Milieujaarverslag 2021

Milieujaarverslag 2021

Map = Brieven en huisstijldocumenten / sjab = Nota, beleids- of projectplan

Samenvatting In 2021 is een groot aantal activiteiten ondernomen op milieugebied. Grootschalig, kleinschalig, innovatief, routinematig. Een greep hieruit: In 2021 hebben we de RES 1.0 ingediend bij het Rijk, waarin de ambitie is vastgelegd om 1,62 Twh bij te dragen aan de landelijke doelstelling van 35Twh grootschalige opwek op land. We gaven een vervolg aan het project ‘zon op bedrijfsdaken’. Via dit project hebben eind 2020 11 bedrijven in totaal 17 SDE++ subsidies aangevraagd voor een totale opwek van circa 5,5 MW. Eind 2021 is de bouw van Zonnepark de Grift afgerond. Het zonnepark heeft 11.000 zonnepanelen en een vermogen van ruim 5 MWp. Genoeg om 1.475 huishoudens per jaar van duurzame energie te voorzien. Ondanks het 2de coronajaar op rij met diverse lockdowns en een maandenlange avondklok heeft het fysieke Energieloket elke maand meer dan 100 nieuwe klanten kunnen bijschrijven, die informatie en advies vroegen, naast de terugkerende klanten. Verder is in 2021 een voorlichtingscampagne gerealiseerd om kantooreigenaren tijdig te wijzen op de verplichting om per 1/1/2023 label C te hebben voor hun kantoorpand. In 2021 zijn er 163 duurzaamheidsleningen toegekend.

Er zijn 162 regenpijpen afgekoppeld van het riool met behulp van de subsidieregeling en is er een record aantal van 124 groendaken aangevraagd en toegekend, waardoor het noodzakelijk was het subsidieplafond te verhogen. Het Horeca-actieteam (HAT) pakt alle aanvragen van horeca-ondernemers integraal op. Ook de bedrijfsbezoeken geschieden integraal met milieu, bouwen en brandweer. In 2021 zijn 54 integrale horeca-bezoeken uitgevoerd. Het afgelopen jaar hebben toezichthouders van de ODRN 142 extra milieucontroles energiebesparing uitgevoerd. Daarbij besteedden de toezichthouders vooral aandacht aan kantoren, onderwijsinstellingen, sauna’s, zwembaden en sportfaciliteiten. Het extra toezicht op naleving van de regels moet binnen enkele jaren een vermindering van energieverbruik opleveren. In dit rapportagejaar zijn 916 milieuklachten afgehandeld. ARN BV heeft in september '21 samen met Waterschap Rivierenland een luierverwerkingsinstallatie geopend, uniek in Nederland en Europa. Onder thermische druk worden gevaarlijke stoffen afgebroken, kunststof teruggewonnen en extra biogas opgewekt. We zijn gestart met de gescheiden inzameling van luiers en incontinentiemateriaal en schalen dat in 2022 verder op.

En bij de Radbouduniversiteit is met de hulp van gemeente Nijmegen, Dar en ARN een promovendus aangesteld die zich gaat richten op het aankoopgedrag en scheidingsgedrag van consumenten. In een motie die op 27 januari 2021 is aangenomen riep de gemeenteraad het college op om op korte termijn op structurele basis onderzoek te laten uitvoeren naar de luchtkwaliteit en samenstelling van de neerslag van stoffen en om bronnen in Nijmegen West en de (mogelijke) gevolgen voor de gezondheid van inwoners in kaart te brengen. Het eerste deel van de motie heeft geresulteerd in het meetplan luchtkwaliteit Nijmegen-West. Het tweede deel van de motie vroeg om de bronnen van luchtemissies in kaart te brengen. Dit heeft geresulteerd in een inventarisatierapport van relevante bedrijven met luchtemissie in Nijmegen West en Weurt. In dit inventarisatierapport wordt de meest actuele informatie gebundeld voor de bedrijven waarvoor wij als gemeente bevoegd gezag zijn. Ook de bedrijven op Nijmegen West en Weurt waar de provincie Gelderland bevoegd gezag is, zijn in kaart gebracht. In 2020 is 12.503 ton CO2 uitgestoten door de gemeentelijke organisatie (de footprint van 2021 is nog niet bekend). Dit en nog veel meer is te lezen in het Milieujaarverslag 2021.

1

Inhoudsopgave Samenvatting Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1: Energietransitie Paragraaf 1.1 Energiecijfers Paragraaf 1.2 Regionale energietransitie Paragraaf 1.3 Energiebesparing en –transitie bij bedrijven Paragraaf 1.4 Energie besparen in woningen Paragraaf 1.5 Diversen Paragraaf 1.6 Indicatoren Hoofdstuk 2: Klimaatbestendige en groene stad Paragraaf 2.1 Activiteiten en resultaten Paragraaf 2.2 Indicatoren Hoofdstuk 3: Bedrijven en circulaire economie Paragraaf 3.1 Bedrijven Paragraaf 3.2 Circulaire stad Paragraaf 3.3 Afval Paragraaf 3.4 Indicatoren Hoofdstuk 4: Vitale en gezonde stad Paragraaf 4.1 Lucht Paragraaf 4.2 Geluid Paragraaf 4.3 Bodem en ondergrond Paragraaf 4.4 Indicatoren Hoofdstuk 5: Duurzame overheid Paragraaf 5.1 Inrichting en beheer openbare ruimte Paragraaf 5.2 Gemeentelijk vastgoed Paragraaf 5.3 Inkoop Paragraaf 5.4 Duurzame gebiedsontwikkeling Paragraaf 5.5 Verduurzaming van de samenleving via netwerken Paragraaf 5.6 Indicatoren Bijlage 1: Indicatoren uit stadsrekening 2021

2

1 2 3 4 4 5 5 7 12 13 16 16 19 24 24 28 29 30 32 32 35 36 38 40 40 41 43 43 44 46 47

Inleiding Het Verdrag van Aarhus stelt dat het verlenen van toegang tot milieu-informatie aanwezig bij de overheid niet alleen een passieve toegang dient te zijn ( d.i. informatie verstrekken wanneer een burger of milieuvereniging erom vraagt), maar dat de overheid ook aan "actieve" informatieverstrekking moet doen. Dat doen wij sedert 1999 door middel van het opleveren van een Milieujaarverslag. We volgen de opzet van het in september 2019 door het College vastgestelde “Uitvoeringsagenda duurzaamheid”. In het digitale nieuwsblad blad Gruuun van de Nijmeegse milieubeweging werd in het verleden eens verwezen naar dit verslag. “Wie eens een inzicht wil krijgen in wat de gemeente doet is het milieujaarverslag leuke lectuur. Geen spannende roman, maar wel goed leesbaar. Met veel concrete voorbeelden”. Dat is precies wat we ieder jaar beogen met dit verslag, een zeer uitgebreide feitelijke verslaglegging. Maar nieuw is dat we sinds 2020 een eerste proeve van monitoring doen. Niet alleen de ondernomen activiteiten en resultaten van dit jaar worden beschreven, maar om de voortgang te kunnen monitoren hebben we gewerkt aan het opstellen van indicatoren die zo nauw als mogelijk aansluiten bij de beleidsdoelen *. Een aantal indicatoren is daadwerkelijk al “gevuld” en een aantal is hier opgenomen die we de komende jaren willen gaan volgen.

* In de stadsrekening zijn ook indicatoren opgenomen (zie bijlage). De indicatoren uit de Stadsrekening en dit Milieujaarverslag zijn hetzelfde dan wel aanvullend op elkaar.

3

Hoofdstuk 1: Energietransitie Bestuurlijke producten: vastgestelde college- en raadsbesluiten: - Regionale Energiestrategie (RES 1.0) Arnhem Nijmegen, 28-04-2021 - Uitvoeringsregeling Aanjaagfonds Energietransitie Nijmegen aangepast, 14-12-2021

Paragraaf 1.1 Energiecijfers In de energie monitoringrapportage is het verbruik van aardgas, elektriciteit en warmte en de duurzame energie opwek gerapporteerd voor de periode 2008-2020: https://www.nijmegen.nl/fileadmin/bestanden/bestuur/bestuursdossiers/energietransitie/Energiemonitoring2008-2020-211209.PDF De lange termijn doelstelling van de gemeente Nijmegen is om in 2045 energieneutraal te zijn. In de rapportage “Op weg naar een energie neutrale stad in 2045 Routekaart, 28 juni 2013” is een aantal scenario’s uitgewerkt om te komen tot een energie neutrale stad. In de onderstaande figuur is het scenario ‘2045-Max’ in een grafiek weergegeven waarin het energieverbruik en –opwek per jaar is af te lezen. De rode lijn geeft het energieverbruik in een bepaald jaar weer, de blauwe de hoeveelheid duurzame opwek. In 2045 kruisen deze lijnen elkaar en wordt er evenveel duurzaam opgewekt als er energie wordt verbruikt. In dezelfde figuur is af te lezen hoe het daadwerkelijk energieverbruik (groene lijn) en –opwek (paarse lijn) in de voorafgaande jaren 2008 t/m 2020 is verlopen.

Uit de tabel is het volgende op te maken: • Het energieverbruik (historie) vertoont grote fluctuaties • Het energieverbruik (historie) volgt eerst de doelstellingslijn en duikt daarna onder de doelstellingslijn; er wordt minder energie verbruikt dan volgens de prognose. • De energie opwek (historie) vertoont een min of meer gelijkmatige opwaartse trend zonder grote fluctuaties. • De energie opwek (historie) ligt onder de doelstellingslijn; er wordt minder duurzame energie opgewekt dan volgens de prognose. De grote fluctuaties in het energieverbruik zijn het gevolg van eenmalige grote gebeurtenissen in een bepaald jaar. Zo veroorzaakt de snelle sloop van een aantal bedrijfsgebouwen in het Waalfront een forse verlaging in het

4

energieverbruik dat jaar. Daarnaast hebben een aantal bedrijven in een bepaald jaar hun productie gewijzigd (NXP) of zijn gestopt. De fluctuaties van het energie verbruik zijn dus niet het gevolg het vergaand isoleren van gebouwen of het verbeteren van productieprocessen. Door dergelijke gebeurtenissen komt het daadwerkelijke energieverbruik sneller onder de doelstellingslijn. De curve van de energie opwek vertoont minder grote fluctuaties, omdat er minder grote duurzame projecten zijn die de opwek in ene keer sterk verhogen. Wel is in 2014/2016 een kleine stijging te herkennen wat te relateren is aan de plaatsing van windturbines in het noorden van Nijmegen en de aansluiting van het warmtenet op de ARN. De doelstelling van de energie opwek ligt onder de doelstellingslijn. Het “tekort” aan duurzame opwek in 2020 is gelijk aan het “overschot” aan besparing in 2020. Daarmee wordt per saldo de energiedoelstelling 2020 behaald.

Paragraaf 1.2 Regionale energietransitie • Groene Metropoolregio De regio Arnhem Nijmegen heeft in 2013 een gezamenlijke routekaart energietransitie vastgesteld, die in 2018 is geactualiseerd. Tussendoel is om in 2030 55% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. De projecten uit de routekaart energietransitie zijn vanaf 2020 opgenomen in de regionale agenda van de Groene Metropoolregio. Denk bijvoorbeeld aan het verduurzamen van bedrijven en bedrijventerreinen, mobiliteit en de gebouwde omgeving. • Regionale Energiestrategie (RES) Op 1 juli 2021 heeft de regio Arnhem Nijmegen de RES 1.0 ingediend bij het Rijk. In de RES 1.0 hebben we de ambitie vastgelegd om 1,62 TWh bij te dragen aan de landelijke doelstelling (35 TWh grootschalige opwek op land). Daarnaast zijn we begonnen aan een regionale strategie voor de warmtetransitie, waarbij we vooral kijken naar de bovenlokale verdeling van vraag en aanbod van warmte.

Paragraaf 1.3 Energiebesparing en –transitie bij bedrijven • Power2Nijmegen Het bedrijvennetwerk Power2Nijmegen zet zich in voor een energieneutraal Nijmegen in 2045. Het netwerk bestaat voornamelijk uit bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en overheden. Leden blijven op de hoogte van elkaars ontwikkelingen via de website, sociale media en de nieuwsbrief van Power2Nijmegen. Zij treffen elkaar tijdens de halfjaarlijkse bijeenkomsten. Momenteel heeft het netwerk ruim 600 leden. In 2021 is hard gewerkt aan een professionelere uitstraling en betere toegankelijkheid van het netwerk Power2Nijmegen. Hiervoor is een nieuwe huisstijl ontworpen en een eigen landingspagina ingericht op de gemeentelijke website. Ook is het ‘Aanjaagfonds Energietransitie voor bedrijven’ te vinden op de gemeentelijke subsidiepagina. Dit fonds is voor bedrijven of organisaties met een idee voor een onderzoek of project gericht op energiebesparing en duurzame energieopwekking. Power2Nijmegen bepaalt met een adviesgesprek of u voor uw idee een aanvraag kunt indienen. In 2021 hebben drie initiatieven gebruik gemaakt van dit fonds. Dit jaar heeft het online ‘Powernap’ event plaatsgevonden waarbij ’coronaproof’ een podium is geboden aan relaties die al mooie stappen maken in de energietransitie. Het online event had een groot bereik met zo’n 250 weergaven.

Het fysieke Energy Innovation Event kon in verband met de verscherpte coronamaatregelen niet doorgaan en is verzet naar het voorjaar 2022. Gedurende het gehele jaar zijn er diverse online nieuwsberichten uitgezet met herkenbare fotobanners in de nieuwe huisstijl. Ook is de nieuwsbrief opnieuw vormgegeven en overzichtelijker ingedeeld. Daarnaast is

5

Power2Nijmegen in 2021 in twee Nijmeegse businessbladen onder de aandacht gebracht. Het jaar is afgerond met een persoonlijke videoboodschap van wethouder Wijnia verwerkt in een nieuwjaarskaart voor alle leden. Hierin is ook het 10-jarig bestaan van Power2Nijmegen aangekondigd dat in 2022 wordt gevierd. De voorbereidingen voor dit jubileumjaar zijn al in volle gang! • Toezicht energiebesparing bij bedrijven Bedrijven die meer dan 50.000 kWh of 25.000 m3 gas gebruiken zijn verplicht om energiebesparende maatregelen te nemen die ze binnen 5 jaar terug verdienen. In Nijmegen gaat het naar schatting om ongeveer 1200 bedrijven. Veel ondernemers vinden het onderwerp vrij complex en weten niet zo goed hoe ze het aan moeten pakken en wat de verschillende energiebesparende maatregelen opleveren. De energiecontroles zijn een belangrijke instrument om tot uitvoering van de benodigde energiemaatregelen te komen. Hieronder staan de resultaten van de aantallen energiecontroles door de ODRN: Aantal uitgevoerde EML-controles in 2018 conform subsidievoorwaarden 64 Aantal uitgevoerde EML-controles in 2019 conform subsidievoorwaarden 132 Aantal uitgevoerde EML-controles in 2020 conform subsidievoorwaarden 108 Aantal uitgevoerde EML-controles in 2021 conform subsidievoorwaarden 143 Naast de EML-controles die zijn uitgevoerd zijn er in 2021 ook 33 EML-controles gestart maar vervolgens afgebroken.

Tijdens de voorbereiding of tijdens de controles bleek namelijk dat de bedrijven kleinverbruikers waren waarop de energiebesparingsplicht niet van toepassing is. Deze controles zijn niet meegeteld in bovenstaande overzicht maar zijn wel relevant omdat ze inzicht geven in welke categorie een verbruiker valt. Bij uitgevoerde EML-controles is vastgesteld dat 73 bedrijven (51%) van de 143 bedrijven de verplichte energiebesparende maatregelen niet of niet geheel hadden uitgevoerd. Als bij de 1e hercontrole blijkt dat de maatregelen nog niet zijn genomen krijgt het bedrijf of de instelling een brief met een voornemen voor het opleggen van een last onder dwangsom met opnieuw een hersteltermijn. Daarna volgt de 2e hercontrole en als het dan nog niet in orde is wordt de dwangsom opgelegd en de 3e hercontrole ingepland. Met name door de hersteltermijnen beslaat dit proces al snel enkele jaren. Gedurende het handhavingstraject neemt het merendeel van de bedrijven de maatregelen zonder bestuursdwang. Uiteindelijk is het maar bij een heel klein deel van de bedrijven nodig om de maatregelen af te dwingen met een handhavingsbesluit. Op 31 december was dat bij 6 (3%) gecontroleerde inrichtingen uit de jaren 2018 en 2019 het geval. Slechts bij 1 inrichting was het zelfs na het opleggen van een handhavingsbesluit niet op orde en werd de opgelegde dwangsom verbeurd.

Daarnaast is aan de ODRN opdracht gegeven om de energievoorschriften te actualiseren van 37 Type C bedrijven. Hiervan bleken al 16 kleinverbruiker te zijn waarbij de energievoorschriften ongewijzigd kunnen blijven Van twee van de bedrijven was de vergunning al actueel en was actualisatie niet nodig. Dat betekent dat bij maximaal 19 bedrijven de energievoorschriften aangepast moeten worden. Inmiddels zijn bij vijf bedrijven de energievoorschriften geactualiseerd en afgerond. Verder is in 2021 een voorlichtingscampagne gerealiseerd om kantooreigenaren tijdig te wijzen op de verplichting om per 1/1/2023 label C te hebben voor hun kantoorpand. • Grootschalig zon op dak We gaven een vervolg aan het project ‘zon op bedrijfsdaken’. Via dit project hebben eind 2020 11 bedrijven in totaal 17 SDE++ subsidies aangevraagd voor een totale opwek van circa 5,5 MW. Na toekenning hiervan door RVO heeft een aanvrager nog 1,5 jaar de tijd om de definitieve investeringsbeslissing te nemen en dit daadwerkelijk te realiseren. Wij bleven ook in 2021 hierover in contact met de betreffende bedrijven om ze waar mogelijk verder te faciliteren in de realisatie. Door het on-hold zetten van het provinciale programma ‘Verzilver uw dak’ heeft het project minder aandacht gekregen dan in 2020.

Toch hebben we stappen gezet: er zijn uitwerkingen gestart voor uitbreiding van het huidige Energieloket Nijmegen met een energieloket waar ook bedrijven terecht kunnen.

6

Daarin zoeken we ook de regionale samenwerking binnen de Groene Metropoolregio. En we zijn gestart met uitwerking van het stimuleringsproject ‘de Zonnedakaward’. We hebben de mogelijkheden onderzocht voor toepassing van energiecoöperaties bij en op bedrijfsdaken en de problemen die mogelijk ontstaan door netcongestie. Met private partijen is gekeken naar de mogelijkheden voor het opzetten van grote solar-carports. Tot op heden zijn de businesscasussen hiervoor echter nog niet sluitend. We anticiperen op komende wetgeving binnen de Omgevingswet, waarbij het voor gemeenten middels maatwerkvoorschriften mogelijk wordt om zonnepanelen te verplichten op bestaande en nieuwe bouwwerken met industriële en overige functies. • Grootschalige energieopwekking De gemeente Nijmegen wil zoveel mogelijk duurzame energie binnen de eigen grenzen opwekken. Het windpark Nijmegen-Betuwe en het zonnepark bij ENGIE zijn al gerealiseerd. Daarnaast lopen nog drie andere projecten voor grootschalige opwek. Windpark de Groene Delta In het najaar van 2021 heeft ENGIE op het voormalige Electrabel-terrein twee windmolens gebouwd. Deze leveren vanaf het voorjaar 2022 duurzame energie voor ongeveer 6.000 huishoudens. Zonnepark A73 Langs de A73 wordt een zonnepark ontwikkeld van ca. 44 ha. Het gaat om een combinatie van zon en gewassenteelt. Naar verwachting start de bouw in het najaar van 2022.

Zonnepark De Grift Eind 2021 is de bouw van Zonnepark de Grift afgerond. Het zonnepark heeft 11.000 zonnepanelen en een vermogen van ruim 5 MWp. Genoeg om 1.475 huishoudens per jaar van duurzame energie te voorzien. Zonnepark de Grift is, net als het windpark, eigendom van burgers. Het zonnepark maakt gebruik van cable pooling. Dit betekent dat de stroom van het zonnepark via de kabel van het windpark naar het elektriciteitsnet gaat. Cable pooling bespaart investeringen en zorgt dat het elektriciteitsnet minder wordt belast. Overigens hebben in september 2021Tennet en Liander aangegeven tegen netcongestieproblemen in Gelderland aan te lopen. De capaciteit van het elektriciteitsnetwerk is bijna bereikt. Genoemde netwerkbeheerders gaan terughoudend om met de mogelijkheid om nieuwe grote zonneprojecten op het net aan te sluiten. Dit betekent dat grote zonneprojecten ‘in de wacht worden gezet’ totdat meer capaciteit beschikbaar is. Kleinere projecten tot circa 250 zonnepanelen en particulieren met lage aantallen kunnen in principe nog wel aangesloten worden.

Paragraaf 1.4 Energie besparen in woningen • Energie besparen in woningen Met de verkregen subsidie vanuit de Rijks Regeling Reductie Energiegebruik (RRE) hebben we in 2019 en 2020 activiteiten voor woningeigenaren georganiseerd. Dit jaar hebben we opnieuw vanuit deze regeling subsidie ontvangen en vanaf najaar 2021 organiseren we hiermee nieuwe activiteiten om zowel eigenaren als huurders te informeren, adviseren en ontzorgen bij het besparen van energie. Duizenden huishoudens doen mee. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het uitgeven van cadeaubonnen ter waarde van €50,- waarmee woningeigenaren en huurders energiebesparende producten kunnen aanschaffen zoals radiatorfolie, tochtstrips en ledlampen. Om de cadeaubonnen ook terecht te laten komen bij minima wordt samengewerkt met de voedselbank en woningcorporaties. Bij de voedselbanklocaties kunnen Nijmegenaren met beperkte financiële middelen een afspraak maken met een energiecoach die thuis persoonlijk advies geeft over energie besparen. Met de cadeaubonnen voor huiseigenaren willen we vooral bewust maken en stimuleren om verdergaande energiebesparende maatregelen aan de eigen woning te nemen. We zetten de regeling daarnaast in om huiseigenaren te adviseren en te ontzorgen bij het nemen van grotere maatregelen, zoals dak-, raam-, vloer of gevelisolatie of bij de aanschaf van zonnepanelen of een (hybride) warmtepomp.

Dit doen we onder andere door

7

het inzetten van energiecoaches die bewoners thuis kunnen adviseren, het actief aanbieden van energiescans, het begeleiden van VvE’s in verduurzamen en het organiseren van collectieve inkoopacties voor zonnepanelen, isolatie en hybride warmtepompen. Daarnaast ondersteunen we initiatieven van groepen bewoners die gezamenlijk energie willen besparen of opwekken met een subsidie van maximaal € 5.000,- per initiatief. • Energiebesparingsproject Stap In! in Hatert en Hees STAP IN! is een project van de European Climate Foundation voor huurders en eigenaren van koopwoningen. Van STAP IN! krijgen bewoners tips hoe je energie kunt besparen en worden zij uitgenodigd voor activiteiten en gezamenlijke inkoopacties in de wijk en zij kunnen de gratis SlimWonen App downloaden. STAP IN! Loopt in de wijken Hees en Hatert en wordt ondersteund door de gemeente en woningcorporaties Portaal, Talis en WoonGenoot. STAP IN! is afgelopen zomer begonnen met het uitnodigen van bewoners om deel te nemen aan de app, een bespaarkrant en flyers. Ook wordt deelname gevraagd via social media en worden webinars gehouden over overstappen van energieleveranciers en bespaartips. Alle acties hebben geleid tot een deelname van 13% van de betrokken huishoudens.

Daarnaast is verder gewerkt aan het ontwikkelen van een dashboard waarin de resultaten van het gebruik van de app en de daadwerkelijk gerealiseerde besparingen worden gemonitord. • WOAB (Woningabonnement) Nijmegen De provincie, Talis en de gemeente Nijmegen slaan de handen ineen en werken samen met WOAB Woningabonnement bij de ondersteuning van het verduurzamen van 60 particuliere woningeigenaren van zogenaamd gespikkeld bezit in Hatert. Deze 60 koopwoningen bevinden zich tussen huurwoningen van Talis. Talis is bezig met het verduurzamen van deze huurwoningen. Het WOAB Woningabonnement ontzorgt de particuliere huiseigenaren en biedt energieadvies, realiseert de technische maatregelen, organiseert de financiering en levert over alle aangebrachte maatregelen een energieprestatiegarantie. Het WOAB project (www.woab.nl) bevindt zich in de fase dat het eerste onderzoekrapport opgeleverd gaat worden met aanbevelingen. Het rapport is te zijner tijd te vinden via de gemeentelijke website onder het dossier “energietransitie”. • Het Energieloket Nijmegen neemt duidelijkere vorm aan in 2021 Het loket levert een bijdrage aan de ambitie van Nijmegen en onze regiogemeenten om in 2045-2050 energieneutraal te zijn. Het Energieloket is de plek waar inwoners geholpen worden om duurzamer te wonen, hun woning te verbeteren, maatregelen te nemen en hernieuwbare energie op te wekken.

Het Energieloket vormt een essentiële brug tussen het gemeentelijke energiebeleid en de eindgebruiker, het vertaalt de ambitie van de gemeente naar praktische omstandigheden in de leefomgeving van de inwoners en helpt met de realisatie. We hebben in Nijmegen nu een digitaal loket voor de eerste oriëntatie en de eerstelijnsvragen en daarnaast een fysiek loket met spreekuren en laagdrempelige bereikbaarheid voor maatwerkadvies. Het Energieloket draagt op die manier ook bij aan de opgave om de bebouwde omgeving energieneutraal en aardgasvrij te maken en is afgelopen jaar ook fysiek actief met spreekuren in de pilotwijken Hengstdal, Bottendaal en Zwanenveld. Ook in de regio Rijk van Nijmegen is het fysieke loket aanwezig in verschillende gemeenten die deze dienst van de gemeente Nijmegen afnemen. Het is het eerste aanspreekpunt voor bewoners en biedt zelf diensten aan voor bewoners of wijst eigenaar-huurders juist op aantrekkelijke regelingen, campagnes en andere dienstverleners, zoals een energiecoöperatie, een energiecoach, een financieel adviseur, wijkregisseur of uitvoerende partijen. Ondanks het 2de coronajaar op rij met diverse lockdowns en een maandenlange avondklok heeft het fysieke Energieloket elke maand meer dan 100 nieuwe klanten kunnen bijschrijven, die informatie en advies vroegen, naast de terugkerende klanten die steeds verder in de klantreis vorderen.

Dit komt omdat thema’s als klimaatverandering, energiebesparing, energiearmoede, alternatieve warmtebronnen en exploderende gasprijzen steeds hoger op de agenda komen. Weer waren de informatieavonden in de wijken en stads breed niet mogelijk, maar dit werd wederom heel goed op een digitale wijze uitgevoerd. In de uitvoering van de nieuwe Regeling

8

Reductie Energiegebruik Woningen (RREW) werd nauw samengewerkt met het Regionaal Energie Loket (REL), die het digitale Energieloket in Nijmegen vormgeven, en veel expertise hebben in het organiseren van Webinars* en het uitvoeren van energiebesparingscampagnes. Tussen de lockdowns door werden er spreekuren in de Stadswinkel en (aardgasvrije) pilotwijken georganiseerd. Met de regionale gemeenten loopt een samenwerkingsovereenkomst tot eind 2022 en de provincie Gelderland heeft aangegeven de regionale aanpak van de gemeente Nijmegen met het netwerk van energieloketten zowel inhoudelijk als financieel te ondersteunen met een subsidie voor de deelnemende gemeenten tot en met 2024. Doordat verschillende gemeenten nu pas een Transitievisie Warmte hebben opgesteld, zal een Energieloket steeds meer worden ingezet. *Er waren Webinars over energiebespaarrapporten per wijk of stadsdeel, een informatie Webinar voor huurders met info over cadeaubonnen en kleine energiebesparende maatregelen (meer dan 900 deelnemers) en een Webinar specifiek voor VvE’s met een ontzorgingsaanbod voor zonnepanelen. • Wijkgerichte aanpak Dukenburg Voor de proeftuin Dukenburg, een van de eerste door het ministerie van BZK aangewezen proeftuinen aardgasvrije wijken, werken we toe naar het realiseren van een warmtenet vanaf de ARN.

Te starten met warmtelevering voor het woningcorporatie bezit in de wijken Zwanenveld en het noordelijke deel van Lankforst. De business case voor een warmtenet vanuit ARN naar de wijk Zwanenveld is samen met de stakeholders en input van Alliander doorgerekend. De business case is vertaald naar een inkoopstrategie. De inkoopstrategie beschreef de selectie van een goed en betrouwbaar warmtebedrijf met de beste prijs/kwaliteit verhouding alvast voorsorterende op de Wet Collectieve Warmtevoorzieningen (WCW) met de aanwijzing van Dukenburg als “warmtekavel”. De voorgestelde inkoopstrategie wordt momenteel onvoldoende ondersteund door wetgeving, vanwege de uitgestelde Warmtewet. Daarnaast onderkennen de woningcorporaties dat er spanning bestaat tussen de te verwachten kosten voor een warmtenetaansluiting en de investeringsruimte die de woningcorporaties hebben. De betaalbaarheid – een belangrijke randvoorwaarde – van de warmtetransitie in Dukenburg staat hiermee onder druk. De woningcorporaties zien nog steeds een warmtenet als beste aardgasvrije oplossing voor Dukenburg. Daarom gaan we de mogelijkheden verkennen om vanuit samenwerking met onze warmtenetbeheerder Firan en de provincie te komen tot een haalbare businesscase met warmtelevering aan woningcorporatiebezit en andere stakeholders in een deel van Dukenburg.

Vooralsnog zijn we nog met elkaar in gesprek en moet er nog een hoop werk verzet worden, maar is de verwachting positief. Medio 2022 moet duidelijk zijn of op deze andere werkwijze tot een gedragen en haalbare businesscase voor warmtelevering aan Dukenburg vanaf de warmteproducent ARN gekomen wordt. Wijkwarmteplan Zwanenveld In oktober 2019 is in de wijk Zwanenveld het wijkproces afgetrapt met een wijkavond. Diverse activiteiten zijn ondernomen om veel mensen in de wijken te spreken, te interesseren voor het onderwerp aardgasvrij en energie besparen en input te laten geven. Vanwege de Corona pandemie hebben we onze werkzaamheden in de wijk moeten afbouwen en zijn we veelal online verder gegaan. We hebben sinds 2019 veel inwoners in Zwanenveld kunnen bereiken met: • warmtescans van woningen • collectieve energierapporten van veel voorkomende woningtypen • inwoners werkgroep • samenwerking in de wijk met woningcorporaties, basisschool, netbeheerder en welzijnsorganisatie met pop-up gesprekken om in verbinding te komen . • tour door Zwanenveld en Lankforst, met duurzame bus én inductiebakfiets • de positieve belevingskaart van de wijk Zwanenveld

9

• •

• •

huis-aan-huis enquête aardgasvrij opening van de locatie in winkelcentrum Dukenburg ‘Duurzaam wonen, informatie en inspiratie’ waar inwoners binnen kunnen lopen voor duurzaamheidsadvies, de aanwezigheid van het energieloket en bijeenkomsten nieuwsbrieven op papier en digitaal stadsbrede activiteiten zoals energiecoaches, collectieve inkopen en energiebesparende producten.

Momenteel ligt de focus op het afronden van het Wijkwarmteplan voor Zwanenveld. Het wijkwarmteplan maken we samen met huiseigenaren, huurders, ondernemers, instellingen, woningcorporaties, netbeheerder Liander en energiebedrijven. Het wijkwarmteplan maakt voor iedereen inzichtelijk welke alternatieven voor aardgas in Zwanenveld en het noordelijk deel van Lankforst mogelijk zijn. In het document worden de alternatieven voor aardgas getoetst op kansrijkheid, zoals duurzaamheid, technische haalbaarheid en betaalbaarheid. Het wijkwarmteplan is een basis om het vervolgproces gericht op aardgasvrij in te richten. Hengstdal In de proeftuin Hengstdal (tweede ronde proeftuinen aardgasvrije wijk van het ministerie van BZK) wordt onderzocht of de circa 500 woningen van de Bomenbuurt-Oost met een Buurt Energie Systeem (BES) verwarmd kunnen gaan worden. Samen met buurtbewoners, Duurzaam Hengstdal, Alliander en Woonwaarts onderzoeken we of het mogelijk is om een buurtcoöperatie op te richten die eigenaar wordt van het BES. De woningen gaan met een lokaal warmtenet en één tot drie collectieve warmtepompen verwarmd worden. Bij de collectieve warmtepomp wordt ook een back-up voorziening neergezet. We onderzoeken de mogelijkheid om de back-up voorziening met groen gas uit te voeren.

Er zijn informatiebijeenkomsten georganiseerd, nieuwsbrieven verspreid, er is een enquête gehouden en er zijn zogenaamde keukentafelgesprekken met bewoners gevoerd. Woonwaarts heeft een modelwoning in de wijk beschikbaar gesteld waar deelnemers aan het project gebruik van kunnen maken en waar bewoners binnen kunnen lopen met vragen. Vanuit de samenwerking en de inzet van bewoners zijn er vier werkgroepen (techniek en financiën, omgeving, proces in de buurt en bestuur) gestart. Iedere werkgroep gaat een deel van de haalbaarheidsstudie halverwege 2022 opleveren. Op basis van de resultaten wordt in 2022 een draagvlakmeting gehouden onder de bewoners. Wanneer 70% van de huurders van Woonwaarts de intentie hebben om deel te gaan nemen aan het BES kan het besluit tot realisatie genomen worden. Stationsgebied Er is een haalbaarheidsonderzoek gestart door EQUANS (nieuwe naam ENGIE Services) en Firan naar de mogelijkheid voor een collectieve warmtevoorziening voor het Stationsgebied met warmte uit de Waal. Een grootschalige warmtepompinstallatie op het terrein van de groene delta kan warmte maken uit de Waal geschikt voor verwarming van woningen en andere gebouwen. Via een warmtetransportleiding kan de warmte naar het Stationsgebied gebracht worden. Naar verwachting zijn er grote investeringsrisico’s en een grote onrendabele top.

Jerusalem Comfortabel, duurzaam en als één van de eerste bestaande buurten met ruim 200 woningen van het aardgas af. Dit is een project waar woningcorporatie Talis in eerste instantie niet voldoende geld had om aan alle opgelegde opgaven te voldoen. Aardgasvrij leek niet haalbaar. Dankzij extra geld vanuit het Rijk, de provincie en de gemeente Nijmegen is het gelukt om dit voor elkaar te krijgen. Daarnaast investeert de gemeente Nijmegen in een duurzame herinrichting van de openbare ruimte. Op elk dak liggen 8 zonnepanelen en 2 zonnecollectoren. In de woning staat een zonneboiler en een doorstroomboiler. Het is een stille en duurzame techniek die garantie biedt voor warm water en een warme woning. De houtskeletbouw woningen zijn groen en duurzaam en worden gebouwd op de fundering van de bestaande woningen. De eerste 44 woningen zijn opgeleverd, de rest volgt in 2022 en 2023. •

Onderzoek naar alternatieven voor aardgas

10

Gelders Warmte Infrabedrijf (GWIB) De provincie Gelderland in samenwerking met Alliander en de gemeenten Arnhem, Wageningen, Apeldoorn, Ede, Lingewaard, Nijmegen, Culemborg en Doesburg onderzoeken de haalbaarheid van een publiek Gelders Warmte InfraBedrijf (GWIB) . Het idee is dat een GWIB gemeenten kan ondersteunen in de ontwikkeling van lokale kansen voor warmte en de betreffende gemeente samen met Firan participeert in een lokale warmte infra bv die een warmtenet aanlegt en beheert. Naast het warmtenet is er ook een producent van warmte nodig en een leverancier. De maakbaarheid van het geheel waarbij een producent, leverancier en lokale warmte infra bv gaan samenwerken wordt nog verder onderzocht. Geothermie De gegevens van het seismisch onderzoek, dat in januari en begin februari 2020 is uitgevoerd, blijken van voldoende kwaliteit om de structuren van de diepe ondergrond tot kilometers diep te kunnen beschrijven. Het Ministerie van EZK heeft op 21 april 2021 haar besluit gepubliceerd over de verlening van de opsporingsvergunning aardwarmte Nijmegen. Dit besluit verschaft het geothermiebedrijf het alleenrecht om naar aardwarmte te zoeken. Aquathermie Aquathermie gaat over het gebruik van warmte (en koude) uit oppervlaktewater of afvalwater.

Aquathermie is daarmee een duurzame warmtebron voor het Nijmeegse warmtenet om bestaande en nieuwe woningen en bedrijfsgebouwen te verwarmen. Er zijn inmiddels drie studies uitgevoerd naar de technische, financiële en juridische haalbaarheid van aquathermie voor: 1) De nieuwbouw op het ROC terrein in Zwanenveld gebruikmakend van het oppervlaktewater in het MaasWaalkanaal. 2) De bestaande en nieuwe woningen in Dukenburg/Lindenholt gebruikmakend van het oppervlaktewater in de kleinere watergangen in deze stadsdelen. 3) Álle woningen van Nijmegen gebruikmakend van het oppervlaktewater in de Waal. Uit de onderzoeken blijkt dat aquathermie technisch en financieel goed scoort en haalbaar lijkt mits aan het project een SDE++ subsidie wordt toegekend. Meer informatie hierover is te vinden in de gepubliceerde rapportages in het dossier Energietransitie op de gemeentelijke website. Groen gas Groengas is gas dat wordt gemaakt uit biomassa van plantaardige of dierlijke oorsprong, zoals bijvoorbeeld mest of een afvalberg. Groengas heeft dezelfde samenstelling en kwaliteit als aardgas. Er bestaat ook biogas, dat is biologisch gas met een mindere kwaliteit dan aardgas. Het is mogelijk om biogas op te werken tot groengas.

Wij hebben een onderzoekrapport op laten stellen om inzicht te geven in: • Hoe komt groengas bij eindgebruikers terecht? • Hoeveel groengas zit er nu in het gasnet en waar in de buurt wordt groengas geproduceerd? • Waarmee groengas wordt gemaakt: mest, (berm)gras en afvalproducten uit de agrarische industrie en voedselindustrie. • Hoe kunnen inwoners van Nijmegen groengas gebruiken? • Kunnen (delen van) Nijmegen nu of in de toekomst alleen groengas gaan gebruiken? Meer informatie en het rapport staan in het dossier Energietransitie op de gemeentelijk website.

11

Paragraaf 1.5 Diversen • Duurzaamheidsleningen Met behulp van de duurzaamheidslening kunnen eigenaar-bewoners energiebesparende maatregelen aan de woning financieren, zoals zonnepanelen, isolatie of een groendak. In 2021 zijn er 163 duurzaamheidsleningen toegekend. De duurzaamheidsleningen hebben van minimum van €2.500,- en een maximum van €25.000,-. Op 14 december 2021 is het college naar aanleiding van de evaluatie van de duurzaamheidslening akkoord gegaan met het beëindigen van de duurzaamheidslening, de blijverslening en de stimuleringsregeling (voor nonprofitorganisaties). • Toekomstbestendig wonen leningen Eigenaren cq eigenaar/bewoners kunnen met behulp van de toekomstbestendig wonen lening energiebesparende maatregelen aan de woning financieren, maar ook aanpassingen om thuis te blijven wonen op latere leeftijd. Daarnaast kan het ook gebruikt worden voor financiering van asbestsanering en funderingsherstel. In 2021 zijn er 47 leningen toegekend. Er zijn verschillende leningsvormen mogelijk: de consumptieve lening met een minimum van € 2.500 en een maximum van € 30.000 , de consumptieve lening voor maatregelen t.b.v. Nul Op de Meter, aardgasvrij en asbest, de hypothecaire lening, de verzilverlening en de maatwerklening. Laatstgenoemden kennen een maximum van €50.000. • Energieafspraken woningcorporaties In 2020 is de Samenwerkingsagenda Wonen 2021-2025 bekrachtigd.

Deze agenda laat zien waaraan de Nijmeegse woningcorporaties, huurdersorganisaties en gemeente Nijmegen de komende 5 jaar opgavegericht samenwerken. Het gaat om de samenhangende opgaven op het terrein van de volkshuisvesting. Een van deze opgaven betreft de verduurzaming van de sociale huurvoorraad. Ieder jaar brengen de Nijmeegse corporaties in juni hun bod uit aan de gemeente Nijmegen. In deze biedingen verwoorden de corporaties welke redelijke bijdrage zij kunnen leveren aan de volkshuisvestelijke opgave van de komende periode. Deze biedingen tezamen vormen het startpunt voor de gesprekken over de prestatieafspraken die gemeente, corporaties en huurdersorganisaties jaarlijks met elkaar maken. In Nijmegen zijn er in de Samenwerkingsagenda Wonen meerjarige prestatieafspraken gemaakt . Het is niet de intentie van partijen om elk jaar nieuwe prestatieafspraken te maken. De biedingen van de corporaties waren allen in lijn met de koers van de samenwerkingsagenda en de opgaven die we in Nijmegen kennen op het gebied van volkshuisvesting. We liggen op schema bij de uitvoering van de afspraken voor de komende jaren. Daarom, en omdat de bestaande afspraken nog passen bij de opgaven, zien de drie partijen geen aanleiding om de samenwerkingsagenda op andere punten bij te stellen.

Om te komen tot een aardgasvrije stad hebben de woningcorporaties de rol toebedeeld gekregen van startmotor in de woonwijken waar zij veel bezit hebben. Gemeente en corporaties stemmen planningen en investeringsagenda’s op elkaar af door concrete informatie te delen over beoogde warmte-oplossingen per wijk, straat of complex en de daarbij behorende investeringen en exploitaties. Gedurende de looptijd van de Samenwerkingsagenda Wonen gebeurt dat in ieder geval voor Dukenburg, Hengstdal, Bottendaal en Jerusalem. Behalve de grote opgave om tot een aardgasvrije stad te komen liggen er in het hier en nu concrete aanknopingspunten. De monitoring van de prestatieafspraken over 2021 moet nog plaatsvinden. In 2020 is er door de corporaties geïnvesteerd in zonnepanelen, pilots voor overstap naar alternatieve energiebronnen, aanpassingen in het kader van klimaatadaptatie. Groot onderhoud en renovatie werden aangegrepen om woningen en wooncomplexen te isoleren. De afspraak dat woningen in 2020 gemiddeld label B hebben, is in 2019 al gehaald. We hebben de ambitie

12

om voor 2020 25% van de Nijmeegse corporatiewoningen te voorzien van zonnepanelen. Uit een inventarisatie blijkt dat eind 2020 die beoogde 25% ruimschoots is bereikt: meer dan 8.000 corporatiewoningen in Nijmegen zijn momenteel bedekt met zonnepanelen. Van alle corporatiewoningen zijn er eind 2020 1.741 aangesloten op het warmtenet en hebben daarmee geen gasaansluiting. Ook zijn er kaders afgesproken waaronder verkoop van woningen plaats mag vinden. Corporaties minimaliseren de verkoop van woningen met een niet-groen label. Zodoende blijven corporaties aan het stuur om duurzaamheidsingrepen in bestaand vastgoed te kunnen doen. Er is afgesproken dat corporaties en gemeente zich de komende tijd steeds verder verdiepen in de principes van circulair bouwen, modulair bouwen en natuurinclusief bouwen. Er is ook al eerste praktijkervaring opgedaan. Natuurinclusief bouwen is voor de gemeente de norm. Daarvoor is er een toolbox met instrumenten ontwikkeld. De corporaties zijn bekend met de toolbox en bekijken per project de mogelijkheden van toepassing. Corporaties hebben de Regionale Adaptatie Strategie ondertekend en haken aan op concrete toepassingskansen. Bij nieuwbouwontwikkelingen wordt rekening gehouden met maatregelen tegen hittestress, zoals isolatie en een groene woonomgeving. Voor klimaatadaptief bouwen is tijd nodig voordat dit op grote schaal ingezet kan worden.

Er is onder andere meer inzicht nodig in de kosten die hiermee gepaard gaan. Tot slot is afgesproken dat corporaties, gemeente én huurders gezamenlijk werk maken van energiebesparing. Corporaties brengen het energiebesparingsaanbod van de gemeente onder de aandacht bij hun huurders. Huurdersorganisaties vervullen een aanjagersrol door het stimuleren en enthousiasmeren van bijvoorbeeld energiecoaches.

Paragraaf 1.6 Indicatoren Energie Indicator: percentage energieverbruik t.o.v. 2008 Definitie: De hoeveelheid energie die is verbruikt door bedrijven en huishoudens Streven: 50% in 2045 ten opzichte van 2008 Draagt bij aan: Energieneutraal in 2045 Brongegevens: Liander en/of CBS Toelichting: : Het streven is vastgelegd in Collegevoorstel Duurzaamheid in uitvoering, 2/12/2013, reg.nr. 13.0014859 ) In 2020 bedraagt de totale energiebesparing 19,9% terwijl de prognose 15,6% was. De energiebesparing loopt dus 4,3% voor op de prognose.

13

Indicator: percentage hernieuwbare energie t.o.v. 2008 Definitie: Energie afkomstig van natuurlijke bronnen die constant worden aangevuld, zoals uit wind, zon en geothermie. Dus niet uit fossiele energie en kernenergie. Streven: 50% hernieuwbare energie in 2045 van de hoeveelheid energieverbruik in 2008 Draagt bij aan: Energieneutraal in 2045 Brongegevens: Liander en/of CBS Toelichting: Het streven is vastgelegd in Collegevoorstel Duurzaamheid in uitvoering, 2/12/2013, reg.nr. 13.0014859 ) In 2020 bedraagt de duurzame energie-opwek 4,0% van het totale verbruik terwijl de prognose 8,3% was. De duurzame opwek blijft daarmee 4,3% achter op de prognose. Deze achterstand wordt binnenkort met de op te leveren duurzame energie-opwek projecten met 1,5% enigszins verkleind: zonnepark langs de A73 (0,85%), zonnepark De Grift (0,14%) en de twee windturbines op het Engie terrein (0,55%). Ook wordt verwacht dat de REE(W) regeling bij particulieren en het project zon op bedrijfsdaken het percentage duurzame opwek doet laten stijgen.

Indicator: aantal woningequivalenten (woningen en utiliteitsbouw)zonder aardgasaansluiting Definitie: Hier worden alle woningen en utiliteitsbouw zonder aardgasaansluitingen bedoeld. Dus ook woningen die nooit een gasaansluiting hebben gehad zoals in de Waalsprong en Waalfront worden meegenomen. Streven: 100% in het jaar 2045 Draagt bij aan: Aardgasvrij wijken Brongegevens: Liander, Basisadministratie Adressen Gebouwen (BAG)

14

De beschikbare landelijke databases zijn nog van onvoldoende kwaliteit om het aardgas vrij maken van woningen en utiliteitsgebouwen goed te kunnen volgen. Momenteel is Alliander samen met de gemeente Nijmegen bezig aan de hand van de data die bij Alliander beschikbaar is wel dit inzicht te krijgen. Uiteindelijk wordt deze methodiek voor heel Nederland gebruikt. Alliander heeft nog geen product opgeleverd waarmee het inzicht in deze cijfers kunnen worden gepubliceerd. Op dit moment hebben we wel inzicht in het aantal warmtenetaansluitingen voor de nieuwbouw in de Waalsprong en Waalfront. In 2020 waren er 6.847 woningen op dit warmtenet aangesloten. Daarnaast zijn er 10 bedrijven (utiliteit) aangesloten die qua warmteverbruik gelijk staan aan 444 woningen (onderstaande Tabel)

Jaar

Aantal woningen

aantal bedrijven

Aantal weq-woningen Aantal weq-bedrijven

totaal weq

2012

3112

4

3112

169

3281

2013

3425

4

3425

169

3594

2014

3646

5

3646

184

3830

2015

3964

8

3964

224

4188

2016 2017

4564 5603

8 7

4564 5603

251 211

4815 5806

2018

5907

8

5907

297

6204

2019

6243

10

6243

444

6687

2020

6847

10

6847

444

7291

15

Hoofdstuk 2: Klimaatbestendige en groene stad Bestuurlijke producten: vastgestelde college- en raadsbesluiten: - Subsidieregeling groendaken en gevels verlengd tot eind 2023 (5 januari 2021) - Bomenplan Nijmegen (14 juni 2021) - Verlenging subsidieregeling Afkoppelen hemelwaterafvoer tot en met 2023 (21 december 2021) - Initiatiefraadsvoorstel Duurzaam Voedsel uit eigen omgeving (2 februari 2022) - Subsidieverlening campagne Operatie Steenbreek aan De Bastei (2 februari 2022) Nijmegen is een groene stad, in een afwisselend landschap, met de Waal en de uiterwaarden aan de ene zijde, aan de andere zijde de stuwwal met haar bossen en in het westen het voormalig poldergebied van Dukenburg. Nijmegen wordt gezien als deel van een ecologisch en landschappelijk uniek knooppunt. Veel van dit groen is echter van onze buren en in 2021 heeft vooral de vergroening van de stad de volle aandacht gekregen. Ook is Nijmegen in Nederland en in de wereld een voorbeeld op het gebied van klimaatadaptatie door bv projecten als de gebiedsontwikkeling Nijmegen omarmt de Waal. In een omvangrijke samenwerking zijn de klimatologische veranderingen aangewend voor ruimtelijke verbeteringen. Dit jaar heeft klimaatadaptatie vooral in de wijken en bij verschillende ruimtelijke projecten aandacht gekregen.

Door middel van het Bomenplan Nijmegen en de Uitvoeringsagenda Bomen is de aanpak rondom bomen geactualiseerd. De campagne Operatie Steenbreek is vanwege zijn succes weer voor drie jaar verlengd.

Paragraaf 2.1 Activiteiten en resultaten Groenblauwe stad In het Groenplan ‘De Groene Draad’ en het ‘Handboek Stadsbomen’ hadden we het gemeentelijk groenbeleid verwoord, en zijn de hoofdgroenstructuur en hoofdboomstructuur vastgelegd. De plannen zijn in 2021 geactualiseerd, een Biodiversiteitsplan is in de maak en er is een Bomenplan Nijmegen vastgesteld waarin de nieuwe structuurkaarten zijn opgenomen. Hierin geven we invulling aan de uitdagingen van vandaag en morgen. We leggen voor de stad een stevige groenstructuur op kaart vast. Deze groenstructuur maakt uitwerking mogelijk voor behoud, inpassing en versteviging van onze parken, bomen en plantsoenen. De kracht van het groen kunnen we inzetten voor de aanpak van klimaatadaptatie, voor moestuinen en voedselbossen, voor buitenspelen, sporten en sociale interactie. We hebben daarvoor samenwerking met diverse kennisinstellingen en educatieve organisaties in de stad. In het begin van 2020 is de toolbox natuurinclusief bouwen, leidraad voor de Waalsprong vastgesteld. Hiermee is Nijmegen een van de koplopers in Nederland op het gebied van natuurinclusief bouwen. Het waterbeleid is verankerd in het GRP 2017-2023.

Hierin zijn zes ambities geformuleerd op het gebied van: 1) klimaatadaptatie, energie en grondstoffen; 2) samenwerking en dienstverlening; 3) beperken regenwateroverlast; 4) beperkt houden gezondheidsrisico’s; 5) tegengaan structurele grondwateroverlast; 6) optimaliseren van beheeractiviteiten. In de Omgevingsvisie Nijmegen Stad in Beweging 2020-2040 hebben de thema’s groen, water, biodiversiteit, stadslandbouw en klimaatadaptatie integraal een plek gekregen.

Groene projecten Onder de paraplu van de campagne Operatie Steenbreek zijn er ook in 2021 nieuwe groene initiatieven uitgevoerd, zoals het groene parkje ’t Ei bij de Ster, meer groen in de Verzetsheldenbuurt en bij reconstructie van woonstraatjes als Bison/IJsbeerstraat, Dasstraat, Antiloopstraat, Waterstraat en Schependomlaan. Ondanks Corona was er bij de Warmoes weer de actie van stichting Co-Bomen, die fruitbomen uitdeelde aan nieuwe

16

bewoners van Nijmegen-Noord (Expeditie Tuinfruit). Verder zijn er in 2021 een aantal ecologische/stadslandbouw projecten uitgevoerd. Er is een nieuw voedselbos aangelegd op landgoed Grootstal en een plukroute in de Meijhorst (buro Schoppenvrouw). Er zijn nieuwe hagen aangelegd bij het Driehuizenterrein. Er zijn twee nieuwe Tiny Forests aangelegd, in Nijmegen-Noord en bij Grootstal, en het herstel van het Biezenbosje is voorbereid. De actie Wiedewiedeweg is weer gehouden voor bestrijding van de Reuzenberenklauw. We hebben in 2021 een vlinder- en libellenmonitoring laten uitvoeren, die aangaf dat we ook in Nijmegen-Noord goed op weg zijn naar een insectenvriendelijk maaibeheer. Door de aanstelling van een stadsecoloog is er extra aandacht gekomen voor de biodiversiteit in de stad samen met de betrokken partijen in de stad. Samen met IVN is mooie Groenkaart gemaakt (website INtoNijmegen), waarop onze natuurparels te vinden zijn en andere mooie groengebieden en zijn diverse projecten geïnitieerd met bewoners. Met het Bomenplan Nijmegen heeft onze gemeente een nieuwe omgang met bomen geformuleerd Op basis van een raadsinitiatief is dit jaar het Bomenplan Nijmegen opgesteld. Hierin hebben we de belangen en ambities aangegeven voor bomen in onze stad tot 2030. Het Bomenplan is mede tot stand gekomen met denkkracht van ons groene netwerk in de stad.

Op basis van onze nieuwe hoofdboomstructuur zetten we in op de jaarlijkse groei van ons bomenareaal met 1%. We gaan beter zorgen voor onze monumentale en waardevolle bomen in de stad. Bomen krijgen een langer leven door de juiste boom op de juiste plek in combinatie met een goede plantplaats. Deze maatregelen zorgen niet alleen voor meer bomen, maar ook voor meer gezonde en grotere bomen. Bomen helpen de stad statige lanen vorm te geven, biodiversiteit te ondersteunen, cultuurhistorie in stand te houden en klimaatproblemen te mitigeren. Biodiversiteitsplan Nijmegen bijna gereed Er ligt nu een concept Biodiversiteitsplan voor, dat met behulp van een interne brede werkgroep en een externe klankbordgroep is opgesteld. Eind 2021 werd dit plan nog besproken in diverse vakgroepen en begin 2022 zal het plan naar het college gaan. Het Biodiversiteitsplan is bedoeld om de wettelijke verplichte bescherming van planten diersoorten nader uit te werken. Er zijn gebieden met hoge waarde (Natuurparels), die de soortbeschermingsorganisaties op de Radboud Campus hebben aangewezen, en geweneste ecologische verbindingen. Gezamenlijk vormen die gebieden en structuren een nieuwe Hoofdgroenstructuur, die in 2022 nader begrensd moet worden. Aanvullend op het Biodiversiteitsplan wordt ook een Uitvoeringsprogramma gemaakt, wat jaarlijks bijgesteld gaat worden.

Daarmee wordt sturing gegeven aan de processen bij Stadsontwikkeling en Stadsbeheer. Stadslandbouw en voedselnetwerken Afgelopen jaar zijn weer vele stadslandbouwinitiatieven ontstaan of verder versterkt. Het gaat hier zowel om kleinschalige landbouwinitiatieven rondom de stad, (bijvoorbeeld de Kop van Malden), als sociale voedselinitiatieven in de stad (Van Tuin tot Bord, Voedselsurplus). Samen met de provincie en andere gemeenten komt er steeds meer leven in het voedselnetwerk in en rondom de stad. Provinciale subsidies worden daarvoor gebruikt. Het Initiatiefraadsvoorstel “Duurzaam voedsel uit eigen omgeving” heeft gevraagd om het opstellen van een notitie stadslandbouw en om gemeentelijke facilitering van landbouwinitiatieven. Ook zijn we gestart met het verkennen van mogelijkheden voor een voedselloket (voor bewustwording) in de Bastei.

Water projecten In 2020 zijn we verder gegaan met het opstellen van het ontwikkelingsperspectief water voor het stadsdeel Nijmegen-Noord. Het ontwikkelingsperspectief water voor Dukenburg/Lindenholt is bijna afgerond. Het proces heeft als doel diverse inzichten te geven voor de verduurzaming van de watersystemen in het projectgebied tot 2050. In 2020 is samen met Dar gestart met het project ‘Slimme kolken’ waarbij met gebruik van diverse sensoren de onderhoudsbehoefte realtime in de gaten gehouden kan worden In 2021 zijn diverse water-objecten zijn op een vernieuwde wijze geïnspecteerd. Onder andere de kilometers aan beschoeiingen (een houten constructie die de oevers beschermt tegen afkalven) in Lindenholt en Dukenburg. Waarbij is onderzocht welke oevers

17

natuurvriendelijk gemaakt kunnen worden, welke werkwijze het beste past en welke beschoeiingen teruggeplaatst dienen te worden. In 2022 volgt een programma voor uitvoering. In Nijmegen Noord is in het kader van de subsidie voor het onderzoek naar het functioneren van het wadi’s de 1e fase afgerond. Het heeft al veel inzichten opgeleverd over het beheer, gebruik en de kwaliteit van onze wadi’s. Voor het Nijmegen Noord is tevens een pilot gestart waarbij is gekeken naar het functioneren van de drainage in relatie tot hoge grondwaterstanden. In 2021 is tevens een start gemaakt met de tussenevaluatie van het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP). Dit om tussentijdse bijsturing van de uitvoering van de watertaken mogelijk te maken, en ter voorbereiding van het opstellen van een plan voor de uitvoering van de watertaken na 2023. De resultaten van de evaluatie wordt in tweede kwartaal van 2022 verwacht.

Klimaatadaptatie We brachten de negatieve effecten van klimaatverandering en het mogelijk handelingsperspectief nauwkeuriger in beeld Als onderdeel van het klimaatadaptatieplan (in ontwikkeling) zijn de negatieve effecten van klimaatverandering, zoals droogte, hitte en wateroverlast nauwkeuriger in beeld gebracht. Hiervoor is in samenwerking met Waterschap Rivierenland o.a. voor het eerst een integraal model opgesteld voor het watersysteem in Dukenburg en Lindenholt en is het model voor de ‘bestaande stad’ ten zuiden van de Waal geoptimaliseerd. Met deze resultaten is inzichtelijker geworden hoe we klimaatbestendiger kunnen worden, wat al van nut is geweest voor de planvorming van diverse ruimtelijke ontwikkelingen, zoals winkelsteeg en het stationsgebied. Ook op het gebied van voorkomen van hittestress zijn activiteiten uitgevoerd. In Bottendaal is door het Klimaatverbond samen met buurkracht een wijksafari gehouden, waar bewoners hun koele en hete plekken moesten aanwijzen. Er kwam geen hittegolf afgelopen jaar, dus het was vooral een denkbeeldige sessie. Samen met de GGD is het Lokaal hitteplan aangepast en in het kader van regionale samenwerking op klimaatgebied hebben nu ook de omringende gemeente voor het eerst een lokaal hitteplan. Waterschap Rivierenland is eind 2021 gestart met het versterken en verhogen van de dijk aan de noordzijde van de Waal.

Een proces wat jaren aan voorbereiding kostte. In Nijmegen wordt dat gecombineerd met onze bouwontwikkelingen in de Waalsprong. Ook in het Waalfront wordt een verbeterde waterkering aangelegd. Daarnaast hebben we nog initiatieven in de stad ondersteund die op creatieve wijze het thema klimaatadaptatie meer onder de aandacht hebben gebracht. In de zomer van 2021 heeft de Lux het Nimma aan Zee – kunst voor klimaat festival georganiseerd, waarbij op een kunstzinnige wijze door lezingen, straatberaden, workshops, film het gesprek is aangegaan over de toekomst met een ander klimaat. Diverse projecten in de openbare ruimte zijn klimaatbestendiger ontwikkeld Het thema klimaatadaptatie wordt steeds meer een standaard onderdeel in projecten. Zo is in de Kamerlingh Onnesstraat en aan de Graafseweg het groen verlaagd aangelegd waardoor het regenwater eerst kan infiltreren in het groen alvorens het naar het (infiltratie)riool wordt afgevoerd, hierdoor wordt de kans op toekomstig overlast door piekbuien beperkt. Daarnaast zijn er weer vele woonstraatjes heringericht, waarbij altijd in goed overleg met de bewoners, ook meer aandacht is voor minder grijs en meer groen. Extra bomen zijn geplant, boomspiegels zijn vergroot en groenperken aangelegd. Op diverse plekken zijn nieuwe infiltratievelden of wadi’s aangelegd.

Het rijk heeft vanaf 1 januari 2021 middelen beschikbaar gesteld om een impuls te geven aan klimaatbestendig maken van de verschillende werkregio’s. Samen met de regio hebben we gekeken naar mogelijk kansrijke projecten. Voor Nijmegen hebben we beroep gedaan op de gelden voor de Spoorbuurt. Met deze middelen willen we de toekomstige herinrichting nog klimaatbestendiger maken.

Campagne Operatie Steenbreek Met de campagne Operatie Steenbreek is ook dit jaar gewerkt aan het klimaatbestendig maken van de stad. Via deze campagne, die De Bastei in onze opdracht uitvoert, zijn ruim 124.000 stenen verwijderd. Iets minder dan de helft komt uit particuliere tuinen en schoolpleinen. In de openbare ruimte gingen er bij de Graafseweg bijna 23.000 tegels uit en kwam er extra groen. Samen met bewoners en gemeente is hard gewerkt om een stenig plein aan de John Lennonstraat in Lent te vergroenen: 40.000 stenen (omgerekend 9500 tegels) werden hier vervangen door groen. Met al die opgehaalde stenen is een begin gemaakt met de bouw van een ecoruïne, een groeiplaats voor

18

planten en een schuilplaats voor dieren. Mede dankzij de Tuinadviesweken gaven de Steenbreek tuinadviseurs 42 gratis tuinadviezen plus 1 dakterrasadvies aan particulieren. Nieuw was de samenwerking met een woningcorporatie en een vastgoedontwikkelaar, gericht op nieuwbouw. Geen Stenen eruit, GROEN erin!, maar Stenen?! Ga voor GROEN! En hoewel Nijmegen dit jaar nipt verloor van Arnhem, is deelname aan het NK Tegelwippen zeker voor herhaling vatbaar! Naast stenen zijn er dit jaar 162 regenpijpen afgekoppeld van het riool met behulp van de subsidieregeling en is er een record aantal van 124 groendaken aangevraagd en toegekend, waardoor het noodzakelijk was de subsidieplafond te verhogen.

Paragraaf 2.2 Indicatoren Om de voortgang van de thema’s van de klimaatbestendige groene stad te kunnen monitoren hanteren we indicatoren. Met deze indicatoren willen we de komende jaren bijhouden hoe effectief ons beleid en handelen is op het vergroenen en klimaatbestendig maken van onze stad. Er zijn 5 verschillende indicatoren:

• • • • •

Percentage adressen waarbij 0,5 ha openbaar groen aanwezig is binnen 300 meter Percentage adressen waarbij het minder dan 5 minuten lopen is naar een koele plek Het percentage van privaat terrein (tuinen) dat groen is Toename van afgekoppeld dakoppervlak in vierkante meters (of ha) waarvan het regenwater dat er op valt wordt geïnfiltreerd in de bodem Toename van oppervlak openbare ruimte in vierkante meters (of ha) waarvan het regenwater dat er op valt wordt geïnfiltreerd in de bodem Indicator: Adressen waarbij 0,5 ha openbaar groen aanwezig is binnen 300 meter Definitie: Adressen betreft woonadressen Streven: nog niet bepaald Draagt bij aan: Een koelere stad, betere afwatering, biodiversiteit Brongegevens: Geo informatie Om inzicht te krijgen in welke delen van de stad er een groentekort is wordt al sinds 2010 een groenindicator gehanteerd. Het streven is dat iedere woning minimaal 0,5 ha aaneengesloten groen in de nabijheid van 300 meter heeft. De analyse is gebaseerd op individuele woningen, op basis van kadastrale gegevens. Flatblokken uitgezonderd, dit geldt als één woningblok. Ook zijn gebieden meegenomen die door particuliere partijen worden onderhouden maar wel toegankelijk zijn voor bewoners. Uitgesloten van de analyse zijn de sportvelden, deze zijn niet openbaar toegankelijk.

Uit deze kaart is op te maken dat vooral Nijmegen centrum en Oost, volgens de gehanteerde definitie, te weinig woningen een openbare groen plek van 0,5 hectare binnen 300 meter hebben. In werkelijkheid betekent dit overigens niet dat er in het geheel geen groen aanwezig is. In het centrum is er bijvoorbeeld op de korenmarkt groen, maar is deze locatie minder dan 0,5 ha groot.

19

Indicator: percentage adressen waarbij het minder dan 5 minuten lopen is naar een koele plek Definitie: Hierbij wordt een onderscheid gemaakt in loopsnelheid in 3 categorieën: Kinderen– Ouderen (2 km/uur) – de rest (4 km/uur). De definitie voor een koele plek is ‘niet warmer dan buiten de stad (dat wil zeggen 0 graden opwarming) en plekken zoals grote parken waar je kunt recreëren. Tevens dienen de locaties openbaar toegankelijk te zijn. Daarnaast zijn wijkcentra en bibliotheken toegevoegd als openbaar toegankelijk koele plek. Streven: nog niet bepaald Draagt bij aan: Het voorkomen van hittestress Brongegevens: Geo informatie/Basiskaart grootschalige topgrafie Deze indicator geeft inzicht in welke mate het onze inwoners lukt om tijdens een warme zomerdag naar een koele plek te lopen. Hiermee verkrijgen we een beeld welke wijken en gebieden meer aandacht behoeven bij het realiseren van een hittebestendige stad. Effecten die hiermee inzichtelijk worden zijn dat niet alle groene gebieden ook per definitie koel zijn, zoals het Goffertpark waar relatief veel gazon is zonder schaduw. De indicator wordt op twee manieren weergegeven. Middels een percentage per wijk en een percentage in een kleiner grid van 100 bij 100 meter.