Document · PDF

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de doorontwikkeling van de bibliotheekfunctie voor Nijmegen

Besluitronde (raadsvergadering) 22 september 2021, gemeente NijmegenBij agendapunt: D2 d.d. 8 juni 2021 inzake Invulling bibliotheekfunctie in Lindenholt20.377 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Van ongekende kracht Onderzoek naar de doorontwikkeling van de bibliotheekfunctie voor Nijmegen Opdrachtgever:

Bibliotheek Gelderland Zuid

Versie:

Definitief

Datum:

Amsterdam, 4 juli 2019

Thomas van Dalen Advies Laurierstraat 89 II 1016 PJ Amsterdam

+31 (0)6 29 00 51 73 thomas@thomasvandalen.nl www.thomasvandalen.nl

Bank: 78.69.32.309 KVK: 54530075 BTW: NL1952.15.072.B01

Inhoud Samenvatting .......................................................................... 4 1

Toelichting op dit onderzoek ............................................... 7

1.1

Aanleiding................................................................................................. 7

1.2

Onderzoeksvraag ....................................................................................... 7

1.3

Toelichting op de aanpak ............................................................................ 8

1.4

Verantwoording van de benchmark............................................................... 9

1.5

Status en verantwoordelijkheden ............................................................... 10

Trends in de bibliotheeksector .......................................... 11

2.1

Bibliotheken verbreden, flexibiliseren en specialiseren ................................. 11

2.2

Het bereik van kinderen is sterk toegenomen............................................... 11

2.3

Overtuiging lijkt terug na jarenlang (hard) bezuinigingen ............................... 12

2.4

Beeldvorming loopt vaak nog achter op transformatie ................................... 14

2.5

Nijmegen: een voorhoedebibliotheek van grote waarde ................................. 14

De eigen prestaties in vergelijking ..................................... 16

3.1

OBGZ is een grote speler met een dito span of control .................................. 16

3.2

Mooie ledenaantallen en relatief veel uitleningen ......................................... 18

3.3

Uitgaven en inkomsten vertonen een normaal beeld ..................................... 21

3.4

OBGZ heeft een gemiddeld jonger personeelsbestand................................... 23

3.5

Het subsidieniveau is laag tot gemiddeld..................................................... 23

Wat de Nijmeegse opgave complex maakt ......................... 26

4.1

De bevolking groeit, maar in delen stad is er ook krimp ................................. 26

4.2

Sterke sociale en economische contrasten op wijkniveau .............................. 27

4.3

Stabiele leerlingaantallen, verschuivingen op wijkniveau ............................... 29

4.4

Samenhangend cultuurbeleid staat nog in de steigers ................................... 30

4.5

De kijk van partners in Noord, Dukenburg en Lindenholt ............................... 31

Gebruik van de huidige bibliotheekinfrastructuur............... 33

5.1

Door de hele stad in het onderwijs aanwezig op scholen ................................ 33

5.2

Intensief gebruik vestigingen ..................................................................... 34

5.3

De centrale bibliotheekvestiging maakt zijn naam waar ................................. 36

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (2)

5.4

Grote aantallen veelal goede bezochte activiteiten ....................................... 37

5.5

Niet al het gebruik wordt systematisch geregistreerd .................................... 38

Koers: meer focus en samenhang ..................................... 40

6.1

Historische missie is nog even actueel ........................................................ 40

6.2

Nieuwe werkelijkheid brengt grote uitdagingen mee ..................................... 41

6.3

De bibliotheek brengt prioriteit aan in doelgroepen....................................... 41

6.4

Ontwikkelagenda in 12 doelen samengevat ................................................. 42

Aanbevelingen voor OBGZ en de gemeente Nijmegen ........ 45

7.1

Stel het stadsdeel centraal en niet de vestiging ............................................ 45

7.2

Experimenteer samen met stadsdeelgerichte aanpak.................................... 46

7.3

Kies voor een brede basis + maatwerk voor stadsdelen ................................. 48

7.4

Bed de bibliotheek beleidsmatig beter en breder in ...................................... 49

7.5

Verhoog inzicht in gebruik en waardering aanbod ......................................... 49

Bijlage 1. Betrokkenen .......................................................... 51 Bijlage 2. Bronnen ................................................................. 53

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (3)

Samenvatting Deze samenvatting bundelt de conclusies van de verschillende hoofdstukken. Aan het einde van ieder hoofdstuk komen deze blokken terug. In dit rapport wordt gesproken over ‘Bibliotheek Nijmegen’ waar het gaat over het werk van Stichting Openbare Bibliotheek Gelderland Zuid (OBGZ) dat specifiek voor de stad Nijmegen wordt uitgevoerd.

In de afgelopen maanden is een breed onderzoek uitgevoerd naar de functie van de bibliotheek in de gemeente Nijmegen. Het bibliotheekwerk in Nijmegen wordt uitgevoerd door de Stichting Openbare Bibliotheek Gelderland Zuid (OBGZ). Verschillende kwalitatieve en kwantitatieve onderzoeksmethoden zijn gecombineerd met het doel om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van het huidige functioneren. Er is gesproken met verschillende stakeholders, zowel individueel als in groepsverband, er is dataonderzoek gedaan naar het gedrag van gebruikers en bestaande landelijke en lokale onderzoeken en beleidsprogramma’s zijn bestudeerd. Ook is een benchmark uitgevoerd waarin de bibliotheek werd vergeleken met andere bibliotheken. In strategiesessies met een speciaal samengestelde kerngroep is een analyse van de bibliotheek gemaakt, en is, mede gevoed door de uitkomsten van de deelonderzoeken, een concept-ontwikkelagenda voor de organisatie in kaart gebracht. De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek zijn in dit rapport samengebracht. Het rapport wil het discours met de gemeente over de toekomst van de bibliotheek in Nijmegen funderen en verrijken.

De situatie van Bibliotheek Nijmegen sluit goed aan op de landelijke trends en ontwikkelingen in de sector, met dien verstande dat deze bibliotheek, gezien het actuele aanbod en het grote bereik, duidelijk tot de voorhoede van grote progressieve bibliotheken behoort. De laatste jaren positioneert de sector de bibliotheek, mede op basis van de nieuwe bibliotheekwet, als een brede basisvoorziening op het raakvlak van cultuur, welzijn en onderwijs. De dienstverlening van bibliotheken wordt afgestemd op actuele maatschappelijke vraagstukken. In lijn daarmee flexibiliseert, innoveert en specialiseert de bibliotheek. In Nijmegen zien we dit onder andere terug in een actieve programmering, in een relatief nieuw en groot aanbod voor de kwetsbare doelgroepen en in een groot bereik van de Bibliotheek op school. Recent gebruikersonderzoek naar OBGZ bevestigt de grote (en nog groeiende) maatschappelijke waarde. Na een periode van ingrijpende bezuinigingen lijkt het geloof in de sector bij overheden terug. Ook in publicaties in kranten en tijdschriften is de toon bemoedigend. Tegelijk hebben burgers en beslissers nog vaak een achterhaald beeld van bibliotheken.

De landelijke benchmark die speciaal voor dit onderzoek werd uitgewerkt laat zien dat OBGZ een relatief grote span of control kent. De organisatie bedient een groot aantal gemeenten en kent op de schaal van Nijmegen een relatief fijnmazig netwerk van voorzieningen (veel filialen en veel vestigingen van de Bibliotheek op school). Opvallend is dat OBGZ een behoorlijk groot bereik weet te realiseren, in termen van aantallen leden. Ook heeft de organisatie in vergelijking met andere bibliotheken veel

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (4)

uitleningen, zowel onder volwassenen als onder de jeugd. Als OBGZ wordt vergeleken met andere bibliotheken dan zien we dat deze prestaties gerealiseerd worden met een lager aandeel personele kosten. Vrijwilligers zijn heel belangrijk voor OBGZ. De subsidie die de gemeente Nijmegen geeft is, vergeleken met bibliotheken die alleen voor een stad van vergelijkbare omvang werken, gemiddeld. Op de prestaties mag de organisatie trots zijn, maar tegelijk spreekt er ook een kwetsbaarheid uit. Tegenover de lage kosten en de fijnmazigheid staan immers een sterke afhankelijkheid van vrijwilligers en een grote span of control. Dit kan de kwaliteit op enig moment ook aantasten, zeker in een tijd die vraagt om innovatie en wendbaarheid. o

De uitdagingen waar het stadsbestuur van de gemeente Nijmegen voor staat zijn voor een groot deel ook die van de bibliotheek. De stad groeit, maar is economisch kwetsbaar (relatief weinig banen) en er bestaan grote sociale en economische verschillen tussen de stadsdelen en de wijken. Daarbij komt dat de relatief ‘welvarende’ delen van de stad groeien en de zwakkere wijken krimpen. De contrasten zijn groot en in enkele delen van de stad stapelen de problemen zich op (armoede, eenzaamheid. laaggeletterdheid). Door Blueyard werd recent geconcludeerd dat de verbinding tussen het cultuurbeleid en andere domeinen nog te zwak is. Onze gesprekken leren dat het binnen het sociaal domein al een grote opgave is om op effectieve en efficiënte manier samen te werken. Tegelijk moet worden gezegd dat veel stakeholders die we spraken de meerwaarde van samenwerking met de bibliotheek ervaren, met name waar het gaat om preventie van laaggeletterdheid, het stimuleren van basisvaardigheden en de bestrijding van eenzaamheid. De bibliotheek zien ze doorgaans als een plezierige, neutrale en relatief laagdrempelige instelling waar professionals werken die hun vak verstaan. De samenwerking, die nu vaak projectmatig is, zou een meer structureel karakter kunnen krijgen. Complicerend is dat ook de meer welvarende delen van de stad de (bibliotheek)voorziening claimen.

In deze stad is het knap lastig om de balans te bewaren in het uitoefenen van de vijf basisfuncties van de bibliotheek.

De dienstverlening van Bibliotheek Nijmegen was in 2015 onderwerp van een gedetailleerd onderzoek naar de effectiviteit van de gemeentelijke subsidie. Het leverde een zeer positief beeld. Niettemin is het aantal vestigingen als gevolg van bezuinigingen teruggebracht tot zeven. Tegelijkertijd werd ingezet op de groei van het aantal Bibliotheken op school. Dit onderzoek bevestigt dat Mariënburg van stadsbrede betekenis is voor de uitleenfunctie voor leden en voor bezoek met een andere reden. Voor leden woonachtig in 25 van de 40 Nijmeegse wijken is Mariënburg veelal de belangrijkste vestiging voor de uitleenfunctie en niet de wijkvestiging. Voor sommige kwetsbare groepen geldt echter dat zelfs een bibliotheekvoorziening in de eigen wijk al een te hoge drempel vormt. Dit vraagt om alternatief aanbod buiten de bibliotheekvestigingen. Het onderzoek toont tegelijk dat het niet nuttig lijkt om een extra bibliotheekvestiging te openen in Lindenholt. Het ontbreken van een volwaardige vestiging in Lent is wel een aandachtspunt, maar gezien de samenstelling van de wijk is het de vraag of dat prioriteit moet hebben. Bovendien is dit niet binnen de huidige subsidie te financieren. Bibliotheek Nijmegen is op nagenoeg alle scholen zichtbaar, soms structureel zoals met de Bibliotheek op school, soms met incidentele

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (5)

activiteiten. Gezien de grote maatschappelijke meerwaarde van de Bibliotheek op

school is het eigenlijk niet goed uit te leggen dat nog niet alle scholen hiervan gebruik mogen of kunnen maken. Ook dit gaat deels over geld. o

De analyses die in het kader van dit onderzoek werden gemaakt, leren dat de missie van Bibliotheek Nijmegen springlevend is. Door de problematiek en de beperkingen van de huidige exploitatie is het zaak om meer focus en samenhang te brengen in zowel beleid als uitvoering. Op basis van een uitgesproken visie zullen vaker keuzes moeten worden gemaakt die vervolgens consequent dienen te worden vertaald in de organisatie. Een belangrijke sleutel is gelegen in het aanbrengen van een duidelijke prioritering in de doelgroepen. Kinderen in de leeftijd 0-12 gelden als topprioriteit. Het voorkomen van laaggeletterdheid is immers een krachtiger middel dan het oplossen ervan op een latere leeftijd. Naast kinderen wil Bibliotheek Nijmegen zich in de wijken inzetten voor kwetsbare doelgroepen. Daarbij benoemt de bibliotheek anderstaligen, laaggeletterden, digibeten. Ook de inzet voor vmbo-scholen wordt speciaal genoemd. Maatwerk wordt een sleutelwoord in het opereren van de bibliotheek. Structurele samenwerking met specifieke andere partijen in de stadsdelen wint aan belang. Dit stelt grote eisen aan de organisatie, die meer moet leren denken en opereren in termen van stadsdelen en wijken in plaats van de 'toevallige' locatie van de afzonderlijke vestiging en de doelen van de centrale organisatieonderdelen.

De conclusies die volgen uit dit onderzoek zijn subtiel in die zin dat geconstateerd wordt dat de bibliotheek op koers ligt. De bibliotheek vertaalt haar (in kern) literairculturele missie breed, brengt een omvangrijk en divers publiek op de been, en weet zo een rol van grote betekenis te spelen voor de stad Nijmegen. Door de slimme verbindingen met de domeinen onderwijs, welzijn en zorg verder uit te bouwen en te verduurzamen kan de schakelfunctie van de bibliotheek in de komende jaren aan kracht winnen. Nijmegen is gegroeid en blijft groeien en de sociale problematiek in de stad is weerbarstig. Er is maatwerk nodig in de stadsdelen en de organisatie zal daarop moeten worden ingericht. Daarbij is de realisatie van 100% dekking van de Bibliotheken op school een voorwaarde. Het is het fundament voor een meer wijkgerichte aanpak. Tegelijk ligt voor de hand dat de bibliotheek, in samenwerking met partijen uit welzijn en zorg, experimenteert met een stadsdeelgerichte aanpak, die met name gericht is op de preventie van laaggeletterdheid en op de stimulering van basisvaardigheden. Uiteraard vraagt dit ook om investeringen. Over de situatie in Noord is een gesprek met de gemeente nodig over prioritering. De druk zal in de komende jaren groter worden om een volwaardige vestiging te realiseren aan de andere kant van de Waal.

De inwoneraantallen nemen toe en de bibliotheek is er, ook in de ogen van de bevolking, niet alleen voor kwetsbare wijken. Maar dit onderzoek leert dat zo’n keuze niet ten koste kan gaan van de inzet elders in de stad. De aanbeveling wordt gedaan om de bibliotheek breder te positioneren in het beleid van de stad zodat de organisatie beter in beeld komt en nog beter haar werk kan doen. Tot slot wordt aanbevolen om de monitoring van het gebruik van de bibliotheek te optimaliseren.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (6)

Toelichting op dit onderzoek In dit hoofdstuk worden de aanleiding en aanpak van het onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen gedetailleerd toegelicht. Aan het eind wordt ook kort ingegaan op de status van dit onderzoek.

1.1

Aanleiding De Bibliotheek Gelderland Zuid (OBGZ) is in de afgelopen jaren sterk veranderd, zeker in Nijmegen. De directie acht het na intense ontwikkeljaren een goed moment om door middel van een functieonderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen de veranderingen in samenhang tegen het licht te houden. Daarbij speelt ook de bestuurlijke context een rol. Parallel aan de vernieuwingen is in de afgelopen jaren, als gevolg van bezuinigingen door de gemeente Nijmegen, een groot aantal vestigingen van de organisatie gesaneerd. In het coalitieakkoord heeft het huidige college van de gemeente Nijmegen echter opgenomen dat er een nieuwe bibliotheekfunctie moet komen in het stadsdeel Lindenholt. De bibliotheek heeft daarbij het standpunt ingenomen dat geografische spreiding van haar aanbod moet worden getoetst aan zowel het feitelijk gebruik en de behoeften als aan relevante trends en ontwikkelingen. Dit alles was de tweede reden voor de bibliotheek om samen met de gemeente Nijmegen een onderzoek te laten doen met het doel om te bezien hoe de actuele maatschappelijke opgaven van de stad en het door de bibliotheek ingezette instrumentarium optimaal met elkaar in balans kunnen worden gebracht.

1.2

Onderzoeksvraag De onderzoeksvraag en het resultaat voor het onderzoek is samen met de opdrachtgever als volgt gedefinieerd: •

Voer een onderzoek uit naar de optimale inzet van de bibliotheek in Nijmegen in de komende jaren die volgt uit (a) de eigen missie, (b) de demografische ontwikkelingen en (c) de maatschappelijke vraagstukken tot op het niveau van de wijken.

•

Bezie welke eventuele aanpassingen in de komende jaren moeten worden gedaan om deze zaken in optimale balans te brengen. Voer daartoe deskonderzoek uit, begeleid de bibliotheek bij een interne positiebepaling en houd aansluitend gesprekken met deskundigen en sleutelfiguren.

•

Het onderzoek moet een helder en goed beargumenteerd beeld opleveren van de preferente ontwikkelagenda, of varianten daarop met hun voor- en nadelen voor het aanbod in Nijmegen. Het onderzoek zal tevens input leveren voor de positionering van de bibliotheek in de ontwikkeling van de nieuwe cultuurvisie van de stad.

•

Breng de uitkomsten van het onderzoek samen in een overzichtelijk, goed leesbaar rapport, dat zich leent voor bespreking op bestuurlijk niveau, zowel binnen het college van burgemeester en wethouders en de raad van toezicht van de bibliotheek, als in de gemeenteraad.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (7)

1.3

Toelichting op de aanpak De visie die ten grondslag ligt aan de gebruikte aanpak van dit onderzoek is dat de bibliotheek het beste werk kan leveren als ze opereert vanuit een helder gedefinieerde eigen missie, en een op expertise, ervaring en actuele feiten gebaseerde kijk op de opgaves in Nijmegen. Het proces is daarom bij de bibliotheek zelf gestart. Ook zijn de belangrijkste stakeholders intensief betrokken in het onderzoek. Op die manier leerden de onderzoekers de verschillende perspectieven op de stad en op de bibliotheek goed kennen. Dit met het doel om tot een goed onderbouwd en gedragen eindresultaat te komen. Het onderzoeksproces was iteratief van aard is. Dat wil zeggen dat uitkomsten van de verschillende fasen steeds tot heroverwegingen konden leiden. Het onderzoek was opgeknipt in zeven fasen. Zie onderstaand schematisch overzicht en de daaronder staande toelichting.

Voorbereidingsfase (januari/febr.)

Positiebepaling (februari/maart)

Stadsscan (maart/april)

• Oriënterende gesprekken (2) met wethouder en ambtenaren • Startgesprek begeleidingsgroep • Uitwisseling bronmateriaal gemeente en bibliotheek • Start deskonderzoek

• Sessie kernteam bibliotheek • Sessie kernteam bibliotheek • Sessie kernteam bibliotheek • Bespreking met begeleidingsgroep

• Analyse demografische ontwikkelingen en stedelijke problematiek. • Gesprekken met 7 sleutelfiguren • Twee thematische rondetafelgesprekken • Bespreking met begeleidingsgroep

Analyse en ontwerp (mei/juni)

Afronding (juni)

• Analyse deelonderzoeken • Samenbrengen uitkomsten • Uitwerken rapportage in cconcept • Definieren aanbevelingen in concept

• Bespreken met kernteam • Bespreken met begeleidingsgroep • Bespreking met wethouder cultuur (eventueel ook met collega-wethouders) • Corrigeren en finaal maken rapportage.

Fase 1 Voorbereidingsfase De voorbereidingsfase had tot doel om de status quo van Bibliotheek Nijmegen en de ideeën en wensen die er zijn voor de toekomst in kaart te brengen. Gestart werd met een aantal oriënterende gesprekken bij de bibliotheek en bij de gemeente. Vervolgens vond een startbijeenkomst met de begeleidingsgroep plaats waarin de volgende procesmatige en inhoudelijke onderwerpen aan bod kwamen.

Fase 2. Positiebepaling Om de uitgangspositie van Bibliotheek Nijmegen te bepalen is een grondige analyse van Bibliotheek Nijmegen gemaakt, samen met een kernteam van medewerkers, in enkele strategiesessies. Deze sessies werden voorafgegaan door individueel te maken ‘huiswerk’. De fase is afgerond met een tweede bespreking met de begeleidingsgroep In deze tweede bijeenkomst bepaalden we tevens de te gebruiken bronnen voor de volgende fase. Ook werd bepaald welke personen zouden worden geïnterviewd en wie werden uitgenodigd voor de rondetafelgesprekken.

3. Stadsscan

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (8)

In de derde fase is de beschikbare informatie over de demografische ontwikkelingen en de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken van Nijmegen, zowel op stedelijk niveau als op wijkniveau in kaart gebracht. Deze deskstudie werd verder aangescherpt in een-op-eeninterviews met sleutelfiguren. Na de interviews werden twee rondetafelgesprekken belegd. Er vond een rondetafelgesprek plaats met maatschappelijk experts over Nijmegen Noord en een rondetafelgesprek met maatschappelijk experts over Dukenburg/Lindenholt.

4 & 5. Analyse en rapportage In fase 4 zijn de uitkomsten geanalyseerd. De onderzoekers stelden vervolgens een conceptrapportage op en definieerden aanbevelingen. Het conceptrapport werd daarna besproken met het kernteam van de bibliotheek. Na aanpassingen vond de laatste bespreking plaats met de begeleidingsgroep. Tot slot is de conceptrapportage met de portefeuillehouder cultuur en zijn collega’s van onderwijs en welzijn besproken. Pas daarna is de definitieve eindrapportage opgeleverd.

1.4

Verantwoording van de benchmark In 2017 maakte het Rijk, naar aanleiding van een WOB-verzoek, de totale set gegevens die ten grondslag ligt aan het dossier ‘Bibliotheekstatistiek 2017’ openbaar. Dit bestand bevat alle informatie die bibliotheken conform de wet moeten aanleveren bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). In dit onderzoek is de datasets over 2017 gebruikt om OBGZ te vergelijken met andere bibliotheken. Waar relevant (en mogelijk) is ook een specifieke vergelijking gemaakt voor Bibliotheek Nijmegen. Deze gegevens moeten met enige reserve worden gebruikt. Een eerste reden daarvoor is dat de gegevens uit deze dataset een ‘verkennende status’ hebben. Ze zijn deels niet gevalideerd. Verder maakt de benchmark onderscheid naar organisaties en niet naar gemeenten, terwijl veel bibliotheekorganisaties werken voor meerdere gemeenten. Kengetallen zijn daardoor vaak niet te herleiden tot afzonderlijke gemeenten. Dat maakt het lastig om een verschil te maken tussen stedelijk en landelijk gebied. Terwijl dit wel van waarde is als men specifieke uitspraken wil kunnen doen over de bibliotheekfunctie voor de stad Nijmegen op zichzelf. Om toch een redelijk beeld te krijgen van zowel OBGZ als van het Nijmegen-deel van OBGZ zijn twee vergelijkingen gemaakt. OBGZ werd vergeleken met de andere negen bibliotheken uit de top tien van Nederland.

Dat zijn de tien bibliotheken met het grootste verzorgingsgebied wat aantal inwoners betreft. Zeven van deze tien bibliotheken, waaronder OBGZ, werken voor meerdere gemeenten. Daarnaast isoleerden we, om ook alleen naar de stedelijke dimensie te kunnen kijken, enkele belangrijke Nijmeegse kengetallen binnen de exploitatie van OBGZ en plaatsten deze naast negen bibliotheken die uitsluitend voor één middelgrote stad werken. Deze steden hebben gemiddeld een ongeveer vergelijkbare bevolkingsomvang. Dit om eventuele vertekeningen als gevolg van het feit dat OBGZ voor meerdere gemeenten werkt eruit te filteren. Tot slot is aan de benchmark, ter relativering, het gemiddelde van alle bibliotheekorganisaties uit de benchmark toegevoegd.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (9)

1.5

Status en verantwoordelijkheden Het project is uitgevoerd door Thomas van Dalen (Thomas van Dalen Advies) en Karin Swart (LAgroup bv). Bij de onderzoekswerkzaamheden voor de samenstelling van het rapport is grote zorgvuldigheid betracht. Daarbij is uitgegaan van de waarheidsgetrouwheid van door de opdrachtgever en door derden verstrekte informatie. Het rapport is bestemd voor de directie van OBGZ en voor de gemeente Nijmegen. Het heeft tot doel een goed beeld te geven van de actuele situatie van de bibliotheekfunctie in Nijmegen en de mogelijkheden voor de toekomst. Daarmee kan het rapport zowel de bibliotheek als het stadsbestuur ondersteuning bieden bij het nemen van inhoudelijk gemotiveerde besluiten die richting bieden aan de toekomst van de bibliotheekfunctie.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (10)

Trends in de bibliotheeksector In dit hoofdstuk worden de belangrijkste trends en ontwikkelingen in bibliotheeksector benoemt die het functioneren van Bibliotheek Nijmegen in landelijk perspectief plaatsen.

2.1

Bibliotheken verbreden, flexibiliseren en specialiseren Naast de klassieke uitleentaken organiseren en ontsluiten bibliotheken, vaak in samenwerking met andere partijen, een breed spectrum aan producten, diensten en activiteiten. De vijf functies van de nog jonge bibliotheekwet (ingegaan op 1 januari 2015) vormen daarvoor het fundament. Deze functies dragen conform de wet bij aan de persoonlijke ontwikkeling en

verbetering van de maatschappelijke kansen van het algemene publiek . In de wet worden de volgende vijf kernfuncties benoemd die openbare bibliotheken, die deel uitmaken van het landelijk stelsel, dienen te vervullen: 1. Ter beschikking stellen van kennis en informatie; 2. Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie; 3. Bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur; 4. Organiseren van ontmoeting en debat; 5. Laten kennis maken met kunst en cultuur. Deze functies zijn niet nieuw, maar er is in de afgelopen jaren wel veel gebeurd om deze functies opnieuw inhoud en vorm te geven, in lijn met de wensen en behoeften van de huidige samenleving. Meer dan vroeger richten bibliotheken zich op specifieke doelgroepen en de samenwerking met andere maatschappelijke partijen heeft een meer structureel karakter gekregen. Waar bibliotheken traditioneel aanbodsgericht dachten, wordt nu de maatschappelijke behoeften centraal gesteld. Als gevolg daarvan ontwikkelden zich bibliotheken op nieuwe locaties, in nieuwe verschijningsvormen en met nieuwe producten. Denk bijvoorbeeld aan Taalpunten, (digi)Taalhuizen, de Bibliotheek op school, Klik & Tik, Digisterker en FabLabs.

Dit vernieuwingsproces, dat deels bottum-up tot stand kwam en deels is gestimuleerd door landelijke spelers zoals Stichting Lezen, Stichting Lezen en Schrijven en de Koninklijke Bibliotheek, gaat ook gepaard met een proces van professionalisering en specialisatie. Zo zijn er nieuwe functies bijgekomen en ook is op nationale schaal een trainings-en bijscholingsprogramma tot stand gebracht.

2.2

Het bereik van kinderen is sterk toegenomen Het meest in het oog springt de stormachtige ontwikkeling die de dienstverlening voor kinderen doormaakte. Het succesvolle landelijke programma Boekstart, dat al tien jaar bestaat, is een goed voorbeeld van een methode van preventief laaggeletterdheidsbeleid in Voor- en Vroegschoolse educatie (VVE). De bibliotheek is vaak de verstrekker van het 'Boekstart-koffertje'. Ook verzorgt de bibliotheek flankerende activiteiten om jonge ouders bekend te maken met het belang van voorlezen. Van recenter datum is het concept de Bibliotheek op school dat een structurele samenwerking tussen bibliotheken en bassischolen behelst. Via deze twee instrumenten (en enkele vergelijkbare leesbevorderingsprogramma’s

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (11)

van bibliotheken) werden eind 2018 in totaal 1.029.000 kinderen bereikt1. Sinds de introductie van de Bibliotheek op school is het landelijk aantal jeugdleden van bibliotheken met 10% gestegen2. De stand van zaken eind 2018 ziet er als volgt uit:

Tabel uit ‘Feitenrelaas Kunst van Lezen’

Naast deze projecten krijgt geleidelijk ook de samenwerking met het voortgezet onderwijs meer kwaliteit, met name die met het vmbo, vanwege de leesachterstanden die zich bij vmboleerlingen voordoen. Ook de ontwikkeling van dienstverlening aan volwassenen in het kader van de zogenaamde basisvaardigheden ((taal-, media- en informatievaardigheden) heeft een grote vlucht genomen. Onderzoek van de Koninklijke Bibliotheek leert dat alle openbare bibliotheken producten en/of diensten rondom basisvaardigheden voor volwassenen aanbieden. Het aanbod is breed, er wordt met veel partners samengewerkt. 3 Een andere ontwikkeling die veel wordt genoemd is de ontwikkeling van makersplaatsen. Ze bieden ruimte (via digilabs en creatieve werkplaatsen) aan allerlei soorten activiteiten van makers: van programmeren tot muziekopnames maken en van schrijfateliers tot houtbewerking.

2.3

Overtuiging lijkt terug na jarenlang (hard) bezuinigingen Niet lang geleden vond een golf aan gemeentelijke bezuinigingen plaats en nog steeds is de bibliotheeksector niet gevrijwaard van verdere bezuinigingen. Tussen 2010 en 2017 is landelijk de subsidie aan bibliotheken met 10% gedaald 4. Deze bezuiniging heeft de bibliotheeksector verzwakt. De bezuinigingen droegen bij aan een terugloop van personeel, krimp van de collectie en een daling van het aantal vestigingen. Volgens Bibliotheekinzicht, de website van de afdeling onderzoek van de Koninklijke Bibliotheek, heeft dit geleid tot een daling van de personeelskosten van 10% in de periode 2010 en 2017. De bezuinigingen hebben volgens de Koninklijke Bibliotheek de volgende beleidswijzigingen tot gevolg gehad: •

meer samenwerking met sociale partners;

•

cultureel ondernemerschap en andere mogelijkheden om meer eigen inkomsten te genereren;

•

de terugloop van het personeel;

•

selectie (en dus reductie) van de collectie

•

daling van het aantal vestigingen;

De bezuinigingsdreiging is zoals gezegd nog niet volledig verdwenen. De Volkskrant meldde op 3 mei 2019 dat tientallen gemeenten door de duurdere zorgtaken ingrijpende bezuinigingen

Bron: Feitenrelaas Kunst van Lezen, Kunst van Lezen, januari 2019. Bron: https://www.markdeckers.net/2019/05/kinderen-zullen-wel-niet-meer-lid.html Rapport ‘Dienstverlening openbare bibliotheken rondom basisvaardigheden voor volwassenen’, Koninklijke Bibliotheek, augustus 2018. 4 Bron: www.bibliotheekinzicht.nl 2 3

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (12)

overwegen. Hierbij worden vaak de tekorten die samenhangen met de gedecentraliseerde Jeugdzorg genoemd. In een aantal gevallen wordt expliciet de sluiting van bibliotheken als mogelijke maatregel genoemd. Dit is een wat cynische ontwikkeling, want bibliotheken blijken een relatief betaalbaar preventief instrument met een uitzonderlijk breed bereik. Ze dragen, met veel andere spelers, bij aan het voorkomen van maatschappelijke problemen die de Jeugdzorg moet oplossen als het min of meer te laat is. Ondanks de nieuwe dreiging is binnen en buiten de bibliotheeksector sprake van een nieuw elan. Van de fundamentele twijfel over de toekomst van de bibliotheek in digitale tijden die een decennium geleden het publieke debat domineerde is niet meer veel over. Landelijk wordt onder leiding van de Koninklijke Bibliotheek met veel elan getimmerd aan een nationale digitale bibliotheek. Daarvoor worden alle digitale bibliotheekcollecties aangesloten op een nationale infrastructuur, zodat iedereen alle collecties kan vinden en gebruiken. Tegelijk weten veel lokale bibliotheken hun positie te versterken. Ze stellen zich op als partner in het gemeentelijk sociaal beleid en verhouden zich actief tot veranderende wetten5: •

Wet Langdurige Zorg(Wlz)

•

Wet MaatschappelijkeOndersteuning2015 (Wmo 2015)

•

Participatiewet

•

Jeugdwet en Passend Onderwijs

De Raad voor Cultuur concludeert in zijn sectoradvies 'De daad bij het woord' (2018) dat de wereld van de letteren en bibliotheken springlevend is. In het advies wordt gesteld dat het lezen verandert en dat het aantal boekenlezers afneemt, maar dat er een ‘onuitroeibare behoefte blijft bestaan aan het vertellen, lezen of beluisteren van verhalen’. De Raad benoemt de opkomst van het sociale leven en wijst op nieuwe initiatieven in de uitgeverij, de boekhandel, de bibliotheek en op literaire podia worden genoemd. Als voorbeelden van dit sociale lezen worden florerende (online en offline) leesclubs genoemd. Tegelijk uit de Raad ook haar zorgen over het geringe leesplezier onder jongeren en de dalende leestijd, ook onder volwassenen: ‘Een punt van grote zorg blijft het geringe leesplezier onder jongeren en de dalende leestijd, ook onder jongvolwassenen. Het thuismilieu speelt hierin een bepalende rol. Voor een gezonde toekomst van de sector is de inbreng van ouders, bevlogen leesambassadeurs in het onderwijs en de bibliotheek, van cruciaal belang.’ Het belang van leesbevordering wordt ook door de landelijke overheid erkent, zoals onder andere tot uitdrukking komt in het door het kabinet gefinancierde landelijk actieprogramma Tel mee met Taal dat erop is gericht om laaggeletterdheid te voorkomen en verminderen.

Aan dat programma werken de ministeries van BZK, OCW, SZW en VWS en diverse partners mee. Dat bibliotheken daarin opnieuw een cruciale rol spelen, onder andere via de eerdergenoemde programma’s Boekstart en de Bibliotheek op school mag duidelijk zijn. De substantiële transformatie die bibliotheken hebben doorgemaakt wordt dus door beleidsmakers en adviseurs zoals de Raad voor Cultuur erkent. De klassieke uitleenbibliotheek is veranderd in een maatschappelijke bibliotheek. Het is een eigentijdse partner van overheden in de strijd voor sterke en sociale steden.

Bron: ‘De bibliotheek actief in het sociale domein’, Regie Advies (2014)

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (13)

2.4

Beeldvorming loopt vaak nog achter op transformatie Lastig is dat het algemene publiek en ook veel raadsleden en wethouders een soms gedateerd beeld hebben van de bibliotheek. In onderzoek van I&O Research in West-Friesland 6 werd aan burgers gevraagd wat bibliotheken zouden moeten bieden. Veel van de ideeën bleek de bibliotheek in de praktijk allang te bieden. We citeren de samenvatting van het onderzoek op de website van de onderzoekers: ‘Om tegemoet te komen aan de wensen van de moderne burger en het hoofd boven water te houden (..) , hoeft de bibliotheek haar dienstverlening en aanbod dus helemaal niet drastisch aan te passen; wel is het zaak om de huidige mogelijkheden en faciliteiten uit te breiden en duidelijker voor het voetlicht te brengen.’

2.5

Nijmegen: een voorhoedebibliotheek van grote waarde

Illustratie bij de uitkomsten van onafhankelijk marktonderzoek onder gebruikers van OBGZ door marktonderzoekbureau Ruigrok NetPanel (2018).

De analyse van OBGZ in het kader van dit onderzoek leert dat de organisatie goed aansluit op de hierboven genoemde landelijke ontwikkelingen. In Nijmegen, waar dit onderzoek zich op richt, biedt de organisatie een cutting-edge pakket van producten, diensten en activiteiten. In hoofdstuk 3 laten we zien dat in landelijke vergelijking ook in kwantitatief opzicht goed gepresteerd wordt. De manier waarop de bibliotheek door de hele stad heen probeert te werken sluit aan bij de maatschappelijke agenda van deze tijd. Onze gesprekken met stedelijke stakeholders in cultuur, onderwijs, welzijn en zorg in de stad leerden dat dit ook herkend en erkend wordt. Tegelijk leerden de gesprekken ook wel dat partners af en toe wensen en behoeften hebben die de bibliotheek allang kan invullen. Ook het structurele gebruikersonderzoek dat OBGZ laat doen bevestigt dat de betekenis van de bibliotheek breder wordt gezien. In 2018 werd vastgesteld dat de bibliotheek volgens de

https://ioresearch.nl/Home/Nieuws/kansen-voor-de-moderne-bibliotheek-vergroten-bekendheid-aanbod-en-aanpakkenbeeldvorming

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (14)

BiebPanel leden7 van grote maatschappelijke en persoonlijke waarde is (zie de afbeeldingen hierboven). Opvallend in relatie tot de genoemde beeldvorming is dat de rol van de bibliotheek als netwerkpartner op het gebied van kwetsbare groepen steeds meer wordt gezien. Een grotere groep dan in 2015 zou een laaggeletterde (75% versus 59%) of niet-digitaalvaardige kennis (59% versus 46%) doorverwijzen naar de bibliotheek. Voor gemeentelijk beslissers is het tot slot wellicht interessant om te verwijzen naar het onderzoek door Atlas voor gemeenten uit 2017 dat concludeert dat de jaarlijkse welvaartswinst van de bibliotheek in Nijmegen € 4,3 miljoen bedraagt. Als daarbij nog de sociale effecten worden opgeteld, zo suggereert het onderzoek, zijn de totale baten voor de bibliotheek hoger dan de lasten.

Illustratie bij de uitkomsten van onafhankelijk marktonderzoek onder gebruikers van OBGZ door marktonderzoekbureau Ruigrok NetPanel (2018).

Via het online onderzoeksplatform BiebPanel van de provinciale serviceorganisatie (PSO) ProBiblio worden voor onder andere OBGZ jaarlijks zes kwantitatieve onderzoeken uitgevoerd door marktonderzoeksbureau Ruigrok NetPanel. Aan het onderzoek in 2018 hebben 457 BiebPanelleden van de Bibliotheek Gelderland Zuid deelgenomen.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (15)

De eigen prestaties in vergelijking In dit hoofdstuk bespreken we de belangrijkste uitkomsten uit de benchmark. Dit om te kunnen bepalen hoe de bibliotheekorganisatie zich, in kwantitatieve zin, verhoudt tot collega-instellingen. We keken daarbij zowel naar OBGZ als geheel, als naar Bibliotheek Nijmegen alsof het een zelfstandige bibliotheek zou zijn. Deze selecties zijn toegelicht in hoofdstuk 1.

OBGZ is een grote speler met een dito span of control Aantal inwoners totaal

Landelijk gemiddelde

900.000 800.000 700.000 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000

er la nd

Bi bl io th ee k

id -K en n

N OB B

en de

Bi bl io ne tG

Bi bl io th ee k

ro ni ng

tre ch t

id Zu

Bi bl io th ee k de

Ge ld er la nd

en -B ra ba nt

Bi bl io th ee k

id d

Bi bl io th ee k

De n

Aa nZ

H aa g

am Ro tte rd

Bi bl io th ee k

OB A

-00

Het totaal aantal inwoners in het werkgebied van OBGZ vergeleken met de andere negen bibliotheken die bij de top 10 horen. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup. Aantal gemeenten in verzorgingsgebied

Landelijk gemiddelde

20,0 18,0 16,0 14,0 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0

tre ch t

Bi bl io th ee k

H aa g De n

am Bi bl io th ee k

Ro tte rd

OB A

Bi bl io th ee k de

N OB B

Bi bl io th ee k

er la nd de

Bi bl io th ee k

id -K en n

id d M de

Bi bl io th ee k

Ge ld er la nd

en -B ra ba nt

et Aa nZ de

Bi bl io th ee k

ro ni ng

Bi bl io th ee k

0,0

Bi bl io ne tG

3.1

Het aantal gemeenten in het werkgebied van OBGZ (onder) vergeleken met de andere negen bibliotheken die bij de top 10 horen. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

OBGZ behoort tot de top 10 bibliotheken met de meeste inwoners in het verzorgingsgebied. De organisatie staat met circa 350.000 inwoners in Nederland op de zesde plek. Dat is ver boven het landelijk gemiddelde van alle bibliotheken dat iets boven de 100.000 inwoners ligt. Vergeleken met de andere negen bibliotheken in de top 10 bedient OBGZ ook een in groot aantal gemeenten, namelijk 6. Het landelijk gemiddelde ligt hier iets boven de 2 gemeenten.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (16)

Hoofdvestigingen

Landelijk gemiddelde

8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0

ee r Zo et er m

Bi bl io th ee k

Ar n

he m

Br ed a

DA CO

Bi bl io th ee k de

ni eu we de

bi bl io th ee k

Zw ol le

ee r er m m

H aa rle m

Bi bl io th ee k

En sc he de

Bi bl io th ee k

(g ei so le er

on in g

N ijm

er F

or u

eg en

Bi bl io th ee k

0,0

Het aantal hoofdvestigingen van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup. Locaties dBOS per 10000 inwoner

Landelijk gemiddelde

2,5

2,0

1,5

1,0

0,5

En sc he de

Bi bl io th ee k

m or u er F

on in g Gr

Ar n

he m

DA CO

Bi bl io th ee k de

Zw ol le

Bi bl io th ee k

Br ed a de

ee r

Bi bl io th ee k de

Zo et er m

Bi bl io th ee k de

H aa rle m

er m

d) Bi bl io th ee k de

N ijm

eg en

(g ei so le er

bi bl io th ee k ni eu we de

ee r

-0

Het aantal schoolbibliotheken per inwoner in Nijmegen (rechts) vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Als we inzoomen op de gemeente Nijmegen zien we dat de stad, in vergelijking met de genoemde bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden veel vestigingen kent namelijk zeven. Ter relativering moet worden aangegeven dat het onderscheid tussen ‘hoofdvestigingen’ en zogenaamde ‘servicepunten’ niet strikt wordt gehanteerd. In Nijmegen telt Lent bijvoorbeeld als hoofdvestiging, terwijl vergelijkbare organisaties dit soms een servicepunt noemen. Het gemiddeld aantal schoolbibliotheken per inwoner pakt in vergelijking met deze steden ook aardig hoog uit en ligt ook net iets boven het landelijk gemiddelde. Het besturen van een organisatie die veel gemeenten bedient en die een verfijnd netwerk van voorzieningen in de lucht houdt (veel bibliotheekvestigingen en Bibliotheek op school voorzieningen), vergt andere (en vaak grotere) inspanningen van het management. Er zijn meer stakeholders te bedienen en de organisatieonderdelen en de medewerkers, die verspreid zijn over een groter gebied, hebben allemaal voldoende aandacht nodig. Het is een knappe prestatie als het lukt om zo’n grote organisatie mooi in balans te houden zoals OBGZ dat doet.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (17)

Mooie ledenaantallen en relatief veel uitleningen Aantal jeugdleden per inwoner

Landelijk gemiddelde

20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2%

De n

Bi bl io th ee k

id d M

Bi bl io th ee k

Ro tte rd

H aa g

OB A

en -B ra ba nt

N OB B

tre ch t U

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

ro ni ng

Aa nZ

id Zu

Bi bl io ne tG

Ge ld er la nd

Bi bl io th ee k

Zu id -K

en n

er la nd

Het aantal jeugdleden per inwoner van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Aantal jeugdleden per inwoner

Landelijk gemiddelde

30% 25% 20% 15% 10% 5%

En sc he de

Bi bl io th ee k

m or u

on in g

er F

Bi bl io th ee k

Br ed a

he m Ar n

CO de

Bi bl io th ee k

(g ei so le er

ee r

eg en N ijm

Bi bl io th ee k

Zo et er m

ee r er m m de

H aa rle m

Bi bl io th ee k

bi bl io th ee k

ni eu we de

Bi bl io th ee k

Zw ol le

3.2

Het aantal jeugdleden per inwoner van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken (grafiek ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Het aantal jeugdleden per inwoner van OBGZ als geheel is hoog in vergelijking met de andere bibliotheken in de top 10. De organisatie zit daarmee iets boven het landelijk gemiddelde. Als we Bibliotheek Nijmegen vergelijken met de selectie van bibliotheken in (middel)grote steden dan zien we dat de voorziening in Nijmegen qua jeugdleden op de vijfde plaats uitkomt en daarmee op het landelijk gemiddelde zit. De vergelijking met de bibliotheken in Zwolle en Almere laat zien dat er qua leden wellicht nog iets te winnen valt.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (18)

Aantal volwassen leden per inwoner

Landelijk gemiddelde

14% 12% 10% 8% 6% 4% 2%

ee r er m m H aa rle m

Bi bl io th ee k

En sc he de

Br ed a

ee r

Bi bl io th ee k

Zo et er m

Bi bl io th ee k

m or u er F on in g

ni eu we de

Bi bl io th ee k

bi bl io th ee k

Zw ol le

DA CO

Bi bl io th ee k

eg en N ijm

Bi bl io th ee k

Ar n

(g ei so le er

he m

Het aantal volwassen leden per inwoner van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Aantal volwassen leden per inwoner

Landelijk gemiddelde

14% 12% 10% 8% 6% 4% 2%

id d

am Ro tte rd

Bi bl io th ee k

en -B ra ba nt de

Bi bl io th ee k

N OB B

et Aa nZ

tre ch t

OB A

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

H aa g De n

Bi bl io th ee k

Bi bl io ne tG

ro ni ng

id Zu Ge ld er la nd

Bi bl io th ee k

Zu id -K

en n

er la nd

Het aantal volwassen leden per inwoner van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken (grafiek ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Het aantal volwassen leden van OBGZ is hoog in vergelijking met te top 10 van grootste bibliotheken. Als we het aantal volwassen leden in Nijmegen vergelijken met vergelijkbare (middel)grote steden zien we dat het aantal volwassen leden opvallend hoger uit de bus komt. We moeten hierbij opmerken dat ledenaantallen op zichzelf veel minder zeggen dan het aantal uitleningen dat we hierna behandelen.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (19)

Aantal uitleningen jeugd per inwoner (fictie en non-fictie)

Landelijk gemiddelde

3,0 2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2

Ro tte rd

OB A

et Aa nZ

Bi bl io th ee k

De n

H aa g

en -B ra ba nt

Bi bl io th ee k

id d

N OB B

Bi bl io th ee k de

ro ni ng

er la nd em

id -K en n

Bi bl io ne tG

U Zu

Bi bl io th ee k

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

Ge ld er la nd

tre ch t

1,0

Het aantal uitleningen aan de jeugd gedeeld door het totaal aantal inwoners in het werkgebied van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup. Aantal uitleningen jeugd per inwoner (fictie en non-fictie)

Landelijk gemiddelde

3,0 2,8 2,6 2,4 2,2 2,0 1,8 1,6 1,4 1,2

Br ed a

Bi bl io th ee k

bi bl io th ee k

ni eu we

En sc he de de

or u er F

Bi bl io th ee k

ee r Zo et er m on in g

Bi bl io th ee k

m H aa rle m

Bi bl io th ee k

er m

ee r

he m Ar n

Zw ol le

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

CO de

N ijm

eg en

(g ei so le er

1,0

Het aantal uitleningen aan de jeugd gedeeld door het totaal aantal inwoners in het werkgebied van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken (grafiek ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Het aantal uitleningen aan de jeugd van OBGZ per inwoner is hoog in vergelijking met de andere top 10 bibliotheken. Ook komt OBGZ hiermee boven het landelijk gemiddelde uit. Vergeleken met de negen bibliotheken in vergelijkbare middelgrote steden is het aantal uitleningen aan de jeugd per inwoner zelfs het allerhoogst. Het aantal boeken dat kinderen voor hun plezier lezen is een zeer belangrijke indicator voor hun kansen op maatschappelijk succes. Daarom is de score van Bibliotheek Nijmegen met recht een prestatie om trots op te zijn. Als het aantal Bibliotheken op school groeit zal het aantal uitleningen naar verwachting naar verder toenemen. We komen hier in onze aanbevelingen (hoofdstuk 8) op terug.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (20)

Aantal uitleningen volwassenen per inwoner (fictie en non-fictie)

Landelijk gemiddelde

3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0

OB A

am Ro tte rd

Bi bl io th ee k

N OB B

tre ch t

H aa g De n

Bi bl io th ee k

id d

Bi bl io th ee k

Aa nZ

en -B ra ba nt

id Zu

Bi bl io th ee k

Ge ld er la nd

em de

Bi bl io th ee k

id -K en n

Bi bl io ne tG

ro ni ng

er la nd

0,5

Het aantal uitleningen aan volwassenen gedeeld door het totaal aantal inwoners in het werkgebied van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup. Aantal uitleningen volwassenen per inwoner (fictie en non-fictie)

Landelijk gemiddelde

5,0 4,5 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5

ni eu we

bi bl io th ee k

ee r er m

H aa rle m

Br ed a de

Bi bl io th ee k

er F

or u

Bi bl io th ee k

ee r Zo et er m Gr

on in g

he m

Bi bl io th ee k

Ar n de

Bi bl io th ee k

CO de

N ijm

eg en

Bi bl io th ee k

Zw ol le

d) (g ei so le er

En sc he de de

Bi bl io th ee k

0,0

Het aantal uitleningen aan volwassenen gedeeld door het totaal aantal inwoners in het werkgebied van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Qua aantal uitleningen aan volwassenen per inwoner neemt OBGZ de derde positie in. Vergeleken met negen bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor een gemeente werken is het aantal uitleningen aan de volwassenen per inwoner in Nijmegen hoog (tweede plaats). Hier scoort Nijmegen aanzienlijk beter dan OBGZ als geheel. Verdeling kosten Nijmegen (geisoleerd)

3.3

Verdeling kosten landelijk gemiddelde

Uitgaven en inkomsten vertonen een normaal beeld 14% 23% 11%

Percentage huisvestingskosten van totale kosten Percentage personeelskosten van totale kosten Percentage kosten collectie van totale kosten

52%

Percentage overige kosten

19%

Percentage huisvestingskosten van totale kosten Percentage personeelskosten van totale kosten

13%

Percentage kosten collectie van totale kosten 49%

Percentage overige kosten

De percentuele verdeling van de kosten van Bibliotheek Nijmegen (taartdiagram ter linkerzijde) vergeleken met het landelijk gemiddelde van alle bibliotheken (taartdiagram ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (21)

Percentage inkomsten gebruikers van totale inkomsten

Landelijk gemiddelde

16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2%

am Ro tte rd

H aa g

Bi bl io th ee k

De n

OB A

tre ch t U

N OB B de

Bi bl io th ee k

en -B ra ba nt id d

Bi bl io th ee k

ro ni ng

Aa nZ

id Zu

Bi bl io ne tG

Ge ld er la nd

Bi bl io th ee k

Zu id -K

en n

er la nd

Het percentage van de totale inkomsten dat door gebruikers wordt opgebracht van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup. Percentage inkomsten gebruikers van totale inkomsten

Landelijk gemiddelde

16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2%

ee r Zo et er m

bi bl io th ee k

Bi bl io th ee k de

ee r de

ni eu we

er m

Zw ol le

H aa rle m

Bi bl io th ee k

Br ed a

Bi bl io th ee k

(g ei so le er

DA N ijm

eg en

Bi bl io th ee k

on in g

er F

or u

En sc he de

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

Ar n

he m

Het percentage van de totale inkomsten dat door gebruikers wordt opgebracht van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken (grafiek ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

De kostenverdeling van de bibliotheek in Nijmegen (geïsoleerd) wijkt niet substantieel af van het landelijk gemiddelde. Het aandeel inkomsten uit gebruikers is hoog bij OBGZ in vergelijking met de top tien. Deze ligt wel ongeveer op het landelijk gemiddelde, maar vergeleken met negen bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden is het op een normaal niveau.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (22)

3.4

Leeftijdsopbouw personeel de Bibiliotheek Gelderland Zuid (loondienst)

Leeftijdsopbouw personeel landelijk gemiddelde (loondienst)

OBGZ heeft een gemiddeld jonger personeelsbestand 0% 15%

23% 11%

0-19

19%

20-29

30-39

40-49

17%

50-59

34%

60 en ouder 40%

Het percentage van het totaal aantal medewerkers in een bepaalde leeftijdsgroep van OBGZ (taartdiagram ter linkerzijde) vergeleken met het landelijk gemiddelde van alle bibliotheken (taartdiagram ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) benoemde in 2017 bibliothecarissen en conservatoren als de meest vergrijsde beroepsgroepen van Nederland.8 Het aandeel 50plussers is sinds 2012 volgens onderzoek door Stichting BibliotheekWerk (2015) verder toegenomen terwijl de instroom onder jongeren beperkt is. 9 OBGZ wijkt van dat beeld af. OBGZ heeft een jonger personeelsbestand dan het landelijk gemiddelde. Het aantal medewerkers boven de 50 is 49 % terwijl landelijk gemiddeld 63% is. Dit is relatief gunstig, maar zeker geen reden om achterover te leunen. Het streven zou daarbij moeten zijn dat de samenstelling van het personeelsbestand een afspiegeling is van de stedelijke bevolking, niet alleen in termen van leeftijd, maar ook in termen van maatschappelijke afkomst en geslacht.

Het subsidieniveau is laag tot gemiddeld Exploitatiesubsidie gemeente per inwoner

Gemiddelde alle bibliotheken

€ 40,00

€ 35,00

€ 30,00

€ 25,00

€ 20,00

et Aa nZ

Bi bl io th ee k

ro ni ng

N OB B

Bi bl io ne tG

Bi bl io th ee k

en -B ra ba nt

id Zu

id d M

Ge ld er la nd

Bi bl io th ee k

er la nd

am id -K en n Zu

Bi bl io th ee k

Ro tte rd

OB A

tre ch t U

Bi bl io th ee k de

De n

H aa g

€ 15,00

Bi bl io th ee k

40-49 50-59 60 en ouder

25%

3.5

0-19

20-29

De gemeentelijke exploitatiesubsidie (inclusief huisvestingskosten) van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

https://www.bibliotheekinzicht.nl/organisatie/deskundigheidsbevordering-personeel/medewerkers-een-veranderendebranche 9 https://www.bibliotheekinzicht.nl/organisatie/deskundigheidsbevordering-personeel/medewerkers-een-veranderendebranche

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (23)

Het niveau van subsidiering van grote stedelijke bibliotheken ligt, net zoals dat geldt voor andere culturele en maatschappelijke voorzieningen doorgaans hoger dan het landelijk gemiddelde van alle voorzieningen. Dit hangt samen met onder andere de regiofunctie, de bevolkingssamenstelling, de hogere lasten en specifieke grootstedelijke problematiek. Daarom is het zaak om steden met steden te vergelijken.

Exploitatiesubsidie gemeente (exclusief huisvestingskosten) per inwoner

Gemiddelde alle bibliotheken

25,00

20,00

15,00

10,00

5,00

ee r er m m H aa rle m

Bi bl io th ee k

En s

ch ed e

Bi bl io th ee k or u

Br ed a er F

on in g

Bi bl io th ee k

Ar n

he m

ee r Bi bl io th ee k

Zo et er m

Bi bl io th ee k

eg en

(g ei so le er

Zw ol le N ijm

Bi bl io th ee k

ni eu we

bi bl io th ee k

0,00

De gemeentelijke exploitatiesubsidie (exclusief huisvestingskosten) in Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Wat exploitatiesubsidie per inwoner betreft staat OBGZ op de zesde positie in de top 10. Het subsidieniveau van de bibliotheekorganisatie is in vergelijking met de bibliotheken in Den Haag, Utrecht, Amsterdam en Rotterdam laag te noemen. In vergelijking met negen bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden komt de exploitatiesubsidie van Nijmegen echter als gemiddeld naar voren. Zie ook de opmerkingen hierboven over de specifieke positie van de grotere steden ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Exploitatiesubsidie gemeente (exclusief huisvestingskosten) per inwoner

Gemiddelde alle bibliotheken

€ 25,00

€ 20,00

€ 15,00

€ 10,00

€ 5,00

ro ni ng

et Aa nZ

Bi bl io ne tG

Bi bl io th ee k

id d

en -B ra ba nt

OB A

id Zu Ge ld er la nd

N OB B de

Bi bl io th ee k

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

id -K en n

er la nd

H aa g De n

am Bi bl io th ee k

Ro tte rd

Bi bl io th ee k de

Bi bl io th ee k

tre ch t

€ 0,00

De gemeentelijke exploitatiesubsidie (exclusief huisvestingskosten) van OBGZ vergeleken met de andere bibliotheken uit de top 10. Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

Van ongekende kracht. Onderzoek naar de bibliotheekfunctie voor Nijmegen d.d. 4 juli 2019 (24)

Als we de exploitatiesubsidie zonder de (lastiger te beïnvloeden) huisvestingskosten bekijken staat OBGZ eveneens op de zesde positie van de grootste bibliotheken. De verschillen tussen de eerste en de laatste positie in de top 10 zijn echter minder groot dan bij de exploitatiesubsidie inclusief huisvesting. Als we dezelfde vergelijking uitvoeren voor Bibliotheek Nijmegen dan zien we dat Bibliotheek Nijmegen een normale, en zeker niet hoge exploitatiesubsidie voor een (middel)grote stad ontvangt (zie volgende pagina). Exploitatiesubsidie gemeente per inwoner

Gemiddelde alle bibliotheken

€ 45,00 € 40,00 € 35,00 € 30,00 € 25,00 € 20,00 € 15,00 € 10,00 € 5,00

ch ed e

Bi bl io th ee k

En s

er m

ee r

Br ed a

H aa rle m

Bi bl io th ee k de

m or u

Bi bl io th ee k

he m Ar n er F

on in g Gr

Bi bl io th ee k

(g ei so le er

ee r N ijm

eg en

Zo et er m

Zw ol le

Bi bl io th ee k

ni eu we

bi bl io th ee k

€ 0,00

De gemeentelijke exploitatiesubsidie (inclusief huisvestingskosten) van Bibliotheek Nijmegen vergeleken met bibliotheken in vergelijkbare (middel)grote steden die voor slechts een gemeente werken (grafiek ter rechterzijde). Bron: dataset WSOB 2017. Bewerking: Thomas van Dalen Advies/LAgroup.

d De landelijke benchmark die speciaal voor dit onderzoek werd uitgewerkt laat zien dat OBGZ een relatief grote span of control kent. De organisatie bedient een groot aantal gemeenten en kent op de schaal van Nijmegen een relatief fijnmazig netwerk van voorzieningen (veel filialen en veel vestigingen van de Bibliotheek op school). Opvallend is dat OBGZ een behoorlijk groot bereik weet te realiseren, in termen van aantallen leden. Ook heeft de organisatie in vergelijking met andere bibliotheken veel uitleningen, zowel onder volwassenen als onder de jeugd. Als OBGZ wordt vergeleken met andere bibliotheken dan zien we dat deze prestaties gerealiseerd worden met een lager aandeel personele kosten. Vrijwilligers zijn heel belangrijk voor OBGZ. De subsidie die de gemeente Nijmegen geeft is, vergeleken met bibliotheken die alleen voor een stad van vergelijkbare omvang werken, gemiddeld. Op de prestaties mag de organisatie trots zijn, maar tegelijk spreekt er ook een kwetsbaarheid uit. Tegenover de lage kosten en de fijnmazigheid staan immers een sterke afhankelijkheid van vrijwilligers en een grote span of control. Dit kan de kwaliteit op enig moment ook aantasten, zeker in een tijd die vraagt om innovatie en wendbaarheid.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijmegen&id=e4bc2fb7-f286-4e80-b3e6-40cf94c38b64