Wijkwarmteplan Zwanenveld en Lankforst-Noord
Tekst van het document
Wijkwarmteplan
Zwanenveld en Lankforst-Noord Juni 2022
nijmegen.nl
Colofon Wijkwarmteplan Zwanenveld en Lankforst-Noord
Juni 2022
Dit is het Wijkwarmteplan voor de wijk Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst in stadsdeel Dukenburg. Hiermee maken we een tussenstap op weg naar een aardgasvrij Dukenburg in 2035. Met als doel: het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen in de gebouwde omgeving. Ook andere sectoren zetten hiervoor stappen, zoals industrie, bedrijfsleven, vervoer en landbouw. Alle stappen samen moeten de gevolgen van klimaatverandering beperken. Dit zoals afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs en het Nederlandse klimaatakkoord. Daarnaast willen we in Nederland snel minderen met aardgas, om nieuwe aardbevingen in Groningen te voorkomen. En om niet afhankelijk te zijn van aardgas uit andere landen, zoals Rusland.
Fotografie: Jacqueline van den Boom Kick Smeets Opmaak: Colet Falke
Gemeente Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Postbus 9105 6500 HG Nijmegen
www.nijmegen.nl
2
Samenvatting Basis voor de toekomst
Oplossingen
Vervolg
Nijmegen heeft sinds 2018
Uiteindelijk moet heel Nederland van het aardgas af.
Begin 2022 starten provincie
een Transitievisie Warmte.
We zoeken hiervoor per wijk de beste oplossing. Dat
Gelderland, particulieren,
Deze visie wijst verschillende
betekent een oplossing die duurzaam, betrouwbaar en
ontwikkelaars van nieuw-
wijken aan als startgebied
betaalbaar is. En die bijdraagt aan het realiseren van de
bouw, woningcorporaties,
om te zoeken naar oplos-
klimaatdoelstellingen.
netwerkbedrijf Firan/Indi-
singen voor aardgasvrij. Er
Stoppen met koken op gas en overstappen op inductie-
go, ARN en de gemeente
zijn al wijkwarmteplannen
koken lijkt voor huishoudens een kleine stap. Mensen
Nijmegen een nieuw proces.
voor de wijken Hengstdal en
die al gewend zijn aan een inductiekookplaat zien vooral
Samen bekijken we of een
Bottendaal. Dit wijkwarm-
voordelen: het is veiliger, makkelijk schoonmaken
collectief midden-tempera-
teplan voor Zwanenveld en
en duurzaam. Nadelen zijn er nauwelijks, behalve de
tuur warmtenet, met ARN als
Lankforst-Noord geeft ieder-
aanschafkosten. Dus als we de overgang naar koken op
warmtebron, op basis van
een inzicht in de mogelijke
inductie financieel aantrekkelijk maken en mensen het
nieuwe uitgangspunten haal-
alternatieven voor aardgas
gemak zelf kunnen ervaren, lijkt inductiekoken een goed
baar is. Uitgangspunt is dat
in de wijk. Maar ook hoe
alternatief.
mensen zelf kunnen kiezen of
inwoners aankijken tegen
Stoppen met het gebruik van aardgas voor verwarming
ze willen aansluiten. We wij-
een warmtenet en welke
en tapwater is complexer. Hierbij spelen ook factoren
zen Dukenburg niet meer aan
‘koppelkansen’ we willen be-
mee zoals een goede werking en service. En de warmte
als één warmtekavel. En we
nutten. En welke stappen nog
moet goed te regelen zijn. In Zwanenveld en Lankforst
willen geen private monopo-
volgen in de toekomst. Het
zijn niet alle woningen goed geïsoleerd of makkelijk te
list voor de warmtelevering.
is dus een basis om op voort
isoleren. Dit vraagt om een warmtevoorziening die een
Wel zoeken we naar voldoen-
te bouwen. Daarnaast willen
temperatuur aanlevert vergelijkbaar met de cv-ketel.
de vraag voor aansluitingen
we met het Wijkwarmteplan
Je komt dan uit bij een individuele hoog-temperatuur
op een warmtenet. In 2022
alle inwoners in Zwanenveld
warmtepomp of een collectief midden-temperatuur
moet duidelijk worden of we
Lankforst-Noord uitnodigen
warmtenet. Deze oplossingen leveren een tempera-
tot een gedragen en haal-
om mee te doen aan het
tuur van 70 graden. Ze zijn geschikt voor tapwater en
bare businesscase komen
proces naar aardgasvrij. En
voor een makkelijk regelbare verwarming. Je kunt de
voor warmtelevering aan
om gebruik te maken van de
bestaande radiatoren veelal blijven gebruiken en er
Dukenburg. Hierbij houden
bouwstenen in dit document.
zijn geen grote aanpassingen nodig aan de woning.
we rekening met nieuwe
Zo kan iedereen op straat-,
Een collectief midden-temperatuur warmtenet lijkt
financieringsmogelijkheden
buurt- of wijkniveau zelf de
voor Zwanenveld en Lankforst de beste optie. Warmte
van het Rijk.
regie nemen over een aard-
van afvalenergiecentrale ARN is op dit moment de best
gasvrije toekomst.
beschikbare bron. Maar we moeten nog veel vragen beantwoorden om een definitieve keuze te kunnen maken.
3
4
Inhoud Samenvatting 3 1. Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan 7 2. Zwanenveld en Lankforst in beeld 9 3. Verduurzaming van Zwanenveld en Lankforst 13 4. Van het aardgas af 17 5. De route naar aardgasvrij in Zwanenveld en Lankforst 25
Bijlage 1 Achtergrond Warmtevisie Zwanenveld en 27 Noordelijk deel Lankforst Bijlage 2 Contact en input vanuit de wijk 29 Bijlage 3 Toelichting Wijkuitvoeringsplan 35 Bijlage 4 Zwanenveld en noordelijk Lankforst 37 Bijlage 5 Inzicht behoeftes en mening woningeigenaren 43 Bijlage 6 Individuele en collectieve oplossingen gericht 47 op aardgasvrij verwarmen
5
6
1
Het hoe en waarom van een wijkwarmteplan Samen voor het klimaat Het klimaat verandert. Om de gevolgen te beperken, mag de gemiddelde temperatuur op aarde niet meer dan 2 graden Celsius stijgen. Dat hebben we in 2015 afgesproken in het klimaatverdrag van Parijs. In Nederland hebben we dit ook vastgelegd in een Klimaatakkoord. Daarom moet de uitstoot van broeikasgassen wereldwijd sterk omlaag. Dit kan onder andere door minder aardgas te verbranden. Daarnaast moeten we in Nederland het gebruik van aardgas versneld afbouwen. Dit om te voorkomen dat nog meer aardbevingen in Groningen komen. En om niet afhankelijk te zijn van aardgas uit andere landen, waarvan de afhankelijkheid van Rusland op dit moment zeer actueel is. Dat kan onder meer zorgen voor flinke prijsstijgingen en dus hogere woonlasten. In 2050 moeten alle woningen in Nederland van het aardgas af zijn. De ambitie van Nijmegen is zelfs om al in 2045 energieneutraal te zijn1. Hoe we aardgasvrij kunnen worden, staat in de Nijmeegse Warmtevisie2 (zie bijlage 1 voor meer details).
Nieuwe manieren van verwarmen Hoe gaan we in Nederland voldoen aan het klimaatakkoord? Het kabinet heeft hiervoor maatregelen bedacht, voor zowel industrie, mobiliteit, landbouw als woningen. Gemeenten staan voor de opgave om woningen anders te verwarmen. Samen werken we de komende dertig jaar aan een energietransitie. Sinds 2021 moeten alle gemeenten een ‘transitievisie warmte’ hebben. Hierin staat wanneer voor de eerste wijken een wijkwarmteplan gereed is. In Nijmegen staat dit in de Warmtevisie. Voor elke wijk of buurt werken we dit vervolgens uit in een wijkuitvoeringsplan. Hierin staat welk alternatief beschikbaar komt voor aardgas, wat dat kost en wanneer het klaar is en de levering van aardgas stopt. Voor Dukenburg gaat de Warmtevisie al vrij specifiek in op de wijk Zwanenveld en Lankforst-Noord, met als meest kansrijke optie een warmtenet. Dit
Energieneutraal Nijmegen: https:// www.nijmegen.nl/over-de-gemeente/dossiers/energieneutraal-2045/ 2 Warmtevisie, op weg naar een aardgasvrij Nijmegen: https://online.ibabs.eu/ibabsapi/publicdownload.aspx?site=Nijmegen&id=c185c3 25-4629-4d32-ab05-455d86b94e7e 1
7
vanwege de woningdichtheid, woningtypen en omdat er veel huurwoningen van de woningcorporatie staan. Ook verwachten we – gezien de bouwjaren van de woningen en de status van het gasnetwerk - grootschalig onderhoud in dit gebied. In bijlage 1 leest u er meer over. Hoe we in de toekomst woningen verwarmen is een gezamenlijke zoektocht, waarbij we goed naar elkaar luisteren. Zo komen we tot een aanbod waar woningeigenaren zelf een besluit over kunnen nemen. Een belangrijke stap hierin is dit Wijkwarmteplan.
Voor wie is het Wijkwarmteplan Dit plan is geschreven voor iedereen die mee gaat werken aan een aardgasvrij Zwanenveld en Lankforst-Noord. Van pandeigenaren tot huurders. Van bedrijven en instellingen tot de netbeheerder en gemeente. Alle betrokkenen kunnen hun input geven. Het Wijkwarmteplan zet de mogelijke warmteopties op een rij. Inclusief hun impact op duurzaamheid, betaalbaarheid en technische haalbaarheid. Zo vormt het de basis voor de vervolgstap: het wijkuitvoeringsplan. In zo’n uitvoeringsplan maken we de uiteindelijke keuze voor een of meer warmteopties. Een wijkuitvoeringsplan kunnen we pas maken als er definitief een aardgasvrij alternatief is. In bijlage 3 staat hier
Het proces naar dit wijkwarmteplan Tegelijk met het vaststellen van de Warmtevisie in 2018 kon de gemeente een gebied voordragen als proeftuin voor het nationale Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Zwanenveld en Lankforst-Noord is zo’n proeftuin. In 2019 hebben we hierover een eerste bewonersavond gehouden. Daar hebben we zo’n 170 aanwezigen (waarvan 1/3 huurders en 2/3 woningeigenaren) verteld over de plannen rondom een aardgasvrije wijk. We hebben toen ook gezegd dat we onderzoeken of er een warmtenet naar Dukenburg kan komen. Dit om Zwanenveld en Lankforst-Noord aardgasvrij te maken, te beginnen met de corporatiewoningen. Na deze avond zijn er veel technische en financiële onderzoeken gedaan. Daarnaast hebben we veel gesprekken gevoerd in de wijk. Hierbij hebben we verbindingen gelegd met andere thema’s en gekeken waar aanvullende kansen liggen. Met een ‘duurzaamheidsbus’ hebben we op verschillende plekken in de wijk gestaan. En we hebben een vast informatiepunt in winkelcentrum Dukenburg. Zo hebben we uitgebreid gecommuniceerd over de voortgang en inwoners gestimuleerd om te verduurzamen. In bijlage 2 staat meer over deze activiteiten. U vindt er ook de resultaten van een enquête die we hebben gehouden.
meer over. Op dit moment zijn er nog geen wijkuitvoeringsplannen in Nijmegen.
Praat en doe mee! Woont u in Zwanenveld of het noordelijk deel van Lankforst? In een huurwoning of een eigen woning? Of bent u op een andere manier betrokken bij de wijk? Dan nodigen we u van harte uit om in gesprek te gaan en te blijven rondom de overgang naar een aardgasvrije toekomst. Dit kan per e-mail naar aardgasvrij@nijmegen.nl. Of kijk op www.nijmegen.nl/aardgasvrijzwanenveld voor meer informatie. U kunt dit Wijkwarmteplan ook zelf gebruiken als basis voor stappen op weg naar een aardgasvrije toekomst!
88
2
Zwanenveld en Lankforst in beeld Hoe ziet de wijk eruit? Dat is belangrijk bij het opstellen van een Wijkwarmteplan, het zoeken naar aardgasvrije alternatieven en een integrale wijkaanpak. Daarom brengen we in dit hoofdstuk de wijk Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst in beeld, als onderdeel van het stadsdeel Dukenburg. Dukenburg bestaat uit diverse wijken: Tolhuis, Zwanenveld, Meijhorst, Lankforst, Aldenhof en Malvert, Staddijk, Vogelzang en Weezenhof. Het stadsdeel is in de jaren ’60 en ’70 ontwikkeld als ruim en groen toevluchtsoord voor Nijmegenaren uit de verouderde, krappe volkswijken. Hier wilde je graag wonen, in een ruime en betaalbare woning met een grote tuin, veel openbare ruimte en alle dagelijkse voorzieningen zoals openbaar vervoer, scholen, winkels en sportfaciliteiten binnen handbereik. Er staat veel naoorlogse hoogbouw en de bebouwingsdichtheid is hoog. Op dit moment is veel aandacht voor de fysieke en sociale verbetering van Dukenburg. Zo staat in de Omgevingsvisie 2040 dat de Kanaalzone-Zuid - met Zwanenveld, Lankforst, Malvert
Ontwikkelagenda Dukenburg, oktober 2021: file://gn.karelstad. nl/Documenten/falkc0/My%20 Documents/Downloads/bijlage%20 1%20Ontwikkelagenda%20Dukenburg%20(5).pdf 4 Informatie over het bestemmingsplan Dukenburg: https://www. nijmegen.nl/over-de-gemeente/ dossiers/ontwikkelingen-dukenburg/nieuw-bestemmingsplan-dukenburg/ 3
9
en Weezenhof – een belangrijke kans biedt in de zoektocht naar ruimte voor extra banen en woningen. Dit is ook vastgelegd in de Woondeal regio Arnhem Nijmegen. En ook de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) noemt het gebied als zoekgebied voor grootschalige ontwikkeling. Daarnaast is er een Ontwikkelagenda voor Dukenburg3 , waarin de opgaven op het gebied van woningdifferentiatie, armoede(bestrijding) & werk en imago centraal staan. Ten slotte staat in het bestemmingsplan Dukenburg4 hoe de doelen en wensen rondom de ruimte in het stadsdeel mogelijk gemaakt kunnen worden. We verwachten dat de aandacht voor de ontwikkeling van Dukenburg de komende jaren blijft bestaan.
Zwanenveld Zwanenveld is een groene wijk uit de jaren ’70. Er zijn veel voorzieningen en een mix van corporatiewoningen, particulier bezit en private verhuur. Naar verwachting komt er de komende jaren veel woningbezit bij. De investeringsmogelijkheden en -bereidheid van inwoners in Zwanenveld zijn beperkt. Dit komt onder andere door de kwetsbaarheid en leeftijd van de inwoners en de relatief lage woningwaarde. De woningen hebben meestal een energielabel C of D en zijn vaak niet eenvoudig vergaand te isoleren. Om de woningen comfortabel te kunnen verwarmen, is daarom een warmtevoorziening nodig met een aanvoertemperatuur van minimaal 70 graden.
10
Lankforst-Noord In dit Wijkwarmteplan richten we ons op het noordelijk deel van Lankforst (omlijnd op de afbeelding). Hier hebben vooral de woningcorporaties de regie over de verduurzaming en de overstap naar aardgasvrij. Een belangrijke uitdaging vormt het gespikkelde bezit in de appartementencomplexen aan de westkant. Hier moeten we zoeken naar gezamenlijke oplossingen voor huurders én eigenaren. De woningen hebben op dit moment een energielabel C of D. Om de woningen met de huidige isolatie comfortabel te verwarmen, is een warmteoplossing nodig met een aanvoertemperatuur van minimaal 70 graden. De maisonnette woningen van woningcorporatie Woonwaarts krijgen vanaf 2022 een grootschalige opknapbeurt, inclusief sloop en nieuwsbouw. Inwoners in Lankforst zijn gemiddeld op leeftijd en vaak kwetsbaar. Dit speelt een rol bij hun bereidheid om te investeren. Daarnaast zijn er meer aandachtspunten, waardoor we aardgasvrij idealiter oppakken met een integrale blik. Bijlage 4 geeft een nadere beschrijving van de wijk.
Groene stadsvernieuwing 2.0 De warmtetransitie biedt de mogelijkheid om breder te kijken dan alleen warmtelevering. Samen met andere partijen zetten Woningcorporaties hebben veel bezit in Zwanenveld. Zij
we ook stappen rondom andere uitdagingen. Zoals de verbe-
vervullen een voortrekkersrol binnen de energietransitie. Ook
tering en vernieuwing van de openbare ruimte. En het ver-
is er veel hoogbouw. Dit zorgt voor een relatief hoge dichtheid
beteren van sociale omstandigheden op het vlak van arbeid,
van woningen. Dit is gunstig voor de realisatie van een nieuwe
veiligheid, welzijn, armoedebestrijding en gezondheid. Dit
warmteoplossing. Maar de bewoners staan voor urgentere
vraagt om een integrale kijk, die we groene stadsvernieuwing
uitdagingen dan het klimaat. Daarom leent Zwanenveld zich
2.0 noemen.
voor een veel bredere, integrale wijkaanpak. Aardgasvrij is
Tegelijk met het realiseren van een aardgasvrije warmteop-
hierin onderdeel van een bredere focus op een positieve
lossing kijken we steeds naar natuurlijke mogelijkheden die
toekomst van de wijk. Bijlage 4 geeft een nadere beschrijving
meerwaarde opleveren voor de wijk. Denk aan:
van de wijk. De figuren hieronder geven snel inzicht in enkele
•
kengetallen.
Huis-aan-huis aanpak: we willen zoveel mogelijk inwoners bereiken, input ophalen en zorgen voor eigenaarschap. Tegelijk is deze aanpak gericht op sociale preventie en
11
•
arbeidsparticipatie. We verbeteren de leefbaarheid in de
richte woonomgeving, die spelen, bewegen en ontmoeten
wijk door alle huishoudens te horen. En de verbinding te
stimuleert. We zetten in op centrale groene ontmoetings-
leggen met sociale en fysieke kansen.
plekken in wijken en het verbeteren van woonstraten.
-
Denk hierbij ook aan kwiekroutes. Want spelen, bewegen
Actieve, lokale arbeidsparticipatie: bij de uitvoering
van activiteiten in de wijk zetten we zoveel mogelijk
en ontmoeten begint bij de voordeur.
mensen in met afstand tot de arbeidsmarkt. Zo verhogen
-
we verhogen de participatie in werk en dagbesteding in de
zó inrichten, dat deze meetbaar bijdraagt aan veiligheid
eigen wijk of buurt.
en veiligheidsgevoel.
Veilige leefomgeving: we willen de openbare ruimte
Openbare ruimte op orde: we geven de openbare inrichting van de wijk een boost in overleg met de wijk. Inwoners geven aan dat de openbare ruimte nu en al langere tijd achterstallig is. De transitie biedt de kans om de inrichting te verbeteren en de aanpak van de openbare ruimte naar voren te halen in tijd. -
Klimaatadaptieve wijk: om de effecten van klimaat-
verandering beter op te vangen, zijn maatregelen nodig in de wijk. Bijvoorbeeld op plekken waar het in de zomer erg heet wordt (hittestress, zie ter illustratie de kaart met de gevoelstemperatuur in Dukenburg ten opzichte van het buitengebied). Of in straten waar na een stortbui veel water blijft staan (wateroverlast). Of juist op groene plekken die onder druk staan als er lange tijd geen regen valt (droogte). Tegelijk staat de de wijk de komende jaren voor grote bouwopgaven, die de woningdichtheid nog hoger maken. Dat draagt niet bij aan een klimaatadaptieve wijk. Maatregelen zoeken we in de openbare ruimte, maar ook particulieren kunnen bijdragen door bijvoorbeeld hun tuin te vergroenen -
Gezonde leefomgeving: Nijmegen wil een groene,
gezonde stad zijn. Daarom werken we aan een goed inge-
12
3
Verduurzaming van Zwanenveld en Lankforst Zorgen dat de kinderen van nu ook in de toekomst op een prettige planeet kunnen leven. Voor die uitdaging staan we met elkaar. Vele sectoren zetten hiervoor de nodige stappen en maken afspraken om de doelen van het klimaatakkoord te realiseren. Van industrie, landbouw en bedrijfsleven tot vervoer en de gebouwde omgeving. Over die laatste sector hebben we het hier. Het doel is: minder CO2-uitstoot. Daarom gaan we minder warmte gebruiken én van het aardgas af. Aardgas gebruiken we onder andere voor koken, warm water en de verwarming in huis. Het werkt makkelijk, is betrouwbaar en voelt vertrouwd. Maar de kosten voor het gebruik van aardgas stijgen en zullen dat waarschijnlijk de komende jaren blijven doen. Bij verduurzaming en het verminderen van de CO2-uitstoot gaan we uit van de Trias Energetica. De eerste stap hierin is het verminderen van de warmte- of energievraag. Dit kan door isoleren en aanpassen van ons gedrag. De warmte die dan nog nodig is, wek je zoveel mogelijk op met duurzame energie. Is dat niet voldoende? Dan kun je alsnog fossiele brandstof gebruiken. Dit uitgangspunt vormt de basis voor de volgende hoofdstukken. Belangrijk hierbij is om te realiseren dat er nu in Zwanenveld en Lankforst-Noord woningen zijn die last hebben van tocht en bijbehorende kou.
Rekening houdend met de Trias Energetica is het belangrijk voor het proces naar de toekomst om de isolatie van dergelijke woningen te agenderen en te verbeteren. Dit kan bijvoorbeeld gelijktijdig met de aansluiting van het warmtenet. Het uitgangspunt dat iedereen het comfortabel warm heeft, is daarmee ook eenvoudiger te realiseren.
Stap 1 Beperk de energievraag De eerste stap in de Trias Energetica is het verminderen van de warmtevraag. Dit draait om isoleren en gedrag. Ga maar na: als iemand z’n huis goed isoleert maar de thermostaat op 22 graden zet, verbruikt hij nog steeds veel warmte. Zet iemand de thermostaat op 19 graden maar is het huis slecht geïsoleerd? Dan lekt veel warmte weg naar buiten. Isolatie en gedrag raken beide de privésfeer van inwoners. Ze zijn daarom lastig te beïnvloeden. De gemeente Nijmegen speelt in op beide factoren met allerlei gezamenlijke acties, onder meer in Zwanenveld en Lankforst-Noord. Denk aan energieadviezen en de collectieve inkoop van isolatie, zonnepanelen en hybride warmtepomp. Ook zorgt de gemeente voor het opleiden van energiecoaches die inwoners helpen bij het besparen van energie. Daarnaast verstrekt de gemeente vouchers voor energiebesparende maatregelen in huis en kunnen mensen terecht bij een energieloket dicht bij huis. Verder is er huis-aan-huis begeleiding van woningeigenaren gericht op verduurzaming van de woning en zetten we diverse andere communicatievormen in. In 2022 gaat een ‘energiefixteam’ aan de slag. Dit helpt mensen met lage inkomens in vaak slecht geïsoleerde woningen met kleine verduurzamingsmaatregelen. Zo willen we energiearmoede tegengaan.
13
Uit een enquête in 2021 bleek dat vrijwel alle deelnemers al
Cv-ketel: in heel veel Nederlandse woningen hangt een cv-ke-
proberen energie te besparen in huis. De meest genoemde
tel die gas gebruikt. Een individuele cv-ketel stoot gemiddeld
maatregelen zijn ledlampen en het voorkomen van tocht.
61 kilogram CO2 per gigjoule uit. Er zijn natuurlijk verschillen
Met de genoemde activiteiten zetten we de nodige concrete
per ketel en per woning.
vervolgstappen om de energievraag te beperken. Warmte uit afval – ARN: afval dat niet te recyclen is, gaat
Stap 2 Gebruik duurzame energie
naar speciale verbrandingsinstallaties. Bij de verbranding van
Stap twee in de Trias Energetica gaat over het gebruik van
dit afval wordt energie opgewekt. Dit dient als elektriciteit
duurzame energie. In Nederland gaan we van het aardgas
voor huizen en bedrijven. Daarnaast komt warmte vrij. Dit
af. We moeten dus gebruik maken van alternatieven voor de
is een warmtebron voor het warmtenet. Vattenfall levert zo
verwarming van onze woningen, warm tapwater en koken.
via de ARN warmte in Nijmegen. In 2020 zorgde dit voor een
Inwoners stellen zich terecht de vraag hoe duurzaam andere
CO2-besparing van 66% ten opzichte van het gebruik van een
vormen van verwarmen zijn. En waarom individuele cv-ketels
cv-ketel5. De uitstoot is 20,2 kilogram CO2 per gigajoule. Het
op aardgas op termijn niet meer mogen. Hieronder laten we
gaat dan om de uitstoot van het niet-biogene deel in de stroom
zien hoeveel CO2 een cv-ketel ongeveer uitstoot. Dit vergelij-
restafval. Verbranding van het biogene deel is volgens richtlij-
ken we met alternatieve warmtebronnen. We gebruiken hierbij
nen CO2-neutraal. Denk aan papier, slib, hout en voedselresten
de eenheid ‘gigajoule’. Een gigajoule staat gelijk aan bijna
in het restafval. We nemen het biogene deel daarom niet mee
33m3 aardgas. Uit de vergelijking blijkt dat een individuele
in de uitstoot per gigajoule. In 2020 was 57% van het totaal
cv-ketel de meeste CO2 uitstoot heeft van de verschillende
verbrande afval biogeen, dit wordt jaarlijks gemeten. Omdat
warmtebronnen. Collectieve warmte van de ARN en in de
de CO2 op één locatie uitgestoten wordt, is het in de toekomst
toekomst aardwarmte/geothermie stoten minder CO2 uit. Ook
technisch mogelijk om de CO2 uitstoot van de ARN af te van-
een warmtepomp is een duurzaam alternatief in vergelijking
gen en op te slaan, zoals de overheid stimuleert 6. Hiermee kan
met cv-ketel op aardgas.
de uitstoot van CO2 bij de ARN verder worden teruggebracht.
Warmtebron
kg CO2 per gigajoule
Opmerking
Individuele CV-ketel op aardgas
61
Warmte van de ARN
20,2
exclusief biogeen deel afval
Aardwarmte / geothermie
8,6
oplopend tot 20
Warmtepomp, elektriciteit stroomnet 2020
37,5
reguliere warmtepomp
Warmtepomp, elektriciteit stroomnet 2030
14,7
reguliere warmtepomp
Warmtepomp volledig zelf stroom opwekken
0
reguliere warmtepomp
14
Aardwarmte: aardwarmte (of geothermie) is warmte uit de grond. Hoe dieper we de grond in gaan, hoe warmer de aarde is. De totale CO2-emissie van een geothermiebron is 4,3 tot 8,6 kilogram CO2 per gigajoule. Dat is ongeveer 90% minder dan de CO2-uitstoot van een cv-ketel7. Door warmteverliezen en elektriciteitsverbruik neemt de uitstoot nog wel wat toe, tot 20 kilogram CO2 per gigajoule. Door meer groene elektriciteit in het landelijk net neemt deze uitstoot in de toekomst verder af. Warmtepompen: individuele warmtepompen gebruiken elektriciteit. Hoe groener de elektriciteit uit het landelijke net, hoe duurzamer de warmtepomp. Dat geldt zeker als je de benodigde stroom zelf thuis duurzaam opwekt. De efficiëntie van warmtepompen verschilt. Ook het aandeel groene stroom in de elektriciteitsmix verandert steeds. Daarom kunnen we niet één vaste CO2-uitstoot bepalen voor warmtepompen. Stel: de elektriciteit voor de warmtepomp komt uit het landelijke net. En de COP van de warmtepomp is 4, wat betekent dat er 4 keer meer warmte uit komt dan er aan elektriciteit in gaat. Dan stoot zo’n warmtepomp duidelijk minder CO2 uit dan een cv-ketel, namelijk 37,5 kilogram CO2 per gigajoule. We gaan hierbij uit van de cijfers van 2020: elektriciteit= 0,475 kg CO2/ kWh en aardgas = 0,193 kg CO2/kWh.
In 2030 komt de CO2-uitstoot van een warmtepomp op elektriciteit uit het landelijk net uit op 14,7 kilogram per gigajoule. Want er komt steeds meer duurzame elektriciteit. Maakt een warmtepomp volledig gebruik van elektriciteit van zonnepanelen? Dan is de uitstoot per opgewekte gigajoule bijna 0 kg. We merken hierbij wel op dat het opwekken van elektriciteit en het verbruik van stroom voor de warmtepomp niet gelijk lopen.
5 De duurzaamheid van warmtenetten, TNO/ECN voor MRA, 2018/5539 & https://www.vattenfall.nl/producten/stadsverwarming/warmte-etiket-2020/ 6 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-economie/overheid-stimuleert-co2-opslag 7 https://geothermie.nl/images/Factsheets/Factsheet_Duurzaamheid.pdf
15
Stap 3 Gebruik fossiele energie alleen als het nodig is Ook op heel strenge winterdagen of als een warmtebron uitvalt, moet er voldoende warmte beschikbaar zijn. Daarom hoort bij een collectieve oplossing vaak een piek- of back-up-voorziening. Zo’n back-up maakt over het algemeen gebruik van fossiele energie. Zo dient het Ketelhuis de Waalsprong in Lent als piek- en back-up-voorziening voor het warmtenet in Nijmegen-Noord. In 2020 was 4% van de totale warmtevraag voor het Nijmeegse warmtenet opgewekt met gasgestookte ketels. Fossiele energie is alleen ingezet als het echt nodig was. Dit is een belangrijk uitgangspunt voor de toekomst. Hiermee omarmt Nijmegen de Trias Energetica. En ook in de toekomst kunnen we nog omschakelen van fossiel aardgas naar duurzaam gas.
16
4
Van het aardgas af Dit hoofdstuk gaat in op de alternatieven voor aardgas in Zwanenveld en Lankforst-Noord. Want als er geen aardgas meer is, moeten we op een andere manier koken en woningen en tapwater verwarmen. Eerst schetsen we de mogelijkheden. Daarna kijken we naar de kansen van de alternatieven. In bijlage 6 komen de alternatieve verwarmingsopties uitvoerig aan de orde.
Koken Stoppen met koken op gas lijkt, afgezien van de financiële investering, een kleine stap. Mensen die al gewend zijn aan een inductiekookplaat zien vooral voordelen: het is veilig, makkelijk schoonmaken en duurzaam. Nadelen noemen ze nauwelijks. Sommige mensen reageren negatief op de overstap van gas naar elektrisch. Dat hangt meestal samen met nadelen van koken op keramische of de oudere ijzeren platen. Het is dus belangrijk dat we het hebben over een overstap naar inductie. Als we de overstap financieel aantrekkelijk maken én mensen inductiekoken zelf kunnen ervaren, lijkt dit een goed alternatief. Voor het aansluiten van een inductiekookplaat is soms een extra groep in de meterkast nodig en een verzwaring van de elektriciteitsaansluiting. Dit laatste kan enige tijd duren. Ook zijn vaak nieuwe pannen nodig. De kosten voor de aanschaf van de inductiekookplaat (€ 700,--), pannen en aansluiting (€ 600,--) en verzwaring elektriciteitsaansluiting (€ 200,--) liggen gemiddeld op € 1.500,-- per huishouden.
Verwarming en tapwater Stoppen met het gebruik van aardgas voor verwarmen van de woning en tapwater is complex en ingrijpend. We zoeken op wijkniveau een duurzame, betrouwbare, betaalbare en transparante oplossing. Die bijdraagt aan het tijdig realiseren van de klimaatdoelstellingen. In Zwanenveld en Lankforst-Noord zijn niet alle woningen goed geïsoleerd of makkelijk te isoleren. Daarom moet een toekomstige warmtevoorziening een temperatuur leveren vergelijkbaar met de cv-ketel. Een individuele hoog-temperatuur warmtepomp en een collectief midden-temperatuur warmtenet kunnen zorgen voor een aanlevertemperatuur van 70 graden. Deze oplossingen zijn geschikt voor tapwater en voor een makkelijk regelbare verwarming. Bovendien kun je ze gebruiken met de bestaande radiatoren. En er zijn geen grote aanpassingen aan de woning nodig. Gezien de opgave van een aardgasvrij Nijmegen in 2045 - en Dukenburg aardgasvrij in 2035 - lijkt een collectief midden-temperatuur warmtenet voor Zwanenveld en Lankforst-Noord de beste optie. Warmte van de afvalenergiecentrale ARN is op dit moment de best beschikbare bron. Voor individuele huishoudens is een hoog-temperatuur warmtepomp óf een warmtepomp in combinatie met vergaande isolatie een goed alternatief. Maar naar verwachting zijn deze
17
individuele oplossingen minder betaalbaar dan een collectief warmtenet. Er is per straat, buurt of wijk ruimte voor individuele én collectieve oplossingen. Om een collectieve oplossing rendabel te maken, moeten wel voldoende woningen meedoen (minimaal 70%).
Woonlastenneutraliteit Het aanleggen en beheren van een alternatieve warmteoplossing kost veel geld. Vaak is dit niet uit de opbrengsten terug te verdienen. Zonder overheidsbijdragen is een warmtenet of individuele oplossing niet woonlastenneutraal te realiseren. Het uitgangspunt van de gemeente is dat iedereen moet kunnen meedoen aan de aardgasvrije oplossing. We hebben het dan vooral over betaalbaarheid. Het Nationaal Klimaatakkoord en de Tweede Kamer bevestigen de noodzaak van een woonlastenneutrale transitie naar aardgasvrij. Ook in Zwanenveld en Noord- Lankforst is hiervoor subsidie nodig. Waarbij we ons moeten realiseren dat ook niet iedereen zomaar hetzelfde geld kan investeren als anders in een cv-ketel. Daarom zijn er financiële arrangementen nodig, zoals een publieke lening of instrumenten om mensen te ontzorgen. Alleen dan is het voor iedereen mogelijk om mee te doen.
Individuele oplossingen Een individueel huishouden kan kiezen voor een individuele oplossing voor de warmtevoorziening. Denk hierbij aan een warmtepomp of infraroodpanelen. Voor een hele wijk zijn individuele oplossingen niet realistisch. Ze vragen namelijk om forse investeringen in de woning en in het elektriciteitsnet.
Infraroodpanelen Infraroodpanelen maken gebruik van elektriciteit. Ze geven stralingswarmte af naar een bepaalde plek in een ruimte, zoals een werktafel of zithoek. Zit je in de stralingswarmte, dan voelt dat comfortabel. Loop je weg bij het warmtepaneel, dan is de warmte ook weg. Want de luchttemperatuur er omheen is lager. Huiseigenaren die dit verwarmingssysteem als comfortabel ervaren, kunnen hiervoor kiezen. De gemiddelde bewoner ziet een infraroodpaneel alleen als bijverwarming en wil verwarming in de hele ruimte. We zien infraroodpanelen dan ook niet als oplossing voor een hele wijk.
Warmtepomp Een warmtepomp werkt op elektriciteit en haalt warmte uit de buitenlucht, bodem, warmtepaneel of andere warmtebron. Deze warmte gebruikt de pomp om de woning te verwarmen.
Hybride warmtepomp Een reguliere hybride warmtepomp levert een temperatuur van ongeveer 50 graden. De cv-ketel levert vaak een hogere temperatuur voor de echt koude periodes. Hoe beter de isolatie van de woning en hoe meer warmte de radiatoren kunnen afgeven, hoe beter de warmtepomp de woning warm krijgt. Convectoren of radiatorventilatoren geven bijvoorbeeld meer warmte af. Voor een hybride warmtepomp is het belangrijk dat de schil van de woning minstens matig is geïsoleerd. In de praktijk zien we ook hybride installaties met een bestaande cv-ketel en daarnaast een lucht/lucht warmtepomp in de belangrijkste gebruiksruimte, zoals de woonkamer. Zo’n lucht/lucht warmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht en blaast warme lucht naar binnen. Door de continue luchtcirculatie en vervuiling van filters moet je wel opletten met de luchtkwaliteit. Voordeel is dat je in de zomer ook kunt koelen via de lucht, zoals bij een aircosysteem. De hybride warmtepomp is een tussenoplossing op weg naar geheel aardgasvrij.
1818
Er zijn ook hybride waterpompen. Deze nemen een (groot)
Zoals beschreven staat in bijlage 5 kennen veel mensen in
deel van de verwarming over van de cv-ketel, maar zijn niet
Zwanenveld en Lankforst de ervaring met warmtepompen in
helemaal aardgasvrij.
Meijhorst. Uit dat voorbeeld blijkt dat vergaande isolatie van woningen zeer zorgvuldig moet gebeuren voor een comfor-
Een warmtepomp levert vaak temperaturen tussen de 30 en
tabele verwarming met een warmtepomp. Tevens vraagt de
45 graden, oplopend tot 50 graden. Hoe hoger de temperatuur,
overgang naar verwarmen met een warmtepomp om begelei-
hoe minder efficiënt de warmtepomp werkt. Voor goed ge-
ding richting een nieuwe manier van verwarmen en leven in de
ïsoleerde woningen met lage-temperatuurverwarming, zoals
woning.
vloerverwarming, werkt een warmtepomp prima. Maar voor de meeste woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord is de
Hoog-temperatuur warmtepomp
relatief lage temperatuur een probleem. Daarnaast moeten
Uiteraard gaan de ontwikkelingen in de markt door. Zo komen
we rekening houden met ruimte voor een boilervat en een
er verschillende varianten van hoog-temperatuur warmte-
voorziening aan de buitenkant van de woning. Net als met ge-
pompen op de markt. Deze wekken een temperatuur van 70
luidsnormen, want de buitenunit van een warmtepomp maakt
graden op. Daardoor is grondige woningisolatie niet nodig en
geluid. Dit mag sinds 2021 nog maximaal 40 decibel bedragen.
kunnen de bestaande radiatoren blijven hangen. Wel zijn deze
Voor alle typen privéwoningen in Zwanenveld hebben we
warmtepompen duurder en minder efficiënt. Ze verbruiken
energierapporten laten maken. Deze geven inzicht in de kosten
meer elektriciteit. Bij grootschalige toepassing vraagt dat om
om een woning aardgasvrij te maken met individuele maatre-
lokale en mogelijk regionale verzwaring van het elektriciteits-
gelen. En in wat deze maatregelen aan besparing opleveren.
netwerk. De investering voor een hoog-temperatuur warmte-
De rapporten zijn te vinden via de website van het Regionaal
pomp in matig geïsoleerde woningen gaat naar verwachting
Energieloket . De gemiddelde investering per woning in
richting de € 15.000. Door de lagere efficiëntie verwachten we
Zwanenveld is ruim € 45.000. Een woning is dan geïsoleerd tot
dat deze warmtepomp geen maandelijkse financiële besparing
label A en heeft zonnepanelen, ventilatie met warmteterug-
oplevert.
8
winning en verwarming met een reguliere warmtepomp. Dit levert gemiddeld per jaar een besparing op van bijna € 1.800.
Uitwerking collectieve oplossingen
Je verdient de investeringen dus in 25 jaar terug. Dat is voor
Voor de woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord is
een huishouden relatief lang.
warmte nodig van relatief hoge temperatuur. Daarnaast is de
Veel woningen in Zwanenveld en Lankforst-Noord zijn alleen
bebouwing dicht en zijn er veel woningen in het bezit van een
met veel moeite voldoende te isoleren. Vloerverwarming is
woningcorporatie. Daarom is het een logische stap om op zoek
zelden aanwezig, waardoor nog meer aanpassingen nodig zijn
te gaan naar een of meer collectieve oplossingen voor een toe-
voor voldoende warmtecomfort. De reguliere warmtepomp is
komst zonder aardgas. We zetten de mogelijkheden op een rij.
dan ook geen wijkbrede oplossing.
Groengas Biogas ontstaat door het vergisten van biomassa van plantaarhttps://regionaalenergieloket.nl/nijmegen/indebuurt/projecten/ nijmegen-overzichtpagina-bew-rapporten-downloaden 8
19
dige of dierlijke oorsprong. Bijvoorbeeld mest of groente- en fruitafval (GFT). ARN verwerkt het Nijmeegse GFT tot groen
gas (en compost). Biogas kan worden opgewerkt tot groengas,
binnenkomt tussen de 30 en 50 graden. Door deze lagere
vergelijkbaar met aardgas. Groengas is maar beperkt beschik-
temperatuur gaat er relatief weinig warmte verloren in het
baar. Naar verwachting is in 2030 maximaal 8% van de totale
warmtenet. Omdat de temperatuur vanwege het risico op
gasvraag in de gebouwde omgeving vergroend, door bijmen-
legionella te laag is, is een (booster) warmtepomp nodig in de
ging van groengas in het aardgasnet . Mogelijk kunnen na
woningen. Daarnaast is de temperatuur van een LT-warmtenet
2030 sommige wijken op termijn in aanmerking komen voor
niet voldoende om de woningen in Dukenburg voor iedereen
groengas. Het zal dan gaan om oude stadskernen en dunbe-
comfortabel genoeg te verwarmen. Er is daarom vergaande
volkte buitengebieden, waar geen alternatieven voorhanden
isolatie nodig én een warmteafgiftesysteem geschikt voor lage
zijn . Voor Zwanenveld en Lankforst zijn alternatieve warmte-
temperatuur, zoals vloer- of wandverwarming. Dat brengt forse
opties en is op dit moment geen groengas beschikbaar.
investeringen met zich mee. Een laag-temperatuur warmtenet
9
10
is voor Dukenburg dus geen logische oplossing voor een hele
Waterstof
wijk.
Uit het rapport ‘Waterstof voor de gebouwde omgeving’
11
blijkt dat landelijk onvoldoende duurzame waterstof be-
Warmtenet met midden-temperatuur
schikbaar is om hier op de langere termijn helemaal op over
Bij een midden-temperatuur warmtenet (MT-warmtenet) is
te schakelen. Ook in Nijmegen kunnen we waterstof in ieder
de temperatuur van de warmtebron hoog genoeg voor een
geval tot 2035 niet op grote schaal toepassen in de gebouwde
aanlevertemperatuur in de woning van circa 70 graden. Een
omgeving. In de toekomst kan het wel een interessante optie
MT-warmtenet kan de meeste woningen daarom zonder veel
zijn voor wijken waar alternatieven, zoals warmtepompen of
uitdagingen verwarmen. Door de relatief hoge temperatuur
een warmtenet, relatief duur uitvallen. Voor Zwanenveld en
is ook rechtstreeks warm tapwater mogelijk, zonder een
Lankforst is waterstof nu in ieder geval niet aan de orde. We
boosterpomp. Een MT-warmtenet is een praktische oplossing
werken deze optie daarom niet verder uit.
voor een wijk met matig geisoleerde woningen en een grote woningdichtheid. Voor de warmtevoorziening is geen netver-
Warmtenet met lage temperatuur
zwaring nodig. De cv-installatie is overbodig. De afleverset met
Een warmtenet is een ondergronds buizenstelsel waar water
warmtewisselaar neemt zeer beperkt ruimte in. De investering
doorheen stroomt. Een of meer warmtebronnen verwarmen
in een warmtenet is éénmalig voor de komende 30 tot 40 jaar,
het water in de leidingen. Het leidingnet brengt de warmte
terwijl de cv-ketel elke 15 jaar aan vervanging toe is. Daarnaast
naar woningen en gebouwen. Daar wordt het gebruikt om te
kan de wijk deze oplossing samen oppakken met de voorde-
verwarmen en voor warm water. Bij een laag-temperatuur warmtenet (LT-warmtenet) is de temperatuur die de woning
9 Groengas voor de gebouwde omgeving, Kennisdocument voor de gemeente Nijmegen, augustus 2021 10 210264 - Maatschappelijke waarde groengas – Oktober 2021 11 Rapport Waterstof voor de gebouwde omgeving, februari 2020
20
len die daarbij horen. In huis zijn nauwelijks aanpassingen
hun woning liepen met ongewenste verwarming van de eigen
nodig. Vaak kunnen de bestaande radiatoren blijven hangen
woning tot gevolg. Voor het proces naar de toekomst is het be-
en is aanvullende isolatie niet nodig. Een nadeel zijn de hoge
langrijk zorgvuldig na te denken over de wijze waarop warmte
investeringskosten voor een collectief warmtenet. Hoe meer
door de woning wordt verspreid, de buizen die hiervoor nodig
aansluitingen per kilometer warmtenet, hoe aantrekkelijker
zijn inclusief de isolatie en afwerking van de buizen.
het financieel is. Per huishouden zijn de investeringskosten relatief beperkt.
Een collectief warmtenet heeft een of meerdere warmtebron-
Voor de aansluiting van een woning op het warmtenet is een
nen nodig. In bijlage 6 staat een uitwerking van mogelijke
afleverset nodig (zie afbeelding hiernaast). Dit apparaat wordt
warmtebronnen. De tabel hieronder geeft een samenvatting.
vaak in de meterkast geplaatst. Hierin zitten bijvoorbeeld een
Om een warmtenet te realiseren is er in ieder geval één bron
warmtemeter en enkele regelcomponenten.
nodig. We kunnen nadenken over het koppelen van meerdere
Mogelijk dat er aanvullende buizen in de woning aangelegd
bronnen in de toekomst. Als we kijken naar de hoeveelheid
moeten worden van bijvoorbeeld de afleverset naar de plek
warmte die naar verwachtig nodig is en de beschikbaarheid
waar in het verleden de CV-ketel hing. Bewoners hebben de
van warmte, zijn er twee mogelijkheden: warmte van de ARN
ervaring uit het verleden dat de warmtebuizen van buren door
of collectieve gasketels. Een gasketel is niet duurzaam en dus
Warmtebron
Beschikbaar
Beschikbaar
-tijd
- schaalbaar
ARN afvalenergie-
Duurzaam
Toekomst-
Betrouwbaar
bestendig
Impact wijk
++
++
+
++
++
+/-
++
++
--
--
++
+/-
--
++
++
++
+/-
+/-
Restwarmte bronnen
-
--
+
+/-
++
+/-
Solarthermie
-/+
-/+
++
++
++
-
Thermische Energie
-/+
-
+
++
++
+/-
-/+
-
+
++
++
+/-
WKO
-/+
-/+
+
+
+
--
Collectieve
++
-/+
+
++
++
--
++
+
--
+/-
++
--
centrale Collectieve Gasketel / WKK Aardwarmte / geothermie
uit Afvalwater Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO)
luchtwarmtepomp Biomassa
21
alleen een tijdelijke optie.
een publiek warmtenet). Ook zijn er nog geen oplossingen voor een woonlasten-neutrale overstap. De verwachting is dat
Wetgeving collectieve warmte
in een nieuwe wet het maximale warmtetarief losgekoppeld
Warmtelevering via een warmtenet is geregeld in de Warm-
wordt van de aardgasprijs en de warmteprijs gebaseerd wordt
tewet. Deze wet biedt eindgebruikers bescherming tegen bij-
op kosten. En dat er meer vrijheid komt om publieke warmte-
voorbeeld te hoge kosten en slechte service. Er is een nieuwe
netten te organiseren. Ook gaan we ervan uit dat het verplicht
wet in de maak, de Wet collectieve warmtevoorziening (WCW),
wordt om warmtenetten verder te verduurzamen. Tevens was
oftewel nieuwe Warmtewet. Halverwege 2021 heeft de Ver-
in de nieuwe warmtewet een opt-out principe opgenomen.
eniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) laten weten deze
Dit betekent dat één warmteleverancier per gebied het recht
Warmtewet in de huidige vorm niet te steunen. De nieuwe wet
krijgt om woningen aan te sluiten, tenzij de woningeigenaar
staat vooralsnog niet toe dat gemeenten een voorkeur mogen
actief aangeeft dit niet te willen. De woningeigenaar moet dan
uitspreken voor een bepaalde samenwerking (bijvoorbeeld
wel aangeven welke andere duurzame warmteoptie gekozen
Enquête warmtenet In maart 2021 is een enquête gehouden onder de inwoners van Zwanenveld en Lankforst-Noord. Hieruit blijkt dat een grote meerderheid (81%) op de hoogte is van de plannen rondom aardgasvrij. Veel inwoners vinden het op dit moment moeilijk te zeggen of ze positief zouden reageren op een aanbod om aan te sluiten op een warmtenet. Een derde deel ziet het niet zitten, een kwart zou in principe positief reageren. Inwoners noemen de volgende aandachtspunten voor de eventuele komst van een warmtenet: •
zorgen over de werking van het systeem, ook op basis van eerdere ervaringen in Nederland;
•
zorgen over de investeringskosten;
•
zorgen over een monopoliepositie van de warmteleverancier, met als (gevoelsmatig) gevolg hoge maandelijkse kosten en lage service;
•
vraagtekens bij het duurzame karakter;
•
behoefte aan keuzevrijheid;
•
liever alternatieven zoals waterstof.
Redenen om in principe positief te reageren op een warmtenet-aanbod zijn vooral: •
duurzaam karakter, beter voor het milieu, betere toekomst;
•
is de enige echte oplossing, verder weinig keuze;
•
het collectieve karakter spreekt aan, is ook kostenbesparen;
•
verwachting dat dit dé keuze voor huurwoningen zal zijn, huurders kijken vooral naar de verhuurder.
22
wordt. Zo houdt iedereen de vrijheid om voor alternatieve warmteoplossingen te kiezen, maar blijft niemand in de kou zitten wanneer er geen gas meer geleverd wordt. Invoering van een nieuwe warmtewet wordt niet verwacht voor 2024, er is nog geen nieuwe concept versie van de nieuwe warmtewet beschikbaar, nadat deze door de VNG in 2021 werd afgewezen.
Inzicht in de kosten Bij een warmtenetaansluiting horen eenmalige investeringskosten in het warmtenet, investeringen in een woning (zoals leidingwerk) en maandelijkse kosten voor vastrecht en levering van warmte. Voor een deel kan de investering met warmtelevering worden terugverdiend. Maar er blijft een onrendabele top over. Dit heet de Bijdrage Aansluit Kosten (BAK). De benodigde bijdrage per woning hangt voor een belangrijk deel af van het aantal woningen dat aansluit op een warmtenet. In 2022 willen we met elkaar inzichtelijk maken wat de financiële consequenties zijn en haalbaarheid is van een warmtenet onder nieuwe geformuleerde voorwaarden, zie hoofdstuk 5 voor details. Naast de directe kosten van de aansluiting op het warmtenet, maken bewoners zich zorgen over huurstijging bij het aansluiten van de woning op een warmtenet. Dit is een aandachtspunt voor het proces naar de toekomst om samen met verhuurders de betaalbaarheid te borgen. Daarnaast zijn er bewoners bekend met collectieve warmtesystemen uit het verleden waar een verrekening systematiek over de diverse appartementen werd toegepast. Een voorbeeld is een appartement op de bovenste verdieping waar veel warmte wordt verbruikt door matige dakisolatie ten opzichte van een tussenappartement waar de verwarming uit kan blijven doordat buren flink stoken. in het verleden werden de warmte kosten verdeeld.
Terwijl appartementen nu met individuele CV-ketels geen verrekeningssystematiek meer kennen. Voor de toekomst dient nagedacht te worden hoe hiermee wordt omgegaan.
23
24
5
De weg naar aardgasvrij in Zwanenveld en Lankforst De transitie naar aardgasvrij is een opgave van de lange adem. In 2018 zijn we gestart in Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst. En we hebben nog steeds niet op alle vragen een antwoord. Hoe kunnen we bijvoorbeeld iedereen de garantie geven dat het in huis net zo comfortabel warm blijft als nu? Hoe zorgen we dat de overstap naar aardgasvrij woonlastenneutraal is? En hoe kunnen we serviceafspraken opstellen en borgen, zodat vertrouwen ontstaat in een (publieke) leverancier? Dit betekent in gesprek blijven met elkaar, zorgen en wensen delen en samen zoeken naar antwoorden. Ondertussen hebben we al veel uitgezocht en ervaring opgedaan. Een aardgasvrije toekomst komt steeds dichterbij. Voor de vervolgstap kijken we in dit hoofdstuk eerst terug naar onze doelen en plannen. En wat we hiervan geleerd hebben. Vervolgens nemen we een doorkijk naar de toekomst.
Terugblik op het proces Eind juni 2018 heeft de gemeente Nijmegen een aanvraag ingediend bij het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Insteek was het proces voor het aardgasvrij maken van 828 woningcorporatie woningen en 90 winkels in Dukenburg. Om precies te zijn in Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst. Het doel: de financiële en technische haalbaarheid onderzoeken en een warmtenet aanleggen vanaf de afvalenergiecentrale ARN in Weurt. En na deze eerste stap bekijken of ook de overige particuliere en huurwoningen in de wijk kunnen aansluiten. Samen met stakeholders hebben we onderzocht hoe we de ambitie uit de PAW-aanvraag konden realiseren. Dit onderzoek is vertaald naar een inkoopstrategie voor de selectie van een betrouwbaar warmtebedrijf met de beste prijs/kwaliteitverhouding. Hierbij sorteerden we alvast voor op een nieuwe Warmtewet in combinatie met de doelstelling van ‘woonlastenneutraal’. Daarom wezen we heel Dukenburg aan als ‘warmtekavel’. De gedachte hierbij was: hoe groter het gebied, hoe groter de kans op meer aansluitingen. En hoe beter betaalbaar de warmteoplossing. Door het uitstel van de nieuwe Warmtewet kreeg de inkoopstrategie onvoldoende wettelijke ondersteuning. Daarnaast onderkenden de woningcorporaties dat er spanning bestond tussen hun investeringsruimte en de te verwachten kosten voor een warmtenetaansluiting.
Verder waren er zorgen over de uitkomst van de aanbesteding. De vrees bestond dat een privaat bedrijf het monopolie zou krijgen over de warmtelevering en daarmee te veel macht zou krijgen in heel Dukenburg. Door deze financiële, juridische en praktische bezwaren en onzekerheden is de aanbesteding niet uitgevoerd. Maar de ambitie voor een aardgasvrij Dukenburg in 2035 blijft.
25
2022 en verder We zien een warmtenet nog steeds als de beste aardgasvrije oplossing voor Dukenburg. Dat hebben de gemeente en woningcorporaties begin 2022 uitgesproken. Daarom onderzoeken deze partijen in de eerste helft van 2022 samen met de provincie, particulieren, ontwikkelaars van nieuwbouwprojecten in de omgeving, het netwerkbedrijf Firan/Indigo en ARN of er alsnog mogelijkheden zijn voor een haalbare aanleg van een
we toe naar een concreet aanbod, waar inwoners en organisaties ‘ja’ of ‘nee’ op kunnen zeggen. We betrekken inwoners bij dit proces zodat ook voor particulieren duidelijk wordt wat de financiële consequenties zijn en haalbaarheid is van een warmtenet. We zoeken meer mensen die mee willen denken en werken aan de ambitie van aardgasvrij. Daarnaast communiceren we breed over de voortgang, onder andere via onze locatie in winkelcentrum Dukenburg, nieuwsbrieven en berich-
warmtenet.
ten in De Dukenburger.
Belangrijke punten in dit proces:
Tegelijk met de ontwikkeling van een warmtenet blijven we
•
borgen van woonlastenneutraliteit;
•
leveringszekerheid van warmte voor alle woningen die willen aansluiten;
•
benutten van beschikbare warmte vanuit de ARN;
•
ondersteunen van inwoners met financieringsarrangementen;
•
geen private monopolist, maar publieke warmtelevering zodat zorgen over service en prijs worden weggenomen;
•
geen concessiegebied voor heel Dukenburg, maar alleen aansluiten wie dat wil in het gebied;
•
gebruik maken van meekoppelkansen op basis van winwin en kijkend naar Groene stadsvernieuwing 2.0;
•
zoektocht naar 4.000 woningequivalenten voor een sluitende businesscase;
•
financiering vanuit het Rijk gebruiken om een onrendabele top te dekken;
•
samenwerking tussen inwoners, ontwikkelaars , Firan, ARN, provincie, woningcorporaties en gemeente.
inzetten op energiebesparing en isolatie. Want hoe minder energie nodig is om een woning comfortabel warm te krijgen, hoe beter voor het milieu. We doen dit, zoals eerder in het Wijkwarmteplan toegelicht, met uiteenlopende activiteiten. Van persoonlijk advies tot collectieve inkoop en hulp aan huis. Het allerbelangrijkste voor de toekomst? Dat alle betrokken partijen elkaar blijven opzoeken en blijven samenwerken. We hebben elkaar nodig om verder te komen. De gezamenlijke stip op de horizon is een leefbare planeet, nu en in de toekomst. Gelukkig zetten we samen al veel stappen. Veel inwoners en woningcorporaties zijn al actief bezig met verduurzaming. De gemeente ondersteunt en activeert dit graag. We hebben de afgelopen jaren ontdekt dat de stap naar aardgasvrij lang duurt en zeer complex is. Toch moeten we vooruit durven kijken. En erop vertrouwen dat een prettige toekomst zonder aardgas mogelijk is. Dat kunnen we alleen samen waarmaken!
Halverwege 2022 moet dus duidelijk zijn of we kunnen komen tot een exclusieve, bindende samenwerking en een haalbare businesscase. Willen buurten buiten Zwanenveld en Noord-Lankhorst aansluiten op een warmtenet? Dan willen we dat met elkaar ook in dit proces onderzoeken. Zo werken
26
Achtergrond Warmtevisie Zwanenveld en Bijlage 1 Lankforst-Noord Wat voorafging aan het wijkwarmteplan De gemeente Nijmegen heeft in juni 2018 een Warmtevisie (transitievisie warmte) vastgesteld. Hierin staat met welke wijken we willen starten in het proces naar aardgasvrij. Streefdatum hierbij is 2035. Het grootste deel van Dukenburg is benoemd als startwijk. Dit is gebeurd op basis van de volgende criteria. 1.
Een analyse met de ‘Warmte Transitie Atlas’. Hierbij wordt gekeken naar de laagste transitiekosten per wijk voor verschillende alternatieven voor aardgas. Dit gebeurt op basis van bijvoorbeeld bouwjaren, woningdichtheid, gestapelde versus grondgebonden bouw en energielabels.
2.
Planningen van werkzaamheden boven en onder de grond. Denk aan het vervangen van gasnetten door Liander en waterleidingen door Vitens. Of de riolerings- en stadsvernieuwingsplanningen van de gemeente. En onderhouds- en renovatieplanningen van de woningcorporaties. Door planningen af te stemmen, kunnen we onnodige investeringen en overlast voor bewoners voorkomen. Zo bepalen we voor een deel het tempo van de warmtetransitie.
3.
Initiatieven in Nijmegen. In verschillende Nijmeegse wijken liepen al initiatieven van woningcorporaties, bedrijven en gemeente. Die initiatieven bepaalden mede de totaalaanpak van de warmtetransitie in Nijmegen.
27
De Warmtevisie van 2018 maakt al zichtbaar dat het bestaande warmtenet in Noord-Nijmegen uitgebreid kan worden naar Dukenburg. De beschikbare warmtecapaciteit van de Afval Energie Centrale ARN biedt voldoende warmte voor Dukenburg. Ook werd toen al verwacht dat in de toekomst andere duurzame bronnen kunnen aansluiten op het warmtenet. Zoals (ultradiepe) geothermie en warmte uit oppervlaktewater (TEO).
De Warmtevisie ging ook al vrij specifiek in op de wijk Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst als potentieel eerste warmtenet gebied, zie de kaart hiernaast.
Concept technische uitwerking warmtelevering in Dukenburg
28
Contact met en input Bijlage 2 uit de wijk Bijeenkomsten in de wijk Aardgasvrij Zwanenveld is in oktober 2019 afgetrapt met een wijkavond. Vanaf dat moment zijn we periodiek in gesprek gegaan met betrokken inwoners. De opkomst was sterk wisselend en bepaalde voor een belangrijk deel de invulling van een bijeenkomst. Door de coronapandemie waren veel gesprekken online.
Pop-up tenten, onlinegesprekken en duurzaamheidsbus Vanwege de coronapandemie was het lange tijd niet mogelijk om grote en kleine bijeenkomsten te organiseren. Daarom gingen we in pop-up tenten het gesprek aan in de wijk en hielden we online bijeenkomsten. In 2021 trokken we met een duurzaamheidsbus en inductie-bakfiets door Zwanenveld, Lankforst en ook Weezenhof. Zo gingen we op zoek naar nieuwe contacten, aanvullingen op inzichten en wijkspecifieke kansen. Afhankelijk van waar we stonden waren ook de woningcorporatie, Bindkracht10 en energiecoaches aanwezig. Ook zochten we steeds de samenwerking tussen sociaal en fysiek. Dit onder de noemer van het project ‘leefbaar Zwanenveld’.
Nieuwsbrieven https://aardgasvrij.nijmegen.nl/ mijn-wijk-aardgasvrij/zwanenveld 12
Periodiek verscheen een nieuwsbrief over aardgasvrij Zwanenveld12. Met updates over recente ontwikkelingen en aandacht voor diverse thema’s.
‘Duurzaam wonen’ in winkelcentrum Dukenburg In 2021 openden de deuren van onze ‘Duurzaam wonen’-locatie in winkelcentrum Dukenburg. Hier kunnen we laagdrempelig met iedereen het gesprek aangaan over aardgasvrij, energie besparen en andere ontwikkelingen in de wijk. Op deze locatie is ook wekelijks iemand van het Energieloket aanwezig.
Zomermagazines We hebben bewoners van Zwanenveld en Lankforst op meerdere momenten huis-aan-huis geïnformeerd over de voortgang van de aardgasvrij transitie. Hiernaast ziet u bijvoorbeeld een zomermagazine dat is verspreid in Lankforst.
Algemene communicatie Op verschillende manieren hebben we aandacht besteed aan de voortgang van de energietransitie in het algemeen. Bijvoorbeeld in wijkblad De Dukenburger en op Facebook.
29
3030
Filmpjes van inwoners in de wijk
Aanvraag Volkshuisvestingsfonds Zwanenveld
Van drie inwoners in Zwanenveld hebben we filmpjes ge-
In de contacten met de inwoners hoorden we verschillende
maakt. Hierin vertellen inwoners zelf over bijvoorbeeld isola-
behoeftes. We zagen dan ook kansen om meer op te pakken
tiemaatregelen, inductie koken en hoe ze aankijken tegen een
in de wijk. Denk aan veiligheid, klimaatadaptatie, gezonde
warmtenet. Ook geven ze tips aan buurtgenoten. Deze filmpjes
omgeving, spelen en ontmoeten. Om werk te maken van de
worden onder meer getoond op onze locatie in Dukenburg.
noodzakelijke verbetering van de leefbaarheid in Zwanenveld hebben we subsidie aangevraagd bij het Rijk. Helaas is de
Enquête en terugkoppeling huis aan huis
subsidieaanvraag niet goedgekeurd. Maar we zullen nieuwe
Begin 2021 hebben we een enquête gehouden onder de be-
mogelijkheden zeker aangrijpen om op een integrale manier
woners. Hiermee wilden we beter inzicht krijgen in draagvlak,
de wijk te verbeteren.
toekomstverwachting en ervaringen met verwarmen en koken. Via een brief nodigden we mensen uit om online of schriftelijk
Waardebonnen
een vragenlijst in te vullen. In Zwanenveld reageerden 581 be-
De gemeente Nijmegen heeft in 2020 alle woningeigenaren in
woners en in Lankforst–Noord 106 bewoners. Uit de enquête
onder meer Dukenburg een waardebon toegestuurd van 40
bleek dat heel veel mensen bekend waren met het proces naar
euro. Hiermee kunnen ze energiebesparende producten. Zoals
aardgasvrij. En dat inwoners ook veel zorgen hebben over een
ledlampen, radiatorfolie, een waterbesparende regelaar voor
warmtenet. Wat in Dukenburg meespeelt bij de meningsvor-
de kraan, een stekker met aan-uitknop en leidingisolatie. In
ming over collectieve aardgasvrij alternatieven zijn leerzame
2021 zijn waardebonnen van 50 euro weggegeven, deze keer
ervaringen uit het verleden die bij veel bewoners ook bekend
vooral voor huurders van corporatiewoningen, maar ook voor
zijn. Twee voorbeelden hiervan zijn het warmtenet uit het
woningbezitters. Op onze locatie in winkelcentrum Dukenburg
verleden in Aldenhof waar huishoudens aan ‘het einde’ van het
delen we ook energiebesparende producten uit. Zo kunnen we
warmtenet in de kou zaten. Tevens waren deze leidingen niet
kleine energiebesparingen realiseren.
goed geïsoleerd waardoor er veel warmte verloren ging en de straten hierdoor op winterse dagen sneeuwvrij bleven. Ander
Collectieve inkoop
voorbeeld zijn de collectieve verwarmingen bij de flats in
In 2020 heeft de gemeente Nijmegen collectieve inkoopacties
Zwanenveld waar het niet warm werd boven de 5e verdieping.
georganiseerd voor isolatiemaatregelen en zonnepanelen. Zo
Bij het ontwerp van een toekomstig systeem dient met beide
kunnen inwoners laagdrempelig en betrouwbaar energiemaat-
voorbeelden rekening gehouden te worden. Om zo te borgen
regelen nemen. In 2022 staan collectieve inkoopacties op de
dat de benodigde warmte ook tot de bovenste verdiepingen en
planning voor isolatiemaatregelen, hybride warmtepompen
op elke plek in de wijk komt en niemand in de kou zit.
en zonnepanelen.
Deze zorgen over betrouwbaarheid, service en goede werking zijn terug te vinden in de visual op de volgende pagina. De
Energiecoaches en energieambassadeurs
resultaten van de enquête zijn huis-aan-huis verspreid.
De gemeente Nijmegen heeft vrijwilligers opgeleid tot energiecoaches. Zij gaan bij inwoners op bezoek om samen mogelijkheden voor energiebesparing te onderzoeken. De energie-
31
32
coach geeft bruikbare, handige tips én advies op maat. In 2021
Gezonde lucht in de woning
zijn de energiecoaches actief aan de slag gegaan bij wonin-
Door isolatie van woningen kan de luchtkwaliteit in huis ach-
geigenaren en huurders. Daarnaast hebben we vrijwillige
teruitgaan. Dit kan leiden tot vermoeidheid, concentratiepro-
energieambassadeurs opgeleid. Zij proberen binnen hun eigen
blemen, hoofdpijn en slaperigheid. Ook kunnen bijvoorbeeld
netwerk nieuwe ontwikkelingen rondom bepaalde duurzaam-
vocht- en schimmelproblemen ontstaan. Daarom kunnen
heid thema’s van de grond te krijgen.
inwoners van Dukenburg bij de ‘Duurzaam wonen’-locatie
Collectieve energieadviezen en begeleiding De particuliere woning in Zwanenveld zijn te verdelen in acht hoofdtypen. De gemeente heeft een deskundig bureau collectieve energieadviezen laten maken per type woningen. De rapporten geven een beeld van de slimste stappen om energie te besparen, de woning te isoleren en te verduurzamen. Ook staat de stap naar aardgasvrij beschreven. Zo krijgen de woningeigenaren inzicht in de mogelijkheden voor hun eigen woning en wat dit oplevert. Sinds 2021 kunnen de woningbezitters via een online portaal de persoonlijke situatie aanvullen en hiermee het energieadvies verder verrijken. Aanvullend hierop wordt persoonlijk advies gegeven via ‘rondjes in de buurt’. Hierbij wordt ook de begeleiding naar uitvoering, subsidies of zelfs volledige ontzorging ondersteund.
Warmtescans In 2020 en 2021 heeft een inwoner van Zwanenveld in opdracht van de gemeente warmtescans van woningen gemaakt. Hiermee krijgen inwoners snel en eenvoudig zicht op warmtelekken in de woning. Zo zien ze waar ze maatregelen kunnen nemen. Inwoners die zelf willen meten waar warmtelekken zitten, kunnen sinds 2021 een warmtebeeldcamera lenen bij de ‘Duurzaam wonen’-locatie in winkelcentrum Dukenburg.
33
sinds eind 2021 een luchtkwaliteitsmeter lenen. Zo kunnen ze zelf zien hoe het gesteld is met de luchtkwaliteit in hun woning en waar nodig actie ondernemen.