2022.11.03 Rekenkamerrapport SROI Nissewaard

Rekenkameronderzoek naar de SROI

Datum: 15 september 2022

Rekenkamerfunctie Drs. H.H. (Herman) Sietsma MPA, rekenkamerfunctionaris Dr. S (Sabine) van Zuydam, plv. rekenkamerfunctionaris

Contactpersoon: N. (Nick) Woudstra MSc Nick@necker.nl 06 30 89 32 50

Onderzoekers L.M. (Robert) Klaassen MSc C. (Cato) Rademaker MSc P.W. (Pim) Steenbergen MSc

2

Colofon:.................................................................................................................................................................. 2 Bestuurlijke nota .................................................................................................................................................... 4 1.

Onderzoeksverantwoording .......................................................................................................................... 5 1.1.

Aanleiding.................................................................................................................................................... 5

1.2.

Doel- en vraagstelling .................................................................................................................................. 5

Conclusies en aanbevelingen .................................................................................................................................. 8 Reactie college van B&W ...................................................................................................................................... 11 Nota van bevindingen .......................................................................................................................................... 14 1.

2.

3.

4.

Beleidsdoelen en uitgangspunten ............................................................................................................... 15 1.1

Context van landelijke richtlijnen en ontwikkeling ......................................................................................... 15

1.2

SROI-beleid in Nissewaard.............................................................................................................................. 15

1.3.

Regionale beleidskaders voor SROI ........................................................................................................... 17

Proces en uitvoering SROI-beleid ................................................................................................................ 21 2.1.

Uitvoering SROI in de praktijk .................................................................................................................... 21

2.2.

Samenwerking met opdrachtnemers ........................................................................................................ 24

2.3.

Succes- en knelpunten in de SROI-aanpak ................................................................................................. 26

Doeltreffendheid ......................................................................................................................................... 29 3.1.

Behaalde resultaten .................................................................................................................................. 29

3.2.

Rapportage ................................................................................................................................................ 30

Vergelijking tussen gemeenten ................................................................................................................... 32 4.1.

Introductie: een benchmark voor drie gemeenten .................................................................................... 32

4.2.

Vergelijking tussen de drie gemeenten ..................................................................................................... 32

4.3.

Best practices uit de drie gemeenten ........................................................................................................ 36

4.4.

Verdere kansen en mogelijkheden ............................................................................................................ 38

Bijlage 1.

Lijst van bronnen ........................................................................................................................... 41

Bijlage 2.

Stroomschema SROI Nissewaard ................................................................................................... 42

3

4

Gemeenten kunnen verschillende instrumenten hanteren om re-integratie te stimuleren, zoals loonkostensubsidies, participatieplaatsen, beschutte werplekken, jobcoaching en social return on investment (SROI). SROI richt zich niet direct op mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, maar op de werkgevers. Veelal gaat het om het creëren van (extra) werkplekken voor groepen met afstand tot de arbeidsmarkt. SROI is het opnemen van sociale voorwaarden in subsidies, vergunningen en inkoop- of aanbestedingstrajecten, om contract- en subsidiepartners te stimuleren kansen te creëren voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Uit onderzoek van het sociaal cultureel planbureau (SCP) blijkt dat het lastig is om werkgevers te mobiliseren om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Het SCP geeft aan dat er een actieve benadering van werkgevers nodig is om meer werkplekken te realiseren.1 Ook in Nissewaard wil de gemeente SROI inzetten om re-integratie van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt te stimuleren. In de begroting uit 2021 stelt de gemeente expliciet dat het doel van SROIbeleid is om meer werkgelegenheid in de doelgroep te creëren.2 De gemeente Nissewaard zet hier verschillende middelen voor in, met name middels arbeidstoeleiding, maar ook middels bijvoorbeeld stages.

Het beleid omtrent SROI is vastgelegd in het inkoop- en aanbestedingsbeleid en wordt ingezet bij opdrachten van werken en diensten van boven de € 221.000. De uiteindelijke verwerking in een offerte vindt plaats aan de hand van een oplegger in de vorm van een regionale bestektekst.

Met dit onderzoek wil de rekenkamerfunctie de raad inzicht bieden in de wijze waarop social return on investment door de gemeente Nissewaard wordt toegepast en welke resultaten dat oplevert. Daarbij besteden we extra aandacht aan het samenspel tussen de opdrachtnemers en de gemeente in het realiseren van de SROI-doelstellingen. In het licht van het voorgaande heeft de rekenkamer de volgende hoofdvraag geformuleerd: Hoe is de SROI-aanpak in de gemeente Nissewaard georganiseerd en hoe doeltreffend is het beleid?

De hoofdvraag wordt beantwoord aan de hand van de onderstaande deelvragen, verdeeld over verschillende onderwerpen: Beleid en proces 1. Welke ambities en doelen heeft de gemeente geformuleerd op het gebied van SROI en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt? 1 SCP, eindevaluatie van de Participatiewet, Samenvatting, 2019, p. 25 2 Gemeente Nissewaard (2020). Begroting 2021, Werk, inkomen, armoedebeleid & emancipatie

5

2. Op welke wijze is het SROI-beleid vertaald naar organisatie en uitvoering? a. In hoeverre is het SROI-beleid vertaald naar realistische afspraken met opdrachtnemers? b. In hoeverre stuurt de gemeente Nissewaard voldoende op de uitvoering van deze afspraken? c. Welke succes- en knelpunten worden ervaren door de gemeente en door opdrachtnemers? 3. In hoeverre zijn de opdrachtnemers tevreden over de informatievoorziening en ondersteuning bij het maken en uitvoeren van de afspraken? Doeltreffendheid 4. Welke concrete resultaten worden behaald en in hoeverre leidt dat tot het realiseren van de doelen en beoogde maatschappelijke effecten van de gemeente? 5. Rapporteert de gemeente adequaat over de realisatie van de doelen en wordt dit met de raad gedeeld? 6. Hoe verhoudt het SROI-beleid in de gemeente Nissewaard zich tot de omliggende gemeenten?

Onderzoeksverantwoording Toelichting op de onderzoekswerkzaamheden Het onderzoek is aangevangen in maart 2022. De eerste weken van het onderzoek zijn besteed aan het bestuderen van relevante documenten, waaronder beleidsdocumenten en voortgangsrapportages. De resultaten van deze documentanalyse zijn vervolgens getoetst en verdiept in een aantal gesprekken met de beleidsmedewerker Participatiewet en beleidsmedewerker sociaal domein, inkoopadviseurs, accountmanagers en contractmanagers, de wethouder en enkele opdrachtnemers van de gemeente. Op basis van de documentanalyse en de gevoerde gesprekken is de nota van bevindingen tot stand gekomen. Deze nota van bevindingen is op 19 juli 2022 voorgelegd aan de ambtelijke organisatie voor feitelijk wederhoor. Op 2 september 2022 is hierop een reactie ontvangen, waarna de onderzoekers aanpassingen en aanvullingen hebben verwerkt in de rapportage. De gemaakte opmerkingen zijn verwerkt in de nota van bevindingen. Vervolgens zijn de conclusies en aanbevelingen opgesteld en is het geheel aangeboden voor een bestuurlijke reactie van het college van burgemeester en wethouders. Deze bestuurlijke reactie maakt integraal onderdeel uit van dit rapport. Onderzoek in drie gemeenten Dit onderzoek naar SROI is gevoerd in drie deelnemende gemeenten van de rekenkamerfunctie Nissewaard: Goeree-Overflakkee, Hellevoetsluis en Nissewaard.

Het feit dat in deze drie buurgemeenten gelijktijdig onderzoek is gedaan naar SROI, biedt de mogelijkheid om bevindingen met elkaar te vergelijken. In het laatste hoofdstuk van de nota van bevindingen worden de belangrijkste bevindingen uit de drie gemeenten met elkaar vergeleken, worden best practices benoemd en worden kansen en mogelijkheden voor verdere ontwikkeling van het SROI-beleid in de drie gemeenten omschreven. Deze vormen een aanvulling op de gemeente-specifieke aanbevelingen die in deze rapportage worden gedaan.

6

Leeswijzer Dit rapport bestaat uit twee delen: de bestuurlijke nota en de nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bevat deze onderzoeksverantwoording, die wordt gevolgd door de centrale boodschap van dit onderzoek (inclusief conclusies en aanbevelingen). Daarna is de bestuurlijke reactie van het college integraal opgenomen. De nota van bevindingen bestaat uit vier hoofdstukken over achtereenvolgens het beleidskader voor SROI, de praktijkinvulling, de doeltreffendheid van het beleid en de vergelijking tussen de drie gemeenten.

7

Conclusies 1. Er is geen apart beleid voor SROI opgesteld, en er zijn geen concrete doelstellingen geformuleerd De gemeente Nissewaard kent geen apart beleidskader voor de inrichting van de SROI-regeling. De manier waarop SROI in de praktijk wordt ingevuld en welke kaders hierbij worden toegepast, is kort toegelicht in het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Hierin wordt bijvoorbeeld ingegaan op gehanteerde drempelbedragen voor het toepassen van SROI bij opdrachten aan derden. De gemeente kent echter geen concrete (kwalitatieve of kwantitatieve) doelstellingen of ambities ten aanzien van SROI. Daarnaast zijn er binnen de arbeidsmarktregio Rijnmond verschillende regionale kaders geformuleerd, die in de gemeente Nissewaard een eigen invulling krijgen. Deze invulling wijkt op bepaalde onderdelen af van wat er in de regio is afgesproken (zie conclusie 3). Er is binnen de gemeente Nissewaard echter een brede behoefte aan helderder lokale richtlijnen voor de organisatie van SROI, onder andere waar het gaat om de toegepaste tarieven en de onderlinge rolverdeling binnen de organisatie. 2. Rollen en verantwoordelijkheden zijn verdeeld, maar kunnen nog scherper geformuleerd worden De praktijkinvulling van SROI wordt in Nissewaard ingekaderd met verschillende werkdocumenten, die betrokken medewerkers kunnen hanteren.

Zo kent de gemeente een werkinstructie waarin is toegelicht bij welk type opdrachten er een SROI-verplichting geldt en hoe dit verder invulling dient te krijgen. Daarnaast is er een stroomschema opgesteld om medewerkers te ondersteunen in de te doorlopen stappen. De invulling van de SROI-regeling in de praktijk komt grotendeels overeen met de wijze waarop dit in andere gemeenten is ingericht. Inkoopadviseurs hebben de taak om de SROI-eis wanneer van toepassing op te nemen in de afspraken die gemaakt worden met opdrachtnemers bij inkoop- en aanbestedingstrajecten. Accountmanagers hebben vervolgens de taak om opdrachtnemers te ondersteunen bij de invulling van SROI, met name in het matchen van SROI-kandidaten met de opdrachtnemers. Daarnaast zijn er contractmanagers die periodiek gesprekken voeren met opdrachtnemers over SROI, die echter niet formeel toezien op de behaalde resultaten. Het blijkt dat de verschillende functionarissen zich vooral bezighouden met hun eigen rol in het proces, en minder inzicht hebben in de overige stappen die moeten worden gezet. Anders dan sommige andere gemeenten, kent de gemeente Nissewaard geen SROI-coördinator. Wel zijn taken als het toezichthouden op het algehele proces omtrent SROI en het monitoren van resultaten belegd bij één functionaris, die daarnaast echter ook taken heeft op het gebied van het sociaal domein.

Hierdoor is er niet één functionaris die zich volledig bezighoudt met het toezien op het SROI-proces en de behaalde resultaten, waardoor er momenteel onvoldoende overzicht is over hoe SROI in Nissewaard invulling krijgt. Ook zijn er beperkte mogelijkheden om bij te sturen wanneer nodig.

8

3. De gemeente geeft de voorkeur aan maatwerk in de uitvoering van SROI De gemeente Nissewaard geeft binnen de arbeidsmarktregio Rijnmond een eigen invulling aan de SROIregeling, die op onderdelen afwijkt van wat er regionaal is afgesproken. Zo wordt er een relatief hoge drempelwaarde gehanteerd voor opdrachten waarbij een SROI-verplichting geldt, namelijk de Europese aanbestedingsgrens (in documenten wordt gesproken over € 221.000). Daarnaast wordt er gewerkt met gedifferentieerde eisen voor het percentage van de opdracht die middels SROI moet worden ingevuld. Afhankelijk van het type en de omvang van de opdracht is dit percentage lager, hoger of gelijk aan vijf procent van de opdrachtwaarde. De gemeente kiest voor deze inrichting van SROI met het oog op het creëren van draagvlak onder opdrachtnemers. Door maatwerk te bieden, kunnen ook opdrachtnemers voor wie het relatief lastiger is om SROI-kandidaten in dienst te nemen, meedoen. Door de hoge drempelwaarde die voor SROI-trajecten wordt gehanteerd, zijn er veel opdrachten aan derden waarbij geen SROI wordt toegepast. Mogelijk gaat hierdoor veel potentieel aan SROI-trajecten verloren, omdat opdrachten waarbij SROI wellicht wel mogelijk is, buiten de boot vallen. Momenteel wordt er binnen de gemeente nagedacht om de drempelwaarde te verlagen naar het regionale gemiddelde van € 50.000. 4.

Er is inzicht in de resultaten van SROI, maar er vindt slechts beperkt monitoring en rapportage plaats Binnen de arbeidsmarktregio Rijnmond wordt het regionale registratiesysteem WIZZR gebruikt om de resultaten van SROI te monitoren. Na invulling van de SROI is het de bedoeling dat de opdrachtnemer de uitvoering van SROI registreert in WIZZR. In de praktijk blijkt dat niet alle opdrachtnemers dit volledig invullen, waardoor het niet altijd mogelijk is om inzicht te krijgen in de concrete uitvoering van SROI en de gemeente hierdoor slechts inzicht in een gedeelte van de behaalde resultaten- heeft. Hoewel er regionaal afspraken zijn gemaakt over de monitoring van resultaten door het werkgeversservicepunt, vindt dit ook beperkt plaats. Naast dat er beperkt inzicht is in de behaalde resultaten van SROI, wordt er beperkt gerapporteerd richting het college en de gemeenteraad over de behaalde resultaten waarover wel inzicht is. De gemeente Nissewaard kent geen jaarlijkse bestuursrapportages waarin over SROI-resultaten wordt gerapporteerd, en in de bestaande rapportages over het sociaal domein en in de P&C-cyclus wordt slechts summier ingegaan op de SROI-regeling. Hierdoor kan er momenteel vanuit het bestuur beperkt actief (bij)gestuurd worden op SROI.

Aanbevelingen 1. Stel een nieuw beleidskader op met heldere ambities Binnen de gemeente Nissewaard bestaat er een brede behoefte om ‘terug naar de tekentafel’ te gaan betreffende de SROI-regeling. Inmiddels wordt er gewerkt aan het opstellen van een hernieuwd beleidskader, wat onder andere meer duidelijkheid moet bieden over de inrichting van het proces en de rolverdeling binnen de organisatie. Het verdient aanbeveling om in dit hernieuwde beleidskader ook op te nemen wat de gemeentelijke wensen en doelen zijn betreffende SROI. Zowel bestuurlijk als ambtelijk zal het gesprek gevoerd moeten worden over wie en wat de gemeente met SROI precies wil bereiken.

9

Op basis hiervan kunnen overkoepelende ambities en doelen worden geformuleerd, die ten grondslag liggen aan de praktische invulling. Kies er daarbij voor, gegeven de omvang van de gemeente, om een duidelijke prioritering aan te brengen in het type trajecten en de precieze doelgroep van SROI. Betrek hierbij alle functionarissen die momenteel een taak hebben bij SROI, zodat het nieuwe kader ook gedragen wordt door de organisatie. 2. Investeer in één functionaris die overkoepelend toezicht houdt op het proces, en maak scherper hoe de rollen en verantwoordelijkheden moeten worden verdeeld Maak in het nieuw op te stellen beleidskader duidelijker hoe de rollen en verantwoordelijken in het SROI-proces moeten zijn verdeeld. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is het creëren van overzicht op het totaalproces. Dit kan worden versterkt door binnen de organisatie één functionaris aan te wijzen die overzicht houdt op het volledige proces. Deze functionaris kan vervolgens invulling gaan geven aan het nieuw op te stellen beleidskader, onder meer door periodiek overleg tussen alle betrokken functionarissen te faciliteren, actief te monitoren hoe SROI in de lopende opdrachten wordt ingevuld en hierover periodiek te rapporteren aan het gemeentebestuur. Ook kan zo’n functionaris worden ingezet als vraagbaak en ondersteuner voor betrokken medewerkers.

Bij voorkeur heeft een dergelijke functionaris naast zijn rol betreffende SROI geen aanvullende taken. Evalueer vervolgens in het eerste jaar na inwerkingtreding van het nieuwe beleid en het aanstellen van de SROI-functionaris welke succes- en knelpunten er zijn. 3. Maak de resultaten inzichtelijker door actiever te monitoren en meer te rapporteren Het is raadzaam om afspraken te maken over de monitoring en terugkoppeling van de resultaten van SROI. Momenteel is het gebrek aan monitoring en rapportage een van de belangrijkste knelpunten van de SROI-regeling in Nissewaard. De gemeente kan zelf meer doen als het gaat om monitoring, bijvoorbeeld door gemeentelijk contactpersonen van opdrachtnemers actiever te laten monitoren hoe de invulling van de SROI-verplichting verloopt. Tegelijkertijd is de gemeente bij de monitoring sterk afhankelijk van regionale ondersteuning door de backoffice van het werkgeversservicepunt. Pleit daarom als gemeente binnen de arbeidsmarktregio voor meer inzicht in data die het werkgeversservicepunt heeft over de resultaten van SROI, en trek hierbij eventueel samen op met andere gemeenten. Richt daarnaast binnen de gemeente zelf een heldere monitoringcyclus in, met periodieke rapportages over de gemeentelijke cijfers die met het gemeentebestuur gedeeld kunnen worden. 4.

Voer in de regio het gesprek over wat er lokaal mogelijk is De gemeente Nissewaard geeft een eigen invulling aan de regionale kaders voor SROI, die op onderdelen afwijkt van wat regionaal is afgesproken. Dit wordt als positief ervaren door zowel gemeentelijk betrokkenen als opdrachtnemers, omdat er veel ruimte is voor maatwerk. Ook in andere gemeenten zien we dat op onderdelen wordt afgeweken van de regionale kaders. Daarom wordt aanbevolen om binnen de arbeidsmarktregio opnieuw het gesprek te voeren over de gemaakte afspraken, en deze waar nodig te herijken, dan wel expliciet ruimte te bieden voor gemeenten om gemotiveerd van de kaders af te wijken.

10

11

12

13

14

In dit hoofdstuk brengen we in kaart welke doelen de gemeente Nissewaard heeft gesteld op het gebied van SROI. Daarmee geeft dit hoofdstuk antwoord op de volgende deelvraag: 1. Welke ambities en doelen heeft de gemeente geformuleerd op het gebied van SROI en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt?

Nissewaard heeft geen apart SROI-beleid opgesteld, maar hanteert wel verschillende richtlijnen Social Return on Investment (SROI) is eind jaren '90 in Amerika ontstaan, met als doel werkgelegenheid te creëren voor minder kansrijke mensen in de samenleving.3 Rond 2010 heeft SROI zijn weg in Europa gevonden. Alhoewel vrijwel alle Nederlandse overheidsorganisaties inmiddels SROI-beleid hebben geïmplementeerd, is er geen Europese of landelijke regelgeving vastgesteld.4 Wel heeft het kabinet in 2011 een standpunt ingenomen ten aanzien van social return, uitgevoerd door het Rijk. Hierbij zet het kabinet een richtlijn voor zichzelf om SROI uit te voeren bij aanbestedingen vanaf € 250.000, met een gemiddelde toepassing van 5% inzet van social return.5 Het implementeren van SROI in hun beleid heeft als doel om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt te ondersteunen naar werk via werk(ervarings)plaatsen. Het wordt gezien als onderdeel van het, toen al bestaande, re-integratieinstrumentarium. Gemeenten kunnen voor zichzelf lokale wet- en regelgeving vastleggen. De gemeente Nissewaard heeft geen apart SROI-beleid opgesteld, maar wel verschillende richtlijnen voor SROI opgenomen in het inkoop- en aanbestedingsbeleid.

Coalitieakkoord uit 2018 geeft aan dat beleid herzien kan worden In het coalitieakkoord (2019-2022) wordt SROI specifiek als instrument genoemd, onderstaande is daarover opgenomen: "SROI wordt toegepast bij aanbestedingen. Voor een ruimere toepassing van social return on investment (SROI) door Nissewaard kan het beleid worden herzien. Daarbij wordt onderzocht of afname bij VoornePutten Werkt als voorwaarde kan worden gesteld aan organisaties. Er wordt daarnaast committent gevraagd voor toepassing van SROI bij gemeenschappelijke regelingen waarin Nissewaard participeert.

3 Werkgeversservicepunt Gooi en Vechtstreek. (oktober 2019). Social Return on Investment – een goede aanvulling op je sociale beleid,

https://www.wspgv.nl/nieuws/social-return-on-investment-een-goede-aanvulling-op-je-socialebeleid/#:~:text=Social%20Return%20on%20Investment%20is,werd%20het%20ge%C3%AFntroduceerd%20in%20Europa 4 Europa decentraal. Social return, https://europadecentraal.nl/onderwerp/aanbesteden/social-return/ 5 Kamerbrief kabinetstandpunt ten aanzien van social return bij het Rijk. (april 2011)

15

Ook onderzoeken we de mogelijkheden van inbesteding bij diensten en werken, waarbij we ervoor waken dat er geen sprake is van verdringing van reguliere arbeidsplaatsen en/of werkzaamheden."6 In het huidige coalitieakkoord wordt SROI niet direct benoemd. Wel geven gesprekspartners aan dat er in het coalitieakkoord wel gesproken wordt over een goede aansluiting van zowel de gemeente als onderwijsinstellingen op de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt; SROI kan hierbij als hulpmiddel fungeren. Regionale beleid is binnen de gemeente leidend, maatwerk is mogelijk De gemeente Nissewaard heeft geen lokaal beleid vastgesteld op het gebied van SROI. Wel wordt het instrument kort benoemd in het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Hierin wordt het achterliggende doel van SROI kort toegelicht, waarbij wordt omschreven dat SROI wordt ingezet als instrument om de afstand van mensen tot de arbeidsmarkt te verkleinen. Aanvullend wordt toegelicht dat de gemeente SROI inzet bij opdrachten met een opdrachttermijn van minimaal een half jaar en een opdrachtwaarde boven € 221.000,- excl. btw. Dit was ten tijde van het opstellen van de richtlijnen de Europese aanbestedingsgrens. In de praktijk wordt de Europese aanbestedingsgrens gehanteerd. Het door Nissewaard gehanteerde drempelbedrag wijzigt mee als die grens aangepast wordt.

Hiermee wordt afgeweken van het regionaal vastgestelde drempelbedrag voor SROI (€ 50.000).7 Gesprekspartners geven aan dat het regionale beleid voor de uitvoering van SROI leidend is. Echter op lokaal niveau is er veel ruimte voor maatwerk. Zo is het mogelijk om af te wijken van de percentages als de markt de invulling van SROI niet toelaat. Deze afwijking moet dan wel duidelijk worden vanuit de nota van inlichtingen bij een opdrachtverstrekking en zodoende formeel bekrachtigd worden. Brede behoefte aan herzien SROI-beleid Gesprekspartners geven aan dat het wenselijk is dat de afspraken over SROI uitgebreider opgenomen worden in het inkoop- en aanbestedingsbeleid. Zoals hierboven beschreven spreekt het vorige coalitieakkoord uit dat beleid herzien kan worden. Momenteel worden er binnen de gemeente gesprekken gevoerd om het drempelbedrag voor SROI binnen een opdrachtverstrekking te verlagen van € 221.000 naar € 50.000. Aanvullend zijn er ook plannen om SROI mee te nemen in trajecten die middels subsidieverlening vanuit de gemeente gefinancierd worden. Deze plannen zijn nog niet concreet uitgewerkt of voorbereid ter besluitvorming. Onder verschillende gesprekspartners leeft de wens om ten aanzien van het SROI-beleid terug naar de tekentafel te gaan en hier ook het bestuur in mee te nemen.

Zodoende kan de vraag beantwoord worden wat SROI inhoudt en wat de gemeente ermee wil bereiken. De vervolgstap is om het beleid concreet te maken in samenwerking met de verschillende betrokkenen binnen de gemeentelijke organisatie. Nu wordt SROI deels onder het inkoop- en aanbestedingsbeleid geschaard, dat zou in de toekomst verbreed kunnen worden.

6 ONS Nissewaard, PvdA en VVD (2018) Coalitieakkoord Nissewaard Samen voor elkaar! p. 36 7 Gemeente Nissewaard (2019). Inkoop- en aanbestedingsbeleid Gemeente Nissewaard 2019

16

Gesprekspartners geven aan dat ze graag zien dat qua SROI-beleid eerst de basis op orde gebracht wordt, voordat er wijzigingen doorgevoerd worden. Zodoende is het van belang om eerst de basisafspraken vast te leggen en vervolgens na te denken over wijzigingen in de uitvoering. Gesprekspartners geven aan dat het regionale beleid vrij strak is en gekoppeld is aan vaste bedragen en percentages, op dit vlak leeft de wens tot meer flexibilisering. Daarbij moet niet de norm dat SROI toegepast dient te worden uit het zicht verdwijnen. Op dit vlak wordt als kanttekening meegegeven dat het formuleren van lokale maatwerkoplossingen in het beleid bij andere gemeenten mogelijk gevoelig kan liggen. Geen doelstellingen ten aanzien van SROI geformuleerd Zoals eerder beschreven, wordt in het inkoop- en aanbestedingsbeleid van Nissewaard kort de doelstelling van SROI toegelicht. Dit wordt niet verder uitgewerkt in doelstellingen ten aanzien van bredere ontwikkelingen op het gebied van SROI of concrete ambities qua het aantal SROI-trajecten. Gesprekspartners geven aan dat de overkoepelende doelstelling van SROI is dat de gemeente met SROI haar sociale karakter kan laten zien.

Op het gebied van arbeidsmarktparticipatie heeft de gemeente een unieke positie: de gemeente heeft de doelgroep voor SROI in beeld en verstrekt opdrachten waarin SROI uitgevoerd wordt, zodoende liggen vraag en aanbod dicht bij elkaar. Er leeft een brede wens om de visie en doelstellingen op het gebied van SROI verder te borgen. Er is nu regionaal beleid en er zijn praktische procesafspraken opgesteld, maar er is geen duidelijk beeld van de visie van de gemeente Nissewaard op SROI. Beleidsmatig heeft SROI raakvlakken met het beleid ten aanzien van bijvoorbeeld de Participatiewet. De gemeente heeft op het gebied van het stimuleren van mensen richting werk vanuit de Participatiewet doelstellingen opgesteld. Deze doelstellingen waren voorheen gericht op het verplichtend karakter van participatie, maar zijn momenteel meer gericht op het ontwikkelen van mensen. Hiervoor is SROI één van de instrumenten.

Veel afspraken over de uitgangspunten en uitvoeringskaders voor SROI zijn regionaal opgesteld. Vanuit de Arbeidsmarktregio speelt het regionaal werkgeversservicepunt (WSPR) hierin een centrale rol. Hieronder schetsen wij kort de context waarin binnen de regio gewerkt wordt; aanvullend wordt het regionale beleid toegelicht. Mismatch tussen vraag en aanbod op de regionale arbeidsmarkt Bij de matching van kandidaten en opdrachtnemers is er veel afhankelijk van de situatie op de arbeidsmarkt. De regio Rijnmond heeft in vergelijking met andere arbeidsmarktregio's een hoge werkgelegenheid; er zijn veel openstaande vacatures, met name in de techniek, logistiek en in administratieve beroepen. Er is echter tegelijkertijd sprake van een hoge werkloosheid in vergelijking met het landelijke beeld. In het Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025 wordt omschreven dat dit zou kunnen duiden op een mismatch tussen vraag en aanbod.

17

Regionaal werkgeversservicepunt ondersteunt de gemeente bij SROI De opdrachtnemer wordt zo veel mogelijk door het regionaal werkgeversservicepunt en/of de gemeente Nissewaard geholpen. Het regionaal werkgeversservicepunt, actief in de omgeving Rijnmond (WSPR), is een samenwerkingsverband tussen UWV, gemeenten, onderwijsinstellingen en kenniscentra.8 De controle en monitoring op het SROI-beleid van opdrachtnemers wordt uitgevoerd door het WSPR. Werkgeversservicepunt Rijnmond stelt regionale kaders De vormgeving en uitvoering van het SROI-beleid vindt haar basis in de documentatie van het werkgeversservicepunt Rijnmond; dit is een samenwerkingsverband tussen clustergemeenten, de centrumgemeente Rotterdam en het UWV.9 De gemeente Nissewaard zit samen met Hellevoetsluis, Brielle, Goeree-Overflakkee en Westvoorne in een samenwerkingscluster. De uitvoering ligt voornamelijk bij het WSPR. Het WSPR stemt waar nodig af met de lokale werkgeversservicepunten die actief zijn binnen de diverse clustergemeenten. De missie van het WSPR is:10 "Bijdragen aan een zeker bestaan met een baan. Zodat nu en straks, iedereen die wil en kan, werkt in de regio Rijnmond." Het WSPR zoekt hiervoor werkgevers met een 'sociaal hart'. Het WSPR vertaalt deze missie in vier ambities: / / / /

het in samenwerking met werkgevers meer werkzoekenden aan werk helpen; excellente werkgeversdienstverlening (o.a. één aanspreekpunt); eenduidige dienstverlening aan werkgevers vanuit een integraal dienstverleningspalet; een herkenbare regionale werkgeversdienstverlening (uniforme branding en communicatie).

Deze ambities dienen te worden gerealiseerd door middel van een toolbox, bestaande uit drie kernonderdelen:11 / / /

kennisdeling over de missie, visie, ambitie en kernwaarden; dienstverleningsinstrumenten; integraal WSPR-dienstverleningspalet over drie pijlers (weer aan het werk, school naar werk en werk naar werk).

De toolbox kent een deling tussen de WSPR en lokale samenwerkingsclusters. Per samenwerkingscluster werken accountmanagers en adviseurs, maar zij werken in lijn met de regionaal gemaakte afspraken en instrumenten. De afspraak is dat op alle inkoopopdrachten met een waarde van € 50.000 of meer, social return wordt toegepast.12 De hoofddoelstelling is dat het gemiddelde percentage social return 5% is van de opdrachtwaarde. Het WSPR stuurt hierbij op een gelijkmatige inbreng van alle gemeenten in de arbeidsregio.13 Via het systeem WIZZR worden alle social returnopdrachten geregistreerd.

8 Spelregels Social Return voor ondernemers. (2020), p. 9 9 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 4 10 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 4 11 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p.4. 12 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p.5. 13 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p.19.

18

In 2018 zijn er vier thema's vastgesteld binnen de arbeidsmarktregio die meer aandacht verdienen:14 / / / /

Matching. Door vraag en aanbod beter op elkaar aan te sluiten, wordt de regionale arbeidsmarkt inclusiever. Herkenbaarheid van de werkgeversdienstverlening. Harmonisatie van de werkgeversinstrumenten in de arbeidsregio om zo de dienstverlening richting werkgevers eenduidiger en efficiënter vorm te geven. Transparantie. Het transparant maken van werkzoekenden voor werkgevers en het transparant maken van passende vacatures voor werkzoekenden. De doelstelling is om in 2021 35% van de werkzoekenden transparant te maken en in 2022 moet dit verhoogd zijn naar 50%.

SROI-kandidaten wordt een bepaalde waardering toegekend Verschillende gemeenten in Nederland hanteren de zogeheten bouwblokkenmethode. Binnen deze methode kunnen opdrachtnemers als het ware 'stapelen' tot de gewenste SROI-eis is bereikt. Elke SROIkandidaat vertegenwoordigt, afhankelijk van uit welke doelgroep hij of zij komt, een vaste waarde uitgedrukt in een geldbedrag in euro's. Deze waardes kunnen worden bepaald op basis van de afstand tot de arbeidsmarkt van de betreffende kandidaat en de gemiddelde inzet bij de betreffende SROIinvulling. Aan kandidaten met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt kan een hogere waarde worden toegekend dan aan kandidaten met een kleinere afstand tot de arbeidsmarkt. De waarde van de SROIinvulling wordt aan de hand van de gewerkte uren per week en de tijdsduur van de arbeidsovereenkomst naar rato berekend. In de onderstaande tabel staat weergegeven welke tarieven in de arbeidsmarktregio Rijnmond worden gehanteerd. Dit is een variant op de bouwblokkenmethode waarbij niet alleen wordt uitgegaan van jaartarieven, maar het uurtarief ook is vermeld.

14 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 6

19

Figuur 1: Handreiking voor jaar- en uurtarieven voor SROI-kandidaten in de arbeidsmarktregio Rijnmond15 Verschillen tussen regionale kaders en lokale uitvoering van SROI Uit interviews komt naar voren dat de regionale beleidskaders en uitvoeringsafspraken voor SROI niet altijd toepasbaar zijn voor de gemeente Nissewaard. Daarom kiest de gemeente deels voor een meer lokale, praktische invulling van SROI die op maatwerk is gericht. Dit komt heel concreet tot uiting in het afwijken van het regionaal vastgestelde drempelbedrag, maar kan ook gedurende een SROI-traject ontstaan waarin afstemming met de opdrachtnemer nodig is. Gesprekspartners geven aan dat ze het belangrijk vinden dat het instrument SROI het doel moet blijven dienen. Daarom wordt gehecht aan lokaal maatwerk. Dit geeft mogelijkheden om bij de invulling van SROI af te stemmen op de behoefte van zowel opdrachtnemers als werkzoekenden. Ook biedt dit mogelijkheden om bij de invulling van SROI breder te kijken dan enkel het creëren van arbeidsplaatsen.

15 Gemeente Goeree-Overflakkee (2020) Spelregels Social Return voor ondernemers, p. 7

20

In dit hoofdstuk focussen we op de uitvoering van het SROI-beleid 2. Op welke wijze is het SROI-beleid vertaald naar organisatie en uitvoering? a. In hoeverre is het SROI-beleid vertaald naar realistische afspraken met opdrachtnemers? b. In hoeverre stuurt de gemeente Nissewaard voldoende op de uitvoering van deze afspraken? c. Welke succes- en knelpunten worden ervaren door de gemeente en door opdrachtnemers? 3. In hoeverre zijn de opdrachtnemers tevreden over de informatievoorziening en ondersteuning bij het maken en uitvoeren van de afspraken?

Rollen en verantwoordelijkheden Binnen de gemeente Nissewaard heeft de inkoopafdeling een rol in het al dan niet opnemen van een SROI-eis binnen een inkoop- of aanbestedingstraject. Op basis van de vastgestelde uitvoeringskaders heeft inkoop de verantwoordelijkheid om de SROI-eisen op te nemen in de opdrachtverstrekking. De inkoopadviseurs hebben in principe na gunning en aanmelding bij het social returnpunt geen betrokkenheid meer bij de invulling van SROI. Na gunning van een opdracht hebben de accountmanagers van het werkgeversservicepunt contact met de opdrachtnemer over de invulling van SROI. Inhoudelijk beleidsmedewerkers hebben op het gebied van SROI geen directe verantwoordelijkheid. Wel geldt dat een senior beleidsmedewerker Participatiewet bij vragen over SROI informeel als aanspreekpunt binnen de gemeente fungeert. Contractmanagers hebben geen directe betrokkenheid bij SROI. Zodoende hebben zij ook geen inzage in de uitvoering en ontvangen zij geen terugkoppeling over de resultaten. Wel wordt in de praktijk zichtbaar dat zij SROI regelmatig aan de orde stellen in gesprekken met opdrachtnemers; dit heeft echter geen formele structuur van evaluatie en monitoring. Stroomschema en interne SROI-instructie geven inzicht in de uitvoering De gemeente Nissewaard werkt op het gebied van SROI met een stroomschema.

Hierin wordt aangegeven wanneer er sprake is van SROI en welke stappen er genomen moeten worden. Ook wordt er verwezen naar de juiste ambtelijke medewerkers binnen de gemeente. Het stroomschema is opgedeeld in twee delen: stappen vooraf aan de gunning en stappen na de gunning. Een weergave van het stroomschema is opgenomen in bijlage 2. Aanvullend op het stroomschema is er voor medewerkers een instructie beschikbaar. In deze instructie wordt toegelicht hoe en wanneer er een SROI-verplichting geldt. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie vormen:

21

 



opdrachten met een arbeidscomponent die groter is dan 25% van de opdrachtwaarde: hierbij dient de social returnverplichting ten minste 5% van de opdrachtwaarde exclusief btw te zijn. kapitaalintensieve werken en/of diensten met een arbeidscomponent <25% van de opdrachtwaarde: hierbij mag het percentage voor social return aangepast worden naar een lager percentage dan 5% van de opdrachtwaarde. De budgethouder van de opdracht toont middels een raming aan dat de arbeidscomponent daadwerkelijk <25%. De social returnverplichting wordt bij deze opdracht 7% van de arbeidscomponent. bij een raamovereenkomst: vast bedrag in plaats van een percentage van de te verkrijgen (deel-) opdrachten. Dit vaste bedrag is gelijk aan 5% van het ramingsbedrag van de totale opdrachtwaarde. Dit bedrag dient als vast bedrag in euro’s in de regionale bestektekst SROI te worden genoemd, met daarbij de opmerking dat dit gaat op basis van nacalculatie. Deze invulling vraagt om nauwe monitoring en samenwerking tussen team inkoop en het coördinatiepunt social return. Het is raadzaam om dit één keer per jaar te monitoren.16

In de instructie worden ook een aantallen uitzonderingen en de mogelijkheden tot maatwerk toegelicht. Hierbij wordt opgemerkt dat het toepassen van deze mogelijkheden te allen tijde afgestemd moet worden met het coördinatiepunt social return. De uitzonderingen die genoemd worden zijn:   

Bij opdrachten die zich lenen voor een hoger of lager percentage social return; In individuele contract gevallen waarbij in voorwaarden en/of percentage een maatwerk paragraaf social return gewenst is; Wanneer in de nota van inlichtingen vraagstukken naar boven zijn gekomen m.b.t. de invulling van social return.17

Ten slotte wordt er in de instructie gesproken over de mogelijkheid tot het opleggen van een boete als er niet wordt voldaan aan de SROI-verplichting. De bandbreedte van de boete is een bedrag tussen de 100 en 150% van de openstaande verplichting. Een boete kan alleen opgelegd worden als deze mogelijkheid opgenomen is in de regionale bestektekst SROI. Na gunning kan deze mogelijkheid niet meer toegevoegd worden. Het uitgangspunt van een boete is een percentage van 125%.18 Proces omtrent SROI in de praktijk Voor de uitvoering van SROI geldt dat de afdeling inkoop betrokken is bij de Europese aanbestedingen. Meervoudige aanbestedingen voeren de afdelingen voornamelijk zelf uit. Voor aanbestedingen onder de aanbestedingsgrens, is SROI niet verplicht maar mag het wel ingevuld worden. In de formulieren die worden gebruikt is SROI standaard opgenomen als verplichting en zodoende wordt er in elk inkooptraject bij stilgestaan. Op basis van deze formulieren nemen inkoopadviseurs de SROI-verplichting op in de inkoop- of aanbestedingsdocumenten. Hierover wordt vooraf niet met andere medewerkers binnen de gemeente afgestemd.

16 Gemeente Nissewaard. SROI instructie intern gebruik. pp. 1-2 17 Gemeente Nissewaard. SROI instructie intern gebruik. p. 2 18 Gemeente Nissewaard. SROI instructie intern gebruik. p. 2

22

De inkoopadviseurs hebben in principe na gunning geen betrokkenheid meer bij de invulling van SROI. Het komt voor dat inkoopadviseurs op eigen initiatief betrokkenheid tonen door te informeren hoe de uitvoering van SROI verloopt. Er leeft binnen inkoop een behoefte aan meer terugkoppeling over de resultaten van SROI. Het delen van succesverhalen kan bijdragen aan meer inzet op en aandacht voor SROI binnen inkooptrajecten. Accountmanagers ontvangen na gunning van inkoop een contract of een opdrachtnemer neemt contact met hen op. Het proces start met een gesprek over SROI met de opdrachtnemer en daarbij wordt een formulier ingevuld. Binnen de gemeente is er de voorkeur voor het uitzetten van vacatures binnen de gemeente, zodat werkzoekenden gekoppeld kunnen worden aan de vacatures. Binnen de uitvoering is er niet standaard overleg met bijvoorbeeld inhoudelijke beleidsmedewerkers die zicht hebben op de ontwikkelingen in het sociaal domein. Wel vindt er soms afstemming plaats op initiatief van de beleidsmedewerkers. Gesprekspartners geven aan dat SROI één van de onderdelen is van het werk van de accountmanagers. In hun werkzaamheden hebben zij doelstellingen op het gebied van vacaturevervulling en zodoende is dat ook hun focus bij de invulling van SROI. Na invulling van de SROI is het de bedoeling dat de opdrachtnemer de uitvoering van SROI registreert in de applicatie WIZZR.

In de praktijk blijkt dat niet alle opdrachtnemers dit volledig invullen en zodoende is het niet altijd mogelijk om inzicht te krijgen in de concrete uitvoering van SROI. Regionale en lokale taakverdeling Het inkoopvolume van het SROI-beleid in de regio Rijnmond, bestaande uit 16 gemeenten in totaal, bedraagt 2,5 tot 3 miljard euro.19 Het WSPR is de overkoepelende organisatie, maar de uitvoering van het beleid ligt bij de gemeenten. Elke gemeente organiseert dat op eigen wijze. Wel moet elke gemeente een aantal taken uitvoeren:20 / / / /

(Coördinatie van) beleid; Inkoop: toepassen SR in de eigen inkopen en aanbestedingen en adviseren over de juiste proportionele uitvraag; Accountmanagement: afspraken maken met contractpartijen m.b.t. invulling van de verplichtingen; Contractbeheer (registratie, monitoring en handhaving).

Via WIZZR vindt de registratie van SR-beleid plaats. De bijkomende taken worden regionaal uitgevoerd, door de WSPR.21 Daarnaast heeft de gemeente Rotterdam, als centrumgemeente, een aantal extra taken omtrent het beheer en rapportage van WIZZR.

19 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 19 20 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 19 21 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 20

23

Overlegstructuur WSPR Omdat er veel verschillende gemeenten, organisaties en bedrijven samenwerken, is een heldere overlegstructuur noodzakelijk voor een goede realisatie van het SR-beleid. Regio Rijnmond kent de volgende overlegstructuur:22 / /

/

Regieoverleg SR om een eenduidig en uniform beleid in de gemeenten te hanteren. Een regionale regiegroep is opgezet om dit te handhaven en waar nodig aan te passen. Uitvoeringsoverleg SR om met de verschillende betrokken medewerkers uit alle gemeenten toe te zien op de uitvoering; hierin worden praktijkcasussen besproken. Dit overleg vindt minimaal maandelijks plaats. Werkgroepen worden naar behoefte ingericht om regionaal verdere verdieping te bieden op thema's.

De komende jaren staat het WSPR voor een aantal uitdagingen.23 Zo is bijvoorbeeld SROI nog niet in alle inkoopcontracten gerealiseerd en wordt er gewerkt aan een strategisch communicatieplan. Het WSPR heeft een regionaal projectleider doorontwikkeling SROI aangesteld om aan bovenstaande en andere uitdagingen te werken. Zo hoopt het WSPR zijn doelstellingen en ambities te realiseren. Gesprekspartners geven aan dat Nissewaard deelneemt aan zowel de bestuurlijke als ambtelijke overleggen binnen de regio. Als aandachtspunt voor de toekomst wordt genoemd dat het een uitdaging kan zijn in hoeverre de gemeenten elkaar kunnen blijven vasthouden en er geen onderlinge concurrentie optreedt. Aanvullend moet er aandacht zijn voor eenduidigheid van de processen richting opdrachtnemers; grote verschillen tussen gemeenten op het gebied van normen en processen zijn niet wenselijk voor opdrachtnemers. Binnen de gemeente Nissewaard is er tevredenheid over het aanstellen van een regionale projectleider op het gebied van SROI. Deze projectleider gaat zich bezighouden met de toepasbaarheid van WIZZR en een evaluatie van de huidige spelregels voor SROI. Gemeenten krijgen binnen dit traject de mogelijkheid om een lokaal plan van aanpak te maken. Dit betreft een traject in afstemming met de gemeenten binnen het regionale cluster en zal eind 2023 opgeleverd worden.

Regio Rijnmond kent geen overkoepelende afspraken met opdrachtnemers Zoals eerder beschreven, doorlopen de opdrachtnemers bij alle gemeenten in de regio hetzelfde proces. Daarna is er geen vastomlijnd proces. De accountmanager kijkt of het SR-voorstel van de opdrachtnemer voldoet aan de eisen en of het haalbaar is. Op basis hiervan is er contact met de opdrachtnemer en worden er eventueel nog aanpassingen gedaan.

22 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 20 23 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 5

24

SROI wordt opgenomen in contracten met opdrachtnemers Uit de onderzochte contracten komt naar voren dat in twee van de drie gevallen SROI wordt opgenomen in de contracten. Voor beide contracten is een 'Informatieformulier nieuwe aanbesteding t.b.v. Social Return On Investment (SROI)' ingevuld. In dit formulier wordt het percentage SROI benoemd. In beide gevallen gaat het om een percentage van 7% over de totale loonsom binnen de opdracht. Hierbij geldt dus geen overkoepelende SROI-verplichting over de gehele opdrachtwaarde. In de contracten wordt verder opgenomen dat de uitwerking van de vorm waarin SROI plaatsvindt, wordt afgestemd met de opdrachtnemer in de fase voorafgaand aan het sluiten van de overeenkomst. De gemeente zendt de Regionale Standaard Bestektekst SROI aan de opdrachtnemer. Daarin wordt omschreven hoe de opdrachtnemer SROI kan uitvoeren. In de contracten wordt vermeld dat opdrachtnemers door middel van inschrijving akkoord gaan met de SROI-verplichting. Voor de derde organisatie geldt dat de verplichting ingevoerd is via WIZZR. Organisatie

Gemaakte afspraken

Aannemingsbedrijf 1

SROI-percentage van 7% over de totale loonsom

Aannemingsbedrijf 2

SROI-percentage van 7% over de totale loonsom

Rioolbeheer

Geen afspraken in contract, verplichting is wel opgenomen in WIZZR

Gesprekspartners geven aan dat voor elk van bovenstaande contracten in de praktijk de SROI wordt ingevuld. Voor alle drie de organisaties geldt dat er binnen het project een kandidaat vanuit de Participatiewet is ingestroomd. Maatwerk staat binnen de uitvoering van SROI centraal In het contact met opdrachtnemers staan persoonlijk contact en maatwerk centraal. In de SROI-trajecten wordt goed afgestemd of er een match is tussen de opdrachtnemer en werkzoekende. Vanuit opdrachtnemers is er welwillendheid en capaciteit om SROI uit te voeren. Met name voor de grotere partijen is het volgens gesprekspartners goed toepasbaar. Medewerkers binnen de gemeente zien echter dat kleinere partijen soms minder bekend zijn met SROI. Dit komt overeen met de ervaring dat het voor trajecten met een kleinere omvang lastiger kan zijn om SROI toe te passen. In lijn met de eerder beschreven gesprekken over het verlagen van het drempelbedrag, wil de gemeente zich in de toekomst meer inzetten om binnen trajecten opdrachtnemers te bewegen om meer sociaal te ondernemen. Hierbij kan er gekeken worden naar maatwerk en creatieve vormen van SROI en kan de gemeente een rol nemen om voorbeelden te delen en ondernemers te inspireren. In de afgelopen periode is er een pilot uitgevoerd op het gebied van sociaal ondernemerschap; dit was een succes.

Momenteel loopt er binnen de regio Rijnmond een pilot om erkenning voor sociaal ondernemers te krijgen, opdrachtnemers kunnen bij deze ondernemers dan sociaal inkopen om aan hun SROI-verplichting te voldoen. Aanvullend

25

is het idee om te werken met vouchers voor werkzoekenden, dan kunnen opdrachtnemers als SROIinvulling bijvoorbeeld het behalen van een rijbewijs vergoeden. Ten aanzien van resultaten ligt ook in de verantwoording de focus op maatwerk; er wordt bijvoorbeeld niet gewerkt met terugvorderingen als SROI niet ingevuld wordt. Wel gelden er regionaal een aantal afspraken over boeteregelingen en een passende beloning bij over-realisatie van SROI. Aanvullend worden er binnen de gemeente momenteel gesprekken gevoerd over het opzetten van een sociaal fonds waarin opdrachtnemers het niet ingevulde SROI-bedrag kunnen storten. Dit plan is nog niet concreet uitgewerkt.

Regionale aandachtspunten Portefeuillehouders tevreden over uitvoering SROI maar signaleren verbeterpunten Binnen de Arbeidsmarktregio Rijnmond heeft de bestuurlijke trekker van het onderwerp SROI eind 2020/begin 2021 individuele gesprekken gevoerd met de portefeuillehouders uit de verschillende gemeenten. Binnen deze overleggen is de uitvoering van het SROI-beleid onderwerp geweest van gesprek. Uit deze gesprekken komt naar voren dat er tevredenheid is over de uitvoering van het SROIbeleid en de samenwerking. Er worden een aantal verbeterpunten benoemd:24 

  

Niet alle gemeenten hebben in dezelfde mate de spelregels voor SROI in de eigen gemeente vastgesteld en geïmplementeerd in de gemeentelijke processen. Hierin wordt ook zichtbaar dat gemeenten SROI verschillend binnen de organisatie hebben belegd (de ene gemeente bij inkoop en de andere gemeente binnen de uitvoering van de Participatiewet). Gemeenten ervaren te veel administratieve last, het systeem WIZZR wordt niet als een gezamenlijk systeem ervaren. De meerwaarde van de backoffice van WSPR wordt erkend, maar voelt nog als een 'Rotterdams orgaan dat Rotterdams beleid uitvoert'. Regionale cijfers voldoen niet altijd aan de verantwoordingsbehoefte van de gemeenten.

Uitvoeringsplan Werkgevers Servicepunt geeft zicht op knelpunten In het meest recente uitvoeringsplan van het werkgeversservicepunt wordt de stand van zaken ten aanzien van SROI geschetst.25 De punten uit het voorgaande overleg hebben veelal een plek gekregen in dit uitvoeringsplan. Er worden voor de komende jaren een aantal uitdagingen gesignaleerd:  

Meer nadruk op drempelwaarde SROI binnen inkoopcontracten (wordt nog niet volledig uitgevoerd); Registratie en monitoring van SROI verbeteren (nog niet alles wordt geregistreerd). Hiervoor is een capaciteitsuitbreiding van de backoffice nodig;

24 Verslag ophaalronde Arbeidsmarktregio Rijnmond (2021), pp. 1-2 25 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p. 20

26

  

Verbeteren accountmanagement en onderlinge samenwerking (inzetten van werkzoekenden binnen trajecten tussen gemeenten kan verbeterd worden); Monitoring op de uitvoering van de spelregels SROI; Verbeteren communicatie door ontwikkeling strategisch communicatieplan.

Om uitvoering te geven aan bovenstaande uitdagingen, is er in september 2022 voor twee jaar een regionaal projectleider SROI aangesteld.26 De taak van deze projectleider is om de afzonderlijke gemeenten en clustergemeenten/centrumgemeente te ondersteunen en adviseren om beleid en uitvoering te implementeren. Daarnaast heeft de projectleider een signalerende rol met betrekking tot ervaren knelpunten of ontwikkelpunten. De monitoring van en rapportage over de voortgang met betrekking tot de bovenstaande opgaven aan het beleids- en regionaal bestuurlijk overleg, zal worden gekoppeld aan de opdracht van de projectleider. Aan het einde van de opdracht (na 2 jaar) worden de inzet van de projectleider en de bereikte resultaten in de harmonisatie geëvalueerd. Gemeente Nissewaard Succespunt: koppeling SROI met sociaal ondernemerschap Zoals eerder benoemd, werkt de gemeente Nissewaard goed samen met Voorne-Putten Werkt en is er een pilot gestart op het gebied van sociaal ondernemerschap. Met name voor de opdrachtnemers die niet de mogelijkheid hebben om vacatures te vervullen met SROI-kandidaten, kunnen deze ontwikkelingen bijdragen aan het geven van een alternatieve invulling van de SROI-verplichting. Knelpunt: drempelbedrag en rol inkoop Binnen de huidige werkwijze wordt het bedrag van € 221.000 gehanteerd als drempelbedrag waarbij SROI verplicht wordt gesteld.

Uit gesprekken komt naar voren dat dit bedrag in de toekomst mogelijk verlaagd zal worden. Dit betekent dat afdelingen zelf het inkooptraject vorm kunnen geven en inkoop niet direct betrokken is. Dit kan ertoe leiden dat deze medewerkers niet op de hoogte zijn van de geldende afspraken op het gebied van SROI. Aanvullend is de uitvoering binnen deze trajecten moeilijker te controleren. Knelpunt: maatwerk in gemeenten In aansluiting op het hanteren van het afwijkende drempelbedrag, kan het voorkomen dat maatwerkoplossingen per gemeente leiden tot ergernis bij zowel gemeenten binnen de arbeidsmarktregio als opdrachtnemers. Het bewust niet naleven van regionale spelregels kan samenwerking op andere gebieden mogelijk in de weg staan en biedt onduidelijkheid voor het WSPR en opdrachtnemers. Knelpunt: werkgeversteam een rol geven aan het begin van een inkoopproces Een verbeterpunt ligt in het eerder in beeld brengen van SROI in het geheel van het inkoopproces. Het zou wenselijk zijn als beleidsmedewerkers of accountmanagers meer aan de voorkant worden

26 Uitvoeringsplan SUWI 2022-2025, p.22

27

meegenomen. Deze medewerkers hebben een goed beeld wat de SROI-mogelijkheden zijn op de arbeidsmarkt. Als dit vooraf aan het inkoopproces wordt besproken, kunnen opdrachtnemers gerichter inspelen op de wensen en behoeften en is het makkelijker om de SROI na gunning in te vullen. Kansen Kans: behoefte aan een coördinator SROI Ten aanzien van de inrichting van SROI binnen de gemeente is er behoefte aan een coördinator op het gebied van SROI die de kennis waarborgt en het werkproces voor iedereen inzichtelijk maakt. Gesprekspartners noemen voor deze functionaris enkele taken:  Focus leggen op de doelgroep: inzicht in wie er in het kandidatenbestand beschikbaar zijn en wat hun wensen en behoeften zijn.  Opdrachtnemers stimuleren om zelf voorstellen te doen voor SROI-invulling. Gezien de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zijn er voldoende kansen om in dialoog met opdrachtnemers te komen tot (creatieve) invullingsmogelijkheden van SROI-verplichtingen.  Ruimte creëren voor maatwerk in opdrachten en SROI aan de voorkant van een inkooptraject aan de orde brengen met de kennis van de maatschappelijke opgaves en ontwikkelingen die binnen de gemeente spelen. Kans: samenwerking met werk-leerbedrijf Voorne-Putten Werkt Gesprekspartners benoemen dat er een goede samenwerking is met het werk-leerbedrijf Voorne-Putten Werkt. Hier worden ook op het gebied van SROI mooie resultaten bereikt.

De gemeente zou nog meer kunnen samenwerken met Voorne-Putten Werkt. Accountmanagers zijn nu vooral gericht op vacaturevervulling, maar er kan meer gekeken worden naar alternatieven, om potentieel niet onbenut te laten. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden om opdrachtnemers erop attent te maken opdrachten uit te zetten bij Voorne-Putten Werkt. Kans: koppeling arbeidsmarkt en onderwijs Gesprekspartners geven aan dat er nog meer ingezet kan worden op de koppeling van de arbeidsmarkt met het onderwijs, bijvoorbeeld het voorgezet speciaal onderwijs. De overgang onderwijs naar werk is een moment waarin aansluiting flexibel moet zijn, dit kan voorkomen dat mensen direct naar het UWV gaan. Ook kan er meer ingezet worden op samenwerking met het praktijkcollege binnen de gemeente Nissewaard. Zo kan er besproken worden of er SROI-projecten zijn waarin mensen geplaatst kunnen worden.

28

In dit hoofdstuk richten wij ons op de doeltreffendheid van de inzet van SROI en beantwoorden daarmee de volgende deelvragen: 4. Welke concrete resultaten worden behaald en in hoeverre leidt dat tot het realiseren van de doelen en beoogde maatschappelijke effecten van de gemeente? 5. Rapporteert de gemeente adequaat over de realisatie van de doelen en wordt dit met de raad gedeeld? 6. Hoe verhoudt het SROI-beleid in de gemeente Nissewaard zich tot de omliggende gemeenten?

Registratie vindt plaats via WIZZR De gemeente Nissewaard krijgt via het registratiesysteem WIZZR, gebruikt in de arbeidsmarktregio Rijnmond, inzicht in de SROI-resultaten. Via WIZZR worden SROI-kandidaten en -waardes ingevoerd. Hierin wordt ook de verdeling van de geplaatste SROI-kandidaten duidelijk. Voor het jaar 2021 geldt dat er in totaal 44 SROI-kandidaten geplaatst zijn binnen inkooptrajecten vanuit de gemeente Nissewaard. Van deze kandidaten waren er 12 woonachtig in de gemeente Nissewaard.27 Doelgroep

Aantal

Contractsom

Leerling (BOL/Stage)

12

€ 7.609

Leerling BBL

2

€ 2.490

Participatiewet

6

€ 111.398

Participatiewet (dienstverband < 1 jaar)

5

€ 41.566

Participatiewet (dienstverband > 1 jaar)

1

€ 6.629

WAJONG

3

€ 30.767

WIA/WAO

4

€ 114.753

27 Gemeente Nissewaard (2022) SR Rapportage Q4 2021

29

WSW

1

€ 13.131

WW < 1 jaar

6

€ 62.723

WW > 1 jaar

4

€ 35.866

Totaal

44

€ 426.892

Ten opzichte van de totale SROI-verplichtingen van € 2.227.295 wordt zichtbaar dat 21% hiervan in het jaar 2021 is gerealiseerd. Het overgrote deel (90%) hiervan is ingevuld door arbeidsparticipatie, ongeveer 10% van de totaalsom is gerealiseerd door middel van inkopen bij het sociaal werkbedrijf. Monitoring vindt onvoldoende plaats Gesprekspartners geven aan dat de informatie in WIZZR niet volledig is, niet alle opdrachtnemers voeren hun SROI-uitvoering in. Zodoende is het voor de gemeente lastig om goed te monitoren hoe SROI in de praktijk uitgevoerd wordt. Niet alle medewerkers binnen de gemeente zijn op de hoogte van de behaalde resultaten, wel worden er soms individuele succesverhalen gedeeld. Dit kan inspirerend werken voor alle betrokkenen bij SROI. Er is behoefte aan meer inzicht in de uitvoering van SROI. De suggestie wordt gedaan om afspraken over monitoring en verantwoording op te nemen in de contracten die met opdrachtnemers afgesloten worden. In de ideale situatie zou diegene die de opdracht verleent de uitvoering ook moeten volgen.

Afspraken over rapportage ontbreken Zoals eerder benoemd, wordt er gerapporteerd via WIZZR. Deze informatie wordt verstrekt vanuit het WSPR. Gesprekspartners geven aan dat er binnen de gemeente niet aanvullend gerapporteerd wordt over SROI. Op onregelmatige basis worden individuele succesverhalen gedeeld, bijvoorbeeld via het intranet van de gemeente. Er zijn verder geen afspraken over rapportage richting college en raad. De suggestie wordt gedaan om de resultaten op het gebied van SROI te rapporteren via het bestuursverslag Sociaal Domein, welke ook met de raad wordt gedeeld en besproken. De raad heeft ten aanzien van dit bestuursverslag aangegeven wat zijn behoefte aan informatievoorziening is. Zo is er afgestemd welke indicatoren binnen het sociaal domein hierin opgenomen worden. Het bestuursverslag Sociaal Domein wordt eind 2022 besproken in de raad, en dan kan ook voorgelegd worden in hoeverre de raad in de toekomst geïnformeerd wil worden over SROI.

30

In P&C-documenten wordt summier gerapporteerd over SROI In de meest recente P&C-documenten wordt niet gerapporteerd over resultaten. Wel worden enkele ontwikkelingen geduid. Zo wordt in de jaarrekening 2019 vermeld dat het instrument Social Return on Investment (SROI) is herzien.28 In de jaarrekening 2020 wordt onder meer vermeld dat met Unique afspraken zijn gemaakt om vanuit SROI "in te zetten" op de doelgroep met de lange afstand op de arbeidsmarkt, dat er een nieuwe regionale werkwijze is geïmplementeerd en dat er ter promotie van SROI verschillende kennisbijeenkomsten en trainingen zijn georganiseerd.29 Verder is in de programmabegroting voor 2022 vermeld dat SROI wordt ingezet om meer werkgelegenheid voor de doelgroep te creëren.30 Voor al deze documenten geldt dat er geen nadere inhoudelijke of cijfermatige toelichting wordt gegeven. De raad verkrijgt via de P&C-documenten dus slechts op hoofdlijnen informatie over SROI in de gemeente.

28 Gemeente Nissewaard (2020). Jaarrekening 2019, p. 87 29 Gemeente Nissewaard (2021). Jaarrekening 2020, p. 90 30 Gemeente Nissewaard (2021). Programmabegroting 2022

31

Zoals in de onderzoeksverantwoording benoemd, is het onderzoek naar SROI uitgevoerd in drie deelnemende gemeenten van de Rekenkamerfunctie Nissewaard: Goeree-Overflakkee, Hellevoetsluis en Nissewaard. Hierdoor kan de effectiviteit van het gevoerde beleid in de drie gemeenten met elkaar worden vergeleken en kunnen best practices worden geïdentificeerd. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen uit de drie gemeenten met elkaar vergeleken, worden best practices benoemd en worden kansen en mogelijkheden voor verdere ontwikkeling van het SROI-beleid in de drie gemeenten omschreven. Context van de drie gemeenten Vooraf aan de vergelijking is het belangrijk om op te merken dat de omvang van de gemeente Nissewaard een andere is dan die van de andere twee gemeenten.31 Dit brengt een nuance aan in de mate waarin bevindingen uit deze gemeente op de andere twee van toepassing kunnen zijn en andersom. Ook moet worden opgemerkt dat de gemeente Hellevoetsluis per 1 januari 2023 fuseert met de gemeenten Brielle en Westvoorne. Samen zullen deze gemeenten de nieuwe gemeente Voorne aan Zee vormen.32 Deze gemeente zal een eigen invulling moeten geven aan SROI-beleid en de rol binnen de arbeidsmarktregio Rijnmond. De aandachtspunten die betrekking hebben op Hellevoetsluis zullen dus moeten worden meegenomen in deze context.