Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2021-2024

Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2021-2024 Gemeente Nijmegen

Map = Brieven en huisstijldocumenten / = Nota, beleids- of projectplan

Inhoudsopgave 1. 1.1 2. 2.1 2.2 3. 3.1 3.2 3.3 3.4 4. 5. 6. 7. 8. 9. 9.1 9.2 9.3

Aanleiding Preventie- en handhavingsplan Probleemanalyse Landelijke, regionale en gemeentelijke cijfers jongeren (12-16 jaar) Landelijke cijfers jongvolwassenen (16-24 jaar) Doelen en afspraken Lokale doelstellingen voor de doelgroep jongeren (12-16 jaar) Lokale doelstellingen voor de doelgroep jongvolwassenen (16-24 jaar) Effecten van corona Samenwerkingsafspraken lokaal en regionaal Juridisch kader Educatie, ondersteuning en vroegsignalering Handhaving Monitoring en evaluatie Lokaal preventieakkoord Nijmegen Bijlagen Cijfers Nijmegen en regio Gelderland zuid Cijfers 2019, vergelijking landelijk, regionaal en lokaal Uitgaan na corona – resultaten expertpanel | Trimbos-instituut

2 2 3 3 4 5 5 6 6 6 7 7 9 10 11 12 12 14 16

1

1. Aanleiding Voor u ligt het Preventie- en Handhavingsplan 2021-2024. Dit plan is tot stand gekomen in samenwerking met verschillende partners waaronder GGD Gelderland Zuid, IrisZorg verslavingspreventie en de gemeente Nijmegen vanuit Volksgezondheid en Veiligheid. Bij het schrijven van dit plan is gebruikgemaakt van het Modelplan voor gemeenten, P&H plan voor de uitvoering van de Alcoholwet, Trimbos-instituut, versie 4.0 januari 2021. Op 23 maart 2021 is de Gezondheidsagenda 2021-2024 vastgesteld waarin we richting geven aan de uitvoering van het brede gezondheidsbeleid. Gezond en veilig opgroeien is een van de zeven speerpunten in de agenda. We beschrijven hierin de aanpak rondom het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren. Dit Preventie- en Handhavingsplan Alcohol is de uitwerking van deze belangrijkste doelstellingen en maatregelen. Met dit Preventie- en handhavingsplan geeft de gemeente Nijmegen invulling aan een belangrijke wettelijke taak (artikel 43a) in de uitvoering van de Alcoholwet. De Alcoholwet is een bijzondere wet die de verstrekking van alcoholhoudende dranken regelt en onze jeugd beschermt tegen de negatieve effecten van alcohol op gezondheid en veiligheid. In het Preventie- en Handhavingsplan wordt het beleid rondom de preventie van alcoholgebruik en de handhaving van de wet geïntegreerd.

De focus ligt hierbij op het voorkomen van gebruik en problematisch gebruik onder jongeren (tot 18 jaar) en jongvolwassenen (18-25 jaar). In 2016 is er zowel een lokaal Preventie- en Handhavingsplan vastgesteld voor de gemeente Nijmegen als een regionaal borgingsplan met hierin de regionale doelen en samenwerkingsafspraken. In de praktijk kwamen deze documenten echter voor een groot deel overeen. In afstemming met de regiogemeenten kiezen we er daarom voor om voor 2021-2024 deze plannen te integreren, te actualiseren en lokaal vast te stellen met de Nijmeegse versie als blauwdruk voor de regio. In het plan worden de lokale, regionale en landelijke cijfers omtrent alcoholgebruik beschreven en met elkaar vergeleken. Op basis van deze analyse zijn lokale doelstellingen geformuleerd. We werken regionaal samen waar mogelijk en lokaal waar nodig om deze doelstellingen te behalen.

1.1 Preventie- en handhavingsplan De Alcoholwet (artikel 43a) schrijft voor dat gemeentes een Preventie- en Handhavingsplan Alcohol opstellen dat het beleid bevat voor zowel de preventie van alcoholgebruik onder jongeren, als de handhaving van de wet. Hiermee wil de wetgever stimuleren dat gemeenten actief nadenken over en uitvoering geven aan het verbinden van de beleidsterreinen Volksgezondheid (voorlichting/educatie en bewustwording) en Openbare Orde en Veiligheid (regelgeving en handhaving) als het gaat om alcoholpreventie. Landelijk wordt al veel aandacht besteed aan alcoholpreventie. Denk hierbij aan de BOB-campagne en de NIX-campagne. Het Preventie– en Handhavingsplan Alcohol is bedoeld om op lokaal niveau (beleids)maatregelen te treffen als aanvulling op de landelijke campagnes. Om schadelijk alcohol gebruik tegen te gaan is een integrale aanpak nodig. Het beleid richt zich daarom niet alleen op individuele jongeren, maar nadrukkelijk ook op hun omgeving. Met omgeving wordt in dit geval bedoeld: ouders, scholen, paracommercie (inclusief (sport)verenigingen), winkels en evenementen.

Op basis van de evaluatie van het regionale borgingsplan en de recentste cijfers van de GGD Gelderland-Zuid over dit onderwerp blijven de uitgangspunten voor het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2021-2024 ongewijzigd te weten: Educatie, ondersteuning en vroegsignalering, Beleid en regelgeving en Handhaving.

2

De kern van effectief alcoholbeleid ligt in de samenhang tussen een drietal beleidspijlers. Het figuur hiernaast maakt het preventiemodel inzichtelijk. In de overlap van de drie pijlers zien we het integrale preventiebeleid terug. Naast het inzetten op de drie pijlers is het belangrijk om alcoholproblemen zo vroeg mogelijk te herkennen (vroegsignalering). Aanvullend daarop moet de juiste ondersteuning en advisering worden geboden. Figuur 1: Integraal beleidsmodel voor effectief lokaal alcoholbeleid (Reynolds, 2003.).

2. Probleemanalyse Alcohol is niet zomaar een consumentenproduct. Alcoholgebruik gaat gepaard met tal van fysieke, mentale en maatschappelijke problemen (Expertisecentrum Alcohol, 2020). De mate van schade is grotendeels dosis gerelateerd. Er is geen veilige ondergrens. Voor jongeren en jongvolwassenen zijn de risico’s van alcoholgebruik groter dan voor volwassenen (Expertisecentrum Alcohol, 2020). Niet alleen zijn de acute gevolgen voor hen vaak ernstiger – zij raken bijvoorbeeld eerder bewusteloos en kunnen onder invloed over hun seksuele grenzen heen gaan – maar ook heeft drinken op jonge leeftijd gevolgen voor de lange termijn. Denk aan verstoring van de hersenontwikkeling en een grotere kans op verslavingsproblemen. Agressief, asociaal en delinquent gedrag komt bovendien vaker voor bij jongeren die drinken dan bij hun niet-drinkende leeftijdgenoten. Bij jongvolwassenen kunnen (de gevolgen van) alcoholgebruik leiden tot kort- en langduriger verzuim, studievertraging, afname van de studieprestaties en studie-uitval. (Bron: Trimbos-instituut, 2021). Sommige groepen jongeren (en jongvolwassenen) zijn extra kwetsbaar en lopen daardoor een groter risico op problematisch alcoholgebruik. Het gaat bijvoorbeeld om kinderen van ouders met een verslaving of psychische problematiek en kinderen met een licht verstandelijke beperking (Expertisecentrum Alcohol, 2020).

In onderstaande paragrafen worden de landelijke, regionale en gemeentelijke cijfers omtrent het alcoholgebruik van jongeren en jongvolwassenen verder toegelicht.

2.1 Landelijke, regionale en gemeentelijke cijfers jongeren (12-16 jaar) Zowel ten aanzien van preventie als op gebied van handhaving is in de afgelopen jaren op succesvolle wijze de boodschap NIX18 uitgedragen. Er zijn in de afgelopen 4 jaar tal van preventieve interventies uitgevoerd via school, sport, horeca, ziekenhuis en thuis. Interventies voor zowel jongeren zelf als ook voor doelgroepen in hun nabije omgeving, zoals ouders, docenten en andere belangrijke volwassenen. IrisZorg heeft als Instelling voor Verslavingszorg de deskundigheid/expertise en ook de reguliere structurele financiering voor onder andere alcoholpreventie. Haar activiteiten richten zich o.a. op (beleids)advisering, voorlichting en informatievoorziening, individuele (geïndiceerde) preventie, deskundigheidsbevordering voor professionals, opvoedondersteuning en onderwijsprojecten. De Gezondheidsmakelaars School en Jeugd en gezondheidsmakelaars Volwassenen zijn specialist op het gebied van collectieve gezondheidsbevordering. Zij werken lokaal mee aan de uitvoering van landelijk en gemeentelijk gezondheidsbeleid, o.a. op het gebied van alcoholpreventie. Op scholen werken de gezondheidsmakelaars School en Jeugd volgens de landelijke werkwijze Gezonde School aan dit thema.

Deze inzet is terug te zien in de resultaten van de 4-jaarlijkse jeugdgezondheidsmonitor van GGD Gelderland-Zuid, waarin onder andere het alcoholgebruik onder jongeren in klas 2 & 4 van het voortgezet onderwijs wordt gemonitord. In de monitor wordt gevraagd naar recent alcoholgebruik, bingedrinken1, bingedrinken onder de groep die recent heeft gedronken en of ouders het goed (zouden) vinden als hun kind drinkt. Deze vragen zijn over 1 Bingedrinken wordt door de GGD gedefinieerd als de consumptie van minstens 5 alcoholische dranken tijdens één gelegenheid.

3

de jaren heen niet veranderd waardoor de cijfers vergeleken kunnen worden. In bijlage 9.1 vindt u een overzicht van de regionale en lokale cijfers en in bijlage 9.2 vindt u de vergelijking tussen de lokale, regionale en landelijke cijfers omtrent alcoholgebruik in 2019. Recent alcoholgebruik en bingedrinken Uit landelijke onderzoeken blijkt dat er een stagnatie is in de daling van alcoholgebruik onder scholieren tussen de 12 en 16 jaar. Bovendien is er een flinke groep jongeren die bingedrinkt. Regionaal zien we echter nog steeds een afname van alcoholconsumptie onder jongeren. Dit geldt zowel voor recente drinkers als voor bingedrinken. Deze dalende trend zien we ook voor de gemeente Nijmegen. Niet voor alle gemeenten in de regio is deze trend te zien. Bij een aantal gemeenten is de trend gestagneerd net zoals in de landelijke onderzoeken terug is te zien en in een aantal gemeenten is een lichte stijging te zien. Onder de groep drinkers, zien we dat deze groep vaker ook veel (binge)drinkt. Dit zien we zowel regionaal als voor de gemeente Nijmegen. Regionaal zien we dat op het vmbo het vaakst wordt gedronken, zowel recent (33%) als veel (binge)drinken (26%). Op de havo gebeurt dit minder (27% en 18%) en op het vwo het minst (21% en 11%).

Voor Nijmegen is te zien dat zowel op het vmbo als havo ongeveer evenveel wordt gedronken (vmbo: 22% en 17% en havo: 23% en 15%) en op het vwo minder (15% en 8%). Regionaal zien we dat jongens iets vaker drinken dan meisjes (zowel recent als veel). Voor Nijmegen zien we juist dat de meisjes iets vaker drinken. Als we specifiek naar 2019 kijken zien we dat voor zowel recent drinken als bingedrinken de gemeente Nijmegen beter scoort dan het landelijk gemiddelde. Er zijn minder jongeren die recent alcohol hebben gedronken (Nijmegen: meisjes 22%/jongens 19% versus landelijk: meisjes 26%/jongens 27%) en er zijn minder jongeren die bingedrinken (Nijmegen: meisjes 15%/jongens 13% versus landelijk: meisjes 18%/jongens 19%). Met name op het vmbo en havo wordt er minder gedronken vergeleken met het landelijke. Voor het vwo zijn de cijfers vergelijkbaar. Bij de groep drinkers die ook bingedrinken zien we dat de Nijmeegse cijfers overeenkomen met het landelijk gemiddelde. Voor de regio zien we echter dat recent alcoholgebruik, bingedrinken en bingedrinken onder de groep van recente drinkers hoger is dan het landelijk gemiddelde. Mening ouders Landelijk zien we dat er zowel bij verstrekkers als bij ouders ruimte is voor versterking van hun verantwoordelijkheid en preventieve rol. Ouders die zelf veel drinken zijn toleranter ten aanzien van alcoholgebruik bij hun kinderen.

Hoewel de invloed van peers (leeftijdgenoten, vrienden) op het gedrag toeneemt met de leeftijd, blijven ouders invloed houden op het drinkgedrag van hun opgroeiende kind (Engels e.a., 2013) bijvoorbeeld via hun houding ten opzichte van alcohol of door de afspraken die zij met hun kind maken. Regionaal zien we tussen 2015 en 2019 een lichte stijging van het percentage ouders dat het goed vindt, of goed zou vinden als zijn/haar kind alcohol drinkt. Voor Nijmegen zien we deze stijging echter niet, hier lijkt het gelijk te blijven. Zowel regionaal als in Nijmegen vinden ouders van jongeren op het vmbo het vaker goed dat de jongere drinkt, of zou drinken.

2.2 Landelijke cijfers jongvolwassenen (16-24 jaar) Huidige beschikbare cijfers uit landelijk onderzoek onder mbo- en hbo- studenten en uit onderzoek onder jongeren en jongvolwassenen die frequent uitgaan (bron: expertisecentrum alcohol, Trimbos) laten het beeld zien dat acht op de 10 studenten van 16 t/m 18 jaar op het mbo en hbo ooit alcohol hebben gedronken. 80% Van de mbo-studenten en 68% van de hbo-studenten hebben dit afgelopen maand nog gedaan. Van de studenten in het mbo en hbo die drinken, drinkt 19% gemiddeld meer dan 10 glazen op een weekenddag. Dit percentage is onder 17-jarige mbo-studenten hoger (21%) dan onder 17-jarige vo-scholieren (11%) en hbo-studenten (12%). Algemeen bevolkingsonderzoek laat daarnaast zien dat riskant alcoholgebruik het meest voorkomt in de leeftijdscategorie

4

18-29 jaar. Dit geeft een indicatie dat studenten in het hoger onderwijs mogelijk een verhoogd risico hebben om riskant alcohol te gebruiken. In een onderzoek specifiek gericht op uitgaanspubliek van 16-35 jaar bleek dat bijna alle respondenten (98%) in het afgelopen jaar alcohol te hebben gebruikt en 82% deed dat wekelijks. Op een uitgaansdag (ruim 12 glazen) worden beduidend meer glazen gedronken dan op een andere dag (bijna 3 glazen).

3. Doelen en afspraken De cijfers die hierboven zijn beschreven en de vergelijking tussen deze cijfers zijn vertaald in lokale doelstellingen voor zowel de jongeren als de jongvolwassenen. Voor met name de laatste doelgroep was het lastig om lokale doelen te formuleren aangezien hier nog veel informatie over ontbreekt. Daarom lichten wij toe wanneer deze informatie wel beschikbaar komt en hoe we hier vervolgens op in zullen spelen. Vooralsnog zijn de doelen geformuleerd op de cijfers die nu beschikbaar zijn.

3.1 Lokale doelstellingen voor de doelgroep jongeren (12-16 jaar) De gemeente Nijmegen streeft ernaar dat haar jonge inwoners gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien. Alcohol hoort daar niet bij. Voor (jong)volwassenen adviseert de Gezondheidsraad (Gezondheidsraad, 2015) zowel mannen als vrouwen om geen alcohol te drinken of in ieder geval niet meer dan één standaardglas alcohol per dag2. Een sociale en fysieke omgeving die uitnodigt en stimuleert tot het gewenste gedrag is ondersteunend aan deze ambitie. Daarom zetten wij in op een adequate naleving van de Alcoholwet, het versterken van de sociale omgeving rondom jongeren en het faciliteren van een fysieke omgeving die gezond gedrag stimuleert. (Bron: Trimbos-instituut 2021). Op basis van de Alcoholwet formuleren wij de volgende hoofddoelstellingen: • Afname van alcoholgebruik en de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik onder de 18 jaar • Afname van dronkenschap en de schadelijke gevolgen van excessief alcoholgebruik (met name tijdens uitgaansavonden in het publieke domein). Daarnaast formuleren wij de volgende subdoelstellingen op basis van de Nijmeegse cijfers vergeleken met de regionale cijfers uit de Gezondheidsmonitor Jeugd (zie bijlage 9.1 en 9.2): Doelstelling gemeente Nijmegen Afname ooit hebben gedronken onder scholieren klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs

Nu Klas 2: 9% Klas 4: 45%

2024 Klas 2: 8% Klas 4: 42%

Afname recent alcoholgebruik onder scholieren klas 2 en 4 van het voorgezet onderwijs

Klas 2: 7% Klas 4: 33%

Klas 2: 6% Klas 4: 30%

Afname bingedrinken onder scholieren klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs

Klas 2: 4% Klas 4: 23% Meisjes: 69% Klas 2: 57% Vmbo: 77% Havo: 10%

Klas 2: 3% Klas 4: 20% Meisjes: 66% Klas 2: 54% Vmbo: 74% Havo: 9%

Afname bingedrinken onder de groep recente drinkers onder scholieren. Met specifieke aandacht voor meisjes in klas 2 van het vmbo. Afname ouders die het goed vinden dat hun kind drinkt of gaat drinken. Met specifieke aandacht voor ouders van havoleerlingen.

2

Een standaardglas is 250 ml bier, 100 ml wijn of 35 ml jenever (Gezondheidsraad, 2015).

5

De Nijmeegse cijfers zijn vergeleken met de regio erg goed. We vinden het belangrijk dat we deze goede cijfers vast weten te houden en dat we voorkomen dat de cijfers gaan stijgen. We zien dat recent alcoholgebruik en bingedrinken over de jaren heen steeds verder daalt. Het is daarom belangrijk dat we deze daling voort blijven zetten of dat deze daling zich stabiliseert. In ieder geval willen we voorkomen dat deze gaat stijgen. Bij ouders die het goed vinden of zouden vinden dat hun kind drinkt zien we met name bij de havoleerlingen een stijging (van 10% naar 13%). We willen ervoor zorgen dat dit niet verder stijgt. Als we kijken naar bingedrinken onder de groep recente drinkers, zien we vooral bij meisjes (65% naar 69%), vmbo-leerlingen (72% naar 77%) en klas 2 (52% naar 57%) een stijging. Daarom vragen deze groepen de meeste aandacht. Deze doelen zijn geformuleerd met de laatste cijfers bekend bij de GGD. We verwachten echter risico’s door de effecten van corona. In het voorjaar van 2022 gaan we daarom de doelen evalueren en aanvullen op basis van de informatie uit de coronamonitor die dan beschikbaar is. Wij verwachten dat dit effect kan hebben. Hieronder (3.3) gaan we dieper in op de mogelijke negatieve effecten van corona op het alcoholgebruik onder jongeren.

3.2 Lokale doelstellingen voor de doelgroep jongvolwassenen (16-24 jaar) Voor alle leeftijdsgroepen (van leerling tot student) en bij alle onderwijstypen is nog winst te behalen. Met name lijkt er veel gezondheidswinst te behalen bij de doelgroep studenten (hbo en wo), aangezien hier in verhouding tot de andere onderwijstypen nog weinig preventieve maatregelen worden toegepast. Overmatig en zwaar alcoholgebruik moet in de toekomst een minder vanzelfsprekend onderdeel van het studentenleven worden. In 2021 verwachten het Trimbos-instituut en de GGD GHOR Nederland voor het eerst landelijke cijfers naar buiten te brengen over alcohol- en drugsgebruik onder studenten in het hoger onderwijs. In samenwerking met het RIVM wordt dan de eerste landelijke monitor over psychische gezondheid en middelengebruik onder studenten uitgevoerd. Aangezien we geen specifieke cijfers hebben voor de doelgroep 16-24 jarigen in de stad Nijmegen, zullen we ons baseren, als studenten-en uitgaansstad, op landelijke cijfers vanuit de uitgaansmonitor en de eerdergenoemde studentenmonitor. Zodra de landelijke cijfers uit de studentenmonitor bekend zijn zullen we trachten daar concretere doelstellingen op te formuleren. We verwachten dat dit begin 2022 zal zijn.

3.3 Effecten van corona Bovenstaand geformuleerde doelen voor gemeente Nijmegen en de regio zijn in zekere mate afhankelijk van de effecten van corona en de getroffen maatregelen. Het Trimbos-instituut heeft door middel van een panelgesprek met experts uit het uitgaansleven, de evenementensector, horeca, politie, verslavingszorg, EHBO-diensten, beveiliging, gemeente, gedragswetenschap en het studentenleven een overzicht gemaakt met daarin de risico’s beschreven die het uitgaansleven na corona met zich meebrengt. Zie bijlage 9.3. De risico’s zijn: • Er kan sprake zijn van inhaalgedrag en ontremming • Uitgaanders drinken meer en duurdere alcohol • Uitgaanders hebben een lagere tolerantie • Er kan sprake zijn van overprikkeling • Er is nieuw (onervaren) deur- en barpersoneel die mogelijk minder goed kan signaleren. • Er zijn nieuwe en jonge uitgaanders • Uitgaanders weten niet meer waar de grens ligt. • Er is een houding van ‘Don’t tell me what to do’ na alle strenge maatregelen rondom corona. De verwachting is dat de effecten van corona invloed gaan hebben op het alcoholgebruik van jongeren en jongvolwassenen. Daarom hebben we twee regionale doelen geformuleerd die specifiek ingaan op deze risico’s:

6

• •

We monitoren de invloed die corona heeft op het alcoholgebruik van jongeren en jongvolwassenen zodat we tijdig onze doelen bij kunnen stellen, indien nodig. Wij vragen aandacht voor bovenstaande risico’s tijdens de interventies die uitgevoerd worden binnen het uitgaansleven, op scholen en bij ouders.

3.4 Samenwerkingsafspraken lokaal en regionaal Om te komen tot het actualiseren van het Preventie- en handhavingsplan van de gemeente Nijmegen voor de periode 2021-2024, is het noodzakelijk om terug te blikken op wat er bereikt is in de voorliggende periode (zie hiervoor ook het document ‘Evaluatie borgingsplan’). Samenvattend is er gedurende de periode voor 2017 regio brede inzet geweest voor de verschillende doelgroepen aan de hand van diverse interventies, maatregelen en beleidsafspraken. Na beëindiging van het project in 2016 stopte ook de projectstructuur. Dit na herhaalde pogingen om regionaal met de betrokken partijen om tafel te blijven. De regionale aanpak werd weer meer een lokale aangelegenheid. Hierbij bleek de ene gemeente actiever dan de andere. Grootste drijvende kracht achter deze tendens zijn de hoofdzakelijk positieve trends zoals beschreven in dit document, en de daarmee gepaard gaande beperking van de noodzaak tot regionale sturing. Dit is de reden dat er, zoals eerder beschreven, ervoor is gekozen om de werkzame elementen uit het regionale borgingsplan en het lokale preventie- en handhavingsplan te integreren. Gekozen is om regionaal waar mogelijk en lokaal waar nodig samen te werken met voldoende ruimte voor specifieke uitdagingen per gemeente.

Overlegstructuur Om de vastgestelde doelen uit dit plan goed te kunnen monitoren en te kunnen bijstellen indien nodig, zal er zowel regionaal als lokaal periodiek contact zijn tussen de verschillende partners. Specifiek zal er 2 keer per jaar een regionaal overleg zijn tussen de regiogemeenten, IrisZorg en de GGD Gelderland Zuid. In dit overleg worden goede ervaringen en actualiteiten met elkaar uitgewisseld en is de voortgang op de onderdelen waarop we regionaal samenwerken onderwerp van gesprek Deze onderdelen worden inhoudelijk toegelicht in hoofdstuk 6 ‘Handhaving’ en 7 ‘Monitoring en evaluatie’. Het overleg zal in april en in november plaatsvinden en gemeente Nijmegen neemt hiervoor het initiatief. Vanuit alle regiogemeenten sluiten beleidsadviseurs volksgezondheid en/of veiligheid aan bij dit overleg. Daarnaast zal er 2 keer per jaar een lokaal overleg zijn tussen de gemeente Nijmegen beleidsadviseur volksgezondheid en veiligheid, IrisZorg en GGD Gelderland Zuid. Tijdens deze overleggen wordt de voortgang van interventies besproken en bekeken of de vastgestelde doelen hiermee behaald worden. Tot slot zullen komend jaar de cijfers uit de coronamonitor en de studentenmonitor beschikbaar komen. Tijdens de regionale en lokale overleggen worden de resultaten uit deze monitors uitgebreid besproken zodat we eventueel doelen kunnen bijstellen of kunnen toevoegen.

Zo blijft dit plan actueel.

4. Juridisch kader Artikel 43a van de Alcoholwet regelt waaraan het preventie- en handhavingsplan moet voldoen. Hierin is het volgende geregeld: 1. De gemeenteraad stelt elke vier jaar een preventie- en handhavingsplan vast, gelijktijdig met de vaststelling van de nota gezondheidsbeleid (zoals bedoeld in artikel 13 van de Wet Publieke Gezondheid); 2. Het plan bevat de hoofdzaken van het beleid gericht op alcoholpreventie, met name onder jongeren, en de handhaving van de wet. 3. In het plan wordt in ieder geval aangegeven: a. Wat de doelstellingen zijn; b. Welke acties worden ondernomen om alcoholgebruik, met name onder jongeren te voorkomen;

7

c. d.

De wijze waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties worden ondernomen; Welke resultaten minimaal behaald dienen te worden.

5. Educatie, ondersteuning en vroegsignalering IrisZorg Preventie zet zich middels verschillende interventies in m.b.t. het vergroten van kennis over en bewustwording van de invloed van alcohol op de gezondheid van jongeren. Daarnaast is er aandacht voor het verschuiven van de sociale norm met betrekking tot de verhoogde leeftijdsgrens én het draagvlak voor de nieuwe Alcoholwet. In de omgeving van jongeren en jongvolwassenen staan drie doelgroepen centraal die invloed hebben op het alcoholgebruik: Alcoholverstrekkers, Ouders en Scholen. Deze doelgroepen hebben niet altijd voldoende kennis van de risico’s van alcohol voor jongeren of zij weten niet hoe zij kunnen bijdragen aan het voorkomen van (problemen door) alcoholgebruik. Daarom vormen zowel bewustwording van de risico’s als het bieden van handelingsperspectief een rode draad in de educatie aan Alcoholverstrekkers. (Bron: Trimbos-instituut 2021). Alcoholverstrekkers Verstrekkers van alcohol zijn verantwoordelijk voor de naleving van de Alcoholwet en aanvullende lokale regelgeving. Van hen wordt verwacht dat ze de leeftijdsgrens voor de verstrekking van alcohol kennen en naleven, evenals het verbod op doorschenken bij dronkenschap en het toelaten van personen in kennelijke staat van dronkenschap in de inrichting, de vereniging of het evenement.

Verschillende typen professionals zijn hierbij betrokken: leidinggevenden, bedrijfsleiders, filiaalmanagers, barpersoneel, barvrijwilligers, portiers, caissières, et cetera. Belangrijk is vooral dat een alcoholverstrekker zich bewust is van zijn/haar verantwoordelijkheid en handelingsperspectief heeft, ook wanneer er weerstand is bij de klant. Om alcoholverstrekkers hierin te bekwamen zijn trainingsprogramma’s ontwikkeld voor medewerkers van horeca, slijterijen, studentenverenigingen en sportverenigingen zoals de e-learnings over verantwoord alcohol verkopen. IrisZorg kan een face–to-face-training verzorgen over dit onderwerp. Scholen De school is een belangrijke pedagogische omgeving voor jongeren. IrisZorg preventie en de gezondheidsmakelaars School en Jeugd van de GGD Gelderland-Zuid gaan in gesprek met scholen hoe men zo effectief mogelijk, volgens de wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen verslavingspreventie (Onrust e.a., 2016), aan alcoholpreventie kunnen werken. Dit doet IrisZorg met het programma Helder op school, onderdeel van de Gezonde School. Door de schoolomgeving en alle school gerelateerde activiteiten alcoholvrij te houden, ondersteunt het onderwijs NIX18 en de norm dat alcoholgebruik niet vanzelfsprekend is. Ouders Ouders hebben invloed op het alcoholgebruik van hun kinderen (van der Vorst e.a., 2006; Smeets e.a., 2019).

De beschikbaarheid van alcohol in huis beperken en het stellen van regels zijn geschikte instrumenten om alcoholgebruik tegen te gaan. Naast het stellen van regels zijn andere beschermende factoren belangrijk: voorbeeldgedrag, een goede band tussen ouder en kind en een autoritatieve opvoedstijl. Bij een dergelijke opvoedstijl wordt het stellen van regels gekoppeld aan warmte en betrokkenheid. Een slechte ouder-kindrelatie en psychische problematiek of middelengebruik van de ouders zijn risicofactoren (bron: Trimbos-instituut 2021). Ook door regels te stellen die niet expliciet gaan over alcoholgebruik, kunnen ouders invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kind. Dan gaat het vooral over afspraken omtrent uitgaan, zoals hoe vaak ze uit mogen gaan en hoe laat zij thuis moeten zijn. Via verschillende kanalen, waaronder via de GGD en IrisZorg, worden ouders

8

voorgelicht over alcohol -en uitgaansopvoeding. Dit gebeurt via (online) ouderavonden, binnen een pubercursus of middels ondersteunende websites zoals www.hoepakjijdataan.nl en www.helderopvoeden.nl. Publiekscommunicatie en campagnes Draagvlak voor (handhaving van) alcoholbeleid is niet vanzelfsprekend onder burgers, ondernemers en andere professionals. Het draagvlak kan groeien als er meer begrip is voor de regels die er zijn rond verkoop en gebruik van alcohol. Dat vraagt kennis over alcohol en over de gevolgen van alcoholmisbruik bij het publiek. Publiekscampagnes lenen zich goed voor het vergroten van kennis en het ondersteunen van de norm dat alcohol er niet vanzelfsprekend bij hoort. Waar mogelijk wordt daarom door IrisZorg, in samenwerking met andere partners, aangesloten op campagnes als NIX18, Ik Pas, of Zien drinken doet drinken.

6. Handhaving Handhavingspool In de regio Rijk van Nijmegen wordt het toezicht op de Alcoholwet uitgevoerd door een pool buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s). Dit gespecialiseerde team voert onder regie van de Nijmeegse handhavingscoördinator de controles uit in opdracht van de deelnemende gemeenten. Op het moment van schrijven zijn dit alleen de gemeenten Berg en Dal en Nijmegen. Nijmegen legt een aantal keer per jaar verantwoording af aan de regiogemeenten hoe zij aan hun opdrachten heeft voldaan en wat de resultaten zijn. Handhavingsprotocol In een handhavingsprotocol legt de gemeente vast hoe zij omgaat met haar handhaving. Er staat in beschreven welke sanctiemiddelen in welk geval worden opgelegd. Zo kan er bij overtreding van een bepaalde regel bijvoorbeeld eerst een waarschuwing volgen, bij tweede overtreding een bestuurlijke boete, bij de derde een schorsing van de Drank- en horecavergunning van x weken, bij de vierde een intrekking van de vergunning. Bij overtreding van een andere regel kan de opbouw weer heel anders zijn. Onze burgemeester stelt het handhavingsprotocol vast.

Basiscontroles Onder de basiscontroles vallen de vergunningcontroles van: • Horecabedrijven met een vergunning zoals bedoeld in artikel 3 van de Alcoholwet; • Slijterijen met een vergunning zoals bedoeld in artikel 3 van de Alcoholwet; • Paracommerciële horecabedrijven (sportverenigingen, jongerencentra, dorpshuizen etc.) met een vergunning zoals bedoeld in artikel 3 van de Alcoholwet, waaraan op grond van de paracommerciële verordening beperkingen zijn gesteld met het oog op het voorkomen van oneerlijke concurrentie. Hotspotcontroles Hotspotcontroles zijn bedoeld om met name de naleving te controleren bij alcoholverkooppunten waar veel jongeren komen en waar de naleving van de leeftijdsgrenzen voor de verkoop van alcohol aan jongeren een risico is. Daarnaast is er bij deze bedrijven ook aandacht voor het verbod op zogenaamde ‘Happy Hours’. Leeftijdscontroles evenementen Aanvullend is er speciale aandacht voor evenementen waarvoor een ontheffing ex artikel 35 Alcoholwet is afgegeven en voor evenementen waarvoor geen ontheffing is afgeven, maar die wel een risico opleveren voor de verstrekking van alcohol aan jongeren. Controle drankgebruik <18 in voor publiek toegankelijke ruimte

9

De laatste controlemodaliteit is de controle op artikel 45 van de Alcoholwet. Het is op grond van dit artikel voor jongeren onder de 18 jaar verboden om op voor het publiek toegankelijke plaatsen alcoholhoudende drank aanwezig te hebben of voor consumptie gereed te hebben. Preventieve aanpak In de afgelopen projectperiode is de handhaving en preventie verder op elkaar afgestemd. Niet alleen op ambtelijk niveau, maar ook in de samenwerking tussen GGD/IrisZorg en de Nijmeegse Handhavingscoördinator en de boapool. In de eerste jaren is vooral gezocht naar een modus waarbij de preventiewerkers boa’s kunnen ondersteunen tijdens de controles en op welke wijze preventieactiviteiten en –maatregelen kunnen worden ingebouwd in het handhavingsprotocol. In de jaren erna is deze werkwijzen verder uitgewerkt en is bekeken op welke manier er een goede synergie ontstaat, zonder dat dit voor de partijen dubbel werk oplevert.

Zelfregulering sportkantines In het kader van zelfregulering in de naleving van leeftijdsgrenzen bij de verstrekking van alcohol (NIX18-aanpak) heeft de gemeente Nijmegen een vaststellingsovereenkomst gesloten met een aantal sportclubs en met bureau Objectief. Kern van de overeenkomst is dat sportverenigingen hun eigen controles financieren en daarbij aangespoord worden door een bonus-malusregeling. Bureau Objectief voert de controles uit en helpt de sportkantines met gedragswetenschappelijke inzichten. Sportverenigingen die niet kiezen voor zelfregulering vallen onder het reguliere gemeentelijke handhavingsbeleid. Datzelfde geldt voor verenigingen die niet voldoen aan de voorwaarden in de vaststellingsovereenkomst, zij vallen terug in het ‘gemeentelijke regime’. De gemeente grijpt bij de deelnemende sportkantines alleen in bij excessen.

7. Monitoring en evaluatie Om de resultaten van het beleid rond alcoholmatiging te evalueren en monitoren is het nodig om dit periodiek te onderzoeken. Hierbij maken we een onderscheid in onderzoek naar: • Houding en het gedrag onder de jeugdigen en hun opvoeders; • De beschikbaarheid van alcohol middels onderzoek naar de naleving van de Alcoholwet • De uitgevoerde interventies op het gebied van alcoholmatiging. Houding en gedrag onder jeugdigen en hun opvoeders Er wordt zoveel mogelijk aangesloten bij bestaande monitors en informatiebronnen. De GGD voert een keer per vier jaar de jeugdmonitor in klas 2 & 4 van het voortgezet onderwijs uit. Vanuit de volwassenenmonitor zijn gegevens beschikbaar vanaf de leeftijd van 19 jaar. Begin 2022 komt er een onderzoek bij jongvolwassenen van 1624 jaar aan. Deze is nieuw en zal landelijk centraal uitgevoerd worden. Via wijkmonitors/wijkprofielen verkrijgen we inzicht in de gezondheid en leefstijl van een bredere doelgroep. Naast het gedrag van jongeren is het (voorbeeld)gedrag van volwassenen even of misschien wel belangrijker dan dat van jongeren alleen. De volwassenenmonitor van de GGD geeft meer inzicht in dit gedrag en kan aanleiding zijn om op het drinkgedrag van volwassenen in te zetten om zo het voorbeeldgedrag van ouders richting jongeren positief te beïnvloeden.

Beschikbaarheid van alcohol middels onderzoek naar de naleving van de Alcoholwet Om het Lokaal Alcoholbeleid te kunnen bijstellen en het toezicht op de Alcoholwet te sturen is het nodig om te beschikken over data rond de naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar d.m.v. periodieke monitoring. De gemaakte samenwerkingsafspraken hierover vindt u bij paragraaf 3.4. De uitgevoerde interventies op het gebied van alcoholmatiging

10

Hierbij kan het gaan om lokale interventies maar ook om interventies die bovenlokaal en/of regionaal worden uitgevoerd. IrisZorg verantwoordt hierover jaarlijks inhoudelijk aan de gemeente Nijmegen. Hierin worden ook de resultaten vanuit het thema alcohol binnen het Lokaal Preventieakkoord meegenomen. Mystery shopping-onderzoek Om de resultaten van het beleid rond alcoholmatiging te evalueren zullen we gebruikmaken van een mystery shopping-onderzoek. We zullen dit onderzoek gemengd regionaal en lokaal uitvoeren. Het belangrijkste is dat de methodiek en de resultaten van het onderzoek gedeeld worden tussen de regiogemeenten. Op deze manier kunnen de resultaten vergeleken worden. Het is aan iedere gemeente zelf of ze meedoen met het regionale onderzoek of dat ze dit onderzoek zelf willen opzetten. In 2018 heeft Bureau Objectief het mystery shopping-onderzoek uitgevoerd. In 2020 zou dit onderzoek herhaald worden maar is dit door corona en het sluiten van de horeca niet doorgegaan. Het staat echter nog wel steeds op onze planning. Daarnaast willen we dit onderzoek later nog eens te herhalen om zo de effecten van onze maatregelen te kunnen meten. Dit is met de kanttekening dat we niet kunnen voorspellen wat corona en de maatregelen hiertegen verder gaan betekenen voor de horeca en daarom nog niet precies weten wanneer het uitvoeren van de onderzoeken haalbaar en zinnig zijn.

8. Lokaal preventieakkoord Nijmegen In het Preventie- en handhavingsplan sluit de gemeente zoveel als mogelijk aan op de doelstellingen van het Nationaal Preventieakkoord. In dit akkoord, dat in 2018 door meer dan 70 partijen is afgesloten, is preventie van problematisch3 alcoholgebruik een van de drie speerpunten. Een veelheid aan organisaties en maatschappelijke partners waaronder bedrijfsleven, sportorganisaties en onderwijsinstellingen verbond zich met het Akkoord aan het terugdringen van problematisch alcoholgebruik in 2040. Voor jongeren zijn specifieke doelstellingen opgenomen. Zo moet het drinken onder de 18 jaar afnemen van 45% naar 25% en uiteindelijk naar nul (Nationaal Preventieakkoord, 2020). Het binge drinken onder jongeren moet in 2040 met 30% tot 40% zijn afgenomen naar 45%. (Bron: Trimbos-instituut 2021). Eind 2019 heeft Nijmegen als eerste gemeente een lokaal preventieakkoord opgesteld en laten ondertekenen door inmiddels 51 partijen in de stad. Hiermee hebben zij afgesproken dat ze actief een gezonde leefstijl bij medewerkers, leerlingen, cliënten en patiënten stimuleren. Een rookvrije omgeving, meer bewegen en gezond eten, mentale fitheid en bewustwording van de risico’s van alcoholgebruik zijn de prioriteiten. Het doel van het akkoord is de fysieke én mentale gezondheid van Nijmegenaren aanzienlijk te verbeteren.

In het Lokaal preventieakkoord benoemen we – in navolging van het landelijke preventieakkoord –alcohol gebruik als een van de actiethema’s. Als Wij zijn groen gezond en in beweging Nijmegen zeggen we daarover: We willen dat de keuze om alcohol te drinken een meer bewuste keuze is, waarbij mensen weten wat de gezondheidseffecten zijn. Met als resultaat een daling van het alcoholgebruik in alle leeftijdsgroepen. We zetten in op bewustwording, kennis, toegang, toezicht en handhaving met specifieke aandacht voor jongeren en studenten. We dragen bij aan de bewustwording van de risico’s van alcoholgebruik binnen de eigen organisatie.

In het NPA wordt onder problematisch alcoholgebruik verstaan: Al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar, drinken door zwangere vrouwen, overmatig drinken, zwaar drinken, regelmatig bingedrinken, een drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat een adequate aanpak van bestaande problemen verhindert. 3

11

Daarnaast willen we toewerken naar een stad waarin het normaal is te zeggen dat je ‘even past’, een avond ‘dranquilo4’ doet of helemaal niet drinkt. Wij denken dat de kracht op dit thema zit in op een positieve wijze aandacht te genereren. Ik Pas/ Dry January is hiervoor een mooie interventie. Door je alcoholgebruik tijdelijk op pauze te zetten maak je mensen bewuster van de invloed van niet-drinken op hun welbevinden en experimenteert men met alternatief gedrag.

4 Dranquilo doen is gezond! is een slogan die steeds meer gebezigd wordt. De term dranquilo komt van het Spaanse woord ‘tranquilo’,

wat ‘kalm aan’ betekent. Als je – korter of langer – geen alcohol drinkt, geef je dat aan door te zeggen: “Ik ben dranquilo” of “Vanavond doe ik lekker dranquilo”.

12

9. Bijlagen 9.1 Cijfers Nijmegen en regio Gelderland zuid Recent alcohol gedronken Nijmegen

Regio Gelderland Zuid

2003 2007 2011 2015 2019 Klas 2 40 23 14 9 7 Klas 4 73 68 55 42 33 Meisjes 57 45 33 25 22 Jongens 56 48 36 29 19 Vmbo 57 46 36 30 22 Havo 54 46 35 26 23 Vwo 62 49 30 23 15

100

% recent alcohol gedronken

50

0

2003 2007 Klas 2 Jongens

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

2011 Klas 4 vmbo

2015

2019 Meisjes havo

2011 18 62 38 41 43 42 27

2015 16 53 33 37 39 33 28

2019 12 44 28 30 33 27 21

% recent alcohol gedronken

0

2003 2007 2011 Klas 2 Klas 4 Jongens vmbo

2015 2019 Meisjes havo

Regio Gelderland Zuid

2003 2007 2011 2015 2019 22 13 8 5 4 70 50 40 29 23 34 30 23 16 15 37 35 24 20 13 39 36 27 21 17 31 29 24 17 15 29 24 15 12 8

% binge drinken

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo 100

2003 2007 2011 2015 2019 27 17 10 10 7 54 52 45 37 33 37 32 25 22 19 43 36 28 26 22 44 38 31 30 26 38 32 28 20 18 27 23 14 14 11

% binge drinken

50

50

0

100

2007 31 71 49 52 52 49 46

50

Bingedrinken Nijmegen

100

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

2003 49 78 61 63 63 64 55

2003 2007 Klas 2 Jongens

2011 Klas 4 vmbo

2015

2019 Meisjes havo

0

2003 2007 Klas 2 Jongens

2011 Klas 4 vmbo

2015

13

2019 Meisjes havo

Bingedrinken, onder de groep recente drinkers Nijmegen

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

2003 2007 2011 2015 2019 54 55 55 52 57 66 73 72 69 71 59 66 69 65 69 66 72 69 69 68 68 78 76 72 77 58 64 68 66 67 47 50 51 54 54

90

% binge drinkes binnen de groep drinkers (recent)

40

2003 2007 Klas 2 Jongens

2011 Klas 4 vmbo

2015 2019 Meisjes havo

Regio Gelderland Zuid

2003 2007 2011 2015 2019 56 55 54 63 63 69 73 72 70 75 60 65 66 67 70 68 69 69 70 75 70 74 72 77 80 60 65 67 60 67 48 50 52 52 53

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

% binge drinkes binnen de groep drinkers (recent)

90

40

2003 2007 Klas 2 Jongens

2011 Klas 4 vmbo

2015

2019 Meisjes havo

Ouders vinden het goed of zouden het goed vinden als kind drinkt Nijmegen Regio Gelderland Zuid

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

50

0

2015 2019 4 5 20 19 12 12 14 13 16 15 10 13 8 8

Klas 2 Klas 4 Meisjes Jongens Vmbo Havo Vwo

% ouders vinden het goed of zouden het goed vinden als kind drinkt

2015 Klas 2 Jongens

Klas 4 vmbo

2019 Meisjes havo

2015 2019 7 7 28 30 9 18 9 20 21 23 17 18 10 12

50 % ouders vinden het goed of

zouden het goed vinden als kind drinkt

0

Klas 22015 Jongens

Klas 4 vmbo

9.2 Cijfers 2019, vergelijking landelijk, regionaal en lokaal

14

2019 Meisjes havo

Recent alcohol 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0

Klas 2

Klas 4

Meisjes Jongens Nijmegen

Gelderland-Zuid

vmbo

havo

vwo

havo

vwo

Landelijk

Binge drinken 35 30 25 20 15 10 5 0

Klas 2

Klas 4

Meisjes Jongens Nijmegen

Gelderland-Zuid

vmbo Landelijk

Binge drinken, onder de groep recent drinkers 100 80 60 40 20 0

Klas 2

Klas 4

Meisjes Jongens Nijmegen

Gelderland-Zuid

vmbo

havo

vwo

Landelijk

15

16

9.3 Uitgaan na corona – resultaten expertpanel | Trimbos-instituut

17

18