Evaluatie Armoede Agenda 2020-2024

Dat programma draait nu, maar er zijn helaas signalen dat veel gezinnen tussen wal en schip vallen. Vincentius heeft daarom een ontbijtwinkel geopend en de FEW’ers kunnen boodschappen kaarten (van het Rode Kruis) verstrekken indien nodig. Aanpak menstruatiearmoede Naar aanleiding van de motie Bloedserieus17 heeft de gemeenteraad tijdens de behandeling van de stadsbegroting 2022-2025 € 50.000 per jaar vrijgemaakt om menstruatiearmoede tegen te gaan. Dit heeft erin geresulteerd dat we van vijf menstruatieuitgiftepunten (MUP’s) in april 2022 naar 60 MUP’s in december 2023 zijn gegaan. Op deze 15

Aangenomen op 25 november 2020. Aangenomen op 12 oktober 2022. 17 Aangenomen op 20 oktober 2021. 16

21

laagdrempelige openbare plekken kun je gratis menstruatieproducten halen. Locaties zijn scholen, wijkcentra en de Voedselbank. Domeinoverstijgende aanpak gezondheidsverschillen verkleinen Het gezondheids- en armoedebeleid slaan de handen ineen om een aanpak gezondheidsverschillen op te zetten. Dit wordt een actiegerichte aanpak die we in de meest kwetsbare wijken willen uitrollen. We worden hierbij ondersteund door Pharos en verwachten in 2025 een plan op te leveren. Om tot dit plan te komen, gaan we in gesprek met collega’s die raakvlakken hebben met dit onderwerp, met professionals in de wijk én met de inwoners om wie het gaat. Hiermee geven we uiting aan de ambitie van het college om gezondheidsverschillen te verkleinen (coalitieakkoord 2022-2026). Onderzoek naar leven in armoede en sociale uitsluiting De gemeente Nijmegen doet mee aan een consortium dat onderzoek doet naar leven in armoede en sociale uitsluiting. Het doel van het consortium is om bij mensen in achterstandssituaties de vicieuze cirkel te doorbreken van armoede en sociale uitsluiting. In deelnemende gemeenten worden verschillende methoden zoals Krachtwerk en werken met ervaringsdeskundigen getest. Doel is om te zien wat bijdraagt aan het verminderen van chronische stress en armoede en het verbeteren van ervaren gezondheid en participatie.

In Nijmegen heeft er een onderzoek plaatsgevonden naar het werken met Krachtwerk bij uitkeringsgerechtigden. Als het consortium ten einde loopt en de resultaten bekend zijn, zullen we bepalen welke methoden wij blijvend willen toepassen in Nijmegen.

22

6 Werkende armen (lijn 4) De vierde lijn van de Armoede Agenda is gericht op werkende armen. Dit zijn Nijmegenaren met een laag inkomen dat ze verdienen uit werk. Deze groep maakt ongeveer 20% uit van alle Nijmeegse huishoudens met een laag inkomen. Binnen deze groep is ongeveer 25% zzp’er, zelfstandige zonder personeel. De doelstelling van deze lijn was om het bereik van inkomensondersteunende regelingen onder werkende armen te vergroten en de armoedeproblematiek onder deze doelgroep terug te dringen. In dit hoofdstuk gaan we in op wat we hebben gedaan, wat het heeft opgeleverd, wat de aandachtspunten zijn en wat er verder nodig is.

Vergroten bereik werkende armen Als eerste bespreken we het vergroten van het bereik onder werkende armen. Met het verhogen van de inkomensgrens van de Meedoenregeling naar 130% in 2022 en 140% in 2023 is de groep die in aanmerking komt vergroot. Ook voor de kindregelingen gaan we sinds 2023 uit van 140%. Hiermee ondersteunen we hun werkende ouders. Het verhogen van de inkomensgrens zorgt er echter niet direct voor dat de nieuwe doelgroep ook daadwerkelijk gebruik maakt van de inkomensondersteunende regelingen. Inwoners zijn bijvoorbeeld niet bekend met de gemeentelijke ondersteuning, of ze weten niet dat ze tot de doelgroep behoren. In sommige gevallen willen mensen bewust geen gebruik maken van ondersteuning. Om werkende armen te informeren en te activeren hebben we verschillende acties uitgevoerd. Onderzoek naar vindplaatsen Een onderdeel van het vergroten van het bereik was een onderzoek naar vindplaatsen van werkende armen. Zo hebben we deelgenomen aan het consortium ‘Vinden en bereiken van verborgen armen’ in samenwerking met de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Om het bereik van inkomensondersteunende regelingen onder werkende armen te vergroten is het immers belangrijk om aan te sluiten bij hun wereld. Waar vinden we ze en hoe komen we in contact? Naast de gemeente Nijmegen en de HvA hebben ook zes andere gemeenten meegedaan.

Uit dit onderzoek kwam naar voren dat ongeveer 10% van de Nijmegenaren onder de armoedegrens leeft. Van deze groep leeft 35% in verborgen armoede. Dit zijn dus huishoudens die voldoen aan de inkomenseis voor een (aanvullende) bijstandsuitkering, maar die daar geen gebruik van maken. In Nijmegen zijn speelt deze verborgen armoede vooral onder eenpersoonshuishoudens. Als een van de samenwerkende gemeenten hebben wij een experiment uitgevoerd om het bereik van de Meedoenregeling te vergroten. We hebben een communicatiecampagne opgezet en deze verspreid via Marktplaats. Op basis van gesprekken met experts en ervaringen van consulenten bleek Marktplaats een goede vindplaats. Veel Nijmegenaren met een laag inkomen zouden hier spullen kunnen kopen of verkopen. Ook kan Marktplaats advertenties aanbieden op postcodeniveau. Met de actie zijn veel Nijmegenaren bereikt, maar de actie heeft niet geleid tot veel nieuwe aanvragen voor de Meedoenregeling. Bewustwording impact geldzorgen bij werkgevers en werknemers Tot slot hebben we gefocust op het vergroten van de bewustwording bij werkgevers en werknemers over de impact van geldzorgen en die ondersteuning die ver vanuit de gemeente beschikbaar is. Zo hebben we een communicatiecampagne uitgevoerd over het bespreekbaar maken van geldzorgen, met een doorverwijzing naar de beschikbare hulp.

Onderstaande posters waren onder andere in bushokjes, buurthuizen en op sociale media te

23

zien. Daarnaast hebben we in de afgelopen jarencontact gelegd met een aantal grote werkgevers in Nijmegen, zoals de Radboud Universiteit, de Hogeschool ArnhemNijmegen en het Radboud UMC. Onze preventiemedewerkers Geldzorgen hebben voorlichting gegeven aan managers en de HR-afdeling over het herkennen en doorverwijzen van werknemers met geldzorgen. De bestaande inkomensondersteunende regelingen kunnen hierin nog beter worden ingebed. Ook binnen de gemeente zelf hebben de preventiemedewerkers voorlichting gegeven aan leidinggevenden. Het uitbreiden van deze voorlichting is goed voor de financiële gezondheid van de eigen medewerkers en voor de voorbeeldfunctie van de gemeente. Aandachtspunt: monitoring Om beter zicht te krijgen op het bereik onder werkende is het belangrijk dit de komende jaren goed te monitoren. Nu zien we of een inwoner een bijstandsuitkering heeft of 66 jaar of ouder is. Anderen worden geschaard onder ‘overige minima’. We zien bij de Meedoenregeling dat deze groep groeit: 1.535 deelnemers in 2021, 2.053 in 2022 en 2.932 in 2023. Bij het Busvoordeelabonnement zien we dezelfde trend: 1.651 deelnemers in 2021, 3.792 in 2022 en 4.463 in 2023. Bij de CAZ blijft deze groep ongeveer gelijk. In de groep ‘overige minima’ zitten echter ook mensen met een ander type uitkering dan de bijstand, bijvoorbeeld omdat ze werkloos of arbeidsongeschikt zijn.

Hierdoor kunnen we niet precies zeggen hoeveel werkende armen we bereiken, maar de forse groei bij de Meedoenregeling en het Busvoordeelabonnement is hoopgevend.

Regelingen toegankelijker maken voor ondernemers Ook hebben we gewerkt aan het toegankelijker maken van inkomensondersteunende regelingen voor ondernemers. Er zijn veel ondernemers die recht hebben op deze regelingen, maar omdat ze vaak een wisselend inkomen hebben, is hun draagkracht lastig te bepalen. Dat bemoeilijkt een aanvraag. Mede dankzij een toezegging van wethouder Brom is in 2022 het Ondernemerspunt Geldzorgen opgezet. Hier kunnen alle Nijmeegse ondernemers terecht met hun financiële vragen. Vanaf september 2022 tot en met februari 2024 hebben 315 ondernemers hier hulp ontvangen. Medewerkers van het Ondernemerspunt Geldzorgen verwijzen ondernemers ook door naar regelingen of de bijzondere bijstand. In de postercampagne over geldzorgen zijn bepaalde posters specifiek gericht op ondernemers.

24

7 Conclusie De eerste ambitie van de Armoede Agenda 2020-2024 was dat alle Nijmegenaren kunnen voorzien in hun levensonderhoud. Voor inwoners die dit (nog) niet kunnen, bieden we een vangnet aan inkomensondersteunende maatregelen aan. De tweede ambitie was om mensen die in armoede leven zoveel mogelijk te helpen om uit deze situatie te komen en perspectief te bieden. In deze evaluatie hebben we gezien dat de gemeente Nijmegen steeds meer inwoners met een laag inkomen weet te bereiken met haar inkomensondersteunende regelingen. Het aantal Nijmegenaren dat gebruik maakt van het Busvoordeelabonnement groeit hard, van een bereikpercentage van 19% in 2019 naar 60% in 2023. Ook de Meedoenregeling groeit: in 2020 was het bereikpercentage 21%, in 2023 ging het om 31%. Met deze regelingen bieden we Nijmegenaren met een smalle beurs de mogelijkheid om mee te doen. Daarnaast is het gebruik van de Collectieve aanvullende ziektekostenverzekering, de Individuele inkomenstoeslag en de bijzondere bijstand de afgelopen jaren stabiel. Met de energietoeslag wist de gemeente zelfs 18.500 inwoners te bereiken. Samen met alle partners in de stad hebben we ons dagelijks ingespannen om een vangnet te bieden waar het sociaal minimum tekortschoot. Maatwerk In deze evaluatie zien we de eerste resultaten van het inzetten van maatwerk waar nodig.

Het project Advies aan huis bij de maisonnettes in Neerbosch-Oost was zeer succesvol en krijgt navolging. Bij de bijzondere bijstand gaan consulenten met een inwoner in gesprek als die meerdere aanvragen tegelijk doet. Wat speelt er en waar kunnen we als gemeente mogelijk bij ondersteunen? Ook Stichting Leergeld doet sinds jaar en dag huisbezoeken om maatwerk te kunnen bieden aan gezinnen. Dit zijn mooie ontwikkelingen, waarbij het belangrijk is om de juiste balans te vinden tussen maatwerk en categoriale regelingen. Doelen en indicatoren Uit deze evaluatie komt echter ook naar voren dat we de afgelopen jaren erg in de doe-stand hebben gestaan. Dat is ongetwijfeld vanuit goede bedoelingen. De gemeente Nijmegen doet ontzettend veel om mensen die financieel kwetsbaar zijn te ondersteunen en perspectief te bieden. De vraag of we tevreden mogen zijn met al deze inzet, is echter lastig te beantwoorden. Dit hangt samen met het ontbreken van kwantitatieve doelen en indicatoren in de Armoede Agenda 2020-2024. Wat is een realistisch doel per regeling bij het optimaliseren van het bereik? Door die vraag in een volgende Armoede Agenda bij het schrijven ervan te stellen, creëer je een middel om regelmatig de thermometer erin te steken.

Doen we nog de juiste dingen, en doen we die goed? Met de uitgebreide weergave van de bereikcijfers van inkomensondersteunende regelingen bieden we een startpunt voor een volgend beleidsplan. Ook bieden het beleidsplan Schuldhulpverlening 2023-2027 en de Gezondheidsagenda 2021-2024 mooie handvatten. Focus Daarnaast roept de veelheid aan dingen die we doen de vraag op of we niet te veel doen, en daardoor focus verliezen. Als het verkrijgen van overzicht binnen de gemeente al een uitdaging is, is die uitdaging voor de Nijmegenaar die hulp nodig heeft nog veel groter. Een groot deel van de huidige inzet gaat naar het vergroten van het bereik en het toegankelijk maken van regelingen. Maar dit wordt juist bemoeilijkt door de complexe puzzel die het lokale en landelijke minimabeleid samen vormen. Dat mensen de weg naar de gemeente wel weten te vinden als de ondersteuning simpel en aantrekkelijk is, zagen we bij de energietoeslag. Hoewel de druk op de uitvoering groot was, was de energietoeslag vanuit dit oogpunt een zege. 2024 zal uitwijzen of deze Nijmegenaren ook het andere aanbod aan inkomensondersteunende regelingen aantrekkelijk genoeg vinden om aan te vragen. Het aansluiten bij BerekenUwRecht is daarin een goede stap voorwaarts.

Doorkijk naar andere beleidsterreinen We gaan ervan uit dat de gemeentelijke inzet op inkomensondersteuning positief bijdraagt aan de inzet op andere maatschappelijke opgaven, bijvoorbeeld gezondheid en kansengelijkheid. Voldoende financiële middelen zijn 25

immers de basis voor een menswaardig bestaan. Helaas hebben we op de bijdrage aan andere opgaven vooralsnog weinig zicht. Ook hierbij geldt dat we veel doen, maar door te weinig focus en ontbrekende indicatoren de impact moeilijk aan kunnen tonen. De samenwerkingen op het gebied van uitstroom naar werk, gezondheid en onderwijs bieden kansen om dit beter te doen. Gezamenlijke aanpak armoede en schulden Tot slot blijkt uit de evaluatie duidelijk dat de aanpak van armoede niet los te zien is de gemeentelijke aanpak Geldzorgen (schuldhulpverlening). Financiële educatie voor jongeren, geldzorgen bij zzp’ers en werkende armen, stress door armoede en schulden: armoede en schulden zijn niet los van elkaar te zien. Het zou wenselijk zijn beide aanpakken beter te verweven, bijvoorbeeld in een agenda over financiële bestaanszekerheid.

26