Procesevaluatie Buurtenergiesysteem Bomenbuurt-Oost, Nijmegen (Sweco)
Tekst van het document
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem Bomenbuurt-Oost, Nijmegen 17 Januari 2025
1
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Nederland, Nijmegen, 20211109 PAW proeftuin Hengstdal in Nijmegen. Foto: Kick Smeets / Rijksoverheid 2021
Verantwoording Titel:
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Opdrachtgever:
Gemeente Nijmegen
Projectnummer:
51023265
Datum:
17-01-2025
Versie:
Definitief
Documentnummer:
NL25-648800269-119620
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
‘De route naar een aardgasvrije buurt’ 1.
2.
3.
4.
Alle conclusies op een rij
Inleiding
De tijdlijn
10 vragen & antwoorden
(p1)
(p2-8)
(p9-12)
(p13-21)
5.
6.
7.
Tegengeluid uit de buurt
Dashboard
Eindwoord
(p22-26)
(p27-29)
(p30-31)
Klik om de link te volgen (interactief).
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Onderzoekskader van deze evaluatie De evaluatie is gericht op het proces voor de ontwikkeling van een Buurt Energie Systeem (BES) in de Bomenbuurt-Oost, Nijmegen. Hieronder vallen de activiteiten en stappen genomen voor de ontwikkeling van dit BES. De beoordeling van technische en financiële keuzes vallen niet onder deze evaluatie. Het proces speelde zich af gedurende de periode tussen de aanvraag van de Proeftuin Aardgasvrije Wijken subsidie (21 april 2020) en het besluit te stoppen met de ontwikkeling van het BES op 26 maart 2024.
1. Alle conclusies op een rij
3
Een proeftuin mét coöperatieve vorm is moeilijk te realiseren in een buurt met veel corporatiebezit.
1
• De Bomenbuurt-Oost is een wijk met 90% sociale huurwoningen. De kans is aanzienlijk dat deze bewoners te maken hebben met diverse uitdagingen. Een proeftuin met een coöperatieve bestuursvorm kan dan aanvoelen als een extra zorg erbij waar bewoners niet op zitten te wachten. • Het is essentieel om de specifieke omstandigheden van de bewoners in de wijk mee te nemen bij het ontwikkelen van initiatieven voor de warmtetransitie.
2
Breng de bewoners een duidelijk, transparant en compleet aanbod. • De bewoners dienen alle voor- en nadelen van het beoogde systeem voorgelegd te krijgen. Zonder deze informatie kunnen zij geen weloverwogen keuze maken. Wees transparant, ook over de informatie die nog niet duidelijk is. • Zorg dat er een vergelijking is tussen de effecten van het beoogde systeem en andere mogelijke systemen. Licht ook de uiteindelijke keuze voor een systeem toe. • Breng een zo compleet mogelijk aanbod naar de bewoners. Dek mogelijke onzekerheden af met garanties. Geef bewoners een referentie om zelf te beoordelen of de kosten eerlijk en realistisch zijn.
4
Neem de bewoners mee vanaf stap 0 om eigenaarschap te vergroten. • Het is belangrijk dat de keuzes ook daadwerkelijk uit de buurt komen en gedragen worden door bewoners. Wanneer buurtbewoners pas in het project betrokken raken nadat de wijk, techniek en organisatiestructuur al bepaald zijn, voelen zij minder of geen eigenaarschap over het project. • Zeggenschap helpt bij het creëren van draagvlak. Wanneer bewoners mede kunnen bepalen hoe het plan eruit komt te zien en wat de relevante afwegingscriteria zijn, zijn zij sneller geneigd met de plannen in te stemmen.
1
17-01-2025
5
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
De PAW-subsidie laat weinig ruimte voor aanpassingen naar aanleiding van het proces in de wijk. • Bij de PAW-aanvraag moet een uitgewerkt plan 6 voorgelegd worden. Het is niet mogelijk om met een open plan te starten. De onrendabele top moet namelijk al ingeschat zijn. • Het is belangrijk om wendbaar te zijn tijdens in proeftuinen en projecten waarvan men wil leren. Flexibiliteit zorgt ervoor dat je kunt blijven zoeken naar de beste oplossing en dat er ruimte is voor kritische vragen en aanpassingen. Een meer open insteek in de onderzoeken zou het leren en laten slagen van proeftuinen kunnen bevorderen.
Een gelijkwaardige en representatieve bewonersgroep met mandaat om beslissingen te maken is cruciaal. • Het is essentieel dat alle bewoners, zowel huurders als eigenaren, zich vertegenwoordigd voelen. Er moet een representatieve groep ontstaan die namens alle bewoners kan spreken.
• Deze groep moet op een gelijkwaardig niveau kunnen communiceren met andere betrokken partijen, zoals gemeenten en woningcorporaties. Het verschil in gelijkwaardigheid begint al bij het feit dat bewoners geen vergoeding krijgen. • De oprichting van een coöperatie kán een manier zijn om hier invulling aan te geven, als de wijk hiervoor geschikt is en bewoners hier interesse in hebben. Elke bewoner kan deelnemen aan deze structuur. De coöperatie kan dan – namens de buurt – beslissingen maken.
Een kleine groep bewoners kan een significante impact hebben. • Een kleine groep bewoners kan een significante invloed uitoefenen op de mening en houding van andere bewoners. Dit kan leiden tot een sneeuwbaleffect waarbij twijfels zich verspreiden onder de bewoners. • Deze kleine groep bewoners kan medebewoners bewegen tot zowel vóór- als tegenstand van de plannen. Bij projecten waar veel onzekerheid heerst is het makkelijker om twijfels (en dus tegenstand) te zaaien onder bewoners dan om deze twijfels weg te nemen. Er zijn meer vragen dan antwoorden.
2. Inleiding
2
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
2. Inleiding
Hengstdal loopt voorop Wijk van de Toekomst De wijk Hengstdal in Nijmegen zou als een van de eerste Nederlandse wijken van het aardgas afgaan. Alliander kwam – op basis van het opgestelde wijkuitvoeringsplan voor Hengstdal - met een voorstel richting gemeente Nijmegen en woningcorporatie Woonwaarts. In dit voorstel werd een plan voorgelegd voor een Buurt Energie Systeem (BES) in de Bomenbuurt-Oost, een buurt in Hengstdal. Een BES is een kleinschalig, lokaal warmtenet waarbij de zeggenschap belegd is bij de buurt. Om dit te realiseren is er in 2020 voor de ‘uitvoering van een haalbaarheidsstudie’ en ‘de intentie tot realisatie van een BES’ een rijksbijdrage van €4,7 miljoen verleend. Gemeente Nijmegen, Alliander en Woonwaarts (hierna in meervoud te noemen ‘aangesloten partijen’) deden een oproep aan de buurt om mee te denken over het project. De uiteindelijke zeggenschap over het BES kwam immers bij de buurt te liggen. Over een periode van twee jaar hebben bewoners op verschillende manieren mee kunnen denken over het BES. Dit gebeurde onder andere in de vorm van werkgroepen, bewonersavonden en uiteindelijk ook in de opgerichte initiatiefgroep “Pegasus”.
Uit deze samenwerking zijn verschillende uitgangspunten, voorwaarden en garanties gekomen waar het BES aan moest voldoen. Deze uitgangspunten hebben een plek gekregen in een plan wat in 2023 aan de buurt is voorgelegd. Met dit plan ging een draagvlakmeting van start, gedurende deze meting zou in een periode van 3 maanden gemeten worden of de buurt achter het voorgestelde plan stond. Vanwege onrust en polarisatie in de buurt is de draagvlakmeting vroegtijdig stopgezet. In dit verslag wordt de oorzaak van deze negatieve uitkomst onderzocht. 3
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Het proces in beeld
510 woningen geselecteerd voor het mogelijke warmtenet
Zo’n 15 bewoners verenigen als ‘Initiatiefgroep Pegasus’
454 corporatiewoningen + 56 koopwoningen of particuliere huur
Het aantal deelnemers fluctueert gedurende het proces en veel van de leden zijn woningeigenaar
4,7 miljoen euro verleend vanuit de Proeftuin Aardgasvrije Wijken subsidie
40 bewoners denken actief mee in de thema werkgroepen
150 verschillende bewoners hebben minimaal één keer deelgenomen aan een bijeenkomst van het BES
Focus op: Techniek, Proces in de buurt, Locatie & Omgeving en Bestuur, Organisatie & Financiering
Het proces heeft een totale doorlooptijd gehad van bijna drie jaar
2. Inleiding
Wat is een Buurt Energie Systeem? Het Buurt Energie Systeem is een pilotproject (concept) van Alliander. In de basis rust een BES op drie principes. Deze principes golden ook voor de Bomenbuurt-Oost: Coöperatie Het idee was om bewoners, middels een coöperatie, eigenaar te laten zijn van het Buurt Energie Systeem. Met contracten en clausules tussen de betrokken partijen worden de rollen en risico’s vastgelegd.
Centrale buurtwarmtepomp met buffer Het technische voorstel was één centrale buurtwarmtepomp (of meerdere kleine) met een gas gestookte CV ketel als buffer voor de koude dagen en als back-up bron. Ten minste 85% van de warmte wordt elektrisch opgewekt. Het overige aandeel wordt gasgestookt. Voor het stoken kan mogelijk groen gas worden gebruikt. Modulair systeem Het BES is een modulair energie systeem. Het voordeel van een modulair systeem is dat het erg flexibel is. Zo kunnen er zonnepanelen op aangesloten worden. Zodra een nieuwe techniek of betere warmtebron beschikbaar is, kan het systeem geüpgraded worden om hier gebruik van te maken. 4
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Schematische weergave van het technische concept voor een algemeen Buurt Energie Systeem
2. Inleiding
Relevante partijen en hun rol In het proces hebben meerdere partijen een belangrijke rol gespeeld, hieronder staan de relevante partijen genoemd: Gemeente Nijmegen Gemeenten in Nederland hebben de opgave om voor 2050 woningen en andere gebouwen aardgasvrij te maken. Samen met bewoners en partijen als woningcorporaties moeten gemeenten opzoek gaan naar de beste en meest betaalbare oplossingen per wijk. Woningcorporatie Woonwaarts Bijna 90% van de woningen in het aangewezen gebied is in het beheer van Woonwaarts. Zij zijn verantwoordelijk voor de verduurzaming en het behoud van comfort en betaalbaarheid van deze woningen. Voordat een woningcorporatie een renovatie en/of energiebesparende maatregel mag uitvoeren bij haar woningen moet minstens 70% van de huurders middels een draagvlakmeting akkoord geven. Dat was ook in dit proces het geval.
Alliander (netwerkbedrijf) Als netwerkbedrijf speelt Alliander een belangrijke rol in de warmtetransitie. Zij hebben het concept voor het BES ontwikkeld en testen dit in verschillende wijken. De Bomenbuurt-Oost is een interessante buurt vanwege het grote aantal corporatiewoningen en gestapelde bouw. Duurzaam Hengstdal Duurzaam Hengstdal is een bewonersgroep die al sinds 2017 meedenkt met gemeente Nijmegen over o.a. de warmtetransitie. Zij zijn ook betrokken geweest bij de PAW-aanvraag. Niet alle deelnemers van deze groep wonen in de Bomenbuurt-Oost. Een deel van de leden zijn ook actief geweest in de initiatiefgroep Pegasus en verschillende werkgroepen.
“Geen afbeelding”
Initiatiefgroep Pegasus Deze initiatiefgroep is eind 2021 opgericht door meerdere bewoners om structureel mee te denken over het aardgasvrij maken van de Bomenbuurt-Oost. Het idee was dat de leden van deze groep uiteindelijk ook een rol in de beheercoöperatie van het BES zouden vervullen. Eerlijke BES-Informatie Rond eind 2022 zijn meerdere bewoners zich gaan organiseren als tegengeluid van het BES. Deze groep stelde vraagtekens bij onderwerpen als betaalbaarheid, duurzaamheid en de beoogde coöperatie voor het beheer van het BES. Woonsupportplus Woonsupportplus heeft de draagvlakmeting namens Woonwaarts afgenomen. Hiervoor zijn onder andere keukentafelgesprekken gevoerd.
5
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
2. Inleiding
De vraagstelling De evaluatie is gericht op het proces voor de ontwikkeling van een Buurt Energie Systeem (BES) in de Bomenbuurt-Oost, Nijmegen. Hieronder vallen alle activiteiten en stappen die zijn genomen voor de ontwikkeling van dit BES. De hoofdvraag luidt: “Er is een gebiedsgerichte interventie gedaan in het kader van de warmtetransitie (ontwikkelen warmtenet met een nog te vormen buurtcoöperatie), hoe is deze interventie verlopen? Welke aandachtpunten/criteria volgen uit deze evaluatie voor een volgend project?” Het doel van de evaluatie is om inzicht te krijgen in de oorzaak van de afname van het draagvlak (I) en met name om lessen te leren die in volgende soortgelijke projecten toegepast kunnen worden (II). De beoordeling van technische en financiële keuzes vallen dus niet onder deze evaluatie. Het proces speelde zich af gedurende de periode tussen de aanvraag van de Proeftuin Aardgasvrije Wijken subsidie (21 april 2020) en het besluit te stoppen met de ontwikkeling van het BES op 26 maart 2024.
2020
2021
PAW aanvraag
6
17-01-2025
2022
2023
2024 Stoppen BES
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
2. Inleiding Onze aanpak…
Om tot de resultaten in dit onderzoek te komen zijn verschillende methode’s toegepast. Zo zijn er interviews afgenomen met relevante partijen, is er een enquête afgenomen onder bewoners en zijn beschikbare informatiebronnen zoals nieuwsbrieven en flyers bestudeerd. Onderstaand wordt een toelichting gegeven op deze onderzoeksmethoden.
Gesprekken met belanghebbenden Om een goed beeld van het proces te krijgen, zijn gesprekken gevoerd met verschillende relevante partijen. Het doel van deze gesprekken was om het proces vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Deze gesprekken zijn gehouden in het Wijkcentrum Ark van Oost. De lijst met deelnemende partijen wordt rechts weergegeven.
Lijst met deelnemende partijen, de resultaten zijn anoniem verwerkt
Partij
Aantal deelnemers
Gemeente Nijmegen
3
Woonwaarts
3
Enquête bij de bewoners De bewoners zijn in deze evaluatie een belangrijke bron van informatie. Zij hebben de ontwikkelingen in de buurt van dichtbij meegemaakt en zouden uiteindelijk het eigenaarschap over het BES op zich nemen.
Alliander
1
Duurzaam Hengstdal
3
Initiatiefgroep Pegasus
3
Huurder Overleg Groep
1
Procesbegeleider
1
Om de input van zoveel mogelijk bewoners te verzamelen, is een vragenlijst verstuurd naar alle 510 huishoudens met een beoogde aansluiting op het BES.
Eerlijke BES informatie
2
Wijkcentrum Ark van Oost
510 huishoudens hebben een enquête ontvangen
7
84 personen hebben de enquête ingevuld
17-01-2025
In totaal zijn deelnemers van tien verschillende partijen uitgenodigd voor een gesprek. De selectie van deze partijen is gemaakt door de gemeente Nijmegen, Woonwaarts en Alliander. Bij sommige partijen zijn gesprekken gevoerd met meerdere deelnemers. Andere partijen hebben aangegeven geen interesse te hebben in een gesprek.
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Dashboard Resultaten van de enquêtes
2. Inleiding
P.27
De onderdelen van het onderzoek! Tijdlijn De tijdlijn geeft alle evenementen met een impact op het proces weer. Deze worden over de verschillende partijen geplot op chronologische volgorde. 2017
P.11
Voor de analyse van de enquêtes is een dashboard opgesteld. De opvallendste resultaten worden middels figuren uit dit dashboard toegelicht.
10 vragen & antwoorden Gemeente Nijmegen, Woonwaarts en Alliander hebben voorafgaand aan de evaluatie tien (deel)vragen meegegeven die zij graag beantwoord willen hebben. De vragen worden in deze sectie behandeld.
P.21
2024
P.8
Klik om de link te volgen (interactief). 8
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Tegengeluid uit de buurt Gedurende het gehele proces hebben meerdere buurtbewoners zich tegen het BES uitgesproken. In dit hoofdstuk behandelen we de oorzaak en inhoud van dit tegengeluid.
Leeswijzer Om de lezer eerst een beeld te geven van het gehele proces is een tijdlijn opgesteld. De gemeente Nijmegen, Woonwaarts en Alliander hebben tien deelvragen opgesteld waar zij graag over leren. In het hoofdstuk 10 vragen & antwoorden wordt antwoord gegeven op deze vragen. Het project is uiteindelijk stopgezet omdat tijdens de draagvlakmeting onvoldoende mensen “Ja” hebben gestemd. In het hoofdstuk Tegengeluid uit de buurt wordt gekeken naar de inhoud van deze draagvlakmeting en de redenen waarom mensen hier geen “Ja” op wilden stemmen. Ten slotte worden de resultaten van de enquête gedeeld middels afbeeldingen uit een opgesteld dashboard.
3. De Tijdlijn
9
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
17-01-2025 10
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
17-01-2025 11
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Cruciale punten.
17-01-2025 12
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
•
Hoewel de bewoners vóór de PAW-aanvraag de gelegenheid kregen om mee te denken over een aardgasvrij Hengstdal hadden zij het gevoel dat er niet altijd gehoor werd gegeven aan de vragen en wensen die vanuit de bewoners kwamen. Zo heeft bewonersgroep Duurzaam Hengstdal zich uitgesproken tegen de keuze om de Bomenbuurt-Oost aan te sluiten op het BES. Echter, is hier geen gehoor aan gegeven. Deze wijze van planvorming werd door bewoners als onprettig ervaren. Bewoners hadden het gevoel dat de stem vanuit de bewoners niet even zwaar meetelde als de stem van de drie aangesloten instanties.
•
Vlak voor de draagvlakmeting stapte een sleutelfiguur uit de initiatiefgroep Pegasus. Deze persoon had het gevoel dat er geen ruimte was voor het stellen van kritische vragen over het plan. Omdat er geen bevredigend antwoord kwam op vragen met betrekking tot onder anderen de betaalbaarheid en duurzaamheid van het systeem heeft deze persoon de onduidelijkheden zelf met de buurt gedeeld. Dit gebeurde onder de naam Eerlijke BES-informatie. Onder deze naam hebben meerdere bewoners een tegengeluid laten horen over het BES.
•
Doordat er geen bevredigende antwoorden kwamen op de kritische vragen gesteld vanuit de bewoners bleef er voor hen veel onduidelijk. Zaken die bewoners belangrijk vonden – zoals de betaalbaarheid – werden niet concreet gemaakt. Dit heeft ervoor gezorgd dat veel bewoners geen “Ja” wilden stemmen tijdens de draagvlakmeting.
4. Tien vragen & antwoorden Gemeente Nijmegen, Alliander & Woonwaarts hebben vooraf aan deze evaluatie één hoofdvraag en tien deelvragen opgesteld. In dit onderdeel van de evaluatie worden de tien deelvragen beantwoord op basis van de resultaten uit de interviews, enquête en deskresearch van de beschikbare stukken. De vragen zijn als volgt: 1. Wat was het projectverloop van het project BES? Waren de stappen duidelijk voor de partijen? 2. Het BES Hengstdal is een proeftuin. Welke verwachtingen hadden partijen hierbij en kwamen deze verwachtingen overeen? Hoe heeft dit in de praktijk uitgepakt? 3. De keuze voor BES-concept was bij de PAW-aanvraag bekend, hoe kijken partijen terug op dit startpunt? 4. Waren de juiste partijen betrokken en hoe is de samenwerking verlopen? 5. Hoe ervaren partijen hun rol ten opzichte van andere partijen? En wat is de samenhang in de buurt? 6. Was de communicatie passend voor deze interventie en hoe is dit ervaren? 7. Was er sprake van participatie, hoe is dit verlopen en wat heeft dit opgeleverd? 8. Hoe is het proces en de besluitvorming verlopen? 9. Het project is gestopt, wat heeft dit besluit gebracht? 10. Op welke wijze heeft dit project aandacht gekregen bij de politiek en in de media? 13
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
1 Wat was het projectverloop van het project BES? Waren de stappen duidelijk voor de partijen? Duidelijke planvorming miste draagkracht van de buurt Voor het verkrijgen van de PAW-subsidie gelden moest er al een relatief uitgewerkt plan opgesteld worden. Aanvragen voor deze subsidie werden beoordeeld op de uitvoeringsgereedheid van de aanpak en de robuustheid van de plannen. Dit gold ook voor de aanvraag van gemeente Nijmegen, Woonwaarts, Alliander & Duurzaam Hengstdal. Om aan deze beoordeling te voldoen werden er bijvoorbeeld al drie fases omschreven waarin verschillende stappen benoemd stonden.
Deze stappen, zoals bedacht gedurende de PAW-aanvraag, waren voor de vier aanvragende partijen duidelijk. Echter waren deze stappen niet in samenspraak met de buurt opgesteld. Dit zorgde ervoor dat de bewoners hier geen eigenaarschap over voelden. De gemaakte plannen gingen uit van uitgangspunten waar bewoners het niet direct mee eens waren of nog onvoldoende argumentatie voor hadden gehoord om het hier mee eens te kunnen zijn. Dit gevoel heerste bij verschillende bewoners gedurende het proces. Er is bijvoorbeeld een second opinion aangevraagd over het technische BES-concept terwijl in de initiële planvorming het uitgangspunt was dat de technische oplossing al vast stond. Verwachtingen zonder rekening te houden met de bewoners Er is niet afgestemd met de bewoners over de verwachtingen van dit proces. Gedurende de PAW-aanvraag was een groot aantal van de nodige stappen al bedacht alvorens de bewoners benaderd werden. Doordat de bewoners niet zijn meegenomen in dit planningsproces konden zij zich niet altijd vinden in de nodige stappen. Veel van de stappen konden alleen doorgaan als de bewoners het hier ook mee eens waren. Door de kritische houding en vragen vanuit bewoners zijn een groot aantal stappen niet, vertraagd of opnieuw uitgevoerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de aanvraag van een second opinion waarbij de evaluatie van het technische systeem opnieuw is uitgevoerd. 14
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Het BES Hengstdal is een proeftuin. Welke verwachtingen hadden partijen hierbij en kwamen deze verwachtingen overeen? Hoe heeft dit in de praktijk uitgepakt? De switch van onderzoek naar project NPLW omschrijft het doel van de aardgasvrije proeftuinen als volgt: ‘Om lessen te trekken voor de warmtetransitie in Nederland’. Dit houdt in dat – in de basis – de doelstelling niet is om woningen direct aardgasvrij te maken. De initiële opgave waar de partijen gezamenlijk aan gingen werken was geformuleerd als: “Een onderzoek naar de geschiktheid van het BES in de Bomenbuurt-Oost”. Het duidelijk afstemmen van een gezamenlijk doel is cruciaal voor de voortgang van een project. Een deel van de participanten geeft aan dat – hoewel het doel bij de start voor iedereen duidelijk was – deze gedurende het proces veranderde. Waar het eerst een onderzoek naar de geschiktheid van een BES was, kregen sommige participanten het gevoel dat het langzaam omsloeg naar de ambitie om het BES koste wat het kost te realiseren. Deze omslag in doelstelling zorgde ervoor dat er met een minder open blik naar het project werd gekeken. Er was weinig ruimte voor wijzigingen in bijvoorbeeld de gekozen techniek (BES) of organisatiestructuur (bewonerscoöperatie). Flexibiliteit is cruciaal Wanneer de doelstelling is om: “de geschiktheid van het BES plan te onderzoeken” is het belangrijk een open blik te hebben.
Als bepaalde onderdelen ongeschikt blijken te zijn, is het belangrijk om hier vanaf te kunnen wijken. Dit was in de Bomenbuurt-Oost niet mogelijk. Bewoners kregen het idee dat er niet meer werd gezocht naar de beste oplossing of de geschiktheid van een BES. Het doel was om het plan wat voorlag ook daadwerkelijk te realiseren.
De PAW-subsidie werkte hier ook niet bevorderend in. Een groot deel van het plan moest al uitgewerkt zijn voor de aanvraag ingediend kon worden om zo de onrendabele top te bepalen.
2
3
4 De keuze voor BES-concept was bij de PAW-aanvraag bekend, hoe kijken partijen terug op dit startpunt?
Waren de juiste partijen betrokken en hoe is de samenwerking verlopen?
Een keuze voor de wijk, niet door de wijk De keuze van het BES-concept bestond uit drie belangrijke onderdelen:
Kritiek is cruciaal voor de samenwerking In principe waren alle juiste partijen betrokken in een vroeg stadium. Vanaf de start bij de aanvraag PAW zaten Alliander (technische partij), Woonwaarts (woningcorporatie), gemeente Nijmegen en Duurzaam Hengstdal (bewonersgroep) al aan tafel. In een later stadium is ook nog de initiatiefgroep Pegasus opgericht en aangesloten.
- De technische innovatie (modulair energie systeem). - Een buurt coöperatie. Bewoners zouden eigenaar van de warmteoplossing worden. - De wijk (Bomenbuurt-Oost, 510 woningen) waar dit BES gerealiseerd zou worden. Bij de PAW-aanvraag zijn gemeente Nijmegen, Woonwaarts, Alliander en Duurzaam Hengstdal betrokken geweest. Echter hebben de vier partijen de bovenstaande punten niet gezamenlijk bepaald. Het voorstel voor de technische innovatie en de buurt coöperatie waren onderdeel van een pilot opgesteld door Alliander. Dit was dus specifiek opgezet voor de Bomenbuurt-Oost en was al vastgesteld voor de gemeente, Woonwaarts of Duurzaam Hengstdal werden benaderd.
De samenwerking tussen de aangesloten instanties en de partijen die de bewoners vertegenwoordigen verliep niet altijd even goed. Vanaf de start werd Duurzaam Hengstdal betrokken bij de PAW-aanvraag. Tot deze aanvraag verliep de samenwerking goed. Na het ontvangen van de subsidiegelden werd een samenwerkingsovereenkomst ondertekend. Hierbij is Duurzaam Hengstdal niet uitgenodigd en na deze ondertekening konden zij nog maar marginale invloed op het proces uitoefenen geven deelnemers aan.
De keuze voor de wijk Bomenbuurt-Oost en de bijbehorende 510 woningen is gemaakt door Woonwaarts, Alliander en gemeente Nijmegen vanwege het hoge aantal corporatie- en stapelwoningen. Duurzaam Hengstdal heeft bezwaar gemaakt tegen deze keuze, maar dit heeft geen verandering gebracht.
Ook verschillende deelnemers vanuit Pegasus geven aan dat zij de samenwerking niet altijd even fijn vonden. Een groot deel van de keuzes (techniek, locatie, coöperatie) stond al vast voor deze groep samengekomen was. Bewoners hadden het gevoel dat de kritische vragen over deze keuzes niet altijd serieus werden genomen.
Het plan stond al vast voor de bewoners erbij betrokken waren De bewoners en uiteindelijke gebruikers van de warmte-oplossing hebben niet zelf gekozen voor een modulair energie systeem, in bezit van een coöperatie. De keuze voor het BES-concept is gemaakt door Alliander, Woonwaarts en gemeente Nijmegen. Om bewoners eigenaarschap te geven is het belangrijk dat zij ook bij deze keuzes betrokken worden.
Het begrip en vertrouwen van bewoners winnen en behouden Het is mogelijk dat kritische vragen vanuit bewoners al beantwoord waren in een voortraject. Op sommige vragen was echter nog geen antwoord gegeven. Het is van belang dat alle gemaakte keuzes begrijpelijk zijn voor de bewoners. Dit kan alleen door transparant te zijn richting de bewoners waarom bepaalde keuzes gemaakt zijn en waar nog geen duidelijkheid over is. Om het begrip en vertrouwen van bewoners te behouden is het belangrijk dat zij de keuzes binnen het project begrijpen en hier achter kunnen staan.
15
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
5 Hoe ervaren partijen hun rol ten opzichte van andere partijen? En wat is de samenhang in de buurt? De (on)gelijkheid tussen de verschillende partijen In de basis zijn er vijf partijen die structureel hebben meegewerkt in dit proces. De drie aangesloten instanties en twee partijen die de bewoners vertegenwoordigden: Duurzaam Hengstdal en Initiatiefgroep Pegasus. Tussen de drie aangesloten instanties verliep de samenwerking goed. Zij ervaarden een gelijkwaardige rolverdeling onderling. Voor dit project is de wens dat het BES uiteindelijk in de handen van de buurt zelf zou komen. Om dit te waarborgen is het belangrijk dat de bewoners ook op een gelijkwaardig niveau betrokken worden in het project. Zij dienen een belangrijke rol te spelen. Beide bewonersgroepen (initiatiefgroep Pegasus en Duurzaam Hengstdal) geven aan het gevoel te hebben geen gelijkwaardige partij te vormen tegenover de aangesloten instanties. Dit verschil begint al bij het feit dat de aangesloten instanties een vergoeding krijgen voor hun tijd terwijl de bewoners vrijwilligers waren.
Ook was het voor bewonersgroepen moeilijker om invloed uit te oefenen op het proces dan voor de drie aangesloten instanties, geven zij aan. Er werd geluisterd naar de bewoners, maar er werd niet altijd gelijkwaardig omgegaan met de gegeven input. Aan de input van de aangesloten instanties leek meer zwaarte te hangen dan aan de input van de bewonersgroepen. Ten slotte was het voor de bewonersgroepen ook lastig om namens de gehele buurt te spreken. Niet elke bewoner van de 510 huishoudens deelt dezelfde mening. Hierdoor konden bewonersgroepen moeilijk beslissingen voor de buurt maken. Het was voor hen niet altijd duidelijk wat de buurt wilde.
16
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Ook tussen de bewoners waren gevoelens van een ongelijkwaardige verhouding. Een deel van de bewoners vond dat de particuliere woningeigenaren (slechts 10% van de woningen) oververtegenwoordigd waren. Dit was bij de initiatiefgroep ook het geval. Bij de oprichting van deze groep bestond deze voor ongeveer 50% uit particuliere woningeigenaren. Hierdoor kregen bewoners het gevoel dat de belangen van de huurders minder goed vertegenwoordigd werden. Hierbij moet wel benoemd worden dat huurders evenveel kansen kregen om deel te nemen als woningeigenaren. Echter geven sommige huurders aan dat zij vanwege andere uitdagingen (bijvoorbeeld op sociaal vlak) geen tijd en/ of energie hadden om mee te denken over het BES.
Er miste een gelijkwaardige groep die namens de buurt kon spreken Aangezien de bewoners uiteindelijk eigenaar van het BES zouden worden, is het van belang dat zij ook een gelijkwaardige plek in de ontwikkeling hiervan kunnen invullen. Binnen dit proces miste er een eensgezinde groep met mandaat om namens de bewoners te spreken. De oprichting van een coöperatie zou hierbij kunnen helpen. Via een coöperatie hebben leden bijvoorbeeld stemrecht waardoor er makkelijker namens de buurt gesproken worden. De belangen en zorgen van bewoners kunnen zo beter vertegenwoordigd worden. Er is in de Bomenbuurt-Oost wel aangestuurd op het oprichten van een coöperatie, maar deze is nooit van de grond gekomen.
Bruikbaarheid communicatiemiddelen
6
Persoonlijke brieven aan huis
Was de communicatie passend voor deze interventie en hoe is dit ervaren? Meerdere vormen van communicatie zijn ingezet, maar niet altijd even succesvol
BES Nieuwsbrief BES Flyers Flyers opgesteld door buurtbewoners Huisbezoeken voor persoonlijk gesprek Gesprekken tijdens georganiseerde bijeenkomsten Gesprekken in het BES buurthuis Gesprekken op de informatiemarkt Gesprekken tijdens de georganiseerde werkgroepen
Informele gesprekken met buurtbewoners Media en politiek
Informatiemarkt
Website & nieuwsbrieven
Bijeenkomsten
0
20
40
60
Bruikbaarheid van communicatiemiddel, resultaten uit de enquête. Groen = nuttig, Rood = niet nuttig
Huis aan huisbezoeken
BES Buurthuis
17
17-01-2025
Webinars
Keukentafel gesprekken
BES coach
Werkgroepen
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Het leveren van een helder en compleet verhaal Zoals zichtbaar in bovenstaande grafiek worden over het algemeen de ‘Persoonlijke brieven aan huis’ en de ‘BES Nieuwsbrief’ gezien als de nuttigste vormen van communicatie. Er is ook een grote groep bewoners die de ‘Flyers opgesteld door buurtbewoners’ ziet als een nuttige vorm van communicatie. Uit het dashboard blijkt dat bewoners die de flyers opgesteld door medebuurtbewoners als nuttig beschouwen vaak ook blij zijn dat het BES geen doorgang heeft gevonden. Zij zien deze flyers (bijvoorbeeld een brief opgesteld door het tegengeluid genaamd: ‘Eerlijke BES informatie’) als een bron waar ook de negatieve punten van het BES belicht worden. Verder is er vaak benoemd dat er veel geld omging in communicatie en dit soms misleidend was. Over de persoonlijke brieven is bijvoorbeeld genoemd dat inhoud werd verbloemd door met duur, glossy papier te werken en alleen positieve punten te belichten. De keukentafel gesprekken werden door bewoners opgevat als ‘opdringerig’ en een soort ‘verkooppraatje’. Bij deze gesprekken werden de stemformulieren al meegenomen. Dit kwam over alsof mensen een beetje in de hoek gedreven werden om ‘Ja’ te stemmen.
6
7 Was de communicatie passend voor deze interventie en hoe is dit ervaren?
Er is niet één duidelijke lijn te zien in de feedback over de communicatie. Zo vonden sommige bewoners de informatie te veel, andere bewoners vonden juist weer dat er te weinig informatie was. Het is dus lastig te zeggen of de communicatie passend was voor deze interventie aangezien de meningen hierover verdeeld zijn. Wel komt er een aantal patronen naar voren waar leerpunten uit getrokken kunnen worden: • Wees transparant en compleet: Bewoners benoemen vaak dat ze de informatie incompleet vinden. Zo wordt er benoemd dat in de communicatie vanuit de aangesloten instanties alleen de positieve punten naar voren komen en er niet ingegaan wordt op de minder positieve onderdelen. Gemaakte keuzes worden niet altijd toegelicht waardoor er bij bewoners geen begrip voor deze keuzes ontstaat. Om bewoners vertrouwen in het project te geven, is het belangrijk dat er transparant en compleet gecommuniceerd wordt. Zorg dat het aanbod naar de bewoners duidelijk is en inzicht geeft in de gevolgen en wat het voor de bewoners gaat betekenen. Deel ook de minder positieve kanten van het verhaal en wees open wanneer zaken nog onduidelijk zijn. • Zorg voor interactieve communicatie: Zorg dat de communicatie niet alleen vanuit de deelnemende partijen komt, maar dat er ook ruimte is voor bewoners om open vragen te stellen en dat de antwoorden hierop ook openbaar worden gedeeld.
Tijdens het proces konden bewoners bijvoorbeeld geen berichten plaatsen op de BES-buurthuis website. Ook is er bijvoorbeeld geen vragencolumn in de maandelijkse Nieuwsbrief. Dit resulteerde in eenzijdige communicatie en bood geen mogelijkheid aan bewoners om het gesprek aan te gaan met de gemeente. Momenten waar dit wel kon zoals bij bewonersavonden en in werkgroepen zijn momenten waar een groot deel van de bewoners niet aan konden of wilden sluiten. 18
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Was er sprake van participatie, hoe is dit verlopen en wat heeft dit opgeleverd? Brede inzet van participatie resulteert niet in ‘zelf organisatie’ van de buurt. Er is op verschillende momenten en manieren gedurende het proces geparticipeerd. Het oprichten van een coöperatie was een vastgesteld onderdeel van dit project. Op de participatieladder (volgende pagina) komt dit overeen met zelfbestuur. Deze stap is echter gedurende het proces niet behaald. Bewoners hebben wel invloed gehad, maar niet (of te weinig) op de zaken die zij van belang achten. Veel van de belangrijke zaken stonden bij de aanvraag van de PAW subsidie al zo goed als vast. Denk hierbij aan de vorm van eigenaarschap (bewonerscoöperatie), de technische oplossing en de geografische scope van het warmtenet. Een van de hypotheses uit het Plan van Aanpak was: “Coöperatieve structuur vergroot betrokkenheid, zeggenschap en draagvlak.” Doordat de bewoners veel van de zaken die zij als belangrijk achten niet zelf bepaald hadden, voelden zij minder eigenaarschap en betrokkenheid over het BES. Bewoners hebben wel degelijk een vorm van invloed gehad. Zo is er een second opinion op de technische oplossing aangevraagd en zijn er 40 uitgangspunten met de buurt opgezet waar het BES aan moest voldoen.
Dit was echter onvoldoende voor de bewoners om sterk eigenaarschap te creëren en behaalde niet de hoogste trap op de participatieladder.
7 Was er sprake van participatie, hoe is dit verlopen en wat heeft dit opgeleverd? Bewoners mee laten beslissen In dit project was het uitgangspunt dat bewoners uiteindelijk een coöperatie op zouden richten en zelf het BES zouden besturen. Voordat dit gerealiseerd kan worden, is het belangrijk dat bewoners ook kunnen meebeslissen over basiskeuzes in het project. Bewoners in de Bomenbuurt-Oost hadden echter het gevoel dat alle belangrijke zaken omtrent het BES al vast stonden. Zij werden wel uitgenodigd om te participeren, maar zodra het over de kritieke punten als technologie ging, werd er volgens hen onvoldoende gehoor gegeven. De technische oplossing stond immers al vast. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd dat het niet is gelukt om bewoners in de Bomenbuurt-Oost echt te laten meebeslissen in de warmte-oplossing voor hun woning. De participatieladder Er zijn veel middelen ingezet om met bewoners te participeren, deze middelen worden rechts weergegeven op de participatieladder. Het is echter nooit tot het niveau van zelf organiseren gekomen.
Het uiteindelijke idee was om een coöperatie voor het BES op te richten waar bewoners zelfstandig zaken organiseerde. Zo ver is het niet gekomen. Veel van de beslissingen stonden al vast voor de bewoners betrokken werden. Over de belangrijke zaken konden zij niet (mee)beslissen In de vier verschillende thema werkgroepen is er geluisterd en samengewerkt met de bewoners. Zo is de locatie voor de warmtepompen geselecteerd. De bewoners hebben gezamenlijk ’40 uitgangspunten uit de buurt’ opgesteld. Ook hebben zij een second-opinion aangevraagd en de draagvlakmeting laten vertragen. In het begin van het traject is er een ‘gasloos wonen’ peiling afgenomen onder bewoners van de Bomenbuurt-Oost
Op verschillende manieren is informatie gedeeld met de bewoners: Flyers, Nieuwsbrieven, Bijeenkomsten bij bijvoorbeeld de Ark van Oost maar ook in het BES Buurthuis.
19
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
8
9 Hoe is het proces en de besluitvorming verlopen?
Het project is gestopt, wat heeft dit besluit gebracht?
De juiste bestuurlijke stappen zijn gezet Het proces wordt afgebeeld in de tijdlijn. Alle bijzonderheden zijn hierin in opgenomen.
De nasleep van het BES Het BES traject heeft uiteindelijk bijna drie jaar geduurd. Gedurende deze drie jaar is veel geld, tijd en capaciteit ingezet. Uiteindelijk is op korte termijn geen succesvol resultaat (warmteoplossing) geleverd. Een groot deel van de bestede middelen komt voort uit de PAW-subsidie. Deze subsidie is ook bedoeld voor het: ‘onderzoek naar de geschiktheid van het BES’. Het resultaat is niet direct het gehoopte resultaat, maar zorgt wel voor lessen en inzichten bij o.a. de aangesloten instanties.
Wat betreft de besluitvorming zijn er vier belangrijke momenten te benoemen: 14 april 2020 Collegevoorstel Ondertekening intentieverklaring samenwerking Buurt Energiesysteem – Gemeente Nijmegen, Duurzaam Hengstdal, Alliander, Woonwaarts
21 april 2020 Collegevoorstel Aanvraag rijksbijdrage voor het realiseren van een ‘Buurt Energie Systeem’ – Gemeente Nijmegen, Duurzaam Hengstdal, Alliander, Woonwaarts 13 oktober 2020 Collegevoorstel Ondertekening samenwerkingsovereenkomst Buurt Energiesysteem – Gemeente Nijmegen, Alliander, Woonwaarts 31 mei 2022 Collegevoorstel Intentieverklaring Buurt Energie Systeem (BES) Hengstdal met Sportfondsen Nijmegen – Gemeente Nijmegen, Sportfondsen Nijmegen, Alliander De bestuurlijke stappen zijn op de juiste momenten doorlopen. Hier zijn geen op- of aanmerkingen over. Wisseling van wacht Gedurende de bijna drie jaar doorlooptijd van het project zijn er veel wisselingen in de zichtbare rollen van de drie aangesloten instanties geweest. Dit heeft allerlei redenen en is uiteindelijk niet te voorkomen in een langdurig proces. Wel geven de partijen aan dat dit de samenwerking soms lastiger maakte. Ook wanneer nieuwe bewoners toetraden tot de bewonersgroepen moesten deze personen zich de materie bekend maken om uiteindelijk op hetzelfde niveau mee te kunnen praten. Wisseling van de wacht heeft daarmee invloed op de voortgang van het proces. 20
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Voor de bewoners van de Bomenbuurt-Oost heeft het leren van de resultaten wat minder prioriteit. Het niet doorgaan van het project is voor de voorstanders van het BES teleurstellend. Een aantal van hen heeft ook veel (vrije) tijd ingezet om te werken aan dit project. Naast voorstanders kende het BES ook tegenstanders die wilden voorkomen dat het BES doorgang zou vinden. Alhoewel het BES niet doorgaat hebben ook deze mensen veel vrije tijd ingezet. Als resultaat van dit project zijn er tussen bewoners vervelende situaties ontstaan. De verhouding tussen buurtbewoners is veranderd. Met name net voor en tijdens de draagvlakmeting is er verdeeldheid ontstaan in de buurt. Voor sommige mensen zijn de negatieve effecten van dit proces nog steeds aanwezig. Het selecteren van deze buurt als proeftuin heeft in negatieve zin impact gehad op de bewoners van deze wijk. Het risico dat bewoners deze negatieve effecten ervaren moet ook worden meegenomen in de afweging om toekomstige soortgelijke projecten op te starten. Doorstart van bewoners Alhoewel dit project geen doorstart heeft kunnen vinden heeft het wel een aantal woningeigenaren geïnspireerd om een doorstart te maken. Zij gaan verder met hetzelfde technische concept maar voeren dit dan uit in een andere wijk. Hierbij komt de inzet dus vanuit de bewoners en wordt dit niet aangestuurd door één van de aangesloten instanties.
10 Op welke wijze heeft dit project aandacht gekregen bij de politiek? Politieke vinger in de pap De politieke invloed op het project (BES) in Hengstdal heeft een aanzienlijke impact gehad op het proces. Aanvankelijk was de invloed positief, met instemming met het wijkwarmteplan voor Hengstdal, intentieverklaringen en samenwerkingsovereenkomsten tussen april 2020 en mei 2022. De gemeenteraad stelde kaders, hield toezicht en vertaalde signalen van inwoners naar de politieke arena. Dit zorgde voor een stabiele basis en een constructieve start van het project.
De situatie veranderde toen de politiek zich actief begon te bemoeien met het project, vooral in de aanloop naar de draagvlakmeting. Over de draagvlakmeting is een motie ingediend “wie stemt, stemt geheim!” door GewoonNijmegen.Nu, CDA Nijmegen, SP Nijmegen, ODV, VVD Nijmegen. De motie over de uitvoering van de draagvlakmeting werd verworpen (voor 9, tegen 29). Na het verwerpen van de motie is de SP Nijmegen actief campagne tegen het project gaan voeren. Politieke campagnes beïnvloeden de buurt Door het bezorgen van flyers werden bewoners aangemoedigd door de SP om ‘Nee’ te stemmen tegen het BES. De SP trok de duurzaamheid en betaalbaarheid van het BES in twijfel en beargumenteerde dat er kostenefficiëntere manieren zijn om te verduurzamen, zoals isolatie en het plaatsen van zonnepanelen. Ook bestempelde zij de keukentafelgesprekken waar stemformulieren voor de draagvlakmeting meegenomen werden als “Noord-Koreaanse toestanden”. Volgens de aangesloten instanties heeft de politieke inmenging van de SP de verwarring en onzekerheid in de buurt vergroot en daarmee het proces beïnvloed. Meerdere participanten uit de interviews geven aan dat zij de wijze waarop de SP bewoners in actie liet komen en betrokken organisaties in diskrediet bracht onzorgvuldig vinden en keuren dit af. 19
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
10
10
Op welke wijze heeft dit project aandacht gekregen bij de media? Media aandacht voor het BES Bomenbuurt-Oost De Bomenbuurt-Oost was als een van de eerste coöperatieve aardgasvrije wijken vaker in het nieuws gedurende het proces. De aandacht die het project in het nieuws kreeg was in eerste instantie veelal positief gestemd. Hengstdal was een van de eerste wijken in Nederland waar bewoners zelf de baas zouden zijn over een duurzaam buurtenergiesysteem. Gedurende het proces zijn er verschillende nieuwsartikelen geweest over het warmtenet. Bijvoorbeeld toen de samenwerkingsovereenkomst tussen het Erica Terpstrabad en gemeente Nijmegen ondertekend werd. Richting het einde van het proces werd de berichtgeving toch anders. Waar het eerst ging over een positieve primeur veranderde berichtgeving richting het einde van het proces naar opgeluchte bewoners en eenzijdige voorlichting over het gasloze warmtesysteem.
Landelijke media over warmtenetten In zowel landelijke als lokale berichtgeving omtrent warmtesystemen stonden veel negatieve verhalen gedurende het proces. De combinatie van de negatieve verhalen in de media met de onduidelijkheden en onzekerheden die onderdeel waren van het plan zorgde voor veel wantrouwen onder bewoners. Nederland heeft nog niet veel ervaring met de ontwikkeling van collectieve warmtesystemen. De landelijke kaders waren (en zijn) nog niet goed vastgesteld waardoor alle betrokkenen nog lerende zijn. De onzekerheden en vragen die heerste onder bewoners, mede door de berichtgeving omtrent warmtenetten, konden niet weg worden genomen omdat niet alle informatie concreet gemaakt kon worden. Op het gebied van techniek, wetgeving, tariefregulering, etc. veranderde er gedurende het proces veel. Geen landelijke kaders Doordat er op landelijk niveau nog veel onzeker is in de warmtetransitie wisten de bewoners niet waar ze aan toe zijn. Het is belangrijk dat er landelijke referenties en garanties zijn voor bewoners zodat zij de juiste vergelijking kunnen maken en vertrouwen krijgen in aardgasvrije oplossingen.
21
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
5. Tegengeluid uit de buurt
26
17-01-2025
22
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
5. Tegengeluid uit de buurt Toelichting van het hoofdstuk
Gedurende het proces heeft er vanuit verschillende buurtbewoners een tegengeluid geklonken. Dit tegengeluid was sterk aanwezig in de aanloop naar de draagvlakmeting. Tijdens deze draagvlakmeting hebben buurtbewoners die negatief tegenover het BES stonden een flyer opgesteld genaamd: “Eerlijke BES-informatie” [bijlage 1]. In dit hoofdstuk wordt de draagvlakmeting en het aanbod wat op tafel lag uitgediept. Dit is belangrijk om te begrijpen waar het kritische tegengeluid vandaan komt. Verder wordt gereflecteerd op de flyer: “Eerlijke BES-informatie” en het interview dat met twee personen uit deze groep (Eerlijke BESinformatie) is afgenomen. Deelnemers van “Eerlijke BES-informatie” geven aan dat er op een georganiseerde avond ongeveer 35 bewoners uit de Bomenbuurt-Oost aanwezig waren die ingestemd hebben met de kritische punten op het BES project. Meenemen evaluatie Op expliciet verzoek van Eerlijke BES-informatie is een brief aan deze evaluatie toegevoegd [bijlage 2]. Zij achten dit noodzakelijk om de argumenten die zij hebben op een ongefilterde wijze mee te nemen. Deze brief is aangeleverd vóórdat zij inzicht in deze evaluatie hebben gehad.
23
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
“ Uitgeknipt segment uit de brief “Eerlijke BES-informatie”
”
5. Tegengeluid uit de buurt Het voorstel dat op tafel lag
Het ontstaan van het tegengeluid Eind maart 2023 is een draagvlakmeting afgenomen onder de 454 huurwoningen van Woonwaarts. Gedurende deze draagvlakmeting is het tegengeluid uit de buurt zich gaan verenigingen en zijn zij zich actief tegen het BES gaan verzetten. Om te begrijpen waar het tegengeluid uit de buurt vandaan kwam, is het belangrijk om inzichtelijk te hebben welk aanbod de bewoners kregen voor het BES. De draagvlakmeting werd afgenomen door Woonsupportplus, een partij die hier specifiek voor is ingehuurd door gemeente Nijmegen en Woonwaarts. Om informatie te delen over de inhoud van de draagvlakmeting is een informatieboekje opgesteld [bijlage 3], konden bewoners een informatiemarkt bezoeken en werden er ‘keukentafel gesprekken’ georganiseerd door Woonsupportplus. Bewoners hadden de mogelijkheid om via de mail, via een antwoordenvelop of tijdens de keukentafelgesprekken met Woonsupportplus te stemmen voor of tegen het BES. Maar waar stemde bewoners daadwerkelijk voor? Gedurende de draagvlakmeting werd gevraagd aan bewoners of zij voorstanders waren van ‘het verder ontwikkelen van het BES’. Dit hield dus nog niet in dat het BES er daadwerkelijk kwam, men kon dit meer zien als een ‘tussenstop’.
Pas wanneer de garanties en voorwaarden van het BES op gebied van onder anderen techniek, geluid, locatie en betaalbaarheid met een zekerheid behaald werden, zou het BES gerealiseerd worden. 24
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
De stemming was dus nog geen definitieve ‘Ja’ of ‘Nee’ stem voor of tegen een warmtenet. Het was meer een ‘Ja onder voorbehoud van…’ of ‘Nee’. In het informatieboekje staat vermeld dat: ‘het BES er alleen komt wanneer 70% van de huurders ‘Ja’ stemt en er aan alle garanties van dit plan voldaan wordt’. Een voorbeeld van de garanties zoals deze in het informatieboekje staan is: ‘Je betaalt geen huurverhoging voor de aansluiting op het BES’. Echter bestaat het informatieboekje uit 11 pagina’s exclusief bijlagen. Deze zeer belangrijke zinnen komen niet duidelijk genoeg naar voren. Het informatieboekje beantwoordt enkele belangrijke vragen die bewoners kunnen hebben niet. Zo wordt er bijvoorbeeld qua kosten verwezen naar: ‘blijven hetzelfde of worden minder in vergelijking met de situatie waarin je op gas stookt.’ Echter maakt dit niet duidelijk of dit ook meer of minder is dan een mogelijke andere duurzame oplossing. Er wordt ook niet verwezen naar duurzaamheidaspecten zoals de mogelijke CO2-besparing van dit systeem tegenover andere relevante systemen. Tenslotte komt niet naar voren of er andere warmte-oplossingen onderzocht zijn. Kortom, de bewoners hadden graag meer achtergrondinformatie gehad en een ‘volledig’ plan ontvangen. Dit wordt bevestigd door de groep bewoners die onder de naam ‘Eerlijke BES-informatie’ [bijlage 1] vragen stellen bij het voorgelegde plan.
Bijvoorbeeld over wat de kosten zijn, wie de risico’s dragen en hoe duurzaam het voorgestelde systeem is. Op deze vragen stond in het voorgelegde plan geen antwoord anders dan de afgegeven garanties.
5. Tegengeluid uit de buurt Gesprek met Eerlijke BES-informatie
Kritiek op de techniek Het tegengeluid was met name gestoeld op de gedachte dat het BES geen goed alternatief voor aardgas zou zijn op het gebied van duurzaamheid en betaalbaarheid. Gedurende het gesprek met de schrijvers van de brief ‘Eerlijke BES-informatie’ werd de vergelijking gemaakt dat er een diesel auto werd aangeboden die verkocht werd als een elektrische. Deze vergelijking is gemaakt omdat het product (BES) wat aangeboden werd aan de buurt de precieze CO2-vermindering en eventuele kostenbesparing moeilijk kon aantonen. Het werd verkocht als een duurzaam en betaalbaar systeem. Echter, waren de gemaakte berekeningen gebaseerd op data in een veranderende markt (bijvoorbeeld de gas- en elektriciteitsprijzen). Hierdoor waren berekeningen al snel achterhaald en niet meer realistisch. Ook bleven de berekeningen in de algemeenheid en werden geen berekeningen gemaakt voor specifieke woningen. In de Bomenbuurt-Oost zitten grote verschillen tussen woningen (energielabel, type woning, energieverbruik, etc.). Bewoners hadden het gevoel dat de berekeningen niet duidelijk, compleet en transparant waren. Al deze onduidelijkheden resulteerden in wantrouwen bij bewoners. Zij trokken twijfels bij de gekozen technische oplossing. Uitspraken als ‘Niet Meer Dan Anders’ en ‘Duurzaam’ zonder concreet te maken wat dit daadwerkelijk inhield, versterkten dit gevoel.
Graag waren de bewoners hierover in gesprek gegaan met de aangesloten instanties. Echter hadden zij het gevoel dat hier geen gehoor aan gegeven werd. Hierdoor voelde de bewoners zich geroepen om zelf het tegengeluid naar de buurt te brengen.
25
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Reacties uit de draagvlakmeting: “Ik ben duurder uit. Lawaai wordt meer. Kosten weet nog niemand!” “Plan is niet voldoende onderbouwd. Financiële structuur is niet helder. Als het fout gaat zit je als huurder met zware kosten.” “Per saldo zal het geen winst voor het klimaat opleveren omdat gas nog steeds de hoofdbrandstof is die hiervoor wordt gebruikt.” “De voordelen zijn me nog te onduidelijk en ik hoor teveel negatieve verhalen.” “Veel te veel onduidelijk en ik wil ook geen eigenaar zijn van eigen warmtevoorziening.” “Veel te eenzijdig voorstel. Veel te weinig gedetailleerd. Waarom geen alternatieve opties?”
Onduidelijkheid en wantrouwen Uit de reacties op de draagvlakmeting komt naar voren dat de bewoners veel van de informatie omtrent het BES onduidelijk vinden. Zo wordt gesproken over onduidelijke kosten en voordelen, en dat er te weinig gedetailleerd is. Deze reacties komen overeen met het kritische geluid van de Eerlijke BES-informatie. Doordat de bewoners geen duidelijkheid krijgen, stellen zij zich wantrouwend op naar de aangesloten instanties.
5. Tegengeluid uit de buurt Wantrouwen komt voor uit onduidelijkheid
‘BES Warmtenet zo lek als een mandje, wij vissen straks achter het net’? Bovenstaande strekking stond gedurende het afnemen van de draagvlakmeting geschreven op posters voor enkele ramen van bewoners. Het voorgelegde plan aan de bewoners was niet concreet en onderbouwd genoeg om de bewoners te overtuigen “Ja” te stemmen. Dit bood tegenstanders de kans om het plan in twijfel te trekken, soms met terechte, maar soms ook met onterechte argumenten. Uit de tegenargumenten van de buurt en reacties op de enquête komt naar voren dat onder veel bewoners wantrouwen richting de drie aangesloten instanties heerst. Een voorbeeld hiervan uit een reactie in de enquête: “Geen enkel vertrouwen in de andere belanghebbenden: Woonwaarts, Liander, Gemeente Nijmegen”
Ook uit de interviews komt naar voren dat het wantrouwen naar de partijen gezien wordt als een belangrijke reden dat het project niet succesvol is geweest. Dit wantrouwen is een dieper geworteld probleem in de samenleving. Recente gebeurtenissen als de toeslagenaffaire hebben dit wantrouwen alleen maar versterkt. Verlies van grip De mogelijkheid van wantrouwen was dus al een gegeven voor de start van dit project en is iets waar instanties mee om moeten gaan. Het is belangrijk om bewoners duidelijkheid te geven over de keuzes en mogelijke gevolgen van projecten, dit is echter niet goed gedaan gedurende dit project. Er heerste veel onzekerheid, mede hierdoor is het grip op de bewoners verloren is.
26
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle[1] Wantrouwen in instanties is niets nieuws maar wel een gevoel wat steeds meer bewoners hebben. Wanneer mensen zich machteloos voelen en geen controle ervaren over hun situatie, zijn ze geneigd te veronderstellen dat andere actoren, zoals de overheid of sociale groepen, wel controle hebben. Omdat mensen zich niet meer kunnen identificeren met de overheid of de instituties die hen zouden moeten ondersteunen ontstaat er wantrouwen. Dit wantrouwen kan zich uiten in verzet tegen overheidsplannen. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer er grote duurzaamheidsprojecten worden aangekondigd, waarbij de impact op de lokale gemeenschap niet altijd duidelijk is. Ook in het BES-project waren de gevolgen van de plannen tot een zekere hoogte onzeker voor de bewoners. De bewoners voelen zich niet gehoord of hebben het idee dat hun belangen niet worden meegenomen in de besluitvorming. Het is belangrijk dat de overheid een duidelijke basis van zekerheid biedt en de bewoners het gevoel geeft van persoonlijke controle door transparante en voorspelbare plannen op te stellen. Dat was in dit project niet het geval omdat op veel vragen waar de bewoners mee zaten geen bevredigende antwoorden kwamen.
6. Dashboard
27
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
6. Dashboard
De resultaten van de enquête 67% van de participanten zijn huurders van Woonwaarts.
57% van de participanten geeft aan blij te zijn dat het project stop is gezet. Slechts 8% van de participanten zijn ervan overtuigd dat het BES financieel gezien de beste keuze was.
68% van de participanten zijn voorstanders van duurzame verwarmingsalternatieven.
58% van de participanten geeft aan betrokken te zijn geweest bij het BES-proces.
28
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Onderzoeksmethodiek Om zoveel mogelijk input van bewoners te krijgen, is een enquête uitgestuurd naar alle 510 huishoudens welke mogelijk een aansluiting zouden krijgen op het BES. Bewoners hebben een uitnodiging voor deze enquête ontvangen met een uniek en willekeurig 8-cijferig nummer. Op deze wijze hebben zij de mogelijkheid gehad om de enquête maximaal 1 keer anoniem in te vullen. Van de 510 huishoudens hebben 87 (17%) personen een reactie gegeven. Het is belangrijk om te realiseren dat een respons van 17% geen representatief beeld voor de hele buurt kan vormen. Zo zien we bijvoorbeeld dat nu ongeveer 32% van de respondenten een particuliere woningeigenaar is. In de gehele populatie is dit slechts 11%. Om deze reden wordt voorzichtig omgegaan met het trekken van conclusies. Verder zullen de resultaten uit het dashboard alleen de voorgeschreven antwoorden weergegeven. Bij veel vragen hadden respondenten de mogelijkheid om zelf een antwoord in te geven, deze antwoorden zijn wel gebruikt voor de evaluatie maar komen niet direct terug in het dashboard. Het dashboard is gemaakt in Microsoft Excel en toegankelijk gesteld aan de aangesloten instanties. Een afbeelding van het dashboard is toegevoegd in bijlage 4.
6. Dashboard
Wat vond u van de hoeveelheid informatie gedurende het proces?
De resultaten van de enquête De resultaten van de enquête zijn gebruikt in alle onderdelen van deze evaluatie. Op deze pagina worden de opvallende resultaten gedeeld en toegelicht.
Welk communicatiemiddel vond u wel – of juist niet – nuttig?
Veel te weinig informatie Wel nuttig Niet nuttig
Iets te weinig informatie
Precies genoeg informatie
Iets te veel informatie
Veel te veel informatie
Opvallend aan deze grafiek is dat meer participanten aangeven tijdens de afronding van het proces voldoende informatie te hebben gehad. Ook dit komt voornamelijk door de flyers opgesteld door buurtbewoners. Veel van de participanten geven aan dat alleen de informatie in deze flyers volledig was en ook de nadelen van het BES heeft toegelicht. Iets wat in informatiebronnen als de nieuwsbrief niet tot nauwelijks naar voren kwam.
Bent u het eens met de volgende opmerkingen? De twee meest omstreden vormen van communicatie zijn de flyers opgesteld door buurtbewoners en de huisbezoeken voor persoonlijk gesprek. Opvallend is dat participanten die blij zijn met het stoppen van het BES project de huisbezoeken veelal als een niet nuttige communicatie zien en de flyers opgesteld door buurtbewoners juist wel als nuttig. De tegenstanders van het BES geven veelal aan dat informatie gegeven tijdens de huisbezoeken een te positief en incompleet beeld schetste. Zij benoemen dat de flyers opgesteld door buurtbewoners (bijvoorbeeld Eerlijke BES-informatie wel de negatieve aspecten aantoonde. 29
17-01-2025
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
Helemaal mee eens Mee eens Niet mee eens/oneens
Mee oneens Helemaal mee oneens
Minder dan 10% van de participanten was ervan overtuigd dat het BES financieel gezien de beste keuze was als duurzame warmtebron. Minder dan 20% was ervan overtuigd dat de technische oplossing de meeste duurzame oplossing was. Dit zijn – voor de bewoners – de belangrijkste redenen om over te stappen naar een andere warmtebron: duurzaamheid en betaalbaarheid.
7. Eindwoord 17-01-2025
30
Procesevaluatie Buurtenergiesysteem (BES) Bomenbuurt-Oost
7. Eindwoord Om een aardgasvrij Hengstdal en Nederland te realiseren moeten nog veel stappen gezet worden. Het plan wat op tafel lag in de Bomenbuurt-Oost bood geen warmtealternatief aan de buurt waar de bewoners achter konden staan. De onduidelijkheden omtrent de gevolgen en risico’s van het beoogde collectieve warmtesysteem waren te groot voor bewoners om met het plan in te stemmen. In deze evaluatie zijn de verschillende perspectieven van bewoners en andere stakeholders zo goed mogelijk belicht. Het is duidelijk dat er een sterke wens onder de bewoners heerste om van het aardgas af te stappen en over te schakelen naar duurzame energieoplossingen. Echter, deze transitie kan alleen plaatsvinden onder de juiste omstandigheden. Bewoners hebben behoefte aan duidelijke en transparante informatie en een compleet aanbod dat hen in staat stelt om weloverwogen keuzes te maken. Zonder de juiste inzichten, zoals eindgebruikerskosten, blijven bewoners aarzelen om goedkeuring te geven. Het is cruciaal dat zij vanaf het begin betrokken worden bij het proces zodat hun zorgen en prioriteiten gehoord en gerespecteerd worden.
31
17-01-2025
Ondanks de uitdagingen en het uiteindelijke stopzetten van het project hebben er veel bewoners en werknemers van de aangesloten instanties zichzelf ingezet voor de warmtetransitie en de buurt. De betrokkenheid van de bewoners laat zien dat zij allemaal het beste voor de buurt willen. Het is essentieel dat de ervaringen en feedback van alle deelnemers worden gebruikt om toekomstige projecten beter te laten aansluiten bij de behoeften en verwachtingen van bewoners. De warmtetransitie is niet alleen een technische uitdaging. Het is ook een sociale transitie waarin de stem en betrokkenheid van bewoners centraal staat. Op deze wijze kunnen hun zorgen en belangen daadwerkelijk worden geïntegreerd in duurzame oplossingen.