43.Rekenkameronderzoek duurzaamheid en energietransitie Nissewaard; rapport

Energietransitie Rekenkamerfunctie Nissewaard

Colofon: Datum: 05-10-2022 Rekenkamerfunctionaris Drs. H.H. (Herman) Sietsma, rekenkamerfunctionaris Contactpersoon: N. (Nick) Woudstra, Msc nick@necker.nl 06 308 932 50 Onderzoekers: D. J. (Daan) Jacobs MSc P.J.C. (Pieter) Overeem MSc MA

2

Inhoudsopgave Colofon:.................................................................................................................................................................. 2 Bestuurlijke Nota ................................................................................................................................................... 5 Onderzoek verantwoording.................................................................................................................................... 6 Leeswijzer .................................................................................................................................................................. 8 Centrale boodschap................................................................................................................................................ 9 Reactie van college van B&W ............................................................................................................................... 14 Nota van Bevindingen .......................................................................................................................................... 15 1.

Beleid .......................................................................................................................................................... 16 1.1.

Afbakening ................................................................................................................................................ 16

1.2. Landelijke en regionale kaders .................................................................................................................. 16 Landelijke kaders: de Klimaatwet ....................................................................................................................... 16 Regionale kaders: Regionale Energiestrategie (RES) Rotterdam – Den Haag, Warmtetransitievisie VoornePutten en Mobiliteitsplan MRDH ........................................................................................................................ 17 1.3.

Lokale kaders ............................................................................................................................................. 20

1.4. Vertaling naar uitvoering .......................................................................................................................... 21 Leidraad Windenergie Voorne-Putten ................................................................................................................ 23 Programmaplan & to do list Duurzaamheid ....................................................................................................... 23

2.

1.5.

Monitoring en evaluatie ............................................................................................................................ 23

1.6.

Samenwerking ........................................................................................................................................... 25

Uitvoering ................................................................................................................................................... 26 2.1. Uitvoering .................................................................................................................................................. 26 Samenwerking in de uitvoering .......................................................................................................................... 26 Genomen maatregelen 2020 .............................................................................................................................. 28 2.2. Resultaten.................................................................................................................................................. 30 De gemeente Nissewaard scoort wisselend; data bieden geen sturingsinformatie ........................................... 33 2.3. Aandachtspunten in relatie tot het bereiken van de doelstelling 2050 ..................................................... 35 Ingecalculeerde risico's ....................................................................................................................................... 35 Beperkte ambtelijke capaciteit en financiën leveren risico's op voor halen doelstellingen ...............................

36 Bewustwording duurzaamheid ........................................................................................................................... 36

3.

Rol van de raad ........................................................................................................................................... 37 3.1. Informatievoorziening ............................................................................................................................... 37 Afspraken over informatievoorziening ............................................................................................................... 37 P&C-cyclus .......................................................................................................................................................... 37 Raadsmemo's ...................................................................................................................................................... 37

3

Informatiebijeenkomsten ................................................................................................................................... 38 Raadsvragen ........................................................................................................................................................ 38 Overzicht in de documenten ............................................................................................................................... 38 3.2. Sturing ....................................................................................................................................................... 39 Moties en amendementen ................................................................................................................................. 39 Sturen op het juiste moment is soms lastig ........................................................................................................ 39 4.

Kansen en verbeterpunten .......................................................................................................................... 40 4.1. Kansen ....................................................................................................................................................... 40 Bewustwording ................................................................................................................................................... 40 Afspraken over informatievoorziening ............................................................................................................... 41 Lokale politiek ..................................................................................................................................................... 41 4.2. Verbeterpunten ......................................................................................................................................... 41 Meso-strategie .................................................................................................................................................... 41 Monitoring ..........................................................................................................................................................

42 Ambtelijke capaciteit .......................................................................................................................................... 42 Structurele financiering ...................................................................................................................................... 43

Bijlage 1.

Bronnen ......................................................................................................................................... 44

Documenten ............................................................................................................................................................ 44 Interviews ................................................................................................................................................................ 44 Bijlage 2.

Moties en amendementen ............................................................................................................ 46

4

Bestuurlijke Nota

5

Onderzoek verantwoording Aanleiding Duurzaamheid is een van de centrale thema’s in het coalitieakkoord 'Samen voor elkaar! ''Handen uit de mouwen en schouders eronder'' van gemeente Nissewaard van de vorige periode 2018-2022. Om het doel ‘Nissewaard energieneutraal in 2040’ te halen zet de gemeente onder andere in op gebruik en opwekking van schone energie. Nissewaard wil volgens het coalitie akkoord inzetten op zonne-energie, 18 Megawatt aan windenergie genereren, oudere bebouwing verduurzamen en alle openbare verlichting omzetten naar ledverlichting. Zo wil de gemeente haar bijdrage leveren aan het realiseren van de energietransitie en een circulaire economie. Om dit te bewerkstelligen, worden er deze bestuursperiode extra middelen beschikbaar gesteld.1 Het realiseren van een duurzaamheidsambitie is een complexe opgave, omdat de gemeente op dit terrein in grote mate afhankelijk is van andere partijen. Denk hierbij aan het Rijk en de Provincie wat betreft windenergie, de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag op het gebied van mobiliteit, maar ook aan bedrijven, woningcorporaties en burgers. Daarnaast vergen duurzaamheidsambities een lange adem, wat maakt dat het realiseren van een duurzaamheidsdoelstelling gevoelig kan zijn voor vele externe ontwikkelingen. Bovendien is het duurzaamheidsbeleid verweven met zowel de interne bedrijfsvoering als met andere beleidsprogramma’s.

Gezien de complexiteit is het belang van overzicht, onderlinge afstemming en integraal werken groot. Daarbij is voor de gemeenteraad specifiek de vraag hoe hij hier inzicht in krijgt en zijn rol (zowel kaderstellend als controlerend) kan invullen. Gegeven het bovenstaande, achtte de rekenkamerfunctie het relevant om een onderzoek uit te voeren naar duurzaamheid en in het bijzonder de energietransitie. Al eerder kwam in een raadsworkshop met de rekenkamerfunctie (op 4 september 2019) naar voren dat op dit thema ook vragen bestaan in de raad. Vragen die het jaar daarop nog eens zijn herhaald. Denk aan de haalbaarheid van de doelstellingen en de rol van de gemeenteraad en de gemeente in het grotere speelveld.

Doelstelling Dit onderzoek naar de energietransitie heeft een tweeledig doel: 1) inzicht te bieden in waar de gemeente Nissewaard staat in het realiseren van haar ambities en 2) het schetsen van mogelijkheden voor de gemeenteraad om te kunnen (bij)sturen op dit thema. Het verduurzamen van de gemeente is een grote uitdaging en de problematiek die hierin speelt, is ingewikkeld. Ontwikkelingen op dit gebied volgen elkaar in hoog tempo op en het is vaak lastig oorzaak en gevolg aan elkaar te koppelen. Dit nog los van maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de oorlog in Oekraïne en de stijgende gasprijzen, die de urgentie van de energietransitie nog eens extra versterken. Ook het beleid is nog volop in ontwikkeling. Terughoudendheid in het trekken van conclusies is daarom gepast en dit onderzoek heeft dan ook niet een klassiek karakter van achteraf evalueren of 1 Coalitieakkoord 2018-2022, p. 12

6

doelstellingen zijn gerealiseerd. Het schetst juist een tussentijds verkennend beeld van de stand van zaken en wat de rol van de gemeenteraad daarin is en kan zijn.

Vraagstelling De hoofdvraag van het onderzoek luidt: Waar staat de gemeente Nissewaard in het realiseren van haar ambities voor de energietransitie, hoe vervult de gemeenteraad zijn rol op dit thema en wat zijn kansen voor de toekomst in het licht van regionale en landelijke ontwikkelingen? De hoofdvraag hebben we uitgewerkt in de volgende acht deelvragen: Beleid 1. Wat zijn de ambities en doelstellingen van Nissewaard voor de energietransitie? 2. Met welke maatregelen verwacht de gemeente de beoogde doelen te realiseren en wat zijn de beoogde resultaten van deze maatregelen? Uitvoering 3. In hoeverre zijn maatregelen uitgevoerd zoals beoogd en gepland? 4. Wat is de huidige stand van zaken in de energietransitie in Nissewaard? Hoe is dat te begrijpen? Rolneming raad 5. Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd over (ontwikkelingen in) de energietransitie? 6. Hoe geeft de gemeenteraad – in interactie met anderen (zoals het college, gemeenteraden van andere gemeenten etc.) – sturing aan de energietransitie? Kansen en aandachtspunten 7. Wat zijn mogelijkheden voor verbetering voor het realiseren van ambities in de energietransitie? 8. Wat zijn kansen voor de gemeenteraad in het vormgeven van zijn rol in de energietransitie?

Uitvoering onderzoek De onderzoekwerkzaamheden zijn uitgevoerd in de periode november 2021 tot en met mei 2022. Het onderzoek begon met een startgesprek op 5 juli 2021. De onderzoekwerkzaamheden bestonden uit een documentanalyse en interviews. De eerste weken van het onderzoek zijn besteed aan de bestudering van opgevraagde documenten. De resultaten van deze documentanalyse zijn getoetst en verder uitgediept in een viertal gesprekken. Op 18 november 2021 was er een interview met een afvaardiging van de gemeenteraad. Dit interview richtte zich hoofdzakelijk op de informatievoorziening aan en de sturing van de gemeenteraad op het

7

thema energietransitie. Op 25 november 2021 vond er een tweede gesprek plaats, ditmaal met de wethouder met de portefeuille duurzaamheid. Dit interview richtte zich hoofdzakelijk op het ambitieniveau, de uitvoering van de gemeentelijke doelstellingen en de monitoring, en de rol van de gemeenteraad. Afsluitend is er nog een tweetal interviews gehouden. Op 20 april 2022 was er een interview met een afvaardiging van de ambtelijke organisatie van de gemeente, op het gebied van duurzaamheid. In dit interview stonden vooral de praktisch te leveren inspanningen centraal. Tot slot was op 2 mei 2022 een gesprek met twee oud-bestuursleden van de coöperatie Voorne-Putten Energie. Hierin is hoofdzakelijk gesproken over de relatie tussen Voorne-Putten Energie als initiatiefnemer en de gemeente Nissewaard. Afsluitend is de conceptrapportage ter feitenverificatie voorgelegd aan de ambtelijke organisatie. Op 8 juli 2022 is de Nota van Bevindingen aan de organisatie aangeboden voor een toets op de feitelijke juistheid van de bevindingen in het kader van het ambtelijk wederhoor. Vervolgens is de rapportage op 2 september 2022 naar het college gestuurd voor een bestuurlijke reactie met een reactietermijn van twee weken. De reactie is op 4 oktober 2022 ontvangen, waarna rapportage op 5 oktober 2022 aan de gemeenteraad is aangeboden.

Leeswijzer Dit rapport bestaat uit twee delen: de Bestuurlijke nota en de Nota van bevindingen. De Bestuurlijke nota bevat deze onderzoeksverantwoording, die wordt gevolgd door de centrale boodschap van dit onderzoek (inclusief conclusies en aanbevelingen). Daarna is de bestuurlijke reactie van het college integraal opgenomen. De Nota van Bevindingen bevat de onderzoeksresultaten. In hoofdstuk 1 brengen we het beleid ten aanzien van duurzaamheid en de energietransitie in beeld, waarna we in hoofdstuk 2 nader ingaan op de uitvoering van dat beleid. In hoofdstuk 3 beschrijven we de rol van de gemeenteraad ten aanzien van het gemeentelijke duurzaamheidsbeleid, terwijl hoofdstuk 4 in het teken staat van de belangrijkste kansen en verbeterpunten. In de bijlage is tot slot een overzicht opgenomen van geraadpleegde bronnen.

8

Centrale boodschap In dit hoofdstuk presenteren wij onze conclusies en aanbevelingen. De gemeente Nissewaard heeft veel geïnvesteerd in het op stoom brengen van de energietransitie. De afgelopen tijd zijn er veel voorbereidende en planvormende activiteiten ondernomen, waardoor de gemeente nu klaar staat om beginnen met de uitvoering. Het komt op de komende jaren aan om daar ook de (eerste) resultaten van te zien. De gemeenteraad wordt frequent van informatie voorzien en probeert zo goed mogelijk zijn controlerende rol te vervullen. De complexiteit die de energietransitie met zich meebrengt stelt de raad voor uitdagingen. Op basis van de onderzoeksbevindingen trekken we de volgende conclusies:

Conclusies 1. Doelen en ambities volgen hoofdzakelijk uit landelijke en regionale afspraken; besparen, het duurzaam opwekken van energie en de transitie naar het gebruik van duurzaam opgewekte energie (via wijkgericht werken) zijn belangrijkste hoekstenen in het behalen van de doelstellingen voor de gemeente De doelstellingen van de gemeente Nissewaard voor de energietransitie volgen in veel gevallen direct uit landelijke afspraken, zoals de Klimaatwet, of uit afspraken met partners uit de regio. Dit komt deels doordat dergelijke afspraken een juridisch bindend kader vormen, maar ook doordat de gemeente een aantal uitdagingen (bewust) in regionaal verband nader heeft opgepakt. Voorbeelden hiervan zijn onder meer de RES 1.0 en de Warmtevisie Voorne-Putten. Voor zover de gemeente zelf doelen en ambities heeft geformuleerd, gaat het hoofdzakelijk om accenten binnen deze landelijke en regionale afspraken. Deze zijn geformuleerd in het Programmaplan & to do list Duurzaamheid. Concrete doelstellingen zijn onder meer om als gemeente in 2050 energieneutraal te zijn en in 2030 ten minste 27% van de jaarlijkse energiebehoefte CO2-neutraal en in eigen beheer op te wekken.

Om dit te bereiken zijn er nevendoelstellingen geformuleerd op het terrein van energiebesparing, het opwekken van duurzame energie en aardgasvrije wijken; de gemeente heeft zich bijvoorbeeld gecommitteerd aan een besparing van 37% op warmte in woningen en 59% in bedrijven, het realiseren van 18 megawatt aan windenergie en het ontwikkelen van warmteplannen voor de wijken Akkers-Centrum/Vogelenzang-Zuid en De Hoek. 2. De gemeente actualiseert jaarlijks het Programmaplan & to-do list Duurzaamheid; koppeling tussen de gestelde doelen en het programma ontbreekt Bij het uitvoeren van maatregelen voor energiebesparing, het opwekken van duurzame energie en de transitie naar het gebruik van duurzaam opgewekte energie (bijvoorbeeld door middel van het aardgasvrij maken van wijken) maakt de gemeente sinds 2020 gebruik van het Programmaplan en to-do list Duurzaamheid, waarin staat opgesomd welke activiteiten er dat jaar ondernomen zullen worden. In

9

de praktijk is dit Programmaplan & to-do list Duurzaamheid echter vooral een uitdrukking van de activiteiten die de gemeente kán ondernemen, in plaats van de activiteiten die de gemeente moet ondernemen om de gestelde (tussen)doelstellingen te halen. Dit komt doordat er weinig concrete tussendoelstellingen zijn geformuleerd anders dan die onder conclusie 2 zijn benoemd, maar vooral doordat activiteiten uit het Programmaplan & to-do list Duurzaamheid niet aan deze doelstellingen worden gekoppeld. Het gevolg is dat weliswaar duidelijk is wat de gemeente in een bepaald jaar voornemens is te doen, maar dat niet geformuleerd is hoe of hoe veel deze inspanningen zullen bijdragen aan het behalen van overkoepelende doelen en ambities. Daarmee blijft de vraag staan of de jaarlijkse inspanningen bij elkaar opgeteld afdoende zullen zijn om het gewenste succes te bereiken. Dat wil zeggen: om in 2050 als gemeente energieneutraal te zijn en in 2030 ten minste 27% van de jaarlijkse energiebehoefte CO2-neutraal in eigen beheer op te wekken. 3.

Het realiseren van de tussendoelstelling om 27% van het jaarlijkse energieverbruik CO2 neutraal op te wekken is niet in zicht en eveneens ontbreekt een route die hierin verbetering brengt; monitoring biedt te weinig sturingsinformatie Gemeente Nissewaard heeft doelen geformuleerd op drie thema's binnen de energietransitie: energieverbruik, CO2-uitstoot en duurzame opwekking. Op basis van de meest recente gegevens (2020) over de gemeente geldt dat:2 a) Het energieverbruik in Nissewaard licht afneemt, van 4.839 TJ in 2010 tot 4.276 TJ in 2019. In vergelijking tot landelijke gemiddelden voor de verschillende sectoren doet Nissewaard het in elk opzicht (veel) beter. b) De CO2-uitstoot in Nissewaard kent eenzelfde soort ontwikkeling als het energieverbruik. Over de periode 2011 - 2019/2020 is er een licht dalende lijn waar te nemen van 363.400 ton tot 313.400 ton. Eveneens geldt hierbij dat Nissewaard in vergelijking tot landelijke gemiddelden het in bijna elke sector aanzienlijk beter doet. Voor de sector 'Verkeer en vervoer' is het landelijk gemiddelde onbekend. c) Voor de opwekking van duurzame energie geldt dat er in de periode 2011 tot en met 2017 een daling in het aandeel hernieuwbare energie is waargenomen, en dat sindsdien dit aandeel is gestegen. In 2019 was 3% van het energieverbruik hernieuwbaar.

Dit betekent dat het realiseren van het doel om in 2030 ten minste 27% van de jaarlijkse energiebehoefte CO2-neutraal en in eigen beheer op te wekken niet in zicht is. Daarnaast is er eveneens geen route aangegeven die hierin verbetering brengt. In theorie is niet te beoordelen of de tussendoelstelling gehaald gaat worden, maar gegeven het kleine tijdspad en de tot nu toe genomen maatregelen vragen we ons af of de doelstelling van 2030 gehaald gaat worden. Met de gegevens uit de landelijke Klimaatmonitor is het niet mogelijk om specifieke inspanningen van de gemeente te koppelen aan het effect in energieverbruik, CO2-uitstoot en aandeel hernieuwbare energie. Voor een deel heeft de gemeente zelf ook metingen uitgevoerd in de afgelopen jaren, maar die zijn niet compleet. In de Effectmetingsrapportage 2020 geeft de gemeente aan dat dit ook een van de redenen is waarom zij het effect van haar eigen inspanningen moeilijk kan beoordelen. Gekeken naar het

2 Bron: Klimaatmonitor

10

meetniveau van de eigen metingen die in de Effectmetingsrapportage worden gerapporteerd is het overigens de vraag of deze ook als ze compleet waren wel die informatie zouden kunnen geven. 4. De raad wordt frequent van informatie voorzien, grip op besluitvorming is beperkt Het college praat de raad tweemaal per jaar bij in themabijeenkomsten over het programma Duurzaamheid. Daarnaast informeert zij de gemeenteraad regelmatig via memo's over specifieke onderdelen van de energietransitie. In de memo's komt naar voren dat de te nemen maatregelen een afgeleide zijn van de geformuleerde doelstellingen voor 2030 en 2050, maar wordt niet beschreven wat de precieze invloed is van een bepaald project op deze doelstellingen. In het afgelopen jaar zijn onder andere de procedure rondom Windpark Brielse Maasdijk, elektrische laadinfrastructuur, aardgasvrije wijken en over de intentieverklaring 'Zon op Berenplaat' met de raad gedeeld. Het initiatief voor het delen van dergelijke informatie ligt de ene keer bij het college, en de andere keer bij de raad. De praktijk leert dat het initiatief primair bij de raad ligt.

Daarnaast is het in de ervaring van raadsleden dat het ingewikkeld is om het overzicht te krijgen en te houden op waar de gemeente staat in het realiseren van de doelen van de energietransitie en hoe de verschillende maatregelen daartoe met elkaar samenhangen en op elkaar inwerken. De raad wordt immers voornamelijk geïnformeerd over specifieke onderdelen, maar het wijzigen van een voorstel op onderdeel a, kan weer gevolgen hebben voor de plannen op onderdeel b. Gelet op de complexiteit van de energietransitie, die belegd is in verschillende regionale of eiland-brede gremia, is het tevens voor de raad niet altijd duidelijk hoe de verschillende vergader- en besluitcycli zich tot elkaar verhouden. Dit maakt het lastiger voor raadsleden om grip te krijgen op de besluit- en planvorming. 5. Tekort aan personeel in ambtelijke organisatie belemmert de uitvoering Uit het onderzoek komt naar voren dat het tekort aan capaciteit, dat een probleem is binnen meerdere domeinen van de gemeente (en in veel andere gemeenten in het land), ook op het gebied van de energietransitie speelt. Op dit moment wordt er 7,72 fte ingezet op het thema Duurzaamheid, waarvan 4 fte tijdelijk, zo volgt uit navraag medio augustus.

Daarnaast geldt dat er voor het personeel dat wordt aangetrokken vooral incidentele budgetten beschikbaar zijn, zoals bij Energiecoaches die slechts voor een half jaar tot een jaar kunnen worden aangesteld. Daarna is het onzeker of zij kunnen aanblijven. Juist voor de energietransitie is het van belang om in elke wijk een 'vast gezicht' als aanspreekpunt te hebben, zodat de bereidheid en het bewustzijn om mee te doen en bij te dragen in de energietransitie onder inwoners groeit. Ook breder geldt dat het ingewikkeld is een structurele inspanning te leveren met incidentele en onzekere middelen.

Aanbevelingen 1. Maak in het Programmaplan & to-do lijst Duurzaamheid een koppeling tussen de geplande inspanningen en de bijdrage aan het doel, al dan niet in kwantitatieve zin. Bezie of het daarnaast mogelijk is in het Programmaplan & to-do list Duurzaamheid inzichtelijk te maken hoe de inspanningen van de gemeente zich verhouden tot plan- en besluitvorming in regionaal verband.

11

Met het invoegen van een dergelijke koppeling wordt inzicht verschaft in hoe de individuele jaarlijks te leveren inspanningen bijdragen aan het behalen van de gestelde doelen en ambities naar 2030 en 2050. Waar mogelijk in kwantitatieve zin zoals de verwachte energiebesparing of omvang van duurzaam opgewekte energie, maar niet alle inspanningen zullen daar direct in vertalen. Indien daaruit blijkt dat de te leveren inspanningen niet voldoende zijn voor het behalen van de gestelde doelen, kan er gekeken worden of bestaande activiteiten uitgebreid kunnen worden of extra activiteiten moeten worden ondernomen. De optie om duurzame energie in te kopen, om zo op korte termijn een snelle toename van het aantal duurzame energie te realiseren, behoort niet tot de mogelijkheden voor Nissewaard. De doelstelling van gemeente Nissewaard is namelijk om alle gebruikte energie lokaal en in eigen beheer op te wekken. Desondanks is het ook dan zinvol om expliciet te maken wat in meer kwalitatieve zin de bijdrage is aan het behalen van de gestelde doelen. Hiermee wordt eveneens voor de raad duidelijker hoe verschillende inspanningen zich qua grootte en impact tot elkaar verhouden.

Op dit moment wordt de raad frequent van informatie voorzien, maar is het voor raadsleden niet altijd helder hoe de specifieke inspanningen waarover zij worden geïnformeerd zich verhouden tot andere voorgenomen inspanningen en regionale besluitvorming. Het is goed denkbaar om het in het Programmaplan & to-do list Duurzaamheid te integreren welke inspanningen in regioverband op de agenda staan en welke mogelijkheden voor sturing de gemeenteraad daarin op welk moment heeft. Zo kan het bestaande instrument van het Programmaplan & to-do list Duurzaamheid door een relatief laagdrempelige toevoeging beter worden benut. 2. Verbeter het monitoringssysteem, zodat duidelijk wordt wat de inspanningen bijdragen aan het bereiken van de doelen en in hoeverre de inspanningen bij elkaar voldoende zijn om de gestelde doelen te realiseren. Maak als college concreet binnen welke termijn die verbeterde monitoring gerealiseerd dient te zijn en informeer de gemeenteraad daarover. Voor nu geldt dat de monitoring van de gemeente geen inzicht heeft kunnen geven in of, en zo ja hoe, de reductie in energieverbruik, CO2-uitstoot en de toename in opgewekte duurzame energie een resultaat is van de geleverde inspanningen. Bovendien is moeilijk te beoordelen in hoeverre de inspanningen bij elkaar voldoende zullen zijn om de gestelde doelen te bereiken.

De gemeente constateert dit zelf ook en benoemt daarbij in het bijzonder dat het is zaak om de doelen en monitoringsindicatoren aan te scherpen, zodat beter in kaart kan worden gebracht wat het gerealiseerde effect is van de geleverde inspanningen op de gestelde doelen én in hoeverre dat voldoende is om de gestelde doelen te realiseren. Het belang hiervan kunnen we alleen maar onderstrepen. We achten het echter verstandig om als college ook concreet te maken binnen welke termijn die aangescherpte monitoring gerealiseerd dient te zijn en om de raad daarover te informeren.

Tot slot In dit onderzoek, maar ook in eerdere onderzoeken van de rekenkamerfunctie, komt naar voren dat de beschikbare personele capaciteit een aandachtspunt is om de doelstellingen en ambities te realiseren. Gegeven de huidige arbeidsmarkt is dit niet alleen een opgave in Nissewaard, maar breder in Nederland. Het formuleren van een aanbeveling in de trant van 'investeer in het vergroten van de ambtelijke capaciteit' of 'draag zorg voor voldoende ambtelijke capaciteit om de voorgenomen inspanningen te realiseren' is daarom te makkelijk. Niettemin willen we als rekenkamerfunctie deze zorg ook in dit

12

onderzoek adresseren, ter onderstreping van de noodzaak om het "aantrekken, binden en boeien van personeel" - zoals het college in de bestuurlijk reactie op ons onderzoek naar externe inhuur (2022) schreef - hoog op de agenda te houden. We herhalen onze oproep om als raad, college en ambtelijke organisatie het gesprek te voeren over de verhouding tussen bestuurlijke ambities, capaciteit in de organisatie en de bijbehorende middelen.

13

Reactie van college van B&W De reactie van het college is apart bijgevoegd.

14

Nota van Bevindingen

15

1. Beleid In dit hoofdstuk brengen we de belangrijkste doelen en ambities van de gemeente Nissewaard voor de energietransitie in kaart. Daarvoor schetsen we in de eerste plaats de belangrijkste landelijke en regionale kaders, gevolgd door het lokale beleid. Ook verkennen we de wijze waarop dit beleid is vertaald naar uitvoering en hoe de voortgang in het behalen van doelen en ambities door de gemeente is georganiseerd. Tot slot staan we in dit hoofdstuk stil bij de wijze waarop de gemeente bij het op- en bijstellen van het beleid ten aanzien van de energietransitie samenwerkt. Daarmee geven we antwoord op de volgende onderzoeksvragen: 1. 2.

Wat zijn de ambities en doelstellingen van Nissewaard voor de energietransitie? Met welke maatregelen verwacht de gemeente de beoogde doelen te realiseren en wat zijn de beoogde resultaten van deze maatregelen?

1.1. Afbakening Alvorens wij inzoomen op gemeente Nissewaard staan we stil bij waar het over gaat als we spreken over de energietransitie. Kort gezegd gaat het om de ''overgang van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen.''3 Om deze transitie in kaart te brengen sluiten we aan bij de drie elementen die onder meer het RIVM onderscheidt: de CO2-uitstoot, het energieverbruik en het percentage hernieuwbare energie. Binnen deze drie elementen kan er vervolgens weer een verdere verdeling worden gemaakt naar de sectoren of terreinen waarin energieverbruik plaatsvindt, te weten: elektriciteit, industrie, mobiliteit, landbouw en landgebruik en gebouwde omgeving en warmte.

1.2. Landelijke en regionale kaders Gemeentelijk beleid ten aanzien van de energietransitie krijgt vorm binnen verschillende landelijke en regionale kaders. Op landelijk niveau zijn dit onder meer de Klimaatwet en op regionaal niveau de Regionale Energiestrategie (RES). Voor Nissewaard vormen daarnaast het mobiliteitsplan van de Metropoolregio Rotterdam - Den Haag en de Warmtevisie Voorne-Putten een belangrijk regionaal kader voor het gemeentelijke beleid ten aanzien van de energietransitie. Landelijke kaders: de Klimaatwet De directe aanleiding van het formuleren van beleid en doelstellingen op lokaal niveau is het VNKlimaatakkoord van Parijs uit 2015. Als reactie op het VN-Klimaatakkoord heeft Nederland in de nationale Klimaatwet twee doelen opgesteld, te weten ten minste 49% reductie van de emissies van broeikasgassen in 2030 ten opzichte van 1990 en ten minste 95% reductie van de emissies van broeikasgassen in 2050 ten opzichte van 1990.4 Het nationale Klimaatakkoord uit 2019 richt zich verder op hoe gemeenten invulling kunnen geven aan deze gestelde doelen. In het nationale Klimaatakkoord is

3 Energietransitie | RIVM 4 https://wetten.overheid.nl/BWBR0042394/2022-03-02

16

afgesproken om in 2030 70% van alle elektriciteit uit hernieuwbare bronnen te halen.5 Voorbeeld van een maatregel uit het nationale Klimaatakkoord is bijvoorbeeld dat uiterlijk in 2021 alle 352 gemeenten voor elke woonwijk bekend moesten maken grofweg hoe en wanneer zij gasloos zouden worden.6 Een eerste wettelijk verplicht gestelde eis daartoe was dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte zou moeten presenteren.7 Regionale kaders: Regionale Energiestrategie (RES) Rotterdam – Den Haag, Warmtetransitievisie Voorne-Putten en Mobiliteitsplan MRDH Energiestrategie & RES 1.0 Zowel het thema duurzaamheid in het algemeen als de energietransitie in het bijzonder kennen een grote reikwijdte en overstijgen gemeentegrenzen. Om die reden is er vanuit het Klimaatakkoord het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën opgezet, dat door het bieden van ondersteuning ervoor moest zorgen dat in 30 regio's een Regionale Energiestrategie (RES) werd opgesteld. De RES-en zelf fungeren als regionale kaders. Daarnaast zorgt het Nationaal Programma ''voor afstemming en verbinding tussen de 30 regio’s onderling en tussen de 30 regio’s en het rijk en de koepels (IPO, VNG en Unie van Waterschappen).

… Daarnaast agendeert het [Nationaal Programma] knelpunten en signaleert kansen om de ambities te kunnen verwezenlijken.''8 Het Nationaal Programma faciliteert samenwerking, maar voert geen wijzigingen door in de bestaande taken en bevoegdheden van overheden. Wel is met de RES 1.0 gekomen tot een aantal ''bestuurlijk bindende afspraken'' over ''duurzame energie en de bovengemeentelijke warmtebronnen.''9 Deze afspraken zijn gemaakt door individuele gemeenteraden, Provinciale Staten en algemeen besturen van de waterschappen. Wat deze bindende afspraken precies zijn, wordt niet vermeld. De eerste fase van dit programma is inmiddels afgerond, wat heeft geresulteerd in het vaststellen van de RES 1.0. Op het eiland Voorne-Putten heeft alleen gemeente Brielle de RES 1.0 niet vastgesteld. Deze RES zal in 2023 en 2025 herijkt worden wat zal leiden tot respectievelijk een RES 2.0 en een RES 3.0.10 Ook voor de jaren daaropvolgend geldt dat er een tweejaarlijkse herijking van de RES zal plaatsvinden. Als voorbereiding op de samenwerking in de RES heeft de gemeente Nissewaard uit eigen overweging een Energiestrategie opgesteld samen met de andere 22 gemeenten, 4 waterschappen en de provincie Zuid-Holland. Deze Energiestrategie fungeerde als de basis voor de energietransitie in de regio.

Het doel hiervan was om voorafgaand aan het landelijk proces van het opstellen van de RES-en grip te krijgen op en inzicht te krijgen in de regionale (samenwerkings-)kansen en afhankelijkheden. Het diende om (on)mogelijkheden ter bespreking aan te dragen binnen het landelijk proces in de ontwikkeling van de RES. Het proces heeft een Energiestrategie (2019) opgeleverd, bestaande uit een Energieperspectief 2050 (toekomstbeeld) en regionale prioriteiten.11 Vervolgens is deze strategie als input geleverd voor de concept RES, welke uiteindelijk is uitgemond in de RES 1.0, waar de gemeenteraad op 2 juni 2021 mee heeft ingestemd. Daarnaast heeft de

5 https://www.klimaatakkoord.nl/elektriciteit#:~:text=In%202030%20komt%2070%20procent,groeit%20de%20vraag%20naar%20elektriciteit. 6 Presidium Memo Energietransitie, 22-06-2020 7 Definitieve begroting 2020 en meerjarenraming 2021-2023 8 Werkwijze - Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) 9 Besluitvorming en samenwerking - Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) 10 De RES op weg naar 2030 en 2050 - Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) 11 Memo Klimaatakkoord, 19-08-2019

17

Energieverkenning (2019) ook gediend als een van de bouwstenen voor de te leveren input voor de RES.12 In de toelichting bij de concept RES is terug te lezen dat Voorne-Putten een viertal randvoorwaarden heeft gesteld voor deelname aan de RES.13 Deze randvoorwaarden waren het ''[i]nvesteren in landschappelijke inpassing, investeren in ontwikkeling natuur en recreatie, draagvlak en uitvoerbaarheid en participatie (waar mogelijk financieel)".14 De RES 1.0 beschrijft als lange termijndoel om ''betaalbare, betrouwbare, schone en veilige energievoorziening voor iedereen in de regio Rotterdam Den Haag in 2050'' te realiseren.15 Hiertoe worden de volgende regionale kaders voorgeschreven: 1. Elektriciteit Regionale inzet komt uit binnen de bandbreedte van 2,8 – 3,2 TWh aan grootschalige wind- en zonne-energie op land tot 2030, als bijdrage aan de landelijke doelstelling van 35 TWh tot 2030; a) 1,8TWh van deze bijdrage bestaat uit reeds gerealiseerde wind- en zonne-energieprojecten en projecten die tot 2025 in de pijplijn zitten. b) Het overige deel van deze bijdrage (1,4 TWh) betreft nieuwe locaties, waaronder: ▪ De ambitie om in 2030 40% van de geschikte grote daken en parkeerplaatsen te benutten. Dat zijn ongeveer 122.000 woningen, bijna 5.000 grote daken en 68 hectare overkapping van parkeerplaatsen.

▪ Daarnaast zoekgebieden in glastuinbouwgebieden, langs infrastructuur en incidenteel in open landschap. c) Inzetten op kleinschalige opwek zon- en windenergie afkomstig van installaties met een vermogen van minder dan 15 KWp, veelal te vinden op particuliere daken. Deze inzet valt buiten de scope van de bijdrage aan de landelijke opgave van 35 TWh; 2. Warmte Regionaal een besparing van 20% of meer in de gebouwde omgeving en 30% of meer in de glastuinbouw in 2030;16 a) Hiertoe stellen gemeenten een Transitievisie Warmte op; b) Hiertoe wordt er regionaal een gemeentegrensoverschrijdende Regionale Structuur Warmte (RSW) ontwikkeld; 3. Brandstoffen Voor de warmtetransitie eerst inzetten op vraagreductie en, waar passend, op realisatie van regionale warmte-infrastructuur In totaal schaart Nissewaard zich samen met 21 andere gemeenten achter de RES 1.0. De ambities van de RES 1.0 worden onderverdeeld in 1) warmte, 2), elektriciteit, 3) brandstoffen, 4) energiesysteem. Ondanks het feit dat zoveel gemeenten betrokken zijn, alsmede vier waterschappen en provincie ZuidHolland, is voor Voorne-Putten een concrete opgave in kaart gebracht vanuit de RES 1.0.17 Het gaat om het realiseren van 235 GWh tót 2030 en 368 GWh na 2030. Wat het te realiseren aandeel voor de 12 Energieverkenning Voorne-Putten: een landschappelijk perspectief op de energietransitie, 11 oktober 2019.

13 Concept Regionale Energiestrategie Regio Rotterdam – Den Haag. 3 juni 2020, commissie leefomgeving gemeente Nissewaard 14 Concept Regionale Energiestrategie Regio Rotterdam – Den Haag. 3 juni 2020, commissie leefomgeving gemeente Nissewaard, p.25. 15 Notitie Uitgangspunten en Toelichting RES. Energiestrategie regio Rotterdam Den Haag, p. 10. 16 In de RES 1.0 wordt niet gespecificeerd ten opzichte van welk jaar deze besparing gerealiseerd dient te zijn. Navraag medio augustus bij de gemeente leert dat het

hier gaat om 2015. 17 Gemeente Nissewaard - Nissewaard schaart zich achter strategie energietransitie in de regio en Oplegger bij de RES 1.0 ‘Het verhaal van de energieopgave van

Voorne-Putten, p. 4

18

verschillende gemeenten is, is niet nader gespecificeerd. Wel maakt de gemeente Nissewaard een eigen vertaling naar de activiteiten die zij onderneemt via het Programmaplan & to do list Duurzaamheid (meer daarover in de volgende paragrafen). Overigens is een van de zes sleutelprogramma's van de RES 1.0 het Warmtesysteem/ontwikkeling geothermie Voorne-Putten. Voor gemeente Nissewaard in het bijzonder worden andere warmtebronnen geïnventariseerd, zoals het "aansluiten op de bestaande transportleiding op de zuidoever van de Rotterdamse regio".18 In april 2022 hebben de vier gemeenten besloten hun samenwerking bij de energietransitie tot eind 2023 te continueren.19 De RES 1.0 is tot stand gekomen ná het opstellen van de Warmtetransitievisie. De Warmtetransitievisie is bewust vóór de RES 1.0 ontwikkeld, om op die manier gedegen input bij de vorming van de RES 1.0 en de Regionale Structuur Warmte mogelijk te maken. Na de vaststelling van de RES 1.0 is de Warmtetransitievisie niet tussentijds geëvalueerd en aangepast. Uit de gevoerde gesprekken voor dit onderzoek blijkt dat in de RES 1.0 voor de regio Rotterdam-Den Haag een hogere ambitie is vastgesteld dan strikt noodzakelijk was. Zo is bijvoorbeeld de ambitie opgenomen om 2,8-3,2 TWh aan hernieuwbare elektriciteit op te wekken op land in 2030.

De regio zet in op de bovenkant van deze bandbreedte en heeft projecten bedacht om tot 3,2 TWh te komen. Geïnterviewden voor dit onderzoek geven aan dat het voordeel hiervan is dat wanneer het Rijk de duurzaamheidsambitie verhoogt, de RES 1.0 voor een gedeelte deze verhoging mogelijkerwijs al ondervangt. Warmtetransitievisie Aan de landelijke vereiste van het opstellen van een Warmtetransitievisie heeft de gemeente Nissewaard in regionaal verband voldaan. Zo heeft de gemeente in samenwerking met buurgemeenten (Brielle, Westvoorne en Hellevoetsluis) in 2020 de Warmtetransitievisie Voorne-Putten20 opgesteld. Met het opstellen van deze visie wordt voldaan aan de wettelijke eis om in 2021 een dergelijke visie te presenteren. De Warmtetransitievisie Voorne-Putten is onder te verdelen in de volgende drie elementen, die gezamenlijk de uitwerking vormen van de oorspronkelijk in het Klimaatakkoord geschetste doelen: 1) besparing, 2) bronontwikkeling en 3) samen in de wijken aan de slag. De Warmtetransitievisie wordt elke vijf jaar herijkt - conform het Klimaatakkoord. Een voorbereiding of strategie voor deze herijking is (nog) niet opgesteld. In deze Warmtetransitievisie hebben de vier gemeenten een aantal doelen geformuleerd voor elk van deze drie elementen: -

-

Voor besparing geldt dat de besparingsopgave voor warmte ''37% in woningen en 59% in bedrijfsgebouwen'' is in 2050. 21 Dat betekent dat de huidige warmtevraag van 5,12 PetaJoule per jaar moet worden teruggebracht naar 3,26 PetaJoule per jaar. Voor bronontwikkeling geldt dat wijken - grofweg - op een drietal manieren duurzaam verwarmd kunnen worden: 1) collectieve oplossingen zoals geothermie via een warmtenet, 2) kleinschalige

18 RES 1.0 Rotterdam-Den Haag, p. 104. 19 Notitie vervolg Samenwerking RES en Warmte Voorne-Putten 2022-2023. 20 Warmtetransitievisie Voorne-Putten 21 Warmtetransitievisie Voorne-Putten, p. 10

19

-

oplossingen zoals all-electric of 3) innovatieve oplossingen zoals waterstof. Voor de meeste wijken geldt dat een collectieve oplossing (bijvoorbeeld een warmtenet) de laagste maatschappelijke kosten met zich meebrengt. Desalniettemin wordt per wijk en met de wijk de uiteindelijke oplossing bepaald. Tot slot, wat betreft het samen aan de slag gaan in de wijken, leggen de vier gemeenten zich vast op het opstellen van Wijkwarmteplannen voor de eerste vijf aardgasvrije wijken in de vier gemeenten, waarvan twee in gemeente Nissewaard. De vier gemeenten zullen tot 2030 voornamelijk ''leren uit de praktijk en kennis opdoen over de mogelijkheden voor duurzame warmte op het eiland, aardgasvrij-ready maken van wijken en de behoeften van bewoners op Voorne-Putten''.22 Ná 2030 is de verwachting dat de uitvoerende werkzaamheden toenemen om het verduurzamen van de warmtevoorziening in wijken breed te realiseren, blijkens de interviews.

Duurzame mobiliteit MRDH Voordat het proces van een RES en het vaststellen van de RES 1.0 begon, was de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) de enige regionale actor die dezelfde 23 gemeenten als die samenwerken in de RES voorzag van pakketten aan maatregelen. Zo heeft MRDH bijvoorbeeld 26 maatregelen voor duurzame mobiliteit geformuleerd waaruit gemeenten konden kiezen om mee aan de slag te gaan.23 Uit deze zogenoemde ''menukaart'' heeft Nissewaard in 2020 gekozen voor maatregelen als het uitbreiden van de laadinfrastructuur in Nissewaard, wat laat zien hoe de gemeente Nissewaard binnen de regionale kaderstelling eigen ruimte blijft houden om op lokaal niveau keuzes te maken. De MRDH monitort jaarlijks of gemeenten de maatregelen opnemen in beleid. In het rapport is niet opgenomen wat er gebeurt als gemeenten deze inspanningen niet leveren. Met de komst van de RES bestaan deze twee samenwerkingsverbanden naast elkaar. Er vindt uitwisseling plaats van ambities, doelen en realisatie tussen deze twee verbanden.

1.3. Lokale kaders Voordat regionale samenwerking van de grond kwam heeft gemeente Nissewaard in het verleden alleen lokaal beleid op dit thema gekend en wel voor duurzaamheid in meer algemene zin. Voor de periode 2015-2020 was er de Duurzaamheidsagenda 2015-2020. Deze agenda is tot stand gekomen in 2014-2015 en is nu niet meer actueel en is ingetrokken door de gemeenteraad. Sindsdien heeft regionale samenwerking zich verder ontwikkeld, wat heeft uitgemond in de verschillende regionale kaders zoals hierboven beschreven. De gemeente Nissewaard heeft in het opstellen van de regionale kaders, zoals de RES 1.0 of de Warmtetransitievisie Voorne-Putten een rol gespeeld. Daarbij is ook inzichtelijk wat de invloed is geweest van de gemeente Nissewaard (cf. de randvoorwaarden die Nissewaard stelde voor deelname aan de RES). Vooral de eiland-brede kaders zoals opgesteld in de Warmtetransitievisie bieden Nissewaard genoeg handvatten om de vertaling naar de uitvoering te maken, zoals de gemeente dat bijvoorbeeld met het Programmaplan & to do list Duurzaamheid doet. De geformuleerde doelen en ambities om energieneutraal te worden, zoals opgenomen in het Programmaplan & to do list Duurzaamheid zijn herleidbaar uit de Routekaart Duurzaam Voorne-Putten (over de uitwerking van beleid in volgende paragraaf meer). 22 Warmtetransitievisie Voorne-Putten, p. 26. 23 Programma Duurzame Mobiliteit.

Metropoolregio Rotterdam Den Haag.

20

Hoewel de kaderstelling met betrekking tot duurzaamheid en de energietransitie duidelijk op regionaal niveau zichtbaar is, met de RES 1.0 en het mobiliteitsplan van de MRDH, heeft gemeente Nissewaard ook op lokaal niveau kaders gesteld. In 2020 heeft de gemeente het Programmaplan & to do list Duurzaamheid opgesteld, welke jaarlijks wordt geactualiseerd. Hierin vertaalt gemeente Nissewaard de duurzaamheidsambities door naar lokaal niveau, waarbij het de uiteindelijke ambitie is om in 2050 circulair, klimaatbestendig en energieneutraal te zijn.24 Daarnaast is het doel dat deze veranderingen breed geaccepteerd zijn in de samenleving. Uit de gevoerde gesprekken in het kader van dit onderzoek blijkt dat de doelstelling oorspronkelijk was om dit in 2040 te bereiken, maar dat dit is aangepast naar 2050 vanwege haalbaarheid en betaalbaarheid. De ambitie om energieneutraal te zijn is vertaald naar een strategisch doel en een bijbehorend SMART tussendoel, te weten, respectievelijk: In 2050 is de gemeente Nissewaard energieneutraal: Alle energie die wordt gebruikt is lokaal en op duurzame wijze opgewekt. In 2030 is 27% van de energie die in één kalenderjaar wordt verbruikt binnen de gemeente Nissewaard, CO2-neutraal en in eigen beheer opgewekt binnen Voorne-Putten. De doelstellingen zijn uitgesplitst op projectniveau.

Elk van deze projecten is onder te brengen onder een van de drie thema's circulariteit, klimaatbestendigheid en energieneutraliteit. Het thema energieneutraal kent circa 12 projecten. Deze ambitie en bijbehorende strategische (tussen)doelen en projecten vormen tevens het leidende lokale kader voor de gemeente Nissewaard. Verder vindt de lokale inkleuring vervolgens plaats op uitvoeringsniveau, ook onderdeel van het Programmaplan & to do list Duurzaamheid. Daarbinnen heeft Nissewaard veel regie om te bepalen op welke manier ze de verschillende doelen realiseren. Daarbij wordt wel aangegeven in de gesprekken dat de ene keuze directer voortvloeit uit landelijke en regionale kaders dan de andere.

1.4. Vertaling naar uitvoering Voor de Warmtetransitievisie Voorne-Putten is initieel in 2021 het ondersteunende uitvoeringsdocument Uitvoeringsplan Warmte Voorne-Putten opgesteld. Echter is besloten om deze niet separaat te behandelen en vast te stellen, maar is gekozen om de uitvoering van de warmtetransitie op VoornePutten te integreren in de Samenwerking RES en Warmte Voorne-Putten 2022-2023.25 Deze samenwerking liep officieel tot eind 2021, maar is hiermee verlengd. De te verrichten eilandbrede activiteiten die voortvloeien uit deze samenwerking van de vier gemeenten worden opgenomen in een Uitvoeringsagenda 'Energiek Voorne-Putten'. Dit document wordt halfjaarlijks geactualiseerd en beschrijft de uit te voeren activiteiten, onderverdeeld in drie hoofdonderwerpen, te weten, 1) elektriciteit/RES, 2) warmte, en 3) communicatie/participatie. Daarnaast wordt in dit document een prioritering van de activiteiten aangegeven alsmede een planning. Voor de prioritering wordt er gekeken naar haalbaarheid met betrekking tot tijd en capaciteit, alsook

24 Programmaplan en to do list Duurzaamheid 2021-2022, p. 3. 25 Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023, 8 februari 2022.

21

naar de mate waarin een activiteit bijdraagt aan de opgave.26 Waar mogelijk wijs het document al actiehouder(s)/trekkerschap aan. Daarbij is het relevant om te benoemen dat deze uitvoeringsagenda zich focust op activiteiten die een meerwaarde kennen door eilandbreed te worden opgepakt. Activiteiten die lokaal worden opgepakt, zoals de wijkaanpakken aardgasvrij of de laadinfrastrctuur, worden daarom niet meegenomen in deze agenda. In de wijkwarmteplannen is beschreven hoe de betreffende wijk wordt verduurzaamd, aardgasvrij wordt gemaakt en welke duurzame alternatieven er mogelijk zijn.27 Momenteel (medio augustus 2022) zijn er twee Wijkwarmteplannen in ontwikkeling, maar zijn deze nog niet gereed. Deze zijn bedoeld om de uitvoering op wijkniveau te concretiseren. Voor elk project of elke activiteit die eilandbreed ondernomen gaat worden, geldt dat er een startnotitie wordt opgesteld door de ambtenarij met aandacht voor zogenoemde GROTIK: geld, risico's, organisatie, tijd, informatie en kwaliteit. Deze notitie wordt vervolgens door het MT-team getoetst op deze zes punten. Het MT-team zorgt ook voor het beschikbaar stellen van afdoende fte's om de uitvoering mogelijk te maken. Tot slot stelt het bestuur de startnotitie vast.

Voor de uitvoering van de regionale samenwerking bij de RES en warmte van de vier gemeenten zijn er verschillende rollen en taken gedefinieerd, zoals beschreven in de Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023. De organisatie bestaat uit een Bestuurlijk Team (BT), Management Team (MT) en een Regieteam.28Het BT is verantwoordelijk voor de bestuurlijke aansturing. Zij ''monitort en evalueert de gedane inspanningen en beoordeelt of deze voldoende bijdragen aan de ambities en doelen van de RES 1.0, het beleid t.a.v. de energietransitie op Voorne-Putten en de Warmtetransitievisie Voorne-Putten.''29 Daarnaast speelt zij een rol in de externe belangenbehartiging. Het MT stuurt onder andere het regieteam aan, zorgt voor voldoende capaciteit en middelen en ''monitort de voortgang van de uitvoering, aan de hand van de aangeleverde halfjaarlijkse voortgangsrapportage, en stuurt bij waar nodig.''30 Tot slot bestaat het regieteam uit twee regisseurs Elektriciteit/RES en Warmte en een externe procesbegeleider. De regisseurs zijn ''eerstverantwoordelijk voor het bewaken van de voortgang van de in de Uitvoeringsagenda genoemde acties, continue monitoring daarvan en probleemidentificatie''.31 Daarnaast is het Regieteam aanwezig bij de overleggen van het MT en BT.

De externe procesbegeleider zal met name bestaan uit het inplannen, voorbereiden en leiden van de overleggen. Ook berust de monitoring van de voortgang bij deze persoon. De procesbegeleider wordt ondersteund door een procesondersteuner. Tot slot is er een ambtelijk Voorne-Putten team betrokken, het VP-team. ''Leden van het team zijn eerstverantwoordelijk voor voorbereiding en uitvoering van de in de Uitvoeringsagenda genoemde acties en kunnen optreden als actiehouders''.32 Het VP-team is onderverdeeld in twee werkgroepen, gekoppeld aan de thema's Warmte en Elektriciteit/RES.

26 De opgave zoals geformuleerd in de oplegnotitie ‘Het verhaal van de energieopgave van Voorne-Putten’. 27 Memo aardgasvrije wijken tbv gemeenteraad, 24 februari 2021. 28 Uitvoeringsplan Warmte Voorne-Putten, 12-04-2021. Dit is de voorgestelde organisatie. 29 Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023, 8 februari 2022, p. 13 30 Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023, 8 februari 2022, p. 13 31 Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023, 8 februari 2022, p. 13 32 Notitie vervolg samenwerking RES en warmte Voorne-Putten 2022-2023, 8 februari 2022, p. 13

22

Leidraad Windenergie Voorne-Putten De Leidraad Windenergie Voorne-Putten33 is opgesteld ter ondersteuning van het onderdeel windenergie van de Routekaart Duurzaam Voorne-Putten. Naast dat dit stuk de leidraad vormt voor de praktische invulling van de locaties voor de vier gemeenten, geeft het ook aandacht aan hoe het participatieproces wordt vormgegeven (randvoorwaarden). De gemeenten hebben verschillende locaties benoemd waar windenergie kan worden opgewekt (locaties A - Z). Deze Leidraad bevat subdoelen op gemeentelijk niveau, te weten 18 MegaWatt (MW) aan opwekking binnen het zoekgebied van Hartel Oost en Plaatweg (locatie 'M') te Nissewaard; 6 MW aan opwek binnen het zoekgebied van N57 Entree Noord (locatie 'E') te Brielle; 9 MW aan opwek binnen het zoekgebied van Noordzeeboulevard (locatie 'W') te Westvoorne; en 12 MW aan opwek binnen de zoekgebieden van Haringvlietdam (locatie 'G') te Hellevoetsluis. Dit project laat goed zien op welke manier er invulling wordt gegeven aan eiland-brede samenwerking. Programmaplan & to do list Duurzaamheid Om de stap tussen ambitie en uitvoering zo klein en eenvoudig mogelijk te maken, is een Programmaplan en to do list Duurzaamheid opgesteld die jaarlijks wordt geactualiseerd, onderverdeeld in inspanningen, activiteiten, resultaten/programmabaten, middelen en dekking.

Met resultaten/programmabaten wordt bedoeld welke activiteiten de gemeenten daadwerkelijk heeft uitgevoerd. Het gaat dus niet zozeer om hoeveel die activiteiten bijdragen aan het bereiken van de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn. Dit Programmaplan en to do list Duurzaamheid maakt het mogelijk om jaarlijks te monitoren wat de gemeente onderneemt. In het algemeen geldt voor de gehele uitvoering dat er een flexibele houding benodigd is, blijkens de gevoerde gesprekken voor dit onderzoek. De gemeente behoudt bewust ruimte om, wanneer nieuwe technologieën worden ontwikkeld, of wanneer er momentum ontstaat om op bepaalde projecten mee te doen met andere gemeenten, die kans aan te grijpen. Hierbij wordt te allen tijde het criterium gehanteerd van bewezen technieken tot 2030, laten de gesprekspartners weten. Voor de elektriciteitsproductie met windturbines en zonnepanelen geldt dat dit criterium onder andere is vastgelegd in de RES 1.0. Hoewel er primair gebruik wordt gemaakt van ''beproefde technieken'' blijft er tijd en aandacht uitgaan naar het zoeken naar mogelijkheden om te innoveren.34 Voor andere gebieden, zoals hernieuwbare warmte, is dit criterium van beproefde technieken niet als zodanig in algemene zin gespecificeerd.

1.5. Monitoring en evaluatie Zoals beschreven maakt de gemeente de lange-termijndoelen, zoals het doel om in 2050 energieneutraal te zijn, concreet door het opstellen van een jaarlijkse to do lijst. Voluit heet deze 'Programmaplan en to do list duurzaamheid'. Om de voortgang van het in de praktijk brengen van het Programmaplan en to do list Duurzaamheid te monitoren stelt de gemeente de zogenoemde effectmetingsrapportages op. Deze effectmetingsrapportages volgen de mate waarin de (tussen)doelen worden behaald, evalueren de ambities en sturen deze eventueel bij. Daarnaast wordt deze rapportage gebruikt om het bestuur en de 33 Leidraad Windenergie Voorne-Putten Definitieve versie na inspraak, 4 oktober 2018 34 Regionale Energiestrategie 1.0 energieregio Rotterdam-Den Haag, p. 46

23

gemeenteraad te informeren over de status en de voortgang van de inzet voor de energietransitie. Een derde functie van deze effectmetingsrapportages is het richting geven aan (kosten)effectieve inzet van de beschikbare middelen.35 Deze monitoring vindt plaats op programmaniveau. Het monitoringsprogramma bevat drie typen indicatoren:36 1. Effectindicatoren: monitoren van het doel. Dit type indicatoren tonen de voortgang op het bereiken van de doelstellingen. 2. Prestatie-indicatoren: monitoren van het middel. Dit type indicatoren maken prestaties meetbaar, maar zeggen op zichzelf niks over de (voortgang op de) beoogde doelen. 3. Transitie-indicatoren: Deze monitoren de randvoorwaarden, om zo de voortgang van het transitieproces meetbaar en inzichtelijk te maken. Monitoring in 2021-2022 Het Programmaplan en to do list Duurzaamheid 2021-2022 concretiseert de indicatoren op de volgende manier: Effectindicatoren: Energieverbruik en duurzame energie opwek Prestatie-indicatoren: het aantal (semi) publieke laadpalen en het opgesteld vermogen aan PVinstallaties. De transitie-indicatoren worden in het programmaplan 2021-2022 niet verder uitgewerkt, wel zijn er uitgangspunten benoemd voor hoe vanuit het programma Duurzaamheid wordt gewerkt. Denk aan uitgangspunten als "we werken doelgericht" en "wij wenden daar waar mogelijk extern geld aan".

Het doel van de jaarlijkse monitoring is om te blijven volgen hoe de gemeente ervoor staat om het strategische doel van 2050 te bereiken: ''Het strategisch doel is in 2050 bereikt wanneer de totale hoeveelheid verbruikte energie minus de totale hoeveelheid duurzaam opgewekte energie nul is".37 Een kanttekening hierbij is dat het niet mogelijk is om real-time de voortgang op de effectindicatoren te meten, maar dat de meest recente cijfers steeds van twee jaar geleden zijn.

De effectmetingsrapportages zijn het belangrijkste handvat voor gemeente Nissewaard om de voortgang in de energietransitie te volgen. De gemeente heeft de externe partij We-Boost ingehuurd om hun monitoringsstrategie te optimaliseren. De centrale opgave hierbij is om de effecten van het gevoerde beleid in relatie tot de doelen zo adequaat mogelijk te meten. Daarnaast is belangrijk om hierbij te benoemen dat in het monitoringsprogramma enkel indicatoren opgenomen worden waarvoor benodigde data minimaal éénmaal per jaar met relatief beperkte inspanning te verkrijgen zijn, én van voldoende kwaliteit zijn voor herhaalmetingen. Het is niet verder gespecificeerd wat met relatieve inspanning of voldoende kwaliteit bedoeld wordt of voor wie dit geldt. Wel blijkt uit de interviews voor dit onderzoek dat wanneer de data tot in detail moeten worden uitgeplozen en niet geaggregeerd beschikbaar zijn, deze als niet-toegankelijk worden gedefinieerd en niet gebruikt worden. De doelen en indicatoren zijn door de gemeenteraad opgesteld. De eisen voor de

35 Programmaplan en to do list Duurzaamheid 2021-2022, 14 april 2021 36 Effectmetingsrapportage Duurzaamheid 2020, p. 8. 37 Programmaplan en to do list Duurzaamheid 2021-2022, 14 april 2021, p.5

24

indicatoren zijn bepaald in overleg met de teams uit de eenheden en het programmateam. Het programmateam Duurzaamheid is verantwoordelijk voor de uitvoering van de evaluatie en monitoring. Tevens dient opgemerkt te worden dat buiten het beleidsterrein duurzaamheid andere beleidsterreinen eveneens energieambities hebben die eigen monitoring en evaluatie bevatten. Zo zijn in overleg met woningcorporaties, huurdersorganisaties en de gemeente prestatiekaders en -afspraken opgesteld, voortvloeiend uit de Woonvisie Nissewaard. Dit prestatiekader 2020-2024 bevat een eigen sectie energiebesparing en duurzaamheid. Hierin wordt verwezen naar de wijkplannen uit de Warmtetransitievisie. Andere voorbeelden zijn het Beheerplan Openbare Verlichting of het Bestuurlijk Akkoord Onderwijshuisvesting Nissewaard, waar aandacht wordt geschonken aan duurzaamheid binnen deze beleidsterreinen. Ook andersom levert het programma Duurzaamheid zelf actief input voor bijvoorbeeld het programma Implementatie Omgevingswet, programma Nissewaard naar 2040 en programma Toekomstbestendig Sociaal Domein.