Brief aan de raad Romeinse Limes Werelderfgoed verantwoordelijkheden en kansen

Postadres Gemeente Nijmegen

Aan de gemeenteraad van Nijmegen

Postbus 9105 6500 HG Nijmegen Bezoekadres Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen T 14 024 nijmegen.nl

Datum Onderwerp

Contactpersoon Ilona Haas i1.haas@nijmegen.nl T 06-50036873

28 september 2021 Neder-Germaanse Limes Werelderfgoed

Ons kenmerk D211171614

Geachte leden van de raad,

Het is u waarschijnlijk niet ontgaan: de NederGermaanse Limes is afgelopen zomer ingeschreven op de Unesco Werelderfgoedlijst. Met dit besluit van Unesco op 28 juli jl. heeft Nijmegen 61 ha aan Werelderfgoed binnen haar grondgebied gekregen. De stad heeft in de maand augustus de feestelijke vlaggencampagne kunnen zien en de Unesco vlag wapperde fier op het stadhuis. Een bijzondere eer, met verantwoordelijkheden én kansen.

Verantwoordelijkheden Werelderfgoed Unesco is onderdeel van de Verenigde Naties en wil bouwen aan vrede en veiligheid, zet zich in voor de bestrijding van armoede en stimuleert de dialoog tussen verschillende culturen. Een van de manieren om mensen kennis te laten maken met andere culturen is het Werelderfgoedprogramma dat heeft geleid tot de Werelderfgoedlijst. Op deze lijst staan meer dan 1.000 monumenten die als onvervangbaar en uniek en als eigendom van de hele wereld worden beschouwd. De monumenten op de Werelderfgoedlijst zijn te beschouwen als de top van ons wereldwijde erfgoed en plaatsing op deze lijst is een internationaal teken van waardering voor een monument. Beroemde werelderfgoederen zijn de piramides van Gizeh in Egypte, de Chinese Muur, Machu Picchu in Peru en de Grand Canyon in de Verenigde Staten. Nijmegen bevindt zich dus in uitstekend gezelschap! De Werelderfgoedstatus bevordert het toerisme en de economie van een land omdat veel mensen het bijzondere erfgoed willen bezoeken maar schept ook nadrukkelijk de verplichting om goed voor het erfgoed te zorgen. Ons Werelderfgoed is immers een kostbare erfenis waar niet alleen wij, maar ook toekomstige generaties van moeten kunnen genieten!

Gemeente Nijmegen

Pagina 1 van 5

In Nederland is de bescherming van Werelderfgoed geregeld via de Erfgoedwet en de Wet ruimtelijke ordening. Het Werelderfgoed van Nijmegen is deels beschermd als archeologisch rijksmonument wat betekent dat de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed namens de minister hier verantwoordelijk is voor beheer en bescherming. Een veel groter deel is echter beschermd via het gemeentelijke bestemmingsplan (en straks het omgevingsplan). Dat betekent dat, nu de nominatie tot Werelderfgoed gehonoreerd is, het huidige facetbestemmingsplan archeologie een herziening moet ondergaan met een aanduiding van het Werelderfgoed en een passend beschermingsregime. De procedure tot wijziging van dit bestemmingsplan is al in gang gezet eerder dit jaar en naar verwachting zal het nieuwe facetbestemmingsplan archeologie in het eerste kwartaal 2022 aan u ter vaststelling worden aangeboden. Omdat in het huidige bestemmingsplan de zones die nu Werelderfgoed zijn geworden al een adequate bescherming genieten, zal er alleen een wijziging komen voor zogenaamde aanlegactiviteiten. Ontwikkelingen blijven mogelijk, zolang de archeologische laag die nu het Werelderfgoed vormt intact in de bodem blijft.

Ten behoeve van het beheer van de Werelderfgoedterreinen wordt per terrein een Individueel Management Plan (IMP) opgesteld dat jaarlijks wordt geëvalueerd en na een update aan Unesco ter verantwoording wordt aangeboden. Het is van belang er rekening mee te houden dat het beheer financiële consequenties met zich meebrengt. Dit gaat dan om onderhoudswerkzaamheden, communicatie- en educatieverplichtingen en het faciliteren van kennisontsluiting. Grotendeels kan dit ondergebracht worden in bestaande taken voor het beheer van de openbare ruimte en bijvoorbeeld groen. Er zal dan extra aandacht moeten worden besteed aan de eisen van onderhoud en beheer.

Werelderfgoed in Nijmegen-Oost Nijmegen neemt een belangrijke en unieke plaats in binnen het verhaal van de Romeinse tijd in Nederland. Hoewel Nijmegen niet direct aan de door de Romeinen gehanteerde grens (= limes) van het Romeinse rijk was gelegen waren de Romeinse nederzettingen van Nijmegen wel onmisbaar voor de Romeinse verovering van de Germaanse provincie. De vestiging van een legioenskampement op de Hunerberg, de uitzonderlijke kwaliteit van de resten van de commandantswoning op het Kops Plateau, de archeologische sporen van Oppidum Batavorum en een vierde eeuws castellum rondom Valkhof en Kelfkensbos en de herinnering aan het enige bekende Romeinse aquaduct van ons land vormen de motieven voor het Werelderfgoed van Nijmegen. In onderstaande afbeelding zijn de grenzen van het Werelderfgoed weergegeven. De kernzone omvat door archeologisch onderzoek vastgestelde archeologische resten van hoge kwaliteit. Van de resten in de bufferzone is bekend dat deze inhoudelijk verband houden met de militaire nederzettingen, maar niet altijd goed geconserveerd of minder uniciteit kennen. In de bufferzone is een opgraving toegestaan om de kennis van de archeologische resten te behouden in rapportage en depot. De archeologische laag van de kernzone wordt geacht intact te blijven in de bodem.

Bewoners en gebruikers binnen de kernzone hebben een brief ontvangen over de status van Werelderfgoed op hun grondgebied. Verder is heel Nijmegen geïnformeerd via een dubbele pagina in De Brug.

Gemeente Nijmegen

Pagina 2 van 5

Kansen Werelderfgoed Werelderfgoed vergt een inspanningsverplichting jegens de samenleving om er goed voor te zorgen, maar biedt tevens kansen voor met name toerisme en recreatie. Ook kan het Werelderfgoed als inspiratiebron, bron van identiteit en esthetische kenmerken dienen om de leefbaarheid van een plek positief te beïnvloeden. De komende jaren zal de stad nader kennis kunnen maken met de verhalen en terreinen van Romeins Nijmegen. In het Masterplan Limes, dat op dit moment in ontwikkeling is op basis van de in 2020 vastgestelde Erfgoedstrategie, zal een visie en belevingsconcept gekoppeld aan worden neergelegd, waarmee Nijmegen de kansen van het Werelderfgoed verder kan benutten en uitdragen. Wanneer dit Masterplan Limes aan u voorgelegd wordt, zal dit ook gepaard gaan met een voorstel voor de benodigde financiële middelen om het plan ten uitvoer te brengen. Op korte termijn staan er al diverse activiteiten en plannen in de steigers, waarover wij u in deze brief graag informeren.

Bijzondere leerstoel Radboud Universiteit ‘Geschiedenis van Nijmegen’ Per 1 september is prof.dr. Stephan Mols benoemd als bijzondere hoogleraar ‘Geschiedenis van Nijmegen’, gefinancierd door de gemeente in samenwerking met de Radboud Universiteit. De opdracht die hij hierbij meekreeg staat in het teken van het beleefbaar maken van het Romeinse erfgoed van Nijmegen. In december zal naar verwachting zijn inauguratierede worden gehouden. De benoeming geschiedt voor drie jaar.

Constructing the Limes Vanuit de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) financiert de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) een groot nationaal project geïnitieerd vanuit de Universiteit Utrecht genaamd Constructing the Limes. Dit is een groot onderzoek van vijf jaar naar de rol en inrichting van de Romeinse grens in Nederland met vele participanten, zoals de Nederlandse Limessamenwerking, verschillende musea, gemeente Utrecht,

Gemeente Nijmegen

Pagina 3 van 5

gemeente Nijmegen en Hogeschool Saxion. Ook is participatie van studenten en vrijwilligers een belangrijke doelstelling. De gemeente Nijmegen zal in het kader van dit project samenwerken met Hogeschool Saxion en Universiteit Utrecht om enkele oude archeologische onderzoeken op de Werelderfgoedterreinen van Nijmegen te analyseren en te publiceren, daar waar dit nog niet eerder gedaan is. Het toegankelijk maken van onuitgewerkt en ongepubliceerd archeologisch onderzoek is een van de doelstellingen van de Erfgoedstrategie. Deelname aan dit project door de gemeente Nijmegen biedt de mogelijkheid van nieuwe toepassingen, de inzet van extra personele capaciteit en zet Nijmegen opnieuw nationaal op de kaart met het bieden van inzicht in de enorme rijkdom aan vondsten en kennis uit de Romeinse tijd. Nationale Limesdag en onthulling Unesco bord Op 8 oktober aanstaande vindt in Museum het Valkhof de eerste Nationale Limesdag plaats. Deze dag wordt georganiseerd door de Provincie Gelderland in samenwerking met de Nationale Limessamenwerking en is bedoeld voor beheerders van het kersverse Werelderfgoed. Genodigden zijn ook bestuurders van de drie Limesprovincies, wethouders van de Limesgemeenten en ambtelijke portefeuillehouders. Tevens is de minister van OCW uitgenodigd, maar zij zal mogelijk wegens te volle agenda niet aanwezig kunnen zijn en dan een videoboodschap opnemen.

De gelegenheid wordt tevens gebruikt om het eerste bord van de Neder-Germaanse Limes als Werelderfgoed met het UNESCO logo te onthullen op het Valkhof en alle gemeentelijke bestuurders een feestelijk cadeau te overhandigen. Internationaal Limescongres 2022 In augustus 2022 zal de stad volstromen met archeologen vanuit de hele wereld. Dan vindt namelijk het 25ste internationale Limescongres plaats, waar zo’n 350 deelnemers verwacht worden die beroepsmatig betrokken zijn bij onderzoek en instandhouding van kennis naar de Romeinse rijksgrens. Het congres van 7 dagen wordt gehouden in De Lindenberg en Museum het Valkhof met diverse excursies naar de Romeinse Limes in Nederland en Duitsland. Romeinse zomer 2022 Rondom het Limescongres wordt een publieksprogramma opgezet. De Romeinse zomer is een wens, maar we moeten nog bekijken hoe dit binnen de diverse toerisme- en citymarketingcampagnes een plek kan krijgen. De Romeinse zomer zal bestaan uit onder andere een Romeinse markt, een nieuw Romeinenfestival en een theatervoorstelling. In aanloop naar deze Romeinse zomer worden ook de gemeenten met Romeins erfgoed

Gemeente Nijmegen

Pagina 4 van 5

(soms ook Werelderfgoed) uit de regio betrokken. Zo worden nieuwe fiets- en wandelroutes geïntroduceerd en andere samenwerkingsvormen onderzocht.

Romeins Nijmegen in ruimtelijke ontwikkelingen Romeins erfgoed vinden we bijna overal binnen Nijmeegs grondgebied. In de Waalsprong wordt via het Handboek Erfgoedbeleving in de Waalsprong een visualisatie ontwikkeld ter herinnering aan de geromaniseerde bewoners van het buitengebied van Romeins Nijmegen. In Waalfront worden diverse architectonische en stedenbouwkundige ontwerpen uitgerust met verwijzingen naar de Romeinse stad Ulpia Noviamagus. In de herinrichting van het Valkhofkwartier wordt specifiek aandacht gegeven aan archeologisch onderzoek naar Romeins muurwerk van het castellum om deze zichtbaar te houden. Dit zijn enkele voorbeelden van recente ontwikkelingen. Oudere visualisaties, zoals bijvoorbeeld op de Hunenberg, worden momenteel geïnventariseerd en op kwaliteit en toestand beoordeeld. Daar waar nodig en relevant wordt onderhoud gepleegd en hernieuwde aandacht gevraagd. Bebording wordt voorzien van het logo van de NederGermaanse Limes (zie afbeelding) en van het Unesco logo.

In de Individuele Managementplannen van de Werelderfgoedterreinen zal een procedure worden opgenomen over hoe om te gaan met het zichtbaar maken en visualiseren van Romeins erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen in de toekomst. Hoogachtend, Het college van burgemeester en wethouders van Nijmegen

mr. drs. A.H. van Hout gemeentesecretaris

drs. H.M.F. Bruls burgemeester

Gemeente Nijmegen

Pagina 5 van 5