Accountantsverslag Nijmegen 2022 Was Getekend
Tekst van het document
Accountantsverslag 2022 Gemeente Nijmegen 18 april 2023
Deloitte Accountants B.V. Meander 551 6825 MD Arnhem Postbus 30625 6803 AG Arnhem Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Nijmegen Postbus 9105 6500 HG NIJMEGEN Datum
Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Nijmegen. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Nijmegen.
18 april 2023
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Nijmegen hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt
Ons kenmerk
De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Nijmegen. Bij deze jaarrekening zijn wij voornement een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.
2304787F2C/SS Behandeld door
B. Blomjous MSc RA 06 8355 5440 BBlomjous@deloitte.nl drs. J.J. Zuidema RA 06 5261 5738 JZuidema@deloitte.nl
Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 7 oktober 2022 en met ons auditplan, dat op 5 oktober 2022 is besproken in uw auditcommissie. Wij bespreken onze bevindingen met de auditcommissie Wij hebben onze concept bevindingen op 19 april 2023 besproken tijdens de bijeenkomst met uw auditcommissie, en hebben daarbij ook uw vragen beantwoord. De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, de stadscontroller en met de betrokken medewerkers van de afdeling Financiën. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. J.J. Zuidema RA
Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Inhoudsopgave
Bestuurlijke samenvatting
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
9
Bevindingen jaarrekening
11
•
De financiële positie van uw gemeente
12
•
Belangrijkste bevindingen uit onze controle
17
Interne beheersing
24
•
25
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
27
•
28
Overige aangelegenheden
Bijlagen
29
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
30
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
31
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
32
•
Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022
34
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
38
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 3/2304787F2C/SS
Bestuurlijke samenvatting
Blz. 4/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Getrouwheid en rechtmatigheid
•
Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en rechtmatigheid.
•
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 10,25 miljoen respectievelijk € 30,75 miljoen.
Financiële positie
•
De financiële positie ultimo 2022 is verslechterd ten opzichte van 2021.
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een relatief hoog nadelig rekeningresultaat 2022 ad € 57,7 miljoen negatief. De oorzaak van dit negatieve resultaat is met name veroorzaakt door de niet begrote toename van de voorzieningen op de grondexploitaties met € 91,2 miljoen als gevolg van macro-economische ontwikkelingen waarbij kosten fors aan inflatie onderhevig zijn en opbrengsten stagneren.
•
Het weerstandsvermogen is door het college ingeschat op € 114,1 ultimo 2022 (2021: € 157,3 miljoen). De weerstandscapaciteit is lager dan de door de gemeente Nijmegen onderkende en aanwezige risico’s van € 171,2 miljoen (2021: € 136,6 miljoen). Ook hiervoor geldt dat de oorzaak van deze bijstelling ligt in de negatieve ontwikkeling van de grondexploitaties. De grootste risico’s betreffen de exploitatie Waalsprong € 28,4 miljoen (2021: 23 miljoen), Stationsgebied € 45,2 miljoen (2021: 40,4 miljoen) en Winkelsteeg € 72 miljoen (2021: 53,1 miljoen).
•
Bij de berekening van de voorziening als ook de risico’s van de grondexploitatie is het uitgangspunt de besluitvorming van de raad. Tegelijkertijd bevatten de grondexploitaties Stationsgebied en Winkelsteeg nog mogelijkheden tot aanpassing wanneer risico’s zich daadwerkelijk effectueren. Zo zou in dat geval bijvoorbeeld besloten kunnen worden door de raad om een deel van het plan niet uit te voeren.
•
De risico’s en voorzieningen zoals door het college onderkent weerspiegelen de situatie dat het college het ontwikkelen van de plannen Stationsgebied en Winkelsteeg voortzet zoals deze in december 2021 door uw raad zijn besloten. Deze plannen bevinden zich echter nog in de ‘opstartfase’. Het is daarom voor uw raad de komende jaren nog mogelijk ambities bij te stellen wanneer risico’s daadwerkelijk leiden tot een toename van kosten. In maart 2023 heeft reeds een planinhoudelijke bijstelling van Winkelsteeg plaats gevonden waardoor de in de stadsrekening gevormde voorziening naar verwachting zal afnemen.
•
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’). Bij deze analyse hebben wij ook gebruikgemaakt van de door Nijmegen ingezette deskundigen. Wij zien dat planexploitaties complex zijn maar desalniettemin veelal goed onderbouwd.
•
De voorziening die in mindering is gebracht op de grondexploitaties is € 91,2 miljoen toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Deze toename wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door fors hogere kostenstijgingen dan afgelopen jaar ingeschat en daarnaast het stagneren van de opbrengsten. De kostenstijgingen zijn hoofdzakelijk het gevolg van schaarste. De afvlakking van de opbrengstenstijging is tweeledig en komt enerzijds door gestegen rentes waardoor burgers minder geld kunnen lenen en anderzijds doordat het bedrag dat ontwikkelaars voor bouwgrond bereid zijn te betalen afneemt doordat bouwkosten toenemen. Gezien de omvang van de grondexploitaties Waalsprong en Winkelsteeg is de impact hiervan op de waardering groot.
•
Wij merken op dat in het saldo zoals is opgenomen in de jaarrekening geen rekening is gehouden met de besluitvorming zoals deze in maart 2023 heeft plaats gevonden voor grondexploitatie Winkelsteeg. Door het toevoegen van extra woningen zal het negatieve resultaat komend jaar verminderen. Het college heeft berekend dat de impact van deze wijziging leidt tot een resultaatsverbetering van ca. € 25 miljoen. De verslaggevingsregels staan het echter niet toe om besluitvorming in een nieuw begrotingsjaar reeds te verwerken in de jaarrekening van het voorgaande begrotingsjaar.
Grondexploitatie
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 5/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Grondexploitatie
Realisatiekracht
Bestuurlijke samenvatting
•
De controle van de grondexploitaties Waalsprong, Stationsgebied en Winkelsteeg was een intensief proces gezien de omvang van deze grondexploitaties. Daarnaast zien we dat de grondexploitaties Stationsgebied en Winkelsteeg beide op hoofdlijnen besloten zijn door de raad in december 2021. Gedurende het jaar vindt vervolgens een nadere verfijning plaats. Per individuele ontwikkeling dient vervolgens bepaald te worden of sprake is van een planwijziging of een nadere invulling van het bestaande plan passend binnen het mandaat van het college. Aangezien ook de komende jaren beide plannen nader ingevuld zullen worden adviseren wij u jaarlijks voor het einde van het boekjaar de (herziene) grondexploitaties te laten bekrachtigen zodat er in de toekomst geen discussie kan ontstaan over de vraag of sprake is van invulling binnen bestaande kaders danwel een planwijziging.
•
Wij zijn van mening dat de waardering van de grondexploitatie op basis van de hiervoor beschreven werkzaamheden en bevindingen juist is en consistent is met voorgaand jaar. Wij merken op dat de actualisatie van de binnenplanse investeringsopgaven geen onderdeel vormt van de jaarrekeningcontrole.
•
De tussentijdse informatievoorziening aan de raad rondom de gebiedsexploitaties (grondexploitaties en binnenplanse investeringen) vraagt om een verdere verbetering. De omvang van de gebiedsexploitaties en de daarmee gepaarde gaande risico’s zijn van zodanige omvang dat het wenselijk is om ook tussentijds actuele informatie te hebben zodat kan worden bijgesteld. Om dit mogelijk te maken zijn reeds de eerste stappen gezet waarbij op basis van een nieuw ontwikkeld format tussentijds inzicht gegeven zal worden aan de raad. Wij adviseren om deze inzichten vervolgens ook door te vertalen in tussentijdse (financiële) rapportages en de begroting voor komend jaar. We zien dat ontwikkelingen op dit moment in de begroting en voortgangsmonitor enkel tekstueel zijn waardoor tussentijds weinig zicht bestaat op de impact van actuele ontwikkelingen.
•
Om de tussentijdse informatievoorziening te kunnen verbeteren adviseren wij u de nota grondbeleid te actualiseren. De huidige nota grondbeleid dateert van 2018 en past daarbij niet meer bij de huidige omvang van de grondexploitaties.
•
Wij signaleren in toenemende mate een spanningsveld tussen het kunnen realiseren van uw ambities en de beschikbare (ambtelijke-) capaciteit. Concreet zien we dit bijvoorbeeld terug in in de achterblijvende uitgifte van bouwkavels. Waar u een uitgifte begrootte van 1.550 kavels is het aantal gerealiseerde uitgiften beperkt tot 170 kavels ( 2021: begroot 2.000 kavels versus 1.330 gerealiseerd). Ook zien we de afgelopen vijf jaar dat de stad jaarlijks positievere resultaten behaalt dan begroot als het gevolg van het niet kunnen realiseren van de ambities.
•
Uit het overzicht van baten en lasten over 2022 blijken (forse) afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi. Deze afwijkingen in combinatie met de absolute omvang en de oorzaken van het nadelig resultaat van circa € 70,0 miljoen ten opzichte van de bijgestelde begroting 2022. Hierbij merken wij op dat de voorziening voor de grondexploitaties ter grote van € 91,2 miljoen niet was begroot. Wanneer we deze buiten beschouwing laten, is er sprake van een voordeel van € 21,9 miljoen ten opzichte van de gewijzigde begroting.
•
Om uw doelen en ambities te kunnen realiseren, zullen de (investerings-) uitgaven komende jaren fors moeten toenemen. Belangrijke investeringsopgaven die hieraan ten grondslag liggen zijn onder anderen het realiseren van een versnelling in de woningbouw, de energietransitie, klimaatadaptatie en de mobiliteitsopgave. Wij adviseren u te onderzoeken in hoeverre de gestelde ambities passen binnen de beschikbare capaciteit. Dit start bij de ambtelijke capaciteit maar het capaciteitsvraagstuk gaat ook om de vraag of de markt, in een situatie met toenemende personele schaarste, de ambities van de gemeente Nijmegen en de metropoolregio Arnhem-Nijmegen aan kan. Om dit inzicht te verkrijgen adviseren wij u de omvang van de gewenste investeringen over een langere periode inzichtelijk te maken en van daaruit te analyseren in hoeverre ambities realiseerbaar zijn en afhankelijk van de uitkomsten te (her-) prioriteren. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 6/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Sociaal domein
•
In 2022 is voor het eerst een geheel jaar gewerkt met buurtteams voor Jeugd & Gezin. Deze activiteiten zijn belegd bij Stichting Oidos. De activiteiten van de buurtteams voor volwassenen zijn met ingang van 2022 belegd bij de Stichting Buurtteams volwassenen Nijmegen. Met beide stichtingen heeft afrekening plaats gevonden op basis van een lumpsum overeenkomst. Het is belangrijk de komende periode te blijven beoordelen in hoeverre de stichtingen haar verplichtingen nakomen om te borgen dat dure tweedelijns zorg beperkt blijft.
•
Op de ondersteuning volwassenen, gezinnen en kinderen is voordeel behaald van € 6,9 miljoen ten opzichte van de bijgestelde begroting. Dit resultaat wordt voor ca. € 5 miljoen veroorzaakt door achterblijvende instroom in beschermd wonen. Deze trend is bij veel gemeenten zichtbaar. De reden hiervoor lijkt te liggen in de overgang die in 2021 heeft plaats gevonden van het beschermd wonen Wmo naar de GGZ Wonen in de Wet langdurige zorg (Wlz). Hierdoor is het voor zorgaanbieders aantrekkelijker om zorg te verlenen als onderdeel van de Wlz.
•
De PGB-bestedingen zijn (verplicht) belegd bij de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De accountant van de SVB heeft, evenals in voorgaande jaren, een controleverklaring met beperking bij de PGB-verantwoordingen over 2022 verstrekt. Voor de PGB-bestedingen 2022 (€ 6,9 miljoen) heeft de gemeente Nijmegen zelf onderzoek gedaan naar de getrouwheid en de rechtmatigheid van deze bestedingen. Naar aanleiding van deze werkzaamheden resteert een er onzekerheid van € 4,0 miljoen met betrekking tot de PGB-bestedingen.
•
Voor komende jaren bestaat er een grote onzekerheid binnen het sociaal domein. Deze onzekerheid komt voort uit de hervormingsagenda jeugd waarbij nog niet bekend is hoeveel geld gemeenten de komende jaren beschikbaar krijgen voor jeugdzorg. Een tweede belangrijk aandachtspunt betreft de ontwikkeling van de financiële positie van zorgaanbieders. In toenemende mate zien we dat zorgaanbieders moeite hebben om te komen tot een sluitende exploitatie. Daarbij lijken lonen in de zorg fors toe te nemen op basis van de recente cao’s wat zeer waarschijnlijk een effect gaat hebben op de kosten van jeugdzorg en WMO.
Kwaliteit en transparantie Hoewel wij ons realiseren dat het tot stand brengen van verbeteringen een groeipad kent, constateren wij dat de gewenste kwaliteitsimpuls in deze van de stadsrekening stadsrekening nog onvoldoende tot uiting is gekomen. Wij onderkennen in het kader van de kwaliteit en transparantie van de stadsrekening de volgende aandachtspunten: 1. De kwaliteit van de toelichtingen en analyses behoeft verbetering. Oorzaakanalyses ontbreken vaak nog. Verschillen zijn veelal cijfermatig verklaard, maar waardoor de afwijking is veroorzaakt en al dan niet eerder was te voorzien, blijkt in de meeste gevallen niet. 2. Een logische vervolgstap is het meer integreren van doelen en euro’s in de beleidscyclus c.q. de kadernota’s en vervolgens de begroting en jaarrekening. 3. Het voorspellend vermogen van de begroting en tussentijdse informatievoorziening is een belangrijk aandachtspunt. Adequate oorzaakanalyses en inzicht in de afwijkingen tussen begroting en realisatie dragen bij aan het doorontwikkelen van de voorspellende waarde van de begroting en tussentijdse informatievoorziening.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 7/2304787F2C/SS
Blz. 8/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het normenkader 2022, dat op 13 december 2022 ter kennisgeving is aangeboden aan de gemeenteraad.
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle. Toelichting uitgebreide controleverklaring De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. Dit heeft in combinatie met een wijziging van de Nadere Voorschriften Controleen Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole) geresulteerd in een uitgebreidere tekst van de controleverklaring bij uw jaarrekening 2022. Hierin doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ aanvullend verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Nijmegen hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Nijmegen uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid. Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen. Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid
De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat de begrotingsoverschrijdingen passen binnen bestaand beleid en de raad hierover tijdig is geïnformeerd waardoor wij deze niet meewegen in ons oordeel. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT. Voor de controle van de WNT hebben wij onze interne specialisten ingezet. Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn. De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2022, onder ‘Grondslagen’. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wij zijn van mening dat de verslaggevings-vraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.
Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd. Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 9/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Nijmegen Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.
Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar
•
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022.
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 10/2304787F2C/SS
Bevindingen jaarrekening
Blz. 11/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
De vermogenspositie van uw gemeente is verslechterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 38,2 miljoen nadelig. Per saldo is tussentijds € 19,5 miljoen aan de reserves toegevoegd, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 57,7 miljoen nadelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.
Eigen vermogen (x € 1 miljoen)
2022
2021
2020
2019
Eigen vermogen per 1 januari
176,6
126,4
99,0
91,5
Tussentijdse resultaatbestemming
19,5
9,8
-/- 6,4
2,2
Gerealiseerd resultaat
-/- 57,7
40,5
33,8
-/- 5,3
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
-/- 38,2
50,3
27,4
7,5
138,5
176,6
126,4
99,0
Eigen vermogen per 31 december
In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 22,7% van het balanstotaal (ultimo 2021: 25,2% van het balanstotaal) en is verslechterd ten opzichte van 2021. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.
Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)
Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Bij: onttrekkingen aan reserves
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Totale baten
932,4
Totale lasten
-/- 970,6
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
-/- 38,2
Af: stortingen in reserves
-/- 54,5 35,0
Saldo mutaties reserves
-/- 19,5
Gerealiseerd resultaat
-/- 57,7
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 12/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een nadelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 38,2 miljoen zien, ten opzichte van een begroot voordelig saldo van € 31,8 miljoen (begroting na wijziging). De jaarrekening 2022 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een nadelig gerealiseerd resultaat van circa € 57,7 miljoen. In dit saldo is een bedrag opgenomen van € 91,2 miljoen zijnde de gevormde voorziening op de grondexploitaties na herijking. Het genormaliseerde resultaat bedraagt derhalve € 33,5 miljoen positief. Dit is het resultaat zonder de genoemde wijziging in de voorziening bouwgronden in exploitatie In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen per ambitie een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 60 40 20
(20) (40) 2019
2020
2021
2022
Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 30 20 10 -
(10) 2019
2020
2021
2022
Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 40
(10)
(60) 2019
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2020
2021
2022
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 13/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Nijmegen (begroot en werkelijk over de periode 2020-2022) Solvabiliteit
25%
40%
20%
Solvabiliteit
Grondexploitatiequote
De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.
30%
15%
20%
10%
10%
5% 0%
0% 2020
2021
Begroot
2022
2020
Werkelijk
2021
Begroot
Netto schuldquote
2022
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte
100%
6%
80%
4%
60%
2%
40%
0%
20% 0%
-2% 2020 Begroot
Bestuurlijke samenvatting
2021
2022
Werkelijk
2020
2021
Begroot
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2022
Werkelijk
Grondexploitatiequote De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt. Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie. Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 14/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2022 sluit met een negatief gerealiseerd resultaat van circa € 38,2 miljoen. In dit saldo is een bedrag opgenomen van € 91,2 miljoen, dat betrekking heeft op de verantwoorde voorziening in de grondexploitatie. Het genormaliseerde resultaat bedraagt derhalve € 53,0 miljoen positief, waarvan € 14,7 miljoen voortkomt uit een toename van het gemeentefonds die in de decembercirculaire zichtbaar is geworden. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan is echter niet altijd in balans met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op uw politiek-bestuurlijke ambities dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en capaciteit kan realiseren. Wij adviseren u nader te onderzoeken en eventueel maatregelen te nemen om de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar te brengen.
Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen) 60 40 20 (20) (40) Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.000 950 900 850 800 Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.000 950 900 850
800 Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 15/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente
Het weerstandsvermogen is afgenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2022; de ratio weerstandsvermogen is met 0,48 afgenomen tot 0,67 wat betekent dat de door het college onderkende risico’s niet volledig worden afgedekt middels weerstandsvermogen. Beschikbare weerstandscapaciteit
Uw weerstandscapaciteit is hiermee lager dan de onderkende risico’s. De risico zoals door het college onderkend weerspiegelen de risico’s gegeven het ontwikkelen van de gebiedsexploitaties Stationsgebied en Winkelsteeg zoals deze in december 2021 zijn besloten. Deze plannen bevinden zich echter nog in de ‘opstartfase’. Het is daardoor de komende jaren nog mogelijk ambities bij te stellen wanneer risico’s daadwerkelijk leiden tot een toename van kosten. In voorkomend geval zal bijv. gekozen kunnen worden om een deel niet te ontwikkelen.
De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 114,1 miljoen (2021: € 157,3 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar.
Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen) 180 160 140 120 100 80 60 40 20 2019
2021
2022
Beschikbare weerstandscapaciteit
Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s.
Benodigde weerstandscapaciteit
Ratio weerstandsvermogen 1,25 1,00
0,75 0,50 0,25 2019
Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 171,2 miljoen (2021: € 136,6 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een toename van de gekwantificeerde risico’s met € 34,6 miljoen. Bestuurlijke samenvatting
2020
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
2020
2021
2022
Blz. 16/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Speerpunten auditcommissie
Speerpunt 1 | Raadsinformatie over actuele ontwikkelingen zoals de energietoeslag, inflatie en opvang vluchtelingen Begin maart 2022 is de oorlog uitgebroken in Oekraïne en Rusland. De uitbraak heeft een grote impact op de gemeenten. Dit heeft geleid tot een grote stroom vluchtelingen die ook binnen de grenzen van de gemeente Nijmegen zijn opgevangen. Daarnaast heeft de (onder andere) de inval van Rusland in de Oekraïne geleid tot een hoge inflatie en sterk toegenomen energiekosten. U bent tussentijds middels de voortgangsmonitor geïnformeerd over de effecten die dit heeft op de stad en haar begroting. Ook in de begroting ziet u de impact van deze crisis op verschillende plekken terugkomen. Zo is bijvoorbeeld de negatieve ontwikkeling van de grondexploitaties een direct gevolg van de hoge inflatie en heeft de gemeente middelen beschikbaar gesteld om burgers te compenseren wanneer zij de kosten niet langer konden dragen. Ten tijde van Corona heeft u separaat inzicht gekregen in de daarmee samenhangende kosten. Dit is echter niet mogelijk voor de kosten die gepaard gaan met de huidige ontwikkelingen. Een uitsplitsing van de kosten is arbitrair. Immers ving de stad voorheen ook vluchtelingen op en zijn de kostenstijgingen niet te becijferen wanneer er geen sprake was geweest van oorlog.
Onze belangrijkste observaties bij de begroting 2023 vatten wij hier kort samen: •
Wij vinden het positief dat de programma’s in uw begroting zijn opgesteld aan de hand van een doelenboom. Deze doelenbomen geven de programma’s structuur. Wel merken wij hierbij op dat het aantal doelen vrij groot is en dat de relatie tussen doelen en beschikbare middelen hierdoor vaak lastig te volgen.
•
Daarnaast merken wij op dat in de stadsbegroting 2023 nog geen geactualiseerde grondexploitaties zijn opgenomen. Gezien de omvang van de grondexploitatie als ook economische ontwikkelingen adviseren wij om ook tussentijds te actualiseren.
Speerpunt 3 | Ontwikkeling parameters grondexploitaties Een belangrijk element in de waardering van grondexploitaties betreft de inschatting van de toekomstige kosten en opbrengstenstijging. Het college heeft bij het actualiseren rekening gehouden met de meest actuele gegevens. Hiervoor is door de gemeente een deskundige ingezet die de uitgangspunten van de gemeente heeft getoetst.
De verwachte opbrengstenstijging valt fors lager uit dan voorgaand jaar en de verwachte koststijging is aanzienlijk hoger dan vorig jaar ingeschat. Dit leidt ertoe dat de verwachte resultaten van de grondexploitaties fors negatief zijn bijgesteld. Voor een nadere detaillering van de impact verwijzen wij u naar de Paragraaf: Voorraad onderhanden werk. De ontwikkeling van de belangrijkste parameters hebben wij hieronder in een tabel opgenomen. Waarbij we de uitgangspunten zoals in de jaarrekening 2021 opgenomen afzetten tegen de geactualiseerde uitgangspunten. Speerpunt 4 | Beheersing en verantwoording investeringskredieten Een aantal grote investeringskredieten is gekoppeld aan de gebiedsexploitaties Stationsgebied en Winkelsteeg. Om de ontwikkeling van de uitgaven op deze investeringskredieten te kunnen volgen wordt in samenspraak met de raad een model ontwikkeld op basis waarvan tussentijds inzicht gegeven kan worden op de ontwikkeling van de gehele gebiedsexploitatie bestaande uit de grondexploitatie en de verschillende investeringsopgaven. * Na 10 jaar vindt geen indexatie van opbrengsten plaats overeenkomstig de verslaggevingsvoorschriften.
2022
2023
2024
2025
2026 en verder *
Speerpunt 2 | Nadere analyse stadsbegroting
Verwachte kostenstijging jaarrekening 2021
3%
2%
2%
2%
2%
Op verzoek van de raad hebben wij uw begroting nader beoordeeld. Op 5 oktober hebben wij onze resultaten middels een prestatie gedeeld aan de auditcommissie.
Verwachte kostenstijging jaarrekening 2022
8%
4,5%
3%
2%
2%
Verwachte opbrengstenstijging woningen jaarrekening 2021
3%
3%
2%
2%
2%
Verwachte opbrengstenstijging woningen jaarrekening 2022
Ca. 10%
-4%
-2%
0%
2%
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 17/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •
De voorraad onderhanden werk De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 155,9 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten ad € 586,9 miljoen en lasten ad € 501,6 miljoen. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient.
De gemeente Nijmegen schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 126,9 miljoen bedraagt (2021: € 35,7 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is geheel in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie. Wij merken hierbij op dat in maart 2023 een nieuwe planexploitatie is opgesteld voor Winkelsteeg. Hiermee zal een deel van het ontstane verlies worden gecompenseerd. Het college heeft berekend dat de impact van deze wijziging leidt tot een resultaatsverbetering van ca. € 25 miljoen. Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
•
•
Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn. Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?
•
Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?
•
Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?
Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 400,00 300,00 200,00 100,00 2019
2020
2021
2022
Ontwikkeling boekwaarde
Uit deze figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2022 fors is afgenomen. De belangrijkste oorzaak hiervan is de toename van de gevormde voorziening van € 91,2 miljoen
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 18/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen:
In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen.
Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt.
Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten.
Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Waalsprong, Winkelsteeg en Stationsgebied de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn.
Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?
Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2022 voor € 1,5miljoen aan tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2021: € 1,1 miljoen).
Van deze projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening of de verantwoorde (tussentijdse) winstneming gecontroleerd.
•
Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.
•
Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).
•
•
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd.
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Tussentijdse winstneming
Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties
Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 19/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •
Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.
•
Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.
•
Externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen en grondopbrengsten met inbegrip van verwachte opbrengstenstijgingen.
•
Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente. Wij adviseren u te beoordelen of/hoe deze besluitvorming mee kan lopen in de besluitvorming rondom de cyclus begroting – VGP – stadsrekening. Hierbij geven wij u ter overweging om het VGP te beperken tot de majeure exploitaties.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 20/2304787F2C/SS
Blz. 21/2304787F2C/SS
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid
Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV. In het kader van de begrotingsrechtmatigheid moeten wij kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma. Wij hebben in de figuur hieronder de programma’s met lastenoverschrijdingen opgenomen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Lastenoverschrijdingen (x € 1 miljoen) 40 36 32 28 24 20 16 12 8 4 -
Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Wij hebben geen overschrijdingen van investeringskredieten geconstateerd. Wel wijzen wij u er op dat het belangrijk is periodiek investeringskredieten te herijken nu kosten sterk aan inflatie onderhevig zijn.
Wonen stedelijke ontwikkeling
Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.
Voor de begrotingsrechtmatigheid moeten wij kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma. In de figuur hieronder hebben wij de programma’s met een lastenoverschrijding opgenomen.
Economie en Toerisme
Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening
Bestuur en organisatie
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Europese aanbestedingen Wij constateren geen rechtmatigheidsfouten als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Wij hebben zelfstandig controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels waarbij geen overtredingen van EUaanbestedingsregels zijn geconstateerd.
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van en toelichting op deze overschrijdingen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarrekening. Hiermee legt het college aan de gemeenteraad verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat de begrotingsoverschrijdingen passen binnen bestaand beleid en de raad hierover tijdig is geïnformeerd waardoor wij deze niet meewegen in ons oordeel.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 22/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Belangrijkste bevindingen uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving
De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in de eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken. Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat, als gevolg van fraude of fouten.
Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing. Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Fraude en integriteit Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens doorspreken met uw integriteitscoördinator. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd. Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties, en hierover tijdig met ons in contact treedt. Kwaliteit en transparantie van de stadsrekening Bij de jaarrekeningcontrole hebben wij vastgesteld dat uw jaarstukken 2022 voldoen aan de vereisten uit het BBV. Wij hebben bij onze werkzaamheden de jaarstukken integraal doorgenomen en hebben daarbij – naast de verenigbaarheid van jaarverslag en jaarrekening – vanuit het belang en begrip van de gebruikers van de jaarstukken vooral gelet op de toegankelijkheid en begrijpelijkheid van de daarin opgenomen toelichtingen en analyses. Hoewel wij ons realiseren dat het tot stand brengen van verbeteringen een groeipad kent, constateren wij dat de gewenste kwaliteitsimpuls in deze stadsrekening nog onvoldoende tot uiting is gekomen.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Wij onderkennen in het kader van de kwaliteit en transparantie van de stadsrekening de volgende aandachtspunten: 1. De kwaliteit van de toelichtingen en analyses behoeft verbetering. Oorzaakanalyses ontbreken vaak nog. Verschillen zijn veelal cijfermatig verklaard, maar waardoor de afwijking is veroorzaakt en al dan niet eerder was te voorzien, blijkt in de meeste gevallen niet. 2. Een logische vervolgstap is het meer integreren van doelen en euro’s in de beleidscyclus c.q. de kadernota’s en vervolgens de begroting en jaarrekening. 3. Het voorspellend vermogen van de begroting en tussentijdse informatievoorziening is een belangrijk aandachtspunt. Adequate oorzaakanalyses en inzicht in de afwijkingen tussen begroting en realisatie dragen bij aan het doorontwikkelen van de voorspellende waarde van de begroting en tussentijdse informatievoorziening. Voorziening verlofsparen Vanaf 1 januari 2022 kunnen medewerkers, als gevolg van de nieuwe CAO afspraken, bovenwettelijk verlof sparen. In tegenstelling tot andere personele verplichtingen is het, indien aan de voorwaarden wordt voldaan, voorgeschreven hier een voorziening voor te vormen. Door de gemeente Nijmegen is deze voorziening bepaald en berekend aan de hand van verschillende parameters.
Bijlagen
Blz. 23/2304787F2C/SS
Interne beheersing
Blz. 24/2304787F2C/SS
Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Nijmegen
Interne beheersing Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing vanuit de controle van het boekjaar 2022
Boardletter 2022, toegespitst op de interne (financiële) beheersing Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij in het najaar van 2022 een interim-controle uitgevoerd. Deze interim-controle was primair gericht op de opzet, het bestaan en de werking van maatregelen van administratieve organisatie en interne beheersing, voor zover van belang voor onze controle op de betrouwbaarheid en rechtmatigheid van de in de jaarrekening opgenomen gegevens. Voor de bevindingen van de interim-controle verwijzen wij naar onze boardletter 2022. In de boardletter hebben wij een aantal aandachtspunten voor het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2022 benoemd. Als onderdeel van onze werkzaamheden voor de jaarrekening zijn wij nagegaan of deze aandachtspunten voldoende zijn opgevolgd. Voor zover de opvolging en/of onze controle ervan hiertoe aanleiding geven, hebben wij onze bevindingen in dit accountantsverslag bij het betreffende onderwerp verwerkt. Memoriaalboekingen Memoriaalboekingen zijn (correctie)boekingen die niet via de reguliere boekingsgang plaatsvinden. Deze boekingen zijn hierdoor in opzet meer risicovol en daarom besteden wij bij onze controle extra aandacht aan deze boekingen. Wij merken op dat de gemeente sinds voorgaand jaar inzet op een verbetering en vereenvoudiging van de processen rondom memoriaalboekingen.
Zo is de controle en autorisatie van memoriaalboekingen in 2022 verder aangescherpt. Desondanks is het technisch nog steeds mogelijk dat beperkt aantal medewerkers zelfstandig correctieboekingen doorvoeren.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Om de controle zo efficiënt en effectief mogelijk uit te voeren, en toe te spitsen op het specifieke risico en karakter van memoriaalboekingen, hebben wij gebruikgemaakt van een data-analyse tool. Hieruit zijn geen onjuistheden, onrechtmatigheden of anderszins bijzonderheden gebleken. Evaluatie opstel- en controleproces Medio 2022 hebben wij met de ambtelijke organisatie het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2021 geëvalueerd, en waar nodig aanscherpingen verwerkt in het interne ‘draaiboek’ voor het opstelproces en de werk- en planningsafspraken voor de jaarrekening. Met deze aanpassingen is het proces verder geoptimaliseerd en is de controle binnen de afgesproken planning afgerond. Het opstel- en controleproces is door een goede samenwerking goed verlopen. Wel zien we dat controle van de grondexploitaties overeenkomstig voorgaand jaar veel werkdruk creëert aan de kant van de gemeente als ook aan onze kant. We hebben daarom reeds met elkaar besproken te bekijken wat er voor nodig is om deze controle eerder uit te voeren. Wij trekken samen met uw gemeente op in het proces van het digitaliseren van de controle. In het najaar van 2023 wisselen wij met uw organisatie verder van gedachten over de vereisten in de automatiseringsomgeving en de inrichting van uw financiële administratie, met als doel de mogelijkheden van data-analyse maximaal te kunnen benutten.