B17 d.d. 21 februari 2022 van Natuur & Milieu inzake Onderzoek Natuur & Milieu steden verstenen ook nieuwbouwwijken te weinig groen
Tekst van het document
Van: Oskar van Megen <o.vanmegen@natuurenmilieu.nl> Verzonden: maandag 21 februari 2022 09:05 Onderwerp: Onderzoek Natuur & Milieu: steden verstenen, ook nieuwbouwwijken te weinig groen Geachte griffies, Wij verzoeken u om dit rapport te verspreiden onder de raadsleden die zich bezig houden met nieuwbouw en/of openbaar groen. Natuur & Milieu heeft onderzoek gedaan naar de verstening van de openbare ruimte in de 32 grootste gemeenten van Nederland. Uit het onderzoek blijkt een fors tekort aan openbaar groen. Meer dan de helft van de onderzochte buurten is te ‘versteend’. Ook diverse nieuwgebouwde buurten zijn nog te versteend. In het rapport op pagina 10 vindt u een overzicht per gemeente. Wilt u weten of de meest versteende buurt of de meest groene buurt zich in uw gemeente bevindt, kijk dan op pagina 11 en 12. Natuur & Milieu zet zich in voor natuur in de stad en natuurinclusief bouwen. Dit omdat de stedelijke natuur steeds meer onder druk staat en er nieuwbouwplannen worden gemaakt. Bovendien is meer biodiversiteit in de stad goed om hittestress en wateroverlast tegen te gaan en bevordert natuur het welzijn van de bewoners. Vorig jaar heeft Natuur & Milieu een breed gesteund manifest opgesteld. Hierin roepen wij, samen met vele andere partijen waaronder diverse gemeenten, op om standaarden voor natuurinclusief bouwen vast te leggen in de wet.
Eén van de hoofdpunten uit dit manifest is het zorgen voor voldoende openbaar groen rondom woningen. Dat is dus nodig, zo blijkt uit ons onderzoek. Hier vindt u het bijbehorend persbericht. Ook het rapport is bijgevoegd. Vanochtend verscheen er ook een artikel over in Trouw. Mocht u naar aanleiding van dit onderzoek vragen of opmerkingen hebben dat kunt u daarvoor bij mij terecht. Wij nodigen u van harte uit om zich aan te sluiten bij het manifest als ondertekenaar, mocht u dat nog niet gedaan hebben. Ook daarvoor kunt u bij mij terecht. Vriendelijke groeten, Oskar van Megen Projectleider Natuur & Milieu Postbus 1578 | 3500 BN Utrecht Arthur van Schendelstraat 600 | 3511 MJ Utrecht | T. 030 - 233 13 28 | W. www.natuurenmilieu.nl Doe mee voor een duurzame toekomst
Inhoud Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2. Opzet onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.1 De scope van het onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2.2 Methode en gehanteerde normen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 3. Resultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 3.1 Totaalbeeld van de grootste Nederlandse gemeenten . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 3.2 De meest versteende buurten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3.3 De minst versteende buurten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 3.4 De G4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 3.5. Nieuwbouw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. Conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4.1 Conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 4.2 Aanbevelingen . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
2
samenvatting Het is belangrijk – zelfs essentieel – dat er in onze steden voldoende groen is. Het is
Resultaten
essentieel voor de biodiversiteit in de stad, voor de gezondheid en het welzijn van bewoners
Binnen de onderzochte buurten wonen 3,5 miljoen mensen in een versteende buurt. Dat wil
en voor het tegengaan van hittestress en wateroverlast. Toch blijkt uit dit onderzoek
dus zeggen: een buurt met minder groen dan in de beide hierboven genoemde normen. Er is
van Natuur & Milieu dat meer dan de helft van de buurten in de 32 grootste Nederlandse
minder dan 75 m2 groen per woning, en/of er ontbreekt een aaneengesloten groen gebied
gemeenten versteend is. In al deze buurten is te weinig ruimte voor groen.
van ten minste 1 hectare. Dit gaat om meer dan de helft (53 procent) van de onderzochte buurten. In deze buurten is meer vergroening nodig.
In 2021 agendeerde Natuur & Milieu dit probleem al. Toen stelden we samen met NL Green label en de Vogelbescherming Nederland een manifest “Bouwen voor Natuur” op. Onze
In 10 procent van de onderzochte buurten ontbreekt een aaneengesloten groen gebied
oproep daarin: maak natuurinclusief bouwen de standaard. Die oproep kreeg brede steun.
van ten minste 1 hectare. Geen van deze buurten voldoet aan de norm van 75 m2 groen per woning.
Een van de voorgestelde maatregelen in dit manifest is het realiseren van voldoende natuur in de buurt. In de nabijheid van iedere woning zou groene publieke ruimte moeten zijn. Een
Verschillen tussen gemeenten
versteende omgeving is hiervoor geen goede basis – het is niet goed voor de bewoners en voor
De verschillen tussen gemeenten zijn groot. In Haarlem, Westland, Amsterdam, Delft en
de natuur. Nu er een grote woningbouwopgave is, is minder versteend bouwen extra urgent.
Tilburg liggen naar verhouding de meeste versteende buurten. De gemeenten Emmen, Almere en Haarlemmermeer hebben naar verhouding het kleinste aantal versteende
Opzet onderzoek
buurten. Van de vier grootste gemeenten hebben Rotterdam en Utrecht naar verhouding
In dit rapport beschrijven we de mate van verstening van de openbare ruimte in de 32
minder versteende buurten dan Den Haag en Amsterdam.
grootste gemeenten. Alle buurten vanaf vijfhonderd inwoners – in totaal 1.937 buurten – zijn onderzocht op basis van luchtfoto’s en de Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT).
Versteende buurten De verschillen tussen buurten zijn ook groot. De tien meest versteende buurten hebben
De mate van verstening van een buurt wordt vastgesteld aan de hand van twee normen:
slechts 0-2 m2 groen per woning én missen een aaneengesloten groen gebied van ten
1. De beschikbaarheid van minstens 75 m groen per woning in de buurt. ‘Groen’ betekent in
minste 1 hectare. De tien minst versteende buurten hebben minimaal 922 m2 groen per
dit onderzoek dat het niet versteend is. In de Nota Ruimte wordt 75 m groen per woning
woning, en allemaal hebben ze een groot aaneengesloten groen gebied van 76 hectare of
als ondergrens gezien.
meer.
2
2
2. De aanwezigheid van ten minste 1 hectare aaneengesloten groen per buurt. Voor de waarde van groen voor biodiversiteit en voor ontspanning en welzijn van mensen, is het van belang dat het aaneengesloten is. De WHO adviseert om dit effectief te bereiken, er minstens 1 hectare nodig is. Buurten die niet aan minstens één van deze normen voldoen, noemen we in dit rapport ‘versteend’. Deze twee normen zijn relevant om de mate van verstening van een buurt te bepalen. Ze zeggen echter niets over de kwaliteit van het openbaar groen. Hierover doet dit onderzoek geen uitspraak.
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
3
Van de tien meest versteende buurten liggen er zeven in Amsterdam, twee in Haarlem en één in Tilburg.
Aanbeveling Dit onderzoek toont aan dat groen bouwen geen automatisme is. Overheden kunnen dat veranderen. Natuur & Milieu roept daarom de rijksoverheid, provincies en gemeenten op aan
Meest versteende buurten
Minst versteende buurten
de slag te gaan om verstening terug te dringen en buurten te vergroenen. Voor onze natuur,
Van der Helstpleinbuurt
Amsterdam
Zuiderpark
Rotterdam
gezondheid en welzijn is dit essentieel. Als we nu niet handelen, blijven we de komende
Concertgebouwbuurt
Amsterdam
Zestienhoven
Rotterdam
Generaalsbuurt
Haarlem
Klarenbeek
Arnhem
Orteliusbuurt
Amsterdam
Delftlanden
Emmen
Burgemeesterskwartier
Haarlem
Goffert
Nijmegen
kan zorgen voor een landelijk gelijk speelveld voor groen bouwen en voor een landelijk
Cornelis Schuytbuurt
Amsterdam
Dousberg-Hazendans
Maastricht
dekkende groennorm.
Indische Buurt Zuid
Amsterdam
Ockenburg
Den Haag
Gemeenten kunnen groennormen hanteren in gemeentelijk beleid en procedures.
Jan Maijenbuurt
Amsterdam
De Haverleij
Den Bosch
Cremerbuurt Oost
Amsterdam
Biezen-West
Alphen a/d Rijn
Oud-Oost
Tilburg
Bolhaar
Enschede
jaren versteende nieuwe buurten bouwen. In de toekomst gaan we daar spijt van krijgen. Wij roepen overheden op groennormen te hanteren voor nieuwbouw en stadsvernieuwing, zodat bij grotere bouwprojecten groen altijd wordt mee ontwikkeld. Alleen de rijksoverheid
Dat kan een impuls krijgen in de nieuwe coalitieakkoorden die worden gesloten na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022.
Nieuwbouw In dit onderzoek is ook specifiek gekeken naar verstening van nieuwbouwbuurten. Zeker gezien de huidige woningbouwopgave, is het belangrijk te weten in hoeverre er in nieuw bouw rekening wordt gehouden met voldoende groen in de buurt. Uit ons onderzoek blijkt dat nieuw gebouwde buurten over het algemeen minder versteend zijn. Zo hebben bijna alle nieuwbouwbuurten minstens 1 hectare aaneengesloten groen in de buurt. Toch wordt bij 32 procent de groennorm van 75 m2 groen per woning niet gehaald. We bouwen dus nog altijd te versteend.
Conclusie Dit onderzoek laat zien dat te veel buurten in Nederland versteend zijn, waaronder een belangrijk deel van de nieuw gebouwde buurten. Tegelijk zijn er mooie voorbeelden die laten zien dat minder versteend bouwen heel goed mogelijk is, ook in dichtbevolkte wijken. In deze buurten is veel openbaar groen, en zijn ook grote aaneengesloten groene gebieden.
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
4
1. Inleiding Groen helpt om de nadelige effecten hiervan tegen te gaan. Tien procent meer groen in
Het belang van groen in de stad
een stad verlaagt de temperatuur met 0,6 ºC. In stadsparken is het in de zomer tot wel vijf graden koeler dan in dichtbebouwde stadscentra. Stadsparken hebben ook een verkoelend
Biodiversiteit
effect op omliggende buurten.5
Natuur en groen in de stad zijn om veel redenen belangrijk. Allereerst staan de natuur en biodiversiteit wereldwijd onder druk.1 Dit geldt zeker ook in stedelijke gebieden. Het
Verder moeten we door klimaatverandering rekening houden met meer extreme regenval.
Planbureau voor de Leefomgeving concludeerde dat stedelijk fauna in Nederland in de
Groen in de stad vermindert de wateroverlast. In groengebieden kan de neerslag
afgelopen drie decennia met wel 50 procent in aantallen is afgenomen.
namelijk grotendeels in de bodem wegzakken. Bovendien verdampt een klein deel van de opgevangen neerslag weer via de bladeren. Hierdoor hebben de riolen minder
Terwijl stedelijk gebied toeneemt, neemt het aantal stadsvogels in Nederland af. Algemene
afvoercapaciteit nodig.6
soorten die de bebouwde kom als habitat hebben, zoals de huismus en huiszwaluw, staan zelfs op de Rode Lijst van bedreigde vogels.2 Dit betekent dat natuurbeleid zich niet kan
Groen is goed voor de gezondheid van inwoners
beperken tot het landelijk gebied, maar ook nodig is voor de stad.
Tot slot heeft een groene woonomgeving een positief effect op de mentale en fysieke gezondheid van inwoners. Een groene omgeving is rustgevend en helpt tegen stress.
Groen helpt tegen de gevolgen van klimaatverandering
Groen in de directe woonomgeving gaat dan ook samen met een lagere kans op stress-
Ten tweede spelen groen, natuur en water een belangrijke rol in het ‘klimaatadaptief’
gerelateerde aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, depressies en angststoornissen.7
maken van de stedelijke omgeving. Dat wil zeggen: in het voorbereiden van de steden op de
Ook hebben kinderen in groene wijken wel 15 procent minder vaak last van overgewicht. In
gevolgen van klimaatverandering.
een groene omgeving spelen ze namelijk meer buiten en hebben ze meer beweging.8
Door klimaatverandering moeten we allereerst rekening houden met extreme hitte.3 In
Zeker tijdens de coronacrisis en bijbehorende maatregelen, kregen mensen veel meer behoefte
de stad is het namelijk warmer. Dat komt doordat versteende oppervlakken de warmte
aan ruimte voor ontspanning en beweging in de buurt. Dit geldt des te meer voor mensen
van de zon absorberen en weer afgeven aan de directe omgeving. Op warme dagen kan in
zonder tuin bij hun huis. Toegang tot groen is niet voor iedereen vanzelfsprekend, terwijl
binnenstedelijke gebieden de temperatuur tot wel 8 ºC toenemen.
hier wel behoefte aan is.9 Hiervoor zijn er in de directe omgeving groene gebieden nodig.10
Tijdens hittegolven leidt dit tot hittestress, en het heeft negatieve effecten op de gezondheid van met name ouderen, chronisch zieken en zwangeren. Het kan ook leiden tot verhoogde sterfte. Onderzoek4 heeft aangetoond dat nu al in 35 procent van de Nederlandse stedelijke gebieden gedurende minstens zeven dagen per jaar hittestress optreedt. Met de toenemende verdichting en verstening van de stad, in combinatie met de klimaatverandering, zal het nog vaker voorkomen.
1) w ww.stockholmresilience.org 2) w ww.clo.nl 3) W UR, Klimaatbestendige Stad 4) WUR, Groen en Wonen
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
5) WUR, Groen en Wonen 6) W UR, Groen: meer dan mooie en gezond 7) M aas et al., 2020. Morbidity is related to a green living environment 8) WUR, Groen: goed voor de gezondheid 9) V ogelbescherming Nederland: Samen herstellen 10) Kamerbrief Min. Schouten. DGNVLG-NS / 21228610: Groen in de stad en knelpuntenanalyse natuurinclusief bouwen. 20 september 2021
5
Actief beleid nodig tegen verstening Deze problemen vragen om actief beleid van overheden voor het vergroenen van de gebouwde omgeving. De noodzaak tot actief beleid gericht op het tegengaan van verstening geldt zowel voor nieuwbouw als voor stadsvernieuwing en renovatie van bestaande bouw.11 In 2021 stelden Natuur & Milieu, NL Greenlabel en de Vogelbescherming Nederland een manifest op met de oproep natuurinclusief bouwen tot de standaard te maken.12 Dit manifest is ondertekend door onder andere bouwbedrijven, banken, wetenschappers en diverse gemeenten. Een van de voorgestelde maatregelen in dit manifest is het realiseren van voldoende natuur in de buurt: groene publieke ruimte in de nabijheid van iedere woning, en verbindingsroutes voor dieren.
Onderzoek naar verstening Maar hoe versteend zijn de Nederlandse steden nu precies? Hoe meten we dat? En welke normen hanteren we daarvoor? Op deze vragen geven we in dit rapport antwoord. Dit onderzoek maakt duidelijk hoe versteend buurten zijn in de grootste Nederlandse gemeenten, en in hoeverre ze voldoen aan de door ons gehanteerde normen. Hiermee willen we gemeenten en de rijksoverheid stimuleren om aan de slag te gaan met beleid dat verstening tegengaat. Op woensdag 16 maart 2022 zijn de gemeenteraadsverkiezingen. Het opstellen van nieuwe coalitieakkoorden is een goed moment voor gemeenten om serieus beleid te voeren op vergroening. Voor de rijksoverheid biedt de Omgevingswet goede aangrijpingspunten voor de vergroening van steden.
11) K amerbrief Min. Schouten. DGNVLG-NS / 21228610: Groen in de stad en knelpuntenanalyse natuurinclusief bouwen. 20 september 2021 12) M anifest Bouwen voor Natuur
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
6
2. Opzet onderzoek
Normen voor groen en de mate van verstening
2.1 De scope van het onderzoek
1. De hoeveelheid groen die per woning beschikbaar is in de buurt. Daar waar veel mensen
We vergelijken de buurten die binnen de scope van het onderzoek vallen met twee normen:
In dit rapport beschrijven we hoe versteend de buurten zijn in de 32 gemeenten met ten
wonen, kan het behoorlijk druk worden in het groen. Door het aantal woningen mee te
minste 100.000 inwoners. Ook vergelijken we de grootste vier gemeenten (G4): Amsterdam,
wegen houden we hier rekening mee. In de Nota Ruimte14 is een ondergrens genoemd
Den Haag, Rotterdam en Utrecht.
voor het minimale oppervlak groen per woning: 75 vierkante meter.15 Per buurt bepalen we in dit onderzoek het gemiddelde aantal m2 groen per woning, en vergelijken dit met
In dit onderzoek analyseren we buurten in de 32 grootste steden. Een stad of gemeente
het minimum van 75 m2. Dit wordt bepaald aan de hand van het oppervlak van de buurt
is ingedeeld in wijken, en binnen deze wijken zijn buurten, zoals gedefinieerd in de BGT
(publieke ruimte, dit is exclusief gebouwen en tuinen), het aantal vierkante meter dat niet
(Basisregistratie Grootschalige Topografie). In dit rapport worden alleen buurten mee
is versteend, en het aantal woningen in die buurt.
genomen met ten minste vijfhonderd woningen (aparte woonadressen). Hierdoor blijven buurten met maar enkele woningen en een minder stedelijk karakter, buiten beschouwing.
2. De aanwezigheid van een groen gebied van minimaal 1 hectare. Voor de biodiversiteit en voor ontspanning en welzijn van mensen is het ook van belang dat het groen
De focus van dit onderzoek ligt op de publieke ruimte in de bebouwde kom, omdat dit de
aaneengesloten is. De WHO adviseert om dit effectief te bereiken, er minstens 1 hectare
directe woonomgeving is. Hier wonen de mensen en zoeken ze op korte afstand van hun
nodig is. Dit advies is gebaseerd op Europees onderzoek16 stelt dat om dit effectief te
huis groen. Hier moeten hittestress en wateroverlast worden voorkomen. Deze gebieden
bereiken een groene aaneengesloten ruimte van minstens 1 hectare nodig is. In dit
zijn ook belangrijk voor de instandhouding van de biodiversiteit, en niet alleen voor soorten
onderzoek kijken we welke buurten minimaal 1 hectare aaneengesloten groen hebben.
die afhankelijk zijn van gebouwen. Door deze afbakening vallen tuinen, andere private ruimtes en ook het buitengebied buiten de scope van dit onderzoek.
Wanneer buurten niet aan minimaal één van deze normen voldoen, spreken we in dit rapport van versteende buurten. De twee normen zijn beide relevant om de mate van
2.2 Methode en gehanteerde normen
verstening in een buurt weer te geven. Normering per woning houdt rekening met drukte
Voor dit onderzoek is een scan uitgevoerd door Readar, een bedrijf dat op basis van
en het aantal bewoners dat gebruikmaakt van het groen. Een norm voor de omvang van
luchtfoto’s en digitale kaarten data analyseert. De gebruikte data zijn afkomstig van de
een groen gebied houdt rekening met versnippering en de belevingswaarde van groen. Ook
Basisregistratie Grootschalige Topografie. De BGT is voornamelijk gebaseerd op luchtfoto’s
bieden aaneengesloten stukken groen meer kansen voor stadsdieren.
en is een digitale kaart van Nederland waarop de fysieke leefomgeving – zoals gebouwen, wegen, waterlopen, terreinen en spoorlijnen – eenduidig zijn vastgelegd. De voor dit onder
Er is voor gekozen op deze twee normen te toetsen omdat ze concrete handvatten bieden
zoek gebruikte kaart is in september 2021 gedownload en op 20 centimeter nauwkeurig.
om de mate van verstening van buurten in kaart te brengen. Deze normen bieden echter nog geen compleet inzicht in de natuur in de stad. In discussies hierover worden meer
Op basis de BGT is in dit onderzoek ieder oppervlak vanaf 20 cm2 binnen de bebouwde kom en publieke ruimte geclassificeerd als ‘versteend’ of ‘niet-versteend’. Het gaat hier om de openbare ruimte. Fietspaden, overwegen, inritten, bestrating en parkeervakken (allemaal mits daadwerkelijk verhard) zijn voorbeelden van functies die worden aangemerkt als versteend. Bermen, bomen, houtwallen, water, onverharde paden, sportvelden en parken zijn voorbeelden van functies die zijn aangemerkt als niet-versteend. Daarnaast onderzoeken we in hoeverre nieuwe buurten versteend zijn. Om deze specifieke vraag te beantwoorden is gekeken naar buurten met een gemiddeld bouwjaar van 2010 en recenter.13
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
13) Gemiddeld bouwjaar: een buurt kan in enkele tot enkele tientallen jaren opgebouwd zijn. Bij het selecteren van nieuwbouwbuurten is niet alleen het gemiddelde bouwjaar gekozen, maar is ook de standaardafwijking in bouwjaren op maximaal 10 gezet. Hiermee zijn alleen buurten geselecteerd die min of meer in dezelfde periode gebouwd zijn. 14) VROM (2006) Nota Ruimte; ruimte voor ontwikkeling. Deel 4: tekst na parlementaire instemming. Ministerie van VROM, Den Haag. 15) W UR, Dwingend vergroenen? 16) Annerstedt van den Bosch et al., Development of an urban green space indicator and the public health rationale
7
suggesties gedaan voor normen voor groen en verstening. Zo wordt ook opgeroepen om rekening te houden met de afstand van een woning tot openbaar groen. In het voorjaar van 2021 dienden de Kamerleden Bromet (GroenLinks) en Von Martels (CDA) een initiatiefnota in, waarin ze oproepen te streven naar een afstandsnorm van 350 meter tussen bebouwing en groen.17 Anderen bepleiten bijvoorbeeld een maximum voor het percentage verstening. Er is echter in de literatuur geen norm gevonden om de scores van buurten te toetsen, en daarom zijn deze normen niet meegenomen in dit onderzoek. Dit onderzoek gaat dus puur over de verstening van een buurt. Natuurlijk is de kwaliteit van groen ook erg belangrijk, maar inrichting, diversiteit en beheer zijn in dit onderzoek niet meegenomen.
Leeswijzer In hoofdstuk 3 beschrijven we hoeveel van de onderzochte buurten voldoen aan de normen van 75 m2 groen per woning, en de aanwezigheid van een aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare. Daarnaast benoemen we de meest en minst versteende buurten van Nederland. In paragraaf 3.4 worden de G4 met elkaar vergeleken. Tot slot beschrijven we in 3.5 in hoeverre nieuwbouw aan de gestelde normen voldoet, en benoemen we de meest en de minst versteende nieuwbouwbuurten. In hoofdstuk 4 vindt u onze conclusies en aanbevelingen.
17) Initiatiefnota van de leden Bromet en Von Martels over groen in de stad
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
8
Tabel 2: Overzicht resultaten per gemeente. De volgorde is gebaseerd op het aandeel versteende buurten per gemeente Gemeente
Aantal onderzochte buurten (G32 buurten vanaf 500 inwoners)
Aantal & percentage buurten met minder dan 75 m2 groen per woning
Gemiddelde hoeveelheid groen per woning gehele gemeente m2/woning)
Aantal & percentage buurten zonder 1 hectare aaneen gesloten groen
Haarlem
78
65
83%
46
14
18%
Westland
36
27
75%
59
4
11%
Amsterdam
321
238
74%
57
54
17%
Den Haag
100
74
74%
90
11
11%
Delft
50
36
72%
63
25
50%
Tilburg
103
68
66%
65
25
49%
Eindhoven
80
50
63%
95
11
14%
Leiden
44
27
61%
84
0
0%
Dordrecht
42
24
57%
84
9
21%
Amersfoort
72
40
56%
85
7
10%
Utrecht
91
51
56%
80
4
4%
Leeuwarden
47
26
55%
118
6
13%
Rotterdam
71
34
48%
174
1
1%
Ede
40
19
48%
91
3
8%
Groningen
60
29
48%
105
10
17%
Enschede
51
24
47%
147
4
8%
Venlo
37
17
46%
99
4
11%
Alphen a/d Rijn
50
21
42%
120
0
0%
Arnhem
61
25
41%
142
12
20%
Den Bosch
58
23
40%
129
0
0%
Nijmegen
36
14
39%
158
1
3%
Alkmaar
45
17
38%
127
2
4%
Breda
40
14
35%
119
0
0%
Deventer
43
14
33%
132
6
14%
Zaanstad
36
11
31%
118
0
0%
Zwolle
44
12
27%
138
3
7%
Apeldoorn
44
12
27%
147
1
2%
Maastricht
35
8
23%
162
2
6%
Zoetermeer
16
3
19%
110
0
0%
Haarlemmermeer
41
6
15%
146
1
2%
Almere
42
3
7%
233
0
0%
Emmen
24
0
0%
342
0
0%
Totaal
1937
1030
53%
105
191
10%
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
10
3.4 De G4
Den Haag
Tussen de 32 grootste steden bestaan grote verschillen. Emmen is een heel andere stad dan
In Den Haag hebben 74 buurten minder dan 75 m2 groen per woning. Dit is bijna driekwart
Amsterdam. Daarom beschrijven we in dit hoofdstuk apart de vier grootste steden (G4). De
(74 procent) van de onderzochte buurten in Den Haag. Elf van deze buurten hebben
volgorde hieronder is op basis van het aantal inwoners.
hiernaast ook geen aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare. Dit is 11 procent van alle onderzochte Haagse buurten. In alle onderzochte Haagse buurten samen is er
Amsterdam
gemiddeld 90 m2 groen per woning.
In Amsterdam hebben 238 buurten minder dan 75 m groen per woning. Dit is driekwart 2
(75 procent) van de onderzochte buurten in Amsterdam. Van deze 238 buurten hebben er
De meest versteende buurten van Den Haag zijn Uilebomen, Heesterbuurt en Transvaal
54 (17 procent van alle onderzochte buurten) ook geen aaneengesloten groen gebied van
kwartier (3-4m2 groen per woning). Deze buurten hebben ook geen aaneengesloten
ten minste 1 hectare in de buurt. Hiermee scoren de Amsterdamse buurten het minst goed
stukken groen van ten minste 1 hectare.
van de G4. In alle onderzochte Amsterdamse buurten samen is er gemiddeld 57 m2 groen per woning. Ook hiermee scoort Amsterdam het minst goed van de G4.
De minst versteende buurten van Den Haag zijn Duttendel, De Uithof en Ockenburg (8371.085 m2 groen per woning). Deze buurten hebben ook grote stukken groen van ruim meer
De meest versteende buurten van Amsterdam zijn de Van der Helstpleinbuurt,
dan 1 hectare.
Concertgebouwbuurt en de Orteliusbuurt (0 tot 0,2 m2 groen per woning). Deze drie buurten hebben geen aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare.
Utrecht In Utrecht hebben 51 buurten minder dan 75 m2 groen per woning. Dit is meer dan de
De minst versteende buurten van Amsterdam zijn Oostoever Sloterplas, Amstel III
helft (56 procent) van de onderzochte buurten in Utrecht. Vier van deze buurten hebben
(Bullewijk) en Riekerhaven (419-465 m2 groen per woning). Deze buurten hebben ook grote
hiernaast ook geen aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare. In alle
stukken groen (en vooral water) van ruim meer dan 1 hectare.
onderzochte Utrechtse buurten samen is er gemiddeld 80 m2 groen per woning.
Rotterdam
De meest versteende buurten van Utrecht zijn Elinkwijk, Wittevrouwen en Oudwijk (7,4-
In Rotterdam hebben 34 buurten minder dan 75 m2 groen per woning. Dit is bijna de helft
7,6 m2 groen per woning). Afgezien van Oudwijk (Wijk Oost) hebben deze buurten wel
(48 procent) van de onderzochte buurten in Rotterdam. Van deze buurten heeft alleen
aaneengesloten stukken groen van ten minste 1 hectare.
Bospolder (in de wijk Delfshaven) geen aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare. In alle onderzochte Rotterdamse buurten samen is er gemiddeld 170 m2 groen per
De minst versteende buurten van Utrecht zijn Rijnsweerd, het Utrecht Science Park en
woning. Op alle bovenstaande indicatoren scoort Rotterdam hiermee het beste van de G4.
Leeuwesteyn (Leidsche Rijn) (250 tot 500 m2 groen per woning). Deze buurten hebben ook
De meest versteende buurten van Rotterdam zijn Bospolder, Oude Westen en Carnisse
grote stukken groen van ruim meer dan 1 hectare.
(4,1-7,4 m groen per woning). Afgezien van Bospolder hebben deze buurten wel 2
aaneengesloten stukken groen van ten minste 1 hectare. De minst versteende buurten van Rotterdam zijn Terbregge, Zestienhoven en Zuiderpark (527-3.310 m2 groen per woning). Deze buurten hebben ook grote stukken groen van ruim meer dan 1 hectare.
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
13
3.5 Nieuwbouw
Tabel 5: Totaalbeeld verstening in nieuwgebouwde buurten.
Zijn we de laatste decennia minder versteend gaan bouwen? Zeker met de huidige woningbouwopgave is het belangrijk om te kijken naar hoe er recent is gebouwd. Gemiddeld zijn
Totaal aantal buurten & mensen
Buurten minder dan 75 m2 groen per woning
Buurten zonder aaneen gesloten groen van ten minste 1 hectare
- 63 buurten - 175.000 mensen
- 32% - 16 buurten - 54.000 mensen
- 1,5% - 1 buurt - 1.406 mensen
de meest versteende buurten ook de oudere buurten (zie 3.2). De minst versteende buurten zijn over het algemeen recenter gebouwd dan de versteende buurten. Maar voldoen alle nieuwe buurten aan de normen? Van alle onderzochte buurten zijn er 63 nieuw gebouwd; deze buurten hebben een gemiddeld bouwjaar van 2010
De meest versteende nieuwbouwbuurten
of recenter.19 Hier bevinden zich 80.907 woningen, waarin
Hieronder worden de meest versteende nieuwbouwbuurten genoemd. Van de tien meest versteende nieuwbouw buurten
ongeveer 173.141 personen wonen.
liggen er zeven in Amsterdam, twee in Tilburg en één in Almere.
Norm 1: Hoeveelheid groen in de buurt per woning
Tabel 6: De meest versteende nieuwbouwbuurten.
Zestien nieuw gebouwde buurten of 25.882 woningen halen de norm van 75 m2 groen per woning niet.
Buurt
Wijk
Gemeente
Gemiddeld. bouwjaar
m2 groen per woning
Omvang grootste aaneengesloten groene gebied in de buurt
Nieuw gebouwde buurten scoren dus weliswaar iets beter
Talentsquare
Spoorzone
Tilburg
2018
9
-
dan het gemiddelde van alle onderzochte buurten (32
Zuidas Zuid
Zuidas
Amsterdam
2016
20
2,2 ha
procent vs. 53 procent onder de norm), maar lang niet alle
NDSM-terrein
Noordelijke IJ-oevers
Amsterdam
2017
22
4 ha
Laan van Spartaan
De Kolenkit
Amsterdam
2013
24
4,1 ha
RI Oost-terrein
Zeeburgereiland
Amsterdam
2017
29
9,3 ha
1 hectare
Haveneiland Noord
IJburg West
Amsterdam
2010
34
8,5 ha
Met uitzondering van één buurt (Talentsquare in Tilburg),
Vivaldi
Zuidas
Amsterdam
2013
42
3 ha
hebben al deze buurten wel een aaneengesloten oppervlak
Koolhoven Zuid
Koolhoven
Tilburg
2010
46
3,6 ha
groen van ten minste 1 hectare.
Houthavens West
Houthavens
Amsterdam
2019
49
12,3 ha
Europakwartier
Almere Poort
Almere
2013
58
3,1 ha
Dit is 32 procent van de nieuwbouwwoningen binnen de scope van dit onderzoek.
nieuwbouw haalt de norm van 75 m2. Norm 2: Aaneengesloten groen van ten minste
19) Z ie noot 13
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
14
4. Conclusies en aanbevelingen
Er zijn ook grote verschillen tussen buurten. Zo zijn er tien buurten met ten minste 920 m2 groen per woning. Dit zijn soms buurten met veel hoogbouw, zoals Ockenburg in Den Haag, waar 1.085 m2 groen per huishouden is. De meeste verstening vinden we in een aantal
4.1 Conclusies
oude vooroorlogse wijken. Tien buurten hebben minder dan 2 m2 groen per woning. Een
Uit dit onderzoek blijkt dat er veel versteende buurten zijn in de 32 grote steden. Dat een
voorbeeld hiervan is de Generaalsbuurt in Haarlem.
buurt niet versteend hoeft te zijn, bewijzen de vele goede voorbeelden van groene buurten. Ook buurten met hoogbouw en een hoge bevolkingsdichtheid hoeven niet versteend te zijn,
Nieuwbouw
zo blijkt uit de voorbeelden van groene buurten in onder andere Rotterdam, Den Haag en
Nieuwbouwbuurten zijn over het algemeen minder versteend. Toch halen niet alle
Maastricht.
nieuwbouwbuurten de norm. Van de 63 nieuwbouwbuurten die zijn onderzocht halen er zestien de norm van 75 m2 per huishouden niet. Deze buurten hebben wel een
In dit onderzoek spreken we van een versteende buurt wanneer een buurt:
aaneengesloten groen gebied van ten minste 1 hectare, behalve Spoorzone in Tilburg.
- minder dan 75 m2 openbaar groen per woning beschikbaar heeft, en/of - er geen aaneengesloten stuk openbaar groen aanwezig is van minstens 1 hectare.
Het is dus nog niet vanzelfsprekend om groen te bouwen.
Helft van alle buurten is versteend
4.2 Aanbevelingen
Iets meer dan de helft (53 procent) van de onderzochte buurten in deze steden is versteend,
In dit rapport concluderen we dat er nog veel buurten versteend zijn. Dit geldt ook voor
heeft daarmee te weinig (openbaar) groen en haalt beide normen niet.
diverse nieuw gebouwde wijken. Daarom is het nodig dat we anders gaan bouwen en verbouwen. Niet alleen nieuwe buurten moeten groener aangelegd worden, ook bestaande
1.030 (53 procent) buurten halen de norm van 75 m2 groen per buurt niet. Hier staan ruim
buurten moeten bij stadsvernieuwing of bij inbreiding (bouwen binnen bestaande
1,6 miljoen woningen. Ruim 3,5 miljoen mensen in de grootste gemeenten van Nederland
bebouwing) vergroend worden. Architecten, ontwikkelaars, bouwers en eigenaren kunnen
wonen dus in een versteende omgeving. Van deze huishoudens woont 19 procent ook
daaraan allemaal hun steentje bijdragen en zorgen voor meer natuur op, aan en rond de
in een buurt waar het groen ook nog versnipperd is omdat het beschikbare groen niet
woning en in de buurt. Dat dit mogelijk is, blijkt uit de vele goede groene voorbeelden die in
aaneengesloten is tot minstens 1 hectare.
dit onderzoek naar voren zijn gekomen.
Grote verschillen tussen gemeenten en tussen buurten
Dit onderzoek toont aan dat groen bouwen geen automatisme is. Overheden kunnen dat
Van de 32 grootste steden is Emmen het minst versteend. Alle buurten in Emmen voldoen
veranderen. Natuur & Milieu roept de rijksoverheid, provincies en gemeenten op aan de
aan beide normen. Ook Almere en Haarlemmermeer scoren goed en hebben weinig
slag te gaan om verstening terug te dringen en buurten te vergroenen. Voor onze natuur,
versteende buurten.
gezondheid en welzijn is dit essentieel. Als we nu niet handelen, blijven we de komende jaren versteende nieuwe buurten bouwen. In de toekomst gaan we daar spijt van krijgen.
Haarlem scoort niet goed: 83 procent van de Haarlemse buurten is versteend. Ook Westland,
Door groennormen te hanteren, kunnen zij ervoor zorgen dat ieder bouwproject groen
Amsterdam, Tilburg en Delft scoren niet goed en hebben een groot aandeel versteende
wordt en dat de verstening wordt teruggedrongen.
buurten. Rijksoverheid Van de vier grootste steden in Nederland hebben Amsterdam en Den Haag het grootste
De resultaten van dit onderzoek onderstrepen de noodzaak van landelijke verplichte
aandeel versteende buurten. Driekwart van de onderzochte buurt is versteend. Rotterdam
groennormen. Wij roepen overheden op om groennormen te hanteren voor nieuwbouw
en Utrecht hebben minder versteende buurten.
en stadsvernieuwing, zodat bij grotere bouwprojecten groen altijd wordt meeontwikkeld. Alleen de rijksoverheid kan zorgen voor een landelijk level playing field en een landelijk dekkende groennorm.
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
17
Velen vinden dat het terugdringen van de verstening een belangrijke ambitie zou moeten
Naast wetgeving ligt er een belangrijke rol bij de rijksoverheid om te stimuleren en aan te jagen:
zijn van de rijksoverheid en de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.
• Door een visie op te stellen op het belang van natuur in de stad en minder verstening,
Zo bepleiten groene organisaties, bouwbedrijven, banken en gemeenten een landelijke
en zo helder te zijn over hoe buurten eruit moeten gaan zien. Als inspiratie, maar ook als
verplichte natuurstandaard en steunen zij het manifest Bouwen voor Natuur dat in 2021 is
richtinggevend kader voor plannen en beleid van lagere overheden. Het belang van groen
gepubliceerd. In de Tweede Kamer kregen diverse moties over groen in de stad brede steun, zoals de motie-Terpstra van 8 maart 2021 (35517-57), en de motie-Bouchallikh en Geurts van 27 september 2021 (35742-7).
en biodiversiteit in de stad moet helder worden en een grondslag worden voor keuzes. • Het ondersteunen van lagere overheden en uitvoerende partijen met kennis, innovatieregelingen en handreikingen. Het ondersteunen van gemeenten met extra budget voor extra capaciteit.
De rijksoverheid kan door aanpassing van de Omgevingswet afdwingen dat buurten groener worden en een ondergrens formuleren aan de verstening. Gemeenten kunnen daar
Gemeenten
lokale normen aan toevoegen die afgeleid worden uit de lokale omstandigheden (bodem,
De gemeente kan zelf actief zorgen voor meer natuur en groen in de buurt, en de verstening
water), de voorkomende diersoorten, de gebruikswensen en de lokale ambities.
terugdringen. Dit kan in het bestemmingsplan, en straks – na inwerkingtreding van de Omgevingswet – in het omgevingsplan, door vast te leggen waar groen of natuur moet
Omgevingswet
worden beschermd of verbeterd, en hoe. De gemeente kan een eigen groennorm opnemen
De Omgevingswet kan op diverse manieren natuurinclusieve bouw en groen in de stad
in het plan; die is dan bindend voor de activiteiten waarvoor hij geldt (bijvoorbeeld
afdwingen:
nieuwbouw). De gemeente Breda stelt bijvoorbeeld groennormen op voor nieuwe
• Door een groennorm voor buurten voor te schrijven, die gerealiseerd moet worden
stedelijke ontwikkelingen. Zo verplicht de Bredase Groen- & Parknorm ontwikkelaars en
bij nieuwbouw, inbreiding of stadsvernieuwing. Een dergelijke instructieregel vanuit
woningcorporaties om minimaal 20-35 procent van een nieuwe woonbuurt in te richten als
het Rijk zou bijvoorbeeld een plaats kunnen krijgen in § 5.1.5 van het Besluit kwaliteit
openbaar groen. Op die manier groeit de hoeveelheid groen in de gemeente ook mee met het
leefomgeving, over het beschermen van landschappelijke of stedenbouwkundige
aantal inwoners.22
waarden en cultureel erfgoed. Daarin staat bijvoorbeeld ook de ‘Ladder voor duurzame verstedelijking’ (artikel 5.129g Bkl). • Door gemeenten en provincies te verplichten tot het opstellen van een biodiversiteitsprogramma voor het hele gemeentelijke/provinciale grondgebied en dus
Bovendien kan de gemeente als ze opdrachtgever (en grondeigenaar) is, extra eisen stellen voor nieuwbouw. Sommige gemeenten hebben daarvoor een puntensysteem ontwikkeld, zoals de gemeente Den Haag.23
niet alleen voor beschermde natuurgebieden. Deze plicht kan opgenomen worden in de Omgevingswet: in artikel 3.6 voor gemeenten en artikel 3.8 voor provincies. • Door rijks-instructieregels op te nemen met het oog op de bescherming, het herstel en de ontwikkeling van natuur en landschap (o.g.v. artikel 2.31a Ow): - die provincies en gemeenten verplichten om maatregelen gericht op natuurinclusief
Hoewel wij iedere gemeente aanraden om dit te doen, hebben wij een duidelijke voorkeur voor een landelijke strategie, landelijke visie en regels. Dan is er meer zekerheid en een gelijker speelveld. De rijksoverheid zou moeten zorgen voor de basiskwaliteit en de gemeente voegt daar de gewenste lokale kwaliteit aan toe.
bouwen op te nemen in de omgevingsvisie en omgevingsplannen (hfst. 5 en 7 Besluit kwaliteit leefomgeving);
Ruimte vinden
- die gemeenten verplichten om natuurbelangen te betrekken bij besluiten over
In dit rapport pleiten we voor groen in iedere buurt. Natuur & Milieu bepleit slimme en
bouwactiviteiten en hier de provincie, als verantwoordelijke voor natuur, bij te
creatieve oplossingen binnen de bebouwde kom. Groen op het dak en langs de gevel
betrekken (op te nemen in paragraaf 5.1.4.1 Besluit kwaliteit leefomgeving).
kost nauwelijks extra ruimte. Voor het aanleggen van groene gebieden kan vaak ruimte
22) G emeente Breda: Groenkompas (2021) emeente Den Haag: Puntensysteem voor natuurinclusief bouwen (2018) 23) G
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
18
gevonden worden door het aantal parkeerplekken in een buurt te verminderen en door ondergronds parkeerplekken te creëren. Gemeenten kunnen met hun parkeerbeleid, het stimuleren van deelauto’s en het realiseren van mobiliteitshubs het autobezit verlagen. Door functiemenging van wonen, werken en voorzieningen kunnen verschillende doelgroepen bovendien op wisselende momenten gebruikmaken van dezelfde parkeerruimte. Zo kan het aantal parkeerplekken worden verlaagd om meer ruimte te maken voor groen. Kwantiteit en kwaliteit In dit rapport gaat het alleen over de verstening van het grondoppervlak en over het oppervlakte groen per buurt. Voor behoud en herstel van biodiversiteit en voor de belevingswaarde van mensen, is ook de kwaliteit van het groen van groot belang. Hierbij gaat het om de inrichting, maar ook om het beheer. Voor de biodiversiteit gaat het primair om de 4 V’s: variatie, voedsel, veiligheid en voort planten.24 Denk bijvoorbeeld aan het planten van bomen, struiken en lage planten, zorgen voor bloeiende planten in ieder seizoen, en het voorkomen van eenvormige gazons, intensief maaien en barrières voor dieren. Ook voor de belevingswaarde is variatie van groot belang. Gemeenten kunnen ook voor stadsvernieuwing, inbreidings- en nieuwbouwlocaties normen formuleren voor de kwaliteit en de diversiteit van het groen.
Stadsecologen en ecologische adviesbureaus kunnen gemeenten adviseren over inrichting en beheer van groen in de stad, zodanig dat de biodiversiteit kan herstellen en het gebied tevens waarde heeft voor de bewoners.
24) Trouw, Zo maak je je huis aantrekkelijk voor vogels, vlinders en bijen
natuur & Milieu | Verstening openbare ruimte - februari 2022
19
Colofon Uitgave Natuur & Milieu Februari 2022 Tekst en inhoud Natuur & Milieu Vormgeving DeUitwerkStudio Contact Natuur & Milieu info@natuurenmilieu.nl +31 (0)30 233 13 28