Ontmoetingskerk wordt in 2023 verkocht en De Kern, die in 2023 wordt verbouwd. Wanneer De Kern is verbouwd zal de wijkgemeente daar gaan kerken. Het gebouw krijgt de naam De Verbinding. Desalniettemin staat de instandhouding van de Ontmoetingskerk onder druk, omdat het geen monument is en derhalve niet beschermd is tegen drastische aanpassingen of sloop. De gemeente vindt de Ontmoetingskerk karakteristiek en wil het gebouw behouden.
22
De Ontmoetingskerk in Spijkenisse zal in 2023 verkocht worden. Foto: COUP.
Zoektocht PG Tweestromenland PG Tweestromenland brengt in samenwerking met Kerkelijk Waardenbeheer mogelijke toekomstige scenario’s beeld. De kerkgemeente heeft 3 rijksmonumentale kerkgebouwen in eigendom: de Sint Maartenskerk in Heenvliet, de Onze Lieve Vrouwe in Geervliet en Martinuskerk in Zwartewaal. De instandhouding van de gebouwen is veel werk en vraagt om specifieke expertise. Het aantal kerkbezoekers per dienst is zo groot dat 1 kerkgebouw meer dan voldoende zitplaatsen heeft. Hierdoor worden de kerkgebouwen 1 keer per drie weken in roulatie gebruikt. PG Tweestromenland
De OLV in Geervliet heeft een zeer rijk kerkinterieur met een eiken tongewelf, graftombe uit de 14e eeuw en vele grafzerken, koorhek en tekstborden uit de 16e eeuw en een preekstoel uit 1641. Foto: COUP.
Deel 3. Toekomstperspectief Hoofdstuk 5. Toekomstprincipes religieus erfgoed Deel 3. Toekomstperspectief
De hoofdlijn van deze visie bestaat uit een zestal ontwikkelprincipes. Per principe is aangegeven wat de rol van de gemeente is. Hierbij wordt ook aansluiting gezocht bij de ambities van de gemeente uit de ontwikkelperspectieven ‘Nissewaard naar 2040’ en ‘Vitale kernen’. 1. Nissewaard koestert haar religieus erfgoed! Nissewaard hecht waarde aan haar religieus erfgoed als drager van haar historie, identiteit en als markante ontmoetingsplekken midden in de kernen en wijken. Eigenaren, inwoners en de gemeente koesteren deze kwaliteiten. Kerkeigenaren kunnen bij de gemeente een verzoek indienen om aanwijzing als gemeentelijk monument, als de situatie daarom vraagt. Rol gemeente: de gemeente besteedt aandacht aan de cultuurhistorische waarde van kerken bij nieuwe ontwikkelingen in en rondom de gebouwen.
2. Een integrale wijkaanpak biedt (ook) kansen voor kerkgebouwen Gemeente Nissewaard kiest voor een kern- en wijkgerichte aanpak om de sociale basis te versterken en te verbreden. Sociale activering, ontmoeting en de bereikbaarheid van voorzieningen en werk zijn daarbij kernpunten. Kerkgebouwen kunnen hierin een rol spelen omdat zij letterlijk midden in de wijken en kernen staan. Koppel het onderzoek naar de voorzieningenbehoefte op kern- en wijkniveau aan het onderzoek naar mogelijke nieuwe invullingen voor leegkomende kerken of medegebruik van kerken die ruimte over hebben. Wanneer (gesubsidieerde) maatschappelijke voorzieningen in een kerkgebouw geplaatst worden ontstaat er een win-win situatie: maatschappelijke voorzieningen blijven bereikbaar voor iedereen, waardevol erfgoed blijft behouden en op andere plekken in de wijk of kern ontstaat nieuwe ruimte voor ontwikkeling. Middelen voor verduurzaming van maatschappelijk vastgoed worden op deze manier ingezet voor de verduurzaming van erfgoed. Rol gemeente: het betrekken van kerkbesturen bij het opstellen van de Omgevingsvisie en Visie op Ontmoeten; op kern- en wijkniveau combinaties leggen tussen initiatieven van inwoners/ vrijwilligersorganisaties en kerkeigenaren.
23
Deel 3. Toekomstperspectief
3. Bij herbestemming gaat de voorkeur uit naar (semi)openbare functies
4. Waar herbestemming onhaalbaar lijkt worden instrumenten zoals placemaking, prijsvraag etc. ingezet
Kerken zijn gebouwd voor ontmoeting. Een (semi)openbare functie kan hier goed bij passen. Daarmee blijft een kerk toegankelijk voor iedereen. Denk aan maatschappelijke voorzieningen en bestemmingen gericht op rust, bezinning, cultuur, sport en bewegen. De gemeente kan de regionale aantrekkingskracht
Placemaking en een prijsvraag kunnen helpen om nieuwe betekenissen te vinden voor het gebouw en zijn omgeving. Placemaking (letterlijk het maken van een plek) richt zich erop dat plekken bijdragen aan het geluk en welzijn van een stad of dorp. Bij placemaking worden omwonenden intensief betrokken bij het maken van plannen. Zij zijn immers de lokale experts en gebruikers. Ook regionale partners kunnen hierbij aanhaken. Door de ligging van gemeente Nissewaard in de metropoolregio Rotterdam Den Haag lijken herbestemmingen gericht op een regionale markt kansrijk. Voor monumentale kerkgebouwen waarvan de instandhouding op korte termijn onder druk komt te staan worden deze instrumenten geadviseerd voor.
verbeteren met goede sportlocaties, zoals bijvoorbeeld een klimhal.
Daaromheen bestaat een community, het is reversibel en het nodigt uit om erfgoed vanuit een ander perspectief te beleven. Om die reden gaat de voorkeur uit naar het behoud van de ruimte in grote kerken in plaats van 'verkavelen'. Als dat niet mogelijk is kan worden gedacht aan het omvormen naar woningen. Dit is maatwerk; het leent zich niet voor standaard woontypologieën. Zo zijn er kerken die kansrijk zijn voor woonvormen met gedeeltelijk gezamenlijk gebruik, levensloopbestendige woningen of woon-zorg vormen. Op die manier kan de herbestemming van kerken bijdragen aan de ambitie om de woningvoorraad te differentiëren. Rol gemeente: bevoegd gezag op het gebied van Ruimtelijke Ordening.
24
Rol gemeente: de gemeente adviseert de betreffende kerkeigenaren om deze acties te ondernemen als de situatie daarom vraagt.
Deel 3. Toekomstperspectief
5. Gemeente en kerkeigenaren blijven met elkaar in gesprek
6. Kerkeigenaren verkennen verdere samenwerking
Tijdens dit traject is verbinding gelegd tussen gemeente en kerkeigenaren. Er is momentum gecreëerd, enthousiasme ontstaan en er zijn kansen verkend voor mogelijke samenwerkingen en medegebruik van kerken. Gemeente en eigenaren blijven in gesprek om kansen en bedreigingen in beeld te houden, en te verzilveren.
Tijdens het kerkenvisietraject hebben kerkeigenaren nader met elkaar kennisgemaakt. Zij gaan verdere samenwerking opzoeken met als doel elkaar te inspireren en te versterken. Onderwerpen die genoemd zijn, zijn een gezamenlijke website, PR en overleg over praktische zaken zoals activiteiten in de wijk, verduurzaming, afval en corona.
Rol gemeente: in contact blijven met kerkeigenaren (weten wat er leeft en speelt).
Kerkeigenaren in gesprek met wethouder Postma op een bijeenkomst voor kerkeigenaren. Foto: COUP
25
Hoofdstuk 6. Advies aan kerkeigenaren Deel 3. Toekomstperspectief
Als eigenaar van de gebouwen waarvoor in deze toekomstverkenning een duurzaam toekomstperspectief wordt gezocht, hebben kerkeigenaren een rol en verantwoordelijkheid. Naar aanleiding van de gevoerde thema’s en gevoerde gesprekken en de bijeenkomsten komen enkele specifieke thema’s naar voren. In dit hoofdstuk worden aan de hand van deze thema’s mogelijke vervolgacties voor eigenaren voorgesteld waarin zij kunnen aansluiten bij bestaande initiatieven van de gemeente Nissewaard. 1. Zet in op visie voor de toekomst. Eigenaren zouden een toekomstperspectief kunnen opstellen. Zeker voor de kerken die tegen problemen aanlopen zoals een krimpende gemeenschap, minder financiële inkomsten, vrijwilligerstekort, etc. Het is waardevol om in gesprek met de eigen gemeenschap een visie op de toekomst te ontwikkelen. Hoe zien wij de toekomst? Wat is wenselijk? Wat willen we voorkomen? Welke kansen en mogelijkheden zijn er en wat is daarvoor nodig?
vrijwilligersorganisaties. Dit vraagt een stukje ondernemerschap, goede organisatie, een aantrekkelijke ruimte en vooral ook goede communicatie. Aansluiting bij de gemeente: • Kerken kunnen hun aanbod kenbaar maken op www.actiefinnissewaard.nl. • Kerken kunnen vrijwilligers vinden voor hulp bij de organisatie en een vrijwilligersvacature plaatsen op het platform www. nissewaardvoorelkaar.nl.
Participatie met het dorp In de zoektocht naar passende activiteiten, nevenfuncties en herbestemmingen, is het een goed idee om dorpsbewoners te betrekken en gebruik te maken van het lokale netwerk en de creativiteit. En om mensen van buiten de kerk enthousiast te maken om als vrijwilliger samen op te trekken in het ontplooien van nieuwe initiatieven. Dit werkt het beste door in direct contact met inwoners te komen en het uit te nodige voor een gesprek of inloopbuurtmiddag. Activiteiten in de buurt en vrijwilligers Kerken kunnen activiteiten organiseren voor de buurt, dan wel hun ruimte beschikbaar stellen voor activiteiten van inwoners en
26
Deelnemers aan de jaarlijkse kerstwandeling georganiseerd door diverse kerken in Spijkenisse. Foto: Groot Nissewaard.
Deel 3.
2. Gebruik subsidie en expertise voor onderzoek naar nieuwe functies of nevenbestemmingen.
Toekomstperspectief
De Subsidie Stimulering Herbestemming Monumenten (SSHM) (ook voor onderzoek naar nevengebruik) en kan ingezet worden voor een scenariostudie en haalbaarheidsonderzoek. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed biedt deze subsidie aan eigenaren aan van (rijks) monumenten of door de gemeente als waardevol aangeduide panden. Een haalbaarheidsonderzoek kent vele vormen. Het kan bijvoorbeeld gaan om een eerste onderzoek bij de start van een neven- of herbestemming. Hierin kan een gespecialiseerde partij eigenaren helpen met het in kaart brengen van de cultuurhistorische waarden van het gebouw en de omgeving, mogelijke functie(s), mogelijkheden in de markt, financiële aspecten en ruimtelijke aspecten zoals milieuregels, stedenbouwkundige inpassing en parkeernormen. Als onderdeel van het haalbaarheidsonderzoek kan de subsidie gebruikt worden voor een duurzaamheidsscan, de zoektocht naar een exploitant of participatie met het dorp. Aansluiting met de gemeente: de gemeente kan aangeven aan de RCE dat een niet monumentaal gebouw cultuurhistorisch waardevol is. Hierdoor kan voor deze niet monumentale kerken ook subsidie worden aangevraagd.
27
Deel 3.
3. Zet in op verduurzaming
Toekomstperspectief
Door de stijgende energieprijzen is het belang van verduurzamen nog groter geworden. Het verduurzamen van kerkgebouwen is vaak echter niet zo eenvoudig. Om kerkeigenaren te helpen in het verduurzamen van hun gebouw zijn er verschillende subsidies en vormen van ondersteuning beschikbaar. Landelijk is er een subsidieregeling en een duurzaamheidsfonds waar kerkeigenaren gebruik van kunnen maken: Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DuMaVa): de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) stelt de DuMaVasubsidie (duurzaam maatschappelijk vastgoed) ter beschikking aan eigenaren van rijksmonumenten en maatschappelijk vastgoed inclusief religieuze instellingen voor de verduurzaming van hun gebouw. De subsidie kan worden ingezet voor energieadvies, een energielabel en diverse verduurzamingsmaatregelen en de uitvoering daarvan. In januari 2024 is er een nieuwe aanvraagronde. Voordat een aanvraag ingediend kan worden moet er een energieadvies, of vergelijkbaar advies worden opgesteld door een specialist. BNG Duurzaamheidsfonds: landelijke leenmogelijkheid voor diverse doelgroepen. Aanvraag moet een hoogte van minimaal €100.000,hebben (behalve voor sportlening, minimumbedrag is daar €10.000,-).
Aansluiting bij de gemeente: de gemeente Nissewaard biedt in 2023 een duurzaamheidscoach aan om eigenaren van maatschappelijk vastgoed te adviseren over verduurzaming. Ook biedt de gemeente een subsidie en lening aan kerkeigenaren voor het uitvoeren van duurzaamheidsmaatregelen. Maatwerkadvies: Vanuit de gemeente is sinds 2023 een adviseur beschikbaar die maatschappelijk organisaties ondersteunt in het opstellen van een verduurzamingsplan, het maken van een business case, het vinden van uitvoeringspartijen en financiering. Stimuleringslening: zakelijke lening voor maatschappelijke organisaties die willen investeren in verduurzaming van hun gebouw. Er kan een bedrag geleend worden van €5.000 tot €100.000. In 2023 is het rentepercentage 2% en deze wordt jaarlijks herijkt. De looptijd van de lening is gekoppeld aan de hoogte van de lening en kan variëren tussen 10, 15 of 20 jaar. Subsidie: voor organisaties die financieel niet in staat zijn om te investeren, zodat zij wel een kleine duurzaamheidsinvestering zouden kunnen doen waarmee energie en dus geld bespaard wordt. Totale budget is €50.000,- per jaar dus het gaat om een kleine bijdrage. Maximaal bedrag per aanvraag is €2.500 per aanvraag, die besteedt kan worden aan vooraf vastgestelde verduurzamingsmaatregelen (isoleren, verwarmen, opwekken, ventileren, advies en monitoring).
Verduurzaming van monumenten: De gemeente toetst plannen (voor o.a. zonnepanelen) op de geldende wet- en regelgeving, zoals de erfgoedwet en de gemeentelijke erfgoedverordening, maar ook de
28
welstandsnota waarin per plangebied de geldende welstandscriteria staan beschreven. Voor monumenten en andere beschermde objecten kan het zijn dat een omgevingsvergunning nodig is. Neem daarom bij verduurzamingsplannen altijd vooraf contact op met de erfgoedambtenaar van de gemeente. Bij een aanvraag omgevingsvergunning voor het wijzigen van een monument wordt advies gevraagd aan de gemeentelijke erfgoedcommissie. Als het om een rijksmonument gaat wordt in bepaalde gevallen ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om advies gevraagd. Ondertussen zijn er op dit moment bij monumenten heel wat mogelijke maatregelen te nemen zonder dat dit afbreuk doet aan de monumentale waarde van het gebouw of het gebied. Isolatie aanbrengen aan de binnenzijde en isolerend glas aanbrengen is vaak, mede afhankelijk van de monumentale waarde van de muren aan de binnenzijde, goed mogelijk. Wel dient er bij monumenten meer dan bij niet monumentale panden, rekening te worden gehouden met de vochthuishouding binnen een pand. Ook zal hier, als het gaat om een wijziging van het monument, een omgevingsvergunning voor moeten worden aangevraagd. Daarnaast zijn er maatregelen te nemen die maar een kleine investering vergen maar toch redelijk wat energetische voordeel opleveren. Hierbij kan gedacht worden aan dikke isolerende gordijnen of isolerende jaloezieën of het aanbrengen van radiatorfolie.
Voor meer informatie kunnen eigenaren terecht op de website van de gemeente Nissewaard, De Groene Menukaart, Groene Kerken en het Duurzaam Bouwloket. Uiteraard kunnen eigenaren contact opnemen met de specialist gebouwd erfgoed of de afdeling vergunningen van de gemeente Nissewaard.
29
Op de Welkomskerk in Zuidland liggen zonnepanelen onopvallend op de lage uitbouw.
Bijlage 1
Cultuurhistorische analyse
Bijlage 1.
Ontwikkeling van gebedshuizen in het huidige Nissewaard
Cultuurhistorische analyse
Het gehele eiland Putten en een aantal kernen op het eiland Voorne vallen onder de huidige gemeente Nissewaard. Tussen Voorne en Putten stroomt de Bernisse. Langs deze handelsrivier lagen in de middeleeuwen tal van kleine maar welvarende handels- en vissersplaatsen als Geervliet en Abbenbroek, met stuk voor stuk fraaie (romaans)gotische kerkjes, tegenwoordig bijna allemaal rijksmonumenten. Nadat de Bernisse dichtslibde in de 15e eeuw kreeg de regio eigenlijk pas weer opnieuw een groei-impuls na de Tweede Wereldoorlog toen het dorpje Spijkenisse werd aangewezen als groeikern. Een explosieve groei vond plaats waarbij het inwonertal in enkele decennia toenam tot maar liefst 85.000 in Nissewaard in 2022. Hoe heeft het religieuze leven zich ontwikkeld in Nissewaard en wat voor gebedshuizen zijn er gebouwd door de eeuwen heen? Inpoldering Voorne-Putten Vanaf de vroege middeleeuwen zijn de moerassige eilanden Voorne-Putten grotendeels ontgonnen.
31
Kleine stukken grond werden drooggemalen en van een ringdijk voorzien. Vanaf die polders werden nieuwe dijken aangelegd, zodat er stapsgewijs meer land werd ingepolderd. De latere polders werden groter en planmatiger ingericht met rechte wegen en sloten. Eeuwenlang was de regio in handen van de Heren van Putten die in Geervliet een kasteel bewoonden; het Hof van Putten. Zodra een gebied bedijkt was, werd een havendorpje gesticht waarbij meestal een afgedamde kreek werd vergroot tot een havenkom. Rondom de haven werd een ringdijk aangelegd waaraan haven- en handel gerelateerde bebouwing waaronder woningen kwamen te staan. In vrijwel al deze dorpjes verrees op enige afstand van de haven, langs de polderweg een Rooms-Katholieke kerk. In de religieuze middeleeuwen was de kerk de plek om God te danken voor goede oogsten en om te smeken om hulp ten tijde van onheil. Maar kerken waren ook belangrijk als toevluchtsoord in geval van (watersnood) rampen. Naarmate de bewoning op VoornePutten toenam, ontstonden er verschillende parochies met elk een eigen kerk. Eerst waren het eenvoudige houten gebouwen,
later verrezen stenen kerken, bijvoorbeeld in Spijkenisse. Nadat de houten dorpskerk aan de Kerkring in de 13e eeuw werd voorzien van een stenen toren werd in de 15e eeuw de gehele kerk in steen opgetrokken. De laat-gotische kerk werd voltooid in 1521, sommige oude onderdelen maken nog deel uit van de huidige kerk.
Hof van Putten, kasteel te Geervliet van de Heer van Putten, de ruïne werd in 1823 gesloopt.
Bijlage 1.
Rijkdom langs de Bernisse
Cultuurhistorische analyse Spijkenisse met kerk, 1617.
Zuidland met havenkom, 1771.
Sint Aegidiuskerk in Abbenbroek, gebouwd in de 13e eeuw.
32
Handel en reizen verliepen in de middeleeuwen hoofdzakelijk per schip en de gunstige ligging langs de goed bevaarbare rivier de Bernisse zorgde ervoor dat Geervliet, Heenvliet, Abbenbroek, Zuidland en Simonshaven een zekere mate van welvaart genoten. De rijkdom was afleesbaar aan de mooie kerkgebouwen. In de 13e eeuw kwam bijvoorbeeld de rijkversierde katholieke Sint Aegidiuskerk in Abbenbroek tot stand. Tijdens de reformatie in 16e eeuw kwam de kerk in handen van de protestantse gemeenschap. Ook Zuidland, toen nog Heerlickheit Westenrijck geheten, was een welvarend dorp dankzij de ligging aan de Bernisse. De RK Bartholomeüskerk (de huidige NH Dorpskerk) werd opgetrokken in de eerste helft van de 15e eeuw. En het stadje Geervliet ontving in 1381 zelfs stadsrechten waarna een bescherming met grachten en stadsmuren werd opgetrokken. De mooie Onze Lieve Vrouwe Kerk dateert uit 1307 en is een rijksmonument. Geervliet vormde de belangrijkste kern van het gebied met het aldaar gelegen Hof van Putten.
Het plaatsje Heenvliet kreeg ook stadsrechten, dit vond plaats in het jaar 1469. In de middeleeuwen was het een belangrijke handelsplaats waar vis en landbouwproducten werden verscheept. Het dorpje Simonshaven is genoemd naar Heer Simon van Putten; hij liet er in 13e en 14e eeuw een haven aanleggen. Ook hier werd een kerk gebouwd. De eerste kerk van Hekelingen, een plaatsje aan het Spui, werd in opdracht van de Heren van Putten gebouwd en stond tot in de 19e eeuw op de plek waar nu nog altijd de begraafplaats ligt, aan de Meeldijk. De excentrische ligging van de kerk, net buiten de historische kern langs een landweg naar het buitengebied, is typisch voor al deze nederzettingen. De kerk lag verder van de Bernisse of Oude Maas en had naast een religieuze een beschermende functie. De dorpskern met de haven was daarentegen bestemd voor handelsactiviteiten. Door het verzanden van de Bernisse droogden handel en welvaart eind 15e eeuw op. Het dichtslibben van de levensader betekende het einde van een bloeiperiode van de handels- en vissersplaatsen aan de Bernisse. Vervolgens ging men zich toeleggen op agrarisch werk.
Bijlage 1.
Waterstaatskerken
Cultuurhistorische analyse
Polders op Voorne-Putten, detail Isaac Tirionkaart, 1748.
Meerdere keren raakten de dorpen en landerijen op Voorne-Putten en in de rest van de westelijke delta, door overstromingen in nood. Bijvoorbeeld tijdens de Sint-Elisabethsvloed (1421), de Allerheiligenvloed (1570) en de Stormvloed (1682). Ook raakte veel verwoest tijdens de Tachtigjarige oorlog (1567-1648) en door terugkerende dorpsbranden. Grote branden in de 18e eeuw verklaren waarom het gebied zo weinig oude gebouwen kent. In de dorpen werd de financiering van het onderhoud van de kerken een steeds zwaardere opgave. In de 18e eeuw werden daarom soms bomen rondom de kerk gekweekt die, eenmaal volwassen, werden verkocht aan de rijke bewoners van de buitenplaatsen aan de Vecht. Met het geld werd de kerk opgeknapt.
33
Eind 18e eeuw bezocht de heer Lieve van Ollefen vele dorpen en steden van Holland om er een serie boeken over te schrijven; De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver. Over Spijkenisse schrijft hij dat de Dorpskerk een ruim en luchtig gebouw is, met een fraaie kapelgevel. En dat er goede en vruchtbare gelegenheid voor landbouw en granenteelt is in het gebied. Er zijn de nodige winkels en er worden handwerken en ambachten uitgeoefend. Tot aan het begin van de 20e eeuw waren Spijkenisse en de nabijgelegen dorpskernen op het Zuid-Hollandse eiland Voorne-Putten kleine, geïsoleerde gemeenschappen. Met de aanleg van de Spijkenisserbrug over de Oude Maas in 1903, kwam een vaste oeververbinding tot stand. Het leidde tot meer bedrijvigheid en binnen de overwegend agrarische bevolking kwam meer diversiteit. Met name Spijkenisse groeide geleidelijk groter, hoewel Zuidland tot de Tweede Wereldoorlog groter zou blijven. Qua kerkenbouw geschiedde er in de 19e eeuw niet zo veel. Er werd een enkele kerk vervangen of uitgebreid, maar er vonden vooral herstelwerkzaamheden
plaats. In Simonshaven werd in 1854 ter vervanging van de oude kerk, boven op een terp een nieuwe Hervormde kerk gerealiseerd. Dankzij de hoge ligging was het witte zaalkerkje goed beschermd tegen overstromingen. Bebouwing rondom heeft er nauwelijks plaatsgevonden waardoor de kerk nog volledig vrij staat van de kern. De huidige dorpskerk van Hekelingen is eveneens gebouwd ter vervanging van een middeleeuwse kerk. Het is net als die van Simonshaven een eenvoudige 19e eeuwse Waterstaatskerk afkomstig uit de ontwerpkamers van het toenmalig Ministerie van Waterstaat. Aan het eind van de 19e eeuw, was er landelijk rumoer binnen wat op dat moment de Nederlandse Hervormde Kerk heette. Velen vonden dat de kerk te gematigd geworden was. Zij noemden zich ‘gereformeerden’, scheidden zich af en stichtten eigen kerkgemeenten.
Bijlage 1.
Joodse gemeente
Cultuurhistorische analyse
Waterstaatskerk in Hekelingen, gebouwd rond 1850.
Joodse begraafplaats in Geervliet.
De eerste Joden vestigden zich rond 1750 op het eiland, rond 1800 waren er zo’n 135 joden op Voorne-Putten. De oudste herinneringen zijn te vinden aan de Spuikade in Geervliet waar een Joodse begraafplaats uit 1781 ligt met imposante graven uit de 18e eeuw van zowel Sefardische Joden (uit Zuid-Europa afkomstig) als van Joden met Asjkenazische achtergrond (uit Centraal, Oost en deels West-Europa). Na diverse uitbreidingen in de 19e eeuw vond er in 1940 de laatste begrafenis plaats. In Zuidland werd aan het einde van de 19e eeuw een zelfstandige Joodse gemeente opgericht en rond 1885 werd het pand aan Breedstraat 10 als synagoge ingericht. Aan de Kerkweg (bij nr 38) werd een kleine begraafplaats in gebruik genomen. Tevens was er in de Dorpsstraat een kIeine huissjoel. 1911 trad er een scheuring op in de Joodse gemeente van Zuidland, waarna de meeste orthodoxe leden zich bij de gemeente Heenvliet voegden. De synagoge aan de Breedstraat raakte buiten gebruik. In Heenvliet was al in 1807 een synagoge in gebruik genomen aan de Kerkweg, inmiddels gesloopt.
34
Ook was er aan de Van Blankensteinstraat 2 in een woonhuis een mikwe ingericht, een bad voor spirituele reinheid waarin een persoon maar ook borden en bestek in water worden ondergedompeld. Een mikwe is in elke Joodse gemeente wereldwijd en door de gehele geschiedenis heen een belangrijk gegeven om de gemeenschap in stand te houden. De woning in Heenvliet fungeerde tot 1942 als rabbinaatswoning en synagoge voor de Joodse gemeente van Heenvliet, Geervliet, Zuidland en Zwartewaal. In 2012 en 2013 werden op Voorne-Putten in totaal 45 Stolpersteine gelegd. Dit zijn gedenktekens van kunstenaar Gunter Demnig, ter nagedachtenis aan slachtoffers van het nationaal-socialisme. Zij zijn door toedoen van de nazi-vijand tijdens de Tweede Wereldoorlog verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven.
Bijlage 1.
Groeikern Spijkenisse
Cultuurhistorische analyse
Kort na de Tweede Wereldoorlog werd in het kader van de Wederopbouw in Spijkenisse het wijkje De Molenwei opgeleverd met arbeiderswoningen in de stijl van de Delftse School op het laaggelegen binnendijkse land. Tot 1958 was Spijkenisse maar een klein plaatsje met een inwonertal van ongeveer 3800. Maar naarmate de Rotterdamse industrie sterker uitbreidde vestigde een toenemend aantal arbeiders zich in Spijkenisse. In de jaren ‘60, nadat het in 1958 vanuit de Rijksoverheid was aangewezen tot groeigemeente, maakte Spijkenisse zelfs een explosieve groei door.