Raadsbrief Masterplan Romeins Verleden

Postadres Gemeente Nijmegen

Aan de gemeenteraad van Nijmegen

Postbus 9105 6500 HG Nijmegen Bezoekadres Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen T 14 024 nijmegen.nl

Datum Onderwerp

Contactpersoon Ilona Haas, i1.haas@nijmegen.nl T 0650036873

11 juni 2024 Masterplan Romeins Verleden

Ons kenmerk D240489650

Geachte leden van de raad, In 2021 zijn delen van de Romeinse archeologische vindplaatsen in Nijmegen opgenomen op de Unesco Werelderfgoedlijst als onderdeel van de Neder-Germaanse Limes, de noordelijke rijksgrens van het Romeinse Rijk die van Katwijk tot aan Bonn in Duitsland loopt. In de Erfgoedstrategie, vastgesteld door de gemeenteraad in 2020, is opgenomen dat het verhaal van dit Werelderfgoed in de stad zal worden gevisualiseerd en uitgedragen. Zo wordt bijgedragen aan de Unesco doelstellingen voor een verdraagzame samenleving, maar kan ook het recreatief-toeristisch potentieel van Werelderfgoed benut worden. Met deze brief willen wij u informeren over de wijze waarop we het Romeinse verhaal van Nijmegen willen inzetten voor beleving en visualiseren, namelijk aan de hand van het Masterplan Romeins Verleden.

Bijlage(n) Bijgevoegd: Ja

Samenwerking regio Omdat het Romeinse verleden in Nijmegen onderdeel is van een groter verhaal dat niet ophoudt bij de grenzen van ons grondgebied, is samenwerking gezocht met de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR) en de provincie Gelderland. Bij deze organisaties staat ook de verhaallijn Romeinen hoog op de agenda. In 2022 is gestart met het opstellen van een masterplan om de kansen in beeld te brengen, een visie over het verhaal van Romeins Nijmegen en de regio te formuleren en meeslepende projecten en activiteiten te genereren. Aan Bureau Buiten, een adviesbureau gespecialiseerd in recreatie en ruimtelijke plannen, is daartoe opdracht gegeven door de drie samenwerkende partijen. Een klankbordgroep, bestaande uit het regionale en Nijmeegse netwerk van professionals en vrijwilligers en ondernemers die zich op een of andere manier verbonden voelen met het thema, heeft het proces op inhoud en inspiratie bijgestaan. In het bestuurlijk platformoverleg van de GMR in november is goedkeuring gegeven aan het definitieve concept van het Masterplan Romeins Verleden (Bijlage 1). De periode daarna is benut om in beeld te brengen hoe de basisinfrastructuur, organisatie van de

Gemeente Nijmegen

Pagina 1 van 6

uitvoering van het Masterplan en de begroting eruit moet komen te zien voor een duurzame realisatie van de doelen uit het Masterplan en de Romeinen in de regio volop te kunnen beleven. Samenvatting Masterplan Romeins Verleden Het Masterplan Romeins Verleden is in opdracht van Provincie Gelderland, Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen en Gemeente Nijmegen opgesteld door Bureau BUITEN. Dit Masterplan bestaat uit twee delen. Deel I omvat een omschrijving van de context, de visie en de strategie van het Masterplan. Het omschrijft in hoofdlijnen de kansen voor de ontwikkeling van een toegankelijk en beleefbaar Romeins Verleden, kansen voor het positioneren van het Romeins Verleden als publiekstrekker en voor de verbinding van het Romeins Verleden als maatschappelijk element. De kennis over het Romeins Verleden en de vertaling naar praktische evenementen en visualisaties is daarin cruciaal. Deel II omschrijft de gebiedsgerichte, thematische opgaven en bevat ook een bijhorend uitvoeringsprogramma en begroting. Het doel van dit Masterplan is om het Romeins Verleden van de regio Arnhem-Nijmegen beleefbaar en toegankelijk te maken, via een gedeelde visie en regionale en gebiedsgerichte strategieën.

Figuur 1, de inspiratiekaart van het Romeins verleden van de regio, geeft weer dat de regio voldoende in huis heeft om zich te profileren als dé Romeinse provincie (randstad) van Nederland met Nijmegen als hoofdstad en icoon. Om de ambities te kunnen verwezenlijken, zijn er strategische keuzes en uitgangspunten opgesteld. Zo is gekozen voor een duurzame ontwikkeling (voortbouwen op wat er al is, draagkracht, meeprofiteren bewoners en bezoekers), realiseren we een overkoepelend merk, zetten we kwaliteit en authenticiteit voorop en moeten de ontwerpen passen in het landschap. Aansturing en coördinatie voor tenminste acht jaar moet zorgen voor een duurzame inbedding van het Masterplan. Een volledig overzicht van de strategische keuzes en uitgangpunten staat in hoofdstuk 2. Tijdens de uitvoering zal er worden gewerkt volgens het ‘tempel-model’, waarbij samenwerking en gezamenlijke constructie centraal staan. Het fundament is het netwerk en de treden zijn de randvoorwaarden zoals aansturing, gebiedsontwikkeling, aanbod- en merkontwikkeling. De pilaren vormen de uitvoeringslijnen toegespitst op de diverse gebieden: Nijmegen, de UNESCO-sites, de Romeinse vondsten, het recreatief aanbod en de wetenschappelijke tak van de Romeinse archeologie. Het publiek vormt het dak en profiteert van een aantrekkelijk gebied rijk aan elementen die verwijzen naar het Romeinse verleden.

In deel II zijn deze pilaren uitgewerkt via gebiedsgerichte en thematische opgaven met Nijmegen als icoonstad. Tot slot bevat dit document een bijbehorend uitvoeringsprogramma en een indicatie voor de begroting. Het uitvoeringsprogramma maakt onderscheid tussen de basisinfrastructuur en gebiedsgerichte acties. De basisinfrastructuur is voorwaardelijk voor het laten slagen van de samenwerking en het optimaal benutten van de kansen en investeringen.

Gemeente Nijmegen

Pagina 2 van 6

Figuur 1 Inspiratiekaart Romeins Verleden regio GMR (uit: Masterplan Romeins Verleden, 2024)

Gemeente Nijmegen

Pagina 3 van 6

Nijmegen als icoon voor de Romeins Gelderland Nijmegen wordt de hoofdstad van de Romeinen in Nederland als het aan dit plan ligt. Nijmegen heeft internationale aantrekkingskracht, toeristische en culturele basisinfrastructuur en verschillende onderzoeksmogelijkheden. Er ligt bijna 100 ha aan Werelderfgoed dat wacht op kwalitatief hoogstaande visualisaties en internationale aandacht van bezoekers, van toeristen tot wetenschappers, van scholieren uit Nijmegen tot argeloze wandelaars. We kiezen ervoor om door middel van gefaseerde gebiedsontwikkeling zes clusters te ontwikkelen die een belangrijke link hebben met het Romeinse verleden. Natuurlijk willen we Romeinen door de hele stad terugzien: in routes, in winkels, tentoonstellingen, theatervoorstellingen, schoolprojecten en nog veel meer, maar zonder toegankelijk erfgoed heeft dat weinig zin. Deze zes clusters gelden als startschot voor de ontwikkeling van de gehele stad als Romeinse bestemming. Hierin moeten er ontwikkelingen plaatsvinden in de fysieke omgeving en moet het toeristischrecreatieve aanbod verder ontwikkeld worden (waaronder entreepoorten, een bezoekerscluster en een landmark). Cluster Kops Plateau Een van de clusters van Nijmegen is het Kops Plateau. Gelegen op een stuwwal kent dit huidige park een rijke Romeinse geschiedenis met voor Nederland unieke vindplaatsen. Het is dan ook Werelderfgoed.

Momenteel is hier echter niets van te zien, behalve een enkel verscholen informatiepaneel. Om te ontdekken welke mogelijkheden het park voor Romeinse beleving biedt is in samenwerking met de eigenaar van de grond een concept ontwerp gemaakt (Bijlage 2). In dit ontwerp worden de bijzondere Romeinse sporen op moderne, natuurinclusieve wijze uitgedrukt, zonder de functie van stadspark en ecologische waarden te verliezen. Wij zijn momenteel in gesprek met de grondeigenaar voor vervolgstappen om samen met de inwoners het concept naar een volgende fase te tillen. De gemeente Nijmegen voldoet hiermee tevens aan de verplichtingen van UNESCO om het verhaal van het Werelderfgoed te laten zien en uit te dragen. Uitvoering programma Romeins Verleden Om van de regio dé plek te maken waar je het Romeins Verleden kunt beleven, zijn er enkele randvoorwaardelijke taken nodig om het Masterplan van de grond te krijgen en succesvol uit te voeren. Deze taken noemen we de basisinfrastructuur. Hieronder vallen de inrichting van een programmateam, een merkontwikkeling en marketingstrategie, educatieprojecten en de ontwikkeling van fysieke locaties, de poorten naar het Werelderfgoed en overige Romeinse verhaal. Natuurlijk is het Valkhof Museum hier nauw bij betrokken. Het Limesfestival zal een terugkerend evenement zijn en doorontwikkeld worden in en met de regio.

Om de samenwerking op de basisinfrastructuur en de benodigde investeringen gecontroleerd te benutten is een Samenwerkingsovereenkomst met provincie Gelderland, GMR en gemeente Nijmegen in voorbereiding. Tevens wordt verkend in hoeverre een convenant met alle betrokken instellingen, ondernemers en overheden voor het behoud van de positieve energie en bevordering van de projecten uit het Masterplan kan dienen.

Gemeente Nijmegen

Pagina 4 van 6

De intentie is om Masterplan met samenwerkingsovereenkomst en eventueel convenant in het najaar te presenteren om in 2025 te kunnen starten met de uitvoering. Voor de inrichting van de basisinfrastructuur hebben de drie partners in februari en maart onlangs een totaalbedrag van jaarlijks €240.000 begroot voor de komende vier jaar. De provincie Gelderland heeft toegezegd hiervan €160.000 beschikbaar te stellen. Wij vanuit de gemeente Nijmegen hebben structureel vanuit de begroting van Cultureel Erfgoed een jaarlijkse bijdrage van €40.000 hiervoor beschikbaar. Daarnaast is investering in projecten en visualisaties door alle partners, ondernemers en instellingen nodig komende jaren. Het programmateam met Stuurgroep zal een meerjarenplan daarvoor opstellen. Het aanspreken van fondsen is ook in veel gevallen een mogelijkheid. Werelderfgoedcentrum kenniscluster in Nijmegen Er is veel kennis over het Romeinse Verleden in de Groene Metropoolregio aanwezig maar hoe zorgen we ervoor dat het gebundeld en gecontroleerd wordt, nieuwe kennis wordt toegevoegd en kennis verrijkt kan worden en gedeeld op verschillende niveaus, onder andere voor de vertaling naar een begrijpelijk verhaal en verbeelding? Nijmegen ontwikkelen als hoofdstad van het Romeins verleden is een logische keuze met oog op voor Nederlandse begrippen uniek erfgoed.

Een kenniscluster gevestigd in de stad kan hier een significante bijdrage aan leveren, naast de economische voordelen die een gerenommeerd instituut met zich mee kan brengen. Nijmegen heeft al belangrijke spelers voor een dergelijk kenniscluster of kenniscentrum voor het Werelderfgoed van de Romeinse Limes in huis, denk maar aan Valkhof Museum, Museum Kam, het grootste archeologische depot van Nederland en de Radboud Universiteit. Daarnaast zijn er erfgoeddeskundigen in ambtelijke organisaties, onze eigen archeologische dienst, en diverse private partijen, netwerken, vrijwilligers en amateurarcheologen die veel over de Gelderse en de Romeinse geschiedenis weten. Als deze kennis in de regio gebundeld, gecontroleerd, verrijkt, aangevuld, toegankelijk en verspreid wordt is er samenwerking en samenhang nodig en coördinatie vanuit bijvoorbeeld het programmateam. Er is als onderdeel van het Masterplan een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar de behoefte en draagvlak voor een Kenniscentrum Werelderfgoed Romeinse Limes en naar een eventueel model daarvoor. De conclusie is dat er veel draagvlak is, ook op nationaal niveau, om Nijmegen als vestigingslocatie van een dergelijk centrum aan te wijzen. In bijlage 3 is een groeimodel uitgewerkt, waarbij nauw wordt samengewerkt in een Strategische Alliantie.

Hiertoe behoren de Nederlandse Limes Samenwerking (nationale organisatie die het Werelderfgoed beheert), gemeente Nijmegen, provincie Gelderland, Valkhof Museum en Radboud Universiteit. Momenteel vindt een nadere verkenning plaats van vorm, inhoud, functie en benodigde investeringen van het groeimodel. Vervolg Op dit moment wordt gewerkt aan een Samenwerkingsovereenkomst (SOK) tussen GMR, provincie Gelderland en Gemeente Nijmegen om de organisatiestructuur en financiële stromen in gezamenlijkheid te kunnen beheren en sturen. Naar verwachting zal deze overeenkomst in het najaar ter ondertekening worden voorgelegd aan de drie partijen.

Gemeente Nijmegen

Pagina 5 van 6

Tegelijk zal het Masterplan Romeins Verleden publiekelijk worden gepresenteerd met een doorkijk naar de plannen om de Romeinen te doen herleven in Gelderland. In Nijmegen zal een meerjarig uitvoeringsprogramma voor de icoongebieden en activiteiten worden gemaakt. Dat doen we in samenwerking met het nog aan te stellen programmateam om de samenwerking te borgen en de regie op het verhaal daar te houden. Hiertoe zullen de komende jaren kleinere en grotere investeringen nodig zijn, veelal bedoeld als cofinanciering om gebruik te kunnen maken van fondsen voor bijvoorbeeld cultuur en erfgoed. Voor de basisinfrastructuur en het Nijmeegse programma voor het Romeins Verleden is binnen Cultureel Erfgoed al structureel €120.000 begroot in de Stadsbegroting. Hier worden bijvoorbeeld de Bijzondere Leerstoel Geschiedenis van Nijmegen uit voldaan, maar ook festivals, open dagen in de archeologie en erfgoededucatie. Ook het concept ontwerp voor het Kops Plateau is hieruit gefinancierd. Hoogachtend, Het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen

A.P.W. van de Klift gemeentesecretaris

H.M.F. Bruls burgemeester

Bijlage 1: Masterplan Romeins Verleden Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen def. Bijlage 2: Notitie groeimodel en haalbaarheid Kenniscentrum def. April 2024 Bijlage 3: Concept Romeins Kops Plateau

Gemeente Nijmegen

Pagina 6 van 6