43 - Trendstudie 2022 Nijmegen behaalde resultaten, actualisatie en samenhang

77

Nationale politie, Geregistreerde misdrijven; soort misdrijf, wijk, buurt, jaarcijfers (Data.politie.nl; geraadpleegd 30 maart 2021).

78

De Veiligheidsmonitor maakt onderscheid tussen ‘traditionele’ vormen van criminaliteit en cybercriminaliteit. Deze laatste komt later in dit hoofdstuk aan

79

A.M. van der Laan, M.G.C.J. Beerthuizen en N.C. Boot, Monitor Jeugdcriminaliteit 2020. Ontwikkelingen in de jeugdcriminaliteit in de eerste twee decennia

bod. van deze eeuw, WODC, Den Haag, mei 2021. In 2019 was sprake van een lichte toename van jeugdcriminaliteit, uit de meest recente cijfers blijkt dat de stijging niet doorzet. Het is echter nog te vroeg om te concluderen of de algemene daling van jeugdcriminaliteit doorzet, stagneert of toch omslaat in een stijging. 80

Jaap de Waard, Criminology’s Dirty Little Secret: How Dutch criminologists almost completely failed to pick up on the decline in crime, ministerie van Justitie en Veiligheid, Den Haag, juni 2017 (working paper); J. de Jong, Het mysterie van de verdwenen criminaliteit (statistische trends), CBS, Den Haag, 2018.

48

daling van criminaliteit ook in de toekomst zal voortzetten, blijft onzeker. Sommige ontwikkelingen kennen namelijk ook een keerzijde die weer nieuwe risico’s met zich meebrengt, zoals bijvoorbeeld de verdere digitalisering van de samenleving.81 Er zijn daarnaast ook zorgelijke signalen. Na een aantal jaren van dalende winkelovervallen is er een toename van de gewapende winkelovervallen.82 Er is een toename van het aantal ram- en plofkraken waarbij gebruik gemaakt wordt van explosieven. Nu vooral op juweliers en opticiens waar het voorheen vooral pinautomaten betrof.83 Ondanks een algehele afname van de jeugdcriminaliteit is er een toename van het aantal minderjarigen en jongvolwassenen die verdacht worden van een ernstig geweldsdelict (zware mishandeling, diefstal met geweld, poging tot doodslag).84 Deze signalen passen in de door het ministerie van Justitie en Veiligheid geconstateerde trend van een mogelijke verharding van de criminaliteit.85 Toenemend maatschappelijk probleem van ondermijning Aan de achterkant van het sterk gereguleerde Nederland ontwikkelt zich een schaduwwereld. Een wereld die crimineel van aard is, maar sociaal is ingebed in wijken en die buiten de greep en vaak buiten het zicht van overheden valt. Het is een wereld waarin sterke sociale relaties zijn en er gezorgd wordt voor de zwakkeren.

Maar intussen wordt daar verschrikkelijk veel geld verdiend, zo nodig door omkoping, intimidatie of geweld. De ruwe raming is dat de hennepteelt, laboratoria voor synthetische drugs, cocaïnehandel, illegaal gokken, illegale prostitutie en dergelijke een economie vormt van meer dan 16 miljard euro in Nederland die moet worden witgewassen.86 Allerlei advocaten, notarissen en bestuurders uit de bovenwereld bedienen deze onderwereld. En nog meer mensen lopen mee. Zij pikken – naast een uitkering - een graantje mee, verrichten hand- en spandiensten en kijken weg.87 De ondermijnende criminaliteit, waarbij sprake is van een vermenging van de onderwereld en de bovenwereld, wortelt zich diep in de samenleving en uit zich in allerlei verschillende vormen. Gevaarlijke drugslabs in woonwijken, drugsdumpingen in de natuur, exorbitante criminele winsten die worden witgewassen (onder andere door middel van louche ondernemingen), excessief geweld, zoals liquidaties en (vergis)moorden in de openbare ruimte, bedreigde burgemeesters, intimidatie en corruptie, het ronselen van kinderen op schoolpleinen voor druggerelateerde criminaliteit, ondernemers die onder druk worden gezet, et cetera. Het is nog te vroeg om aan te geven in hoeverre de intensivering van de aanpak door het kabinet Rutte 3 tot een daadwerkelijke afname van ondermijnende criminaliteit leidt.

Ondanks dat meer (synthetische) drugslabs en opslaglocaties worden ontdekt en opgerold en grote hoeveelheden drugs in beslag worden genomen, stijgt de prijs van drugs in de straat niet.88 Dit kan erop duiden dat het aanbod niet substantieel afneemt. Ondanks de intensivering en geleverde inspanningen van de afgelopen jaren, blijft de aanpak van ondermijnende criminaliteit ook de komende jaren urgent. Stedelijke gemeenten moeten rekening houden met een toename van het aantal incidenten met gevaarlijke stoffen vanwege de productie van synthetische drugs in woonwijken, kelderboxen en garages.89 Met gegevens uit de City Deal Zicht op Ondermijning komt kwantitatieve informatie beschikbaar over de personen, branches en transacties per gemeente die kwetsbaar zijn voor ondermijnende

81

J. de Jong, Het mysterie van de verdwenen criminaliteit (statistische trends), CBS, Den Haag, 2018.

82

Aantal gewapende winkelovervallen toegenomen, RTL Nieuws, 10 oktober 2019.

83

NOS, Opnieuw ramkraak bij opticien, ditmaal in Sittard, 23 maart 2021.

84

Openbaar Ministerie, Jonge geweldplegers zorgelijke trend in jaarbeeld OM over 2020, 10 maart 2021.

85

Wilrieke Korsten, Romy Hendrix en Davien van der Sloot, Strategisch Omgevingsbeeld 2020, ministerie van Justitie en Veiligheid, Centrale Eenheid

86

N. Donker, I.M. van Buggenum, F.T.G. de Graaf en E.C. Jongsma, Bestrijden witwassen: stand van zaken 2013, Algemene Rekenkamer, februari 2014,

Strategie, Den Haag, januari 2021, blz.14. blz. 4. Zie voor de omvang van het probleem in bijvoorbeeld Tilburg: Pieter Tops en Jan Tromp, De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken, Amsterdam, 2017, blz. 7, 8. 87

Pieter Tops en Jan Tromp, De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken, Amsterdam, 2017, blz. 10, 27, 215, 237.

88

Trimbos Instituut en WODC, Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2020, Utrecht en Den Haag, 2021, blz. 535; WODC, Nationale Drug Monitor geeft eerste indruk van invloed coronacrisis op drugscriminaliteit, 9 maart 2021. Meer recent heeft de ontmanteling van Sky ECC geleid tot de onderschepping van 80 miljoen berichten tussen criminelen die voor Nederland relevant zijn.

89

Vooral in gemeenten in de provincies Noord-Brabant (159 locaties), Limburg (91 locaties), Gelderland (70 locaties) en Zuid-Holland (58 locaties) worden veel locaties van gedumpt drugsafval, productielabs van synthetische drugs en opslaglocaties van chemicaliën aangetroffen. Weer meer drugsafval gedumpt, gemeenten vrezen kosten, NOS-nieuws, 23 maart 2019.

49

activiteiten.90 Toch zijn effectieve aanpakken verre van eenvoudig. Nederland is vanwege de ligging en de uitstekende infrastructuur al jarenlang een mondiaal drugsknooppunt. Nederlandse drugscriminelen zijn grote spelers op de internationale drugsmarkten. Tegelijkertijd zien we een sociale verankering van criminele netwerken door het hele land en krijgen zij macht en invloed én veroorzaken zij grote problemen op lokaal niveau. Onder andere vanwege de aantrekkingskracht van de criminele drugswereld op jongeren in een achterstandspositie.91 De impact van technologie en digitalisering neemt toe Naast de relatief positieve ontwikkelingen voor wat betreft de traditionele vormen van criminaliteit, is er een toename van een aantal vormen van criminaliteit die voorheen minder zichtbaar was en/of minder goed geregistreerd werden. Dit is vooral het geval voor cybercriminaliteit. De explosieve toename van digitale communicatie en verdere digitalisering van de samenleving gaat gepaard met een toename van cybergerelateerde criminaliteit. De geregistreerde gevallen van cybercriminaliteit (en veel wordt niet geregistreerd) overtreffen die van woninginbraken.92 Niet alleen burgers worden slachtoffer van cybercrime; cybercriminelen en hackers richten zich ook op bedrijven, (lokale) overheden en instellingen.

Ondanks dat het niveau van cybersecurity toeneemt, en daarmee het aantal bedrijven dat slachtoffer wordt afneemt, wordt de (financiële) schade steeds groter. Cyberaanvallen kunnen grote maatschappelijke en financiële gevolgen hebben en leiden tot aanzienlijke reputatieschade. De digitale dreiging heeft een permanent karakter gekregen met het risico van (grootschalige) uitval van digitale diensten, processen of systemen (meldkamers, water- en energiesystemen, liften, verkeersinformatie, tram, metro en trein) en maatschappelijke ontwrichting. Overige, relatief nieuwere, risico’s die digitalisering en nieuwe technologieën met zich meebrengen, hebben te maken met de steeds makkelijkere toegang tot informatie en het verspreiden van informatie en desinformatie. Dit kan leiden tot verregaande polarisatie en maatschappelijke ontwrichting, het digitaal oproepen voor nietaangekondigde demonstraties die vervolgens uit de hand lopen, of de verspreiding van desinformatie over de effecten van 5G-netwerken, dat leidde tot verschillende brandstichtingen van zendmasten. Zo kunnen technologie en sociale media de maatschappelijke onrust aanjagen, kunnen de zichtbaarheid van maatschappelijke onrust vergroten en kunnen het verlangen naar verbondenheid in allerlei bubbels ondersteunen. Dit leidt voor het bestuur tot nieuwe uitdagingen.93

Trends en ontwikkelingen m.b.t. veiligheid in Nijmegen Aantal misdrijven op relatief hoog niveau maar wel afnemend Het aantal geregistreerde geweldsdelicten vertoont ook in Nijmegen een dalende tendens: van 8,4 per 1.000 inwoners in 2013 naar 5,4 per 1.000 inwoners in 2019. Het aantal geregistreerde geweldsdelicten ligt in Nijmegen lager dan gemiddeld in de benchmarksteden die onderscheiden worden in de Nijmeegse Wijk- en Buurtmonitor. De meldingen overlast van jeugd en verwarde personen, inbraak in woningen, straatroof en zakkenrollerij ligt ook lager dan in diverse andere studentensteden met tussen de 120.000 en 235.000 inwoners. Een vast patroon is 90

Dashboard Zicht op Ondermijning. Na de invoering van een vergunningplicht voor autoverhuurbedrijven in Tilburg (één van de kwetsbare branches) stopte negentien van de dertig bedrijven. Hans Boutellier, Casper Hermans en Femke van de Plas, Ontspoorde vrijheid. Over de maatschappelijke betekenis van ondermijning en het belang van een onorthodoxe aanpak daarvan, Den Haag, 2019, blz. 42.

91

Het probleem van de ondermijning is dat de sociale zekerheid wordt ondergraven, ‘normaal werken’ niet meer loont en jongeren in aanraking komen met verkeerde rolmodellen. Dat ‘normaal werken’ niet meer loont en dat er voor jongeren verkeerde rolmodellen zijn, blijkt uit het volgende voorbeeld. De exburgemeester van Tilburg Peter Noordanus verwoordde kraakhelder wat het probleem is en waarom hij vond dat hij dit moest aanpakken. “Op de middelbare scholen in Tilburg gaat een tarievenlijst rond. Voor het knippen van toppen van wietplanten krijgen ze vijfhonderd euro per dag, als drugskoerier krijgen ze duizend euro en op de uitkijk staan, levert ook een fors bedrag op” (…) De burgemeester sprak een joch “dat met wietzolders meer verdiende dan een Kamerlid”. En hij vond dat onacceptabel en was van mening dat de desastreuse rolmodellen aangepakt moesten worden. Bram Endedijk, De burgemeester als misdaadbestrijder. Interview Peter Noordanus burgemeester van Tilburg, in: NRC Handelsblad, 29 september 2017, blz. 11. Pieter Tops en Jan Tromp, De achterkant van Nederland. Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken, Amsterdam, 2017, blz. 54; Peter Noordanus, Een pact voor de rechtstaat. Een sterke terugdringing van drugscriminaliteit in tien jaar, Aanjaagteam Ondermijning, Den Haag, december 2020, blz. 17, 31, 67-77.

92

Nationale Politie, Criminaliteit 2020: minder inbraak, meer cybercrime, 15 januari 2021.; CBS, Veiligheidsmonitor 2019, Den Haag, maart 2020.

93

Wilrieke Korsten, Romy Hendrix en Davien van der Sloot, Strategisch Omgevingsbeeld 2020, ministerie van Justitie en Veiligheid, Centrale Eenheid Strategie, Den Haag, januari 2020, blz.14; Raad voor Openbaar Bestuur, Zoeken naar waarheid. Over waarheidsbevinding in de democratie in het digitale tijdperk, 9 mei 2019.

50

dat enkele soorten geweldsdelicten onder meer vanwege de uitgaansfunctie relatief veel voorkomen in NijmegenCentrum: mishandeling, openlijk geweld tegen personen, straatroof en zedenmisdrijven. Ruim 13 procent van de Nijmegenaren wordt in één jaar tijd slachtoffer van cybercrime en het aantal geregistreerde gevallen van fraude met online handel is de laatste jaren gestegen.94 Op basis van alle geregistreerde misdrijven en een ruime selectie van benchmarkgemeenten blijkt dat het aantal misdrijven per 10.000 inwoners in Nijmegen alleen maar lager is dan het aantal misdrijven per 10.000 inwoners in de vergelijkbare gemeenten Arnhem, Eindhoven en Tilburg. Het aantal misdrijven per 10.000 inwoners in Nijmegen is hoger dan in de meeste andere benchmarkgemeenten, hoger dan het gemiddeld aantal misdrijven van gemeenten met tussen de 100.000 tot 300.000 inwoners, hoger dan het gemiddelde van alle gemeenten die sterk verstedelijkt zijn, Nederland en Gelderland (grafiek 3.16). Ook de score van Nijmegen op de dimensie ‘veiligheid’ in de Leefbaarometer wijkt sterker negatief af van het Nederlandse gemiddelde dan diverse vergelijkbare gemeenten (grafiek B-11). Als naar het aantal verdachten van misdrijven gekeken wordt dan is de vergelijking met de benchmarkgemeenten voor Nijmegen veel minder slecht.

Grafiek 3.16 Totaal misdrijven per 10.000 inwoners 2e kwartaal 2021 in Nijmegen, vergelijkbare gemeenten, provincie en Nederland

Bron: CBS - Statline

Aanzienlijke afname van de gewelds- en vermogensdelicten in coronatijd De coronacrisis lijkt in 2020 en 2021 niet tot een toename van de gewelds- en vermogensdelicten te leiden. Integendeel. In de eerste negen maanden van 2021 is het aantal geweldsmisdrijven 1.004, terwijl het aantal geweldsmisdrijven in de eerste drie kwartalen van 2018 en 2019 gemiddeld 1.357 bedroeg. Dit is een afname van 26 procent. Bedreiging, mishandeling, straatroof en huiselijk geweld worden vooral minder geregistreerd. Ook het aantal vermogensdelicten is in de eerste drie kwartalen van 2021 aanzienlijk geringer (-/- 28 procent) dan gemiddeld in dezelfde kwartalen in 2018 en 2019. Er is vooral sprake van minder woninginbraken, auto-inbraken, auto-, fiets- en winkeldiefstallen en zakkenrollerij.95 Ook in Nijmegen toename van de cybercriminaliteit Er is ook in Nijmegen een toename te zien van cybercriminaliteit bij burgers, bedrijven en instellingen. Ten opzichte van het gemiddelde aantal gevallen van cybercriminaliteit en gedigitaliseerde criminaliteit in de jaren 2018 en 2019 is er in 2021 een toename van 56 procent. Cyberaanvallen kunnen grote maatschappelijke en financiële gevolgen hebben. Ook voor de gemeente. Om de digitale risico’s te beheersen, blijft het vergroten van digitale weerbaarheid het belangrijkste instrument.

Voorlichtingscampagnes, bewustwordingscampagnes voor burgers en ondernemers en vrijwilligers (Digiwachten) vormen de speerpunten van de gemeente in het vergroten van de cyberveiligheid. Voor de gemeente is er een speciale verantwoordelijkheid om de privacy van de burgers

94

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020, Geweld; Gemeente Nijmegen, Criminaliteitscijfers september 2021. Geregistreerde misdrijven en

95

Gemeente Nijmegen, Criminaliteitscijfers september 2021, Afdeling Veiligheid, oktober 2021, blz. 2 en 5.

incidenten in Nijmegen, Afdeling Veiligheid, oktober 2021.

51

en ondernemers in hun contact met de overheid en de maatschappelijke partners te blijven garanderen en om datalekken te voorkomen.96 Verbetering van de veiligheidsgevoelens Het percentage Nijmegenaren dat zich in de buurt vaak of soms onveilig voelt, is geleidelijk gedaald van 19 procent in 2011 naar 15 procent in 2017 en 2019. Twee procent geeft aan zich ‘vaak’ onveilig te voelen en 13 procent ‘soms’. De meest genoemde redenen voor de onveiligheidsgevoelens zijn: mensen in de buurt die men vanwege hun gedrag niet vertrouwt (door 10 procent genoemd), drugsdealers/drugsverslaafden (6 procent), donkere/slecht verlichte plaatsen (6 procent), de criminaliteit in de buurt (4 procent), stille, afgelegen plaatsen (4 procent) en groepen jongeren op straat (4 procent). Het percentage dat ‘groepen jongeren op straat’ als reden noemt, is gedaald van 8 procent in 2013 naar 4 procent in 2019.97 Nijmegen lijkt er nog niet veel last van te hebben dat de incidenten en de verontwaardiging op de sociale media de gevoelens van onveiligheid aanwakkeren. De verbinding van zorg en veiligheid en de aanpak van kwetsbare wijken Het bevorderen van veiligheid en het tegengaan van overlast en criminaliteit is niet enkel een justitiële aangelegenheid. Er is een grote overlap tussen de doelgroepen van de zorg- en veiligheidsdomeinen.

Vaak gaat het om kwetsbare personen met een opeenstapeling van problemen met een zorg- en veiligheidscomponent. Oorzaken en gevolgen lopen door elkaar heen en zijn even divers als hardnekkig: psychische klachten, verslavingen, falende maatschappelijke integratie, verward gedrag, soms gepaard met een verstandelijke beperking. Er is vaak sprake van slachtoffer- en daderschap van overlast, geweld en ander crimineel gedrag. In kwetsbare wijken maakt een opeenstapeling van problemen als armoede, achterstand, achterstelling, het ontbreken van perspectief en een concentratie van kwetsbare personen dat bewoners vatbaarder zijn om betrokken te raken bij (ondermijnende drugs-) criminaliteit, als (ongewilde) dader of slachtoffer. Naast sociale problemen kreeg criminaliteit in deze wijken een georganiseerd en structureel karakter. De verbinding van het veiligheids-, zorg- en sociaal domein is een langlopende ontwikkelopgave, waarbij het vooral gaat om financiering, inzet van partners, de gemeentelijke regie en het verhogen van de effectiviteit. Met de inrichting per 1 september 2021 van integrale gebiedstafels waar vraagstukken op het sociaal, ruimtelijk en veiligheidsdomein in samenhang worden opgepakt, zet Nijmegen een stap om gerichter en efficiënter te kunnen inspelen op wijkproblematiek.

Ingebed in een visie op de behoeften van de bewoners per wijk maken de gebiedstafels in Nijmegen het mogelijk om op wijkniveau vraagstukken rondom zorg en veiligheid, informatiegestuurd werken en criminaliteitspreventie kleinschalig en dichtbij de burger aan te pakken.98 Ondermijning inmiddels onderkent als toenemend probleem Uit de City Deal Zicht op Ondermijning blijkt dat Nijmegen niet immuun is voor ondermijning. Negen procent ‘onverklaarbare woningaankopen’: 70 woningen met een gemiddelde onverklaarbare som van 178.000 euro. Verder bijna 4.000 verdachte transacties (225 per 10.000 inwoners met een gemiddeld mediaan bedrag van 400 euro en een totale omvang van 29 miljoen euro), woningen getypeerd als ‘doorsluishuis’, risico’s voor mogelijke jonge criminele aanwas en veroordeelde bestuurders (beiden in Nijmegen minder dan het Nederlandse gemiddelde), drugsdelicten en bedrijven in branches waar zich veel ondermijning voordoet (telefoonwinkels, autohandel, kredietverstrekking en -bemiddeling, schoonheidsverzorging, e.d).99 Om fraude en ondermijning in panden te voorkomen, heeft Burgerzaken in toenemende mate een poortwachtersfunctie voor de Basisregistratie Personen (BRP). Dit vraagt wel andere en pro-actieve vaardigheden van de hedendaagse medewerkers aan de balie. Daarmee ontwikkelt het vakgebied Burgerzaken van een ‘paspoortfabriek’ naar een ‘poortwachtersrol’.

96

Gemeente Nijmegen, Criminaliteitscijfers september 2021, Afdeling Veiligheid, oktober 2021, blz. 12; Gemeente Nijmegen, Veiligheidsbrief, december 2021. Cybercriminaliteit zijn feiten gepleegd met ICT en gericht op ICT. Gedigitaliseerde criminaliteit betreft klassieke delicten die online worden gepleegd. Vooral de cybercriminaliteit groeit aanzienlijk.

97

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020. Veiligheidsbeleving.

98

Gemeente Nijmegen, Veiligheidsbrief, december 2021.

99

Dashboard Zicht op Ondermijning.

52

Wordt Nijmegen vergeleken met de benchmarkgemeenten op één van de variabelen die iets kunnen zeggen over ondermijning ‘het aantal drugsdelicten per 10.000 inwoners’ dan valt op dat de zo gemeten ondermijning in Nijmegen niet erg omvangrijk is (grafiek 3.17). Grafiek 3.17 Ondermijning: drugsdelicten per 10.000 inwoners in 2020 in Nijmegen, vergelijkbare gemeenten, provincie en Nederland

Bron: CBS - Statline

De beleving van de inwoners wijkt aanzienlijk af van bovenstaande geregistreerde gegevens. Het percentage Nijmegenaren dat aangeeft dat drugsoverlast vaak voorkomt, is gestegen van 6 procent in 2013 naar 9 procent in 2017 en 2019. In Nijmegen-Centrum en de wijken Neerbosch-Oost, ’t Broek, ’t Acker, Nije Veld, Tolhuis, Meijhorst, Zwanenveld, Bottendaal, Wolfskuil en Biezen is dit percentage hoger. ‘Drugsdealers en/of drugsverslaafden in de buurt’ behoort tot de meest genoemde redenen voor onveiligheidsgevoelens in de buurt. Verder staat drugsoverlast op de tiende plek in de top tien van met voorrang aan te pakken buurtprobleem en op de vijfde plek in de top tien van de belangrijkste stadsproblemen volgens Nijmegenaren. Drugsoverlast wordt vaker dan in 2015 als één van de belangrijkste stadsproblemen genoemd (door 5 procent in 2019 versus 2 procent in 2015).100 De afgelopen vier jaar zijn belangrijke stappen gezet ten aanzien van interne bewustwording over en weerbaarheid tegen ondermijning (Open en Weerbaar), de inzet van bestuursrechtelijke instrumenten (Wet Damocles) en de inzet van de Wet Bibob op het zorgdomein en bij vastgoed. De focus ligt op een integrale casusgerichte aanpak van ondermijning in samenwerking met interne en externe partners.

Daarvoor is het van belang om de informatiepositie intern en in samenwerking met de partners op orde te hebben, en om effectief samen te werken met bijvoorbeeld de Veiliger Wijkteams.101

3.6 Ruimtelijke en woontrends Landelijke trends en ontwikkelingen Concentratie van kwetsbare en kansarme inwoners in sommige wijken In veel steden is het afgelopen decennium de kloof tussen goede en slechte wijken gegroeid. Door intensief wijkbeleid in de jaren rond de eeuwwisseling verminderden achterstanden, maar sinds 2012 is een kanteling zichtbaar.102 Kansarmen wonen in toenemende mate bij elkaar: mensen zonder werk, met schulden, mensen die begeleiding of zorg nodig hebben en mensen waar corona harder toeslaat. Problemen concentreren zich in wijken met een eenzijdige woningvoorraad en sociale huurwoningen. De zwakke wijken worden steeds meer een verzamelplaats van mensen die achterblijven in de samenleving, met een lager inkomen, lagere opleiding, zonder vaste contracten, met een slechtere gezondheid, lagere levensverwachting, psychische en sociale problemen, 100

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020. Veiligheidsbeleving.

101

Gemeente Nijmegen, Veiligheidsbrief, december 2021.

102

Kees Leijdelmeijer, Jeroen Frissen en Johan van Iersel, Veerkracht in het corporatiebezit. De update: een jaar later, twee jaar verder…, 22 januari 2020.

53

onvolledige gezinnen. Wijken die gekenmerkt worden door méér overlast, méér criminaliteit en ondermijning en minder leefbaarheid.103 Sinds kort bezinnen zowel gemeenten en corporaties als het Rijk zich weer op een actievere inzet in kwetsbare wijken. Niet alleen vanwege de groeiende leefbaarheidsverschillen, maar ook omdat diverse andere opgaven (verduurzaming, ondermijning, vergrijzing, eenzaamheid, extramuralisering, uitstroom Beschermd Wonen, passend toewijzen) vooral in deze wijken landen. Bewoners van deze wijken voelen zich op achterstand gezet en hebben het gevoel dat de overheid er (niet altijd) voor hen is. In juni 2020 en in mei 2021 riepen vijftien burgemeesters op om meer aandacht te besteden aan deze problemen in de kwetsbare wijken en om hiervoor extra financiële middelen uit te trekken.104 Tekorten op de woningmarkt: insiders profiteren en outsiders zijn de dupe Het woningtekort beheerst het nieuws. Koopprijzen zijn tot historische hoogtes gestegen, wachttijden lopen op en vrijemarkthuren kosten een modale verdiener al gauw meer dan de helft van zijn inkomen. Eind 2020 berekende ABF dat het woningtekort 330.000 woningen bedraagt.105 Ook het tekort aan sociale huurwoningen loopt op.

Omdat de corporaties dertig miljard euro tekort komen worden 125.000 woningen te weinig bijgebouwd tot 2035 en 50.000 woningen niet verduurzaamd.106 De tekorten zitten vooral in de Randstad en in de steden. Wachttijden voor een sociale huurwoning lopen op tot boven de tien jaar. Er zijn grote verschillen tussen gemeenten, maar plekken waar je meteen een huis krijgt, bestaan niet meer. De oorzaak van het woningtekort is eenvoudig: elk jaar neemt het aantal huishoudens sneller toe dan het woningaanbod. Dit komt in belangrijke mate door toestroom vanuit het buitenland: statushouders (en nareis door hun gezinsleden), arbeidsmigranten, expats, buitenlandse studenten; allemaal groepen die jaar op jaar groter uitpakten dan voorspeld. Bovendien worden huishoudens gemiddeld nog steeds kleiner, en de vergrijzing versterkt dit. De nieuwbouw houdt de vraag niet bij Het huidige woningaanbod sluit ook kwalitatief gezien onvoldoende aan op de huidige en toekomstige vraag. Woningen staan niet op de goede locatie in het land: het is dringen in de Randstad, terwijl in delen van het ‘Randland’ sprake is van relatieve ontspanning. Verschillen spelen ook binnen provincies. De steden blijken bovengemiddeld aantrekkelijk voor kleine huishoudens en nieuwkomers vanuit het buitenland. Prognoses duiden vooral nabij centra en stations op forse groei van het inwoneraantal.

De mismatches worden ook verklaard omdat er steeds meer kleine huishoudens komen. Tegenwoordig zoeken vooral één- en tweepersoonshuishoudens, terwijl zeventig procent van de woningen een gezinswoning is. Die mismatch zien we vooral in de buitenwijken en in de randgemeenten. Juist die hebben te maken met een bevolkingsafname en daar zien we veel empty nesters in ruime eengezinswoningen. De wijken waar nu veel ouderen wonen, zijn indertijd nogal ruim opgezet. Dat biedt stedenbouwkundige mogelijkheden. Door de krappe woningmarkt zitten tal van groepen in de knel. Jongeren blijven steeds langer thuis wonen. Exstudenten keren noodgedwongen terug naar hun ouders. De middengroepen verdienen te veel voor een sociale huurwoning en hebben te weinig spaargeld voor een koopwoning. Woonstarters worden weggeconcurreerd door beleggers, en moeten vervolgens hetzelfde huis huren voor dubbel zo hoge woonlasten. Enig vermogen opbouwen is zo nauwelijks mogelijk. Het aantal dak- en thuislozen is in tien jaar tijd verdubbeld. De ‘vitale beroepen’ met een modaal inkomen trekken noodgedwongen uit de stad, moeten dagelijks ver reizen (en zeggen vervolgens hun baan in de stad op). Ouderen zien geen aantrekkelijk aanbod en blijven steeds langer wonen in hun grote eengezinshuis. De doorstroming stagneert aan alle kanten. 103

Floor Milikowski, Een klein land met verre uithoeken; ongelijke kansen in veranderend Nederland, Amsterdam, 2020.

104

Kom op voor de meest kwetsbare gebieden; urgente oproep 15 burgemeesters voor ondersteuning om tweedeling tegen te gaan, 16 juni 2020. Ondertekend door de burgemeesters van Amsterdam, Arnhem, Breda, Den Haag, Eindhoven, Groningen, Heerlen, Leeuwarden, Lelystad, Nieuwegein, Rotterdam, Schiedam, Tilburg, Utrecht en Zaanstad. Met een herhaalde oproep op 26 mei 2021: Dicht de kloof; 15-burgemeesters luiden noodklok achterstandswijken. Zie voor de analyse van de problematiek en voor de bouwstenen van een goede aanpak: Matthijs Uyterlinden, Hans Boutelier en Freek de Meere, Perspectief bieden. Bouwstenen voor de gebiedsgerichte aanpak van leefbaarheid en veiligheid in kwetsbare gebieden, Verwey Jonker, Utrecht, september 2021.

105

Ministerie BZK, Staat van de Woningmarkt, jaarrapportage 2020, Den Haag, juni 2020.

106

Ministerie BZK, Hoofdrapport Opgaven en middelen woningcorporaties, bijlage bij Kamerbrief over bestedingsruimte, juli 2020.

54

Steeds duurdere woningen Het woningtekort, de lage rente, verruimde leenmogelijkheden, een wereldwijd overschot aan kapitaal, (het beeld van) vastgoed als waardevaste belegging, een gunstig consumentenvertrouwen doen de woningprijzen stijgen.107 In heel Nederland verdubbelden de huizenprijzen bijna gedurende de laatste twintig jaar (+ 94 procent). Het afgelopen jaar, tijdens de coronapandemie, gingen de prijzen extra hard. De gemiddelde verkoopprijs van een woning steeg van april 2020 naar april 2021 met bijna 15 procent. De grootste stijging in twintig jaar. Een stijging van de huizenprijzen met 15 procent betekent dat een gemiddelde huizenbezitter in één jaar tijd ongeveer 48.000 euro rijker is geworden. Met elk coronanachtje werd hij of zij 130 euro slapend rijker! Kopers betalen (dus) een hoge prijs, hebben weinig keuze (nog geen twee woningen per kandidaat-koper), bieden vaak tegen elkaar op, moeten snel beslissen en betalen vaak boven de vraagprijs (meer dan 60 procent). Er is duidelijk sprake van een verkopersmarkt.

Ruimtelijke en wonen trends en ontwikkelingen in Nijmegen De woonaantrekkelijkheid van Nijmegen is hoog Onder de vijftig grootste gemeenten neemt Nijmegen in 2021 plaats 9 in op de index van woonaantrekkelijkheid van Atlas voor Gemeenten. In de criteria voor woonaantrekkelijkheid in de Atlas voor Gemeenten scoort Nijmegen hoog in cultureel aanbod en de aanwezigheid van een universiteit. In een brede inventarisatie van indicatoren van woonaantrekkelijkheid maakt ook een historische binnenstad (aantal rijksmonumenten per 1.000 woningen) een stad aantrekkelijk. In een alternatieve analyse verklaren vooral de bereikbaarheid van werk per auto en openbaar vervoer, de culturele voorzieningen en luxe winkels de aantrekkelijkheid van Nijmegen.108 Als Nijmegen niet vlak bij de grens met Duitsland zou liggen en de banen en voorzieningen in Duitsland zonder de barrière van de grens ‘grenzeloos’ beschikbaar zouden zijn, dan stijgt Nijmegen op de index van woonaantrekkelijkheid van de vijftig grote Nederlandse steden naar plaats 3; net achter Amsterdam en Utrecht.

Ook het positieve binnenlandse migratiesaldo gecumuleerd over de laatste twintig jaar is een aanwijzing dat Nijmegen een aantrekkelijke woonplaats is.109 De aantrekkelijkheid en schaarste komt tot uiting in de sterke stijging van woningprijzen Ook in Nijmegen stijgen de huizenprijzen sterk door het opdrogen van het aanbod van bestaande koopwoningen. Gemiddeld is er per koper maar één woning beschikbaar om uit te kiezen. Nijmegen volgt het landelijke patroon van (sterk) stijgende woningprijzen. Wel is Nijmegen ten opzichte van de gemiddelde landelijke prijzen nog zo’n vijf à tien procent goedkoper (grafiek B-14 en grafiek B-15).110 Als wij de toename van de gemiddelde woningwaarde en de gemiddelde verkoopprijs van bestaande koopwoningen bekijken dan is er sprake van een sterke toename (grafiek 3.18). Dit kan duiden op een verbetering van de aantrekkelijkheid en/of een tekort aan woningen of beide. Nijmegen staat landelijk in de top drie van de steden met het hoogste percentage woningtekort en de verwachting is dat de woningmarktregio Nijmegen in 2025 de regio met het grootste woningtekort in Nederland zal zijn.111

107

Gegevens in deze alinea komen uit digitale gegevens van CBS, NVM en Kadaster, geraadpleegd mei 2021.

108

Atlas voor Gemeenten, Atlas voor gemeenten 2021, Amsterdam, 2021, blz. 148. De criteria van de Atlas zijn (mede gebaseerd op de beschikbaarheid van indicatoren): bereikbaarheid (per auto en OV), cultureel aanbod, veiligheid, percentage koopwoningen, nabijheid natuurgebieden, culinair aanbod, aanwezigheid universiteit en het percentage vooroorlogse woningen; Gerard Marlet, De aantrekkelijke stad, Utrecht, 2009, blz. 241, 273, 294 en 359; Koos van Dijken, De samenhangende opgaven voor Nijmegen in het komende decennium, Platform31, Den Haag, mei 2018, blz. 29.

109

Atlas voor Gemeenten, Atlas voor gemeenten 2019, Utrecht, 2019, blz. 17, 19 en 228.

110

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020, Koopmarkt bestaande woningen.

111

Gemeente Nijmegen, Nijmegen, Stad in beeld. Omgevingsvisie 2020-2040, Nijmegen, juni 2020, blz. 17. ABF verwacht dat het woningtekort in de huur- en koopsector in woningmarktregio Nijmegen tot 2025 zal toenemen van plaats 3 naar plaats 1 in Nederland om daarna wat minder groot te worden. Tegelijk verwacht ABF dat de Nijmeegse regio nog vele jaren tot de gebieden zal behoren met naar verhouding het grootste woningtekort (Informatie van de afdeling Onderzoek en Statistiek).

55

Grafiek 3.18 Toename gemiddelde woningwaarde 2005-2020 in procenten (links) en toename gemiddelde verkoopprijs bestaande koopwoningen 2005-2020 in procenten

Bron: CBS-Statline

De andere kant van de medaille van de Nijmeegse aantrekkelijkheid is dat de sterkste stijger op de ranglijst van belangrijkste stadsproblemen volgens Nijmegenaren de ‘slechte kansen voor starters op de woningmarkt’ is. Ook ’te hoge huizenprijzen’ behoort tot de stijgers van belangrijkste stadsproblemen.112 Ondanks aanzienlijke woningproductie krapte op de woningmarkt Geholpen door hoge bevolkingsgroei en beschikbare ruimte om te bouwen, realiseert Nijmegen de laatste jaren veel nieuwbouwwoningen. Vanaf 1998 kon de stad zich boven de Waal verder ontwikkelen. Dat ging met horten en stoten. Procedurele tegenslag en conjuncturele tegenwind zorgden voor een sterk wisselend bouwtempo. Over het geheel gezien loopt toch de groei van het aantal woningen geleidelijk weer op. Vanaf 2012 realiseert de stad een groei van de woningvoorraad per jaar die in de buurt komt van de jaren ’60 van de vorige eeuw, een toptijd in de ontwikkeling van Nijmegen. Sinds 2012 worden gemiddeld bijna duizend woningen per jaar toegevoegd aan de woningvoorraad. In vergelijking met de benchmarkgemeenten is deze productie hoog. Gezien de krapte op de woningmarkt, de vele verhuizingen van mensen uit andere gemeenten naar Nijmegen en de toevloed van studenten moet Nijmegen een hoog temp van woningproductie nog enige tijd volhouden. De Woondeals helpen om een versnelling aan te brengen in de woningproductie.

Toch is Nijmegen met de Waalsprong alleen nog niet af. Er komen nog zo’n 10.000 tot 13.500 huishoudens bij tot 2040. Daarbij zal de woningvoorraad van de stad een omslag moeten maken om de grote groei van kleine huishoudens te kunnen accommoderen.113 Vooral het positieve saldo van de binnenlandse migratie zorgt voor de behoefte aan meer woningen Er is sprake van een sterke toename van het aantal inwoners en huishoudens. De afgelopen twintig jaar neemt in Nijmegen de bevolking voor 39 procent toe door de natuurlijke aanwas, voor 20 procent door het saldo buitenlandse migratie en voor 40 procent door het saldo binnenlandse migratie. Het laatste betekent dat meer inwoners uit andere gemeenten naar Nijmegen verhuizen dan er Nijmegenaren verhuizen naar andere gemeenten. Voor de komende dertig jaar neemt in de prognoses de Nijmeegse bevolking toe door de natuurlijke aanwas, maar vier keer sterker door het saldo binnenlandse migratie. Voor de woningbouwprogrammering is het van belang om zicht te hebben op de aard van de instroom. Zijn het vooral studenten, jonge gezinnen, kenniswerkers of gezinnen uit de regiogemeenten die een sociale huurwoning zoeken? Dat maakt veel uit voor het type woningen en de woon- en leefmilieus die nodig zijn.

En nog steeds geldt de opgave dat het van belang is om woningen toe te voegen waarvan men bijna zeker weet dat zij de komende vijftig tot zeventig jaar aansluiten bij de woningbehoeften en aantrekkelijk blijven.114

112

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Waardering bewoners voor buurt en stad.

113

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020, Woningvoorraad en Aantrekkelijke stad.

114

Koos van Dijken, De samenhangende opgaven voor Nijmegen in het komende decennium, Platform31, Den Haag, mei 2018, blz. 48.

56

Aanzienlijke verandering van de huishoudenssamenstelling verwacht De opgave die voortvloeit uit de verwachte verandering van de huishoudenssamenstelling is zeker niet minder geworden de afgelopen vier jaar. Er is zelfs sprake van een verwachte daling van het aantal paarhuishoudens (grafiek 3.19). Het dominante huishoudenstype wordt een eenpersoonshuishouden in Nijmegen. Van net iets minder dan de helft van de huishoudens naar 63 procent van de huishoudens in 2040.115 Dit betekent dat de bestaande woningvoorraad in Nijmegen niet zonder meer aansluit bij de behoeften van de veranderende samenstelling van de huishoudens. Veel van de eenpersoonshuishoudens zijn bovendien ouderen waarvan een partner is weggevallen. Wonen deze ouderen nog wel in een geschikte woning of moeten zij in te grote eengezinswoning blijven wonen omdat er onvoldoende alternatieven zijn? In Nijmegen wonen 948 van de 1.000 inwoners van 70 jaar en ouder nog zelfstandig. Dit is iets meer dan gemiddeld in Gelderland (946 van de duizend 70-plussers) en iets minder dan gemiddeld in Nederland (952 van de duizend 70-plussers) (grafiek B-12). Grafiek 3.19 Toename eenpersoonshuishoudens (links) en paarhuishoudens (rechts) van 2020-2050 in procenten

Bron: CBS-Statline (huishoudensprognose)

De leefbaarheid wordt in Nijmegen in vele wijken gewaardeerd Alhoewel fysieke verloedering in de buurt wel eens voorkomt, geven relatief weinig inwoners aan dat er véél overlast is van fysieke verloedering (grafiek B-13). Er is sprake van een relatief goede score op leefbaarheid en overlast in de buurt. Er zijn natuurlijk belangrijke verschillen tussen de wijken en buurten en sommige wijken gaan verder achteruit. Maar het gemiddelde oordeel van de Nijmegenaren is positief. Nijmegenaren waarderen de stad als woon- en leefgemeente in 2019 gemiddeld met een 7,8. Dat is iets hoger dan in 2015 (7,6) en 2017 (7,7). Een derde van de Nijmegenaren geeft in 2019 aan dat Nijmegen in het voorgaande jaar vooruit is gegaan, dertien procent ziet achteruitgang. Het meest genoemd bij vooruitgang is de aanpak van de Waalkade, gevolgd door verbeteringen aan fietspaden, meer levendigheid/evenementen/culturele activiteiten, meer groen, nieuwbouw en verbetering van het winkel- en/of horeca-aanbod. En men is van mening dat de gemeente daarin een positieve rol speelt (grafiek 3.20). Maar er zijn ook kritische noten en inwoners noemen ook zaken die achteruitgaan zoals de winkelleegstand, een verslechterde bereikbaarheid en verkeersdoorstroming, een toename van de verkeersdrukte en een afname van de veiligheid. Verder zijn er zorgen over de verkamering en of er wel voldoende betaalbare woningen zijn.

115

Gemeente Nijmegen, Stad- en Wijkmonitor 2020, Huishoudens.

57

Grafiek 3.20 Leefbaarheid oordeel functioneren gemeente: heeft aandacht voor verbeteren leefbaarheid % ‘helemaal mee eens’ (links) en betrekt buurt bij aanpak leefbaarheid % ‘helemaal mee eens’ in Nijmegen, vergelijkbare gemeenten, provincie en Nederland

Bron: CBS-Statline

3.7 Trends en ontwikkelingen in mobiliteit en bereikbaarheid Landelijke trends en ontwikkelingen Vele verbeteringen in mobiliteitsnetwerken gerealiseerd, maar ook weer nieuwe uitdagingen Nederland heeft een van de best ontwikkelde transportnetwerken in Europa en de wereld. De basis hiervoor is gelegd met de grote investeringen in snelwegen en spoor tussen 1960 en 1990. De lengte van de wegverbindingen is in deze periode met een factor 2,5 toegenomen. Sinds 1990 zijn er slechts beperkt nieuwe wegverbindingen bijgekomen. Wel is er veel geïnvesteerd in wegverbreding. Alle redelijke verbeteringen zijn reeds doorgevoerd. Het laaghangend fruit is geplukt.116 Toch loopt in de Randstad, tussen de belangrijke Oost en Zuidoost logistieke corridors, in de belangrijke goederenknooppunten (Moerdijk, Nijmegen, Tilburg, Venlo, SittardGeleen en Tiel) en in de grotere steden het mobiliteitssysteem tegen de grenzen van zijn capaciteit aan.117 Door vooral de goederenstromen, de stedelijke distributie, de capaciteitsgrenzen van tram en metro en het fietsgebruik raakt de infrastructuur overbelast en staat de verkeersveiligheid onder druk.

Terwijl overal in het land de klimaatdoelstellingen zich opdringen, de inwoners eisen stellen aan een betere leefbaarheid en in de publieke ruimte  mede in het licht van de vergrijzing  meer ruimte moet ontstaan voor voetgangers.118 Veranderingen in het mobiliteitsgedrag De tijd waarin mensen hun leven lang wonen, werken en winkelen in een vast patroon, en binnen een vast gebied, is al geruime tijd voorbij. Mensen combineren op één dag steeds meer uiteenlopende activiteiten op verschillende, vaak verspreid liggende, locaties. Was vroeger het sociale netwerk beperkt tot familie, kerk en werk in de directe omgeving, nu is het mogelijk om via digitale netwerken van lokaal tot mondiaal contacten te onderhouden. Daardoor is het aantal netwerken en het aantal mensen waarmee we contact hebben, groter dan voorheen. Ondanks de digitale netwerken bestaat er nog steeds behoefte aan fysieke ontmoeting. De uitbreiding van de sociale netwerken maakt de pluriformiteit aan ontmoetingen groter.

De toename van de bevolking, het omvangrijke saldo van de buitenlandse migratie, de sterke toename van het aantal (eenpersoons)huishoudens, de groeiende groep vitale ouderen, de groei van de economie, de globalisering en specialisatie (met vele gespecialiseerde toeleveranciers op soms grote afstand), bedrijven en supermarkten die niet of nauwelijks voorraden aanhouden (lean and mean) en de toename van het aantal

116

Ioulia Ossokina en Arne Brouwers, Investeren in infrastructuur. Rol lokale overheden neemt toe, Centraal Planbureau Policy Brief, 2016/06, Den Haag,

117

Programma Goederenvervoercorridors. De logistieke goederenvervoercorridor Oost betreft de corridor Rotterdam – Arnhem/Nijmegen – Duitsland (A15,

juni 2016, blz. 6. Betuweroute, Waal). De logistieke goederenvervoercorridor Zuidoost betreft de corridor Rotterdam – Noord-Brabant/Limburg – Duitsland (A16/A58/A67, Brabantroute, Maas en Brabantse kanalen, buisleidingen). 118

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nationale Markt- en Capaciteitsanalyse 2017 (NMCA), Hoofdrapport, Den Haag, 1 mei 2017.

58

deeltijdbanen zorgt voor een groei van het aantal verplaatsingen. Aan de groei van de mobiliteit komt hierdoor voorlopig geen einde.119 In de verplaatsingen en de toename van het aantal verplaatsingen is en blijft de auto dominant. In afgelegde kilometers (70 procent), in aantal verplaatsingen (46 procent) en in reistijd als bestuurder of passagier (46 procent). Van alle verplaatsingen in 2019 gebeurde 46 procent met de auto, 28 procent op de fiets, 16 procent te voet en 6 procent met het openbaar vervoer (trein, bus, tram, metro).120 Het ‘spitsuurgezin’ kan werken, sporten, recreëren, hobby’s en vrienden het gemakkelijkst combineren met de auto. Hierdoor neemt tevens het ‘kris-kras verkeer’ in tijd en ruimte toe. Het treinverkeer – van stadscentrum naar stadscentrum (vooral in de Randstad)  blijft toenemen, met name door alleenstaanden, jongeren en stadsbewoners. En overal in het land neemt het belang van de (elektrische) fiets toe. Door de individualisering, de fragmentatie van de samenleving in een breed palet aan sociaal-culturele groepen en groepjes, verschillen in leefstijl, waarden en normen, en de superdiversiteit in de (grote) steden wordt het mobiliteitsgedrag steeds gevarieerder.121 Op weg naar slimme en duurzame mobiliteit en duurzame gebiedsontwikkeling Niet alleen gedrag verandert ons mobiliteitspatroon maar ook de technologie en duurzame gebiedsontwikkeling.

De snelheid waarmee innovaties op het gebied van mobiliteit elkaar opvolgen, is ongekend. Het streven is ook om het verkeer en vervoer schoner, stiller en veiliger te maken.122 Met veranderende vormen van stedelijke verdichting is het mogelijk om de dominantie van de auto terug te dringen.123 Dit komt de leefbaarheid, veiligheid en gezondheid ten goede. Het terugdringen van de auto in autoluwe en autovrije straten past bovendien bij de vergrijzende bevolking. Dit kan door maatregelen als het verbod op straat parkeren, het verhogen van de parkeerbelasting, het ombouwen van rijstroken tot busbaan, fietspad of groenstrook, het knippen van onnodig doorgaande wegen.124 Ná de coronacrisis kunnen gemeenten het gebruik van parkeerplaatsen voor terrassen continueren. Als praktisch handvat kunnen gemeenten bovendien het STOMP mobiliteitsprincipe gebruiken (Stappen-Trappen-OV-MaaS-Privéauto).125 Met dit principe kan invulling worden gegeven aan duurzame mobiliteit waarin de mens centraal staat. STOMP onderscheidt verschillende soorten verplaatsingen in een gebied en hanteert voor de verplaatsingen een voorkeursvolgorde. Door functiemenging en compactheid ontstaan beloopbare gebieden (Stappen). Samen met fietsen (Trappen) zorgt dit voor gezonde en schone verplaatsingen voor de korte afstand.

Voor langere afstanden zijn fiets (Trappen) en OV de schone en ruimteefficiënte vervoersmogelijkheden. Mobility as a Service (MaaS) kan het gebruik van de wenselijke vervoersmogelijkheden vergemakkelijken en verder stimuleren.126 MaaS zorgt voor een slimme integratie van verplaatsingen over verschillende modaliteiten en daarmee hebben verplaatsingen via MaaS invloed op de 119

Centraal Bureau voor de Statistiek, Bevolkingsteller en bevolkingssamenstelling, Den Haag, maart 2021; Ioulia Ossokina en Arne Brouwers, Investeren in infrastructuur. Rol lokale overheden neemt toe, Centraal Planbureau Policy Brief, 2016/06, Den Haag, juni 2016, blz. 6. De toekomstige ouderen zullen meer van de auto gebruik maken dan de ouderen van nu en dat ook langer blijven doen. Daarbij zullen zij zoveel mogelijk de spits mijden. De populariteit van het openbaar vervoer – nog geen twee procent van de verplaatsingen - neemt bij deze groep af. Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Frisse kijk op toekomst mobiliteit, KiM-symposium 2010: Min of Meer – trends, gedrag en mobiliteit, Den Haag, 2010; Raad voor Verkeer en Waterstaat, Wie ik ben en waar ik ga. Advies over de effecten van veranderingen in demografie en leefstijlen op mobiliteit, 2010, Den Haag, blz. 4.

120

Centraal Bureau voor de Statistiek, Hoeveel reisden inwoners van Nederland en hoe? (website CBS).

121

Planbureau voor de Leefomgeving, Scenario’s voor stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit. Verdieping bij Oefenen met de toekomst.

122

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Schets Mobiliteit naar 2040: veilig, robuust, duurzaam, Den Haag, juni 2019.

123

Kersten Nabielek, Sanne Boschman, Arjan Harbers, Maarten Piek en Auke Vlonk, Stedelijke verdichting: een ruimtelijke verkenning van binnenstedelijk

Ruimtelijke Verkenning 2019, Den Haag, 2019, blz. 14.

wonen en werken, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 2012; Vereniging Amsterdamse Binnenstad, Alternatief plan voor de Sluisbuurt. Interview met Sjoerd Soeters, in: Binnenstad 281, mei/juni 2017. 124

Fabian Wegewijs en Thymo Vlot, Komen de reizigers na corona weer terug? in: OV Magazine, 12 mei 2020. 125 CROW, Leidraad Mobiliteit en Duurzame gebiedsontwikkeling, april 2020. 126

Mobility as a Service (MaaS) draait om het bundelen van data en zoveel mogelijk vervoersaanbod. Data en multimodaliteit staan centraal. Die data worden getoond in apps die de reiziger informatie beiden over alle vervoersmogelijkheden. Bijvoorbeeld de deelfiets, -auto, -scooter, of de trein, tram, of (water)taxi. Maar ook huurconcepten of zelfs de eigen auto of fiets. En vooral ook combinaties van deze vervoersmogelijkheden. Zodat reizen op maat mogelijk is, de reiziger in zijn behoefte wordt voorzien en op die manier zo snel, duurzaam of zorgeloos mogelijk van deur tot deur kan reizen. Nederland loopt met MaaS voorop, de NS-Business Card biedt reeds de functionaliteit van MaaS en met het OV-chipkaartsysteem heeft Nederland een goede uitgangssituatie. Op steeds meer kruispunten komen slimme verkeerslichten die van ver ‘zien’ welke weggebruikers de verkeerslichten naderen. Via een internetverbinding geven de slimme verkeerslichten aan hoe het lang duurt tot het verkeerslicht op rood of groen springt. Bij meerdere slimme verkeerslichten in een gebied kan de weggebruiker via een app of navigatiesysteem groentijdverlenging krijgen. Fietsers kunnen herkend worden en kunnen langer een groen licht krijgen. De verkeerslichten kunnen prioriteit geven aan nood- en hulpdiensten, zodat deze niet meer door rood hoeven te rijden. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, MaaS-pilots.

Optimaliseren van het mobiliteitssysteem, Den Haag, mei 2019.

59

verplaatsingen via S, T, O en P. De privéauto (P) geldt als sluitstuk in het STOMP-mobiliteitsprincipe. Al deze facetten komen samen in duurzame gebiedsontwikkeling en in de Omgevingsvisie. In duurzame gebiedsontwikkeling ontstaat synergie tussen functies (wonen, werken, recreëren), ruimte, mobiliteit en de energietransitie. En worden verbeteringen gerealiseerd in leefbaarheid, luchtkwaliteit, gezondheid en veiligheid.127 Voor de politiek is de vraag of men afstand wil en kan nemen van het ‘het recht van de sterkste’.128 Is de coronacrisis een trendbreuk? De vraag is wat de effecten zullen zijn van de coronacrisis op middellange termijn. Veel studenten, kenniswerkers en arbeidsmigranten keerden in 2020 terug naar hun thuisland: is hier sprake van tijdelijk of blijvend minder druk op de woningmarkt? Cijfers van makelaars laten zien dat de vraag naar woningen het laatste jaar is veranderd.129 De vraag is toegenomen naar ruimere woningen, met voldoende buitenruimte, en die mag verder weg gelegen zijn van de werkplek (in de Randstad). Onderzoek van de TU Delft geeft aan dat door corona de woonwensen van 20 procent van de mensen structureel zijn veranderd. Zij willen meer ruimte om de woning en ze willen een extra kamer om thuis te kunnen werken.

“Dit kan niet in microwoningen in de stad”.130 Door corona zijn we ons meer bewust geworden van het belang én de kwetsbaarheid van ons mobiliteitssysteem, inclusief het op orde hebben van de digitale mobiliteit. Sinds de pandemie is de versmelting van de woon- en werksituatie duidelijk zichtbaar. We werken veel meer thuis, veel gaat online en we hebben geleerd dat afstandsonderwijs, afgewisseld met fysieke aanwezigheid, mogelijk is en dat samenkomsten van teams niet altijd fysiek hoeven te zijn. De effecten op mobiliteit zijn dat wij veel minder woon-werk kilometers zijn gaan maken, dat de ochtend- en avondspits  voor even  waren opgelost, dat het aantal passagiers in het openbaar vervoer flink is gedaald en dat we meer gebruik maken van elektrische deelscooters op ritbasis. Naar het antwoord op de vraag welke veranderingen in de keuze voor de woonplaats, op de woningmarkt, in het recreëren en het mobiliteitsgedrag blijvend zijn, is het vooralsnog gissen.

Trends en ontwikkelingen in mobiliteit en bereikbaarheid in Nijmegen Aanzienlijke investeringen in bereikbaarheid van de stad Het afgelopen decennium heeft Nijmegen fors geïnvesteerd in alle vervoersmodaliteiten om de bereikbaarheid en leefbaarheid van de stad te verbeteren. Er zijn een groot aantal grote infrastructurele projecten gerealiseerd, zoals de nieuwe Stadsbrug en de snelfietspaden in de stad. Ook is geïnvesteerd in de aanleg van fietsstraten en vrij liggende fietspaden langs de drukke wegen, goede oversteekplaatsen bij drukke verkeersaders, slimme verkeerlichten, toegankelijke bushaltes, nieuwe duurzame bushokjes, verkeersveiligheid en gedragsverandering.131 Toch staan slechte verkeersdoorstroming en verkeersdrukte bovenaan in ranglijst stadsproblemen De bereikbaarheid van banen en voorzieningen is een belangrijk aspect van woonaantrekkelijkheid. Voor de opening van de Oversteek werd de slechte verkeerdoorstroming door 16 procent van de Nijmegenaren als één van de belangrijkste stadsproblemen genoemd en lag het rapportcijfer van bewoners voor de bereikbaarheid van de stad met de auto op 5,9. Ondanks de groei van de stad met 11.000 inwoners tussen 2011 en 2019 vinden inwoners en bezoekers van het stadscentrum dat de bereikbaarheid van Nijmegen is verbeterd. Een dat geld voor alle vervoerswijzen.

Aan de Nijmegenaren is in 2019 weer gevraagd wat de belangrijkste problemen in de stad zijn, waaraan de gemeente wat zou moeten doen. Na de opening van de Oversteek in 2013 daalde de slechte verkeerdoorstroming in de ranglijst van belangrijkste stadsproblemen in 2015 naar de vierde plaats. In 2019 staat dit knelpunt weer bovenaan (door 10 procent genoemd). Hierbij aansluitend is het rapportcijfer van bewoners voor

127

128

Planbureau voor de Leefomgeving, Grote opgaven in een beperkte ruimte. Ruimtelijk keuzes voor een toekomstbestendige leefomgeving, Den Haag, 2021. Thalia Verkade en Marco te Brömmelstroet, Het recht van de snelste. Hoe ons verkeer steeds asocialer werd, s.l., mei 2020.

129

Marktinformatie Koopwoningen, kwartaalberichten van de NVM

130

Wim Derksen, Er moet echt heel veel worden gebouwd. Gesprek met Peter Boelhouwer, 17 oktober 2021.

131

Gemeente Nijmegen, Nijmegen, Stad in beeld. Omgevingsvisie 2020-2040, Nijmegen, juni 2020, blz. 43.

60

de bereikbaarheid van de stad met de auto gedaald van 6,9 in 2017 naar 6,5 in 2019 (was 5,9 in 2011). De dalende tevredenheid in bereikbaarheid wordt mede verklaard door de start van de renovatie van de Waalburg in 2019, waardoor er maar één rijstrook beschikbaar was om de stad in en uit te gaan.132 Omdat er voor zowel Nijmegen-Noord als voor de bestaande stad veel woningbouwplannen bestaan, zal de verkeerdrukte een belangrijk item blijven voor de inwoners. Goede bereikbaarheid openbaar vervoer en gemiddelde afstand tot hoofdverkeersweg De bereikbaarheid in Nijmegen wordt gekenmerkt door gemiddeld een zeer korte afstand tot een treinstation en een gemiddelde afstand tot de hoofdverkeerswegen (grafiek 3.21). Van alle verplaatsingen van en naar Nijmegen vindt 17 procent plaats met het openbaar vervoer (13 procent trein en 4 procent bus).133 Het percentage van de in Nijmegen werkende Nijmegenaren dat met het openbaar vervoer naar het werk gaat, is niet hoog en vrij stabiel (3 procent in 2019). Het percentage Nijmegenaren dat met het openbaar vervoer naar de binnenstad gaat, is hoger en ook tamelijk stabiel (21 procent). Een ruime meerderheid van de Nijmegenaren is tevreden over het openbaar vervoer in de buurt (76 procent tevreden, 7 procent ontevreden).

In Nijmegen-Noord is de tevredenheid gedaald en in Lindenholt is de tevredenheid lager dan gemiddeld.134 Grafiek 3.21 Afstand tot treinstation in kilometers in 2019 (links) en afstand tot oprit hoofdverkeersweg in kilometers in 2020 (rechts) in Nijmegen, vergelijkbare gemeenten, regio, provincie en Nederland

Bron: waarstaatjegemeente.nl

Nijmegen scoort hoog als fietsstad Vóór 2013 groeide het aandeel Nijmegenaren dat binnen de stad op de fiets naar hun werk ging, terwijl het autogebruik afnam. Tussen 2013 en 2019 zijn er weinig verschuivingen in de vervoerswijze en blijft de fiets het belangrijkste vervoermiddel (65 procent). Dit geldt vooral voor de verplaatsingen binnen Nijmegen. Van alle verplaatsingen van en naar Nijmegen is de auto het belangrijkste vervoermiddel. Ruim één op de tien verplaatsingen van en naar Nijmegen vindt plaats met de fiets.135 Zelfs als er geen belangrijke verschuivingen meer zijn in de keuze voor de fiets, vertalen de aanzienlijke investeringen in de kwaliteit van fietspaden in Nijmegen zich in een relatief hoge totaalscore als fietsstad en relatief hoge scores op de deelindicatoren ‘beleving van fietsers’ (grafiek 3.22) en de kwaliteit van het fietsnetwerk’. Waarbij de score op de deelindicator ‘omrijdfactor’ aan de lage kant is (grafiek B-16).

132

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Waardering bewoners voor buurt en stad; gemeente Nijmegen, Nijmegen, Stad in beeld.

133

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Vervoerswijzen en duurzame mobiliteit.

134

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Duurzame mobiliteit.

135

Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Vervoerswijzen en duurzame mobiliteit.

Omgevingsvisie 2020-2040, Nijmegen, juni 2020, blz. 43.

61

Grafiek 3.22 Totaalscore als fietsstad (links) en beleving van fietsers (rechts) in 2020 in Nijmegen, vergelijkbare gemeenten, provincie en Nederland

Bron: waarstaatjegemeente.nl. Score: 1 = zeer slecht en 5 = uitstekend. Beleving van fietsers: hoe ervaren fietsers het om in deze gemeente te fietsen? Is het stressvol of ontspannen om hier te fietsen?

Op weg naar duurzame mobiliteit Nijmegen zet diverse stappen om de duurzame mobiliteit te stimuleren. Onder andere door het STOP-principe en het bevorderen van bewegen, wandelen, fietsen en spelen als uitgangspunt te nemen in alle gebiedsontwikkelingen. Dit draagt bij aan schonere lucht en maakt het mogelijk om de WHO-normen te gaan halen. De luchtkwaliteit staat in Nijmegen vooral onder druk rond de grotere stadswegen en langs de rivier De Waal. Op de rivier worden de grenswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide overschreden, op de grotere stadswegen is dat (nog) niet het geval. Nijmegen zet stappen door emissieloos vervoer, deelmobiliteit en emissieloze distributie te stimuleren met het uitbreiden van de laadpaleninfrastructuur en tien eHUBS waar inwoners diverse vormen van elektrisch vervoer kunnen huren. Deelmobiliteit wordt bevorderd zodat in plaats van benzine- en dieselauto’s in de toekomst geen elektrische auto’s opstoppingen veroorzaken en de schaarse (parkeer)ruimte innemen. In 2025 wordt een zero-emissiezone ingesteld voor stadslogistiek in het stadscentrum. Opmerkelijk is dat de toename van schone personenauto’s (hybride, plug-in-hybride, elektrisch, aardgas) stagneert. Terwijl de toename van schone personenauto’s in vergelijkbare gemeenten (Arnhem, Enschede, Leiden, Maastricht) blijft toenemen.136

3.8 Trends en ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid Landelijke duurzaamheidstrends en ontwikkelingen Decentrale overheden belangrijke rol bij uitvoering Klimaatakkoord In het VN-klimaatakkoord zijn internationale afspraken gemaakt om de opwarming van de aarde en alle gevolgen die dat heeft, te keren. De internationale afspraken zijn in Nederland vertaald in het Klimaatakkoord.137 Het akkoord is een veelomvattend plan dat een groot aantal afspraken bevat die de basis vormen voor één van de meest ingrijpende transities in de Nederlandse geschiedenis. Voor een groot deel van de uitvoering staan decentrale overheden aan de lat.138 Tussen de vijf duurzaamheidtrends én opgaven (klimaatadaptatie, schone

136

Gemeente Nijmegen, Nijmegen goed op weg. Ambitiedocument mobiliteit 2019-2030. Bouwsteen voor de omgevingsvisie, s.a., blz. 24, 30 - 37; Ruimte voor Lopen magazine (editie 1); Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2020, Milieu en leefomgeving, blz. 4 en 5; Gemeente Nijmegen, Stads- en Wijkmonitor 2021, Vervoerswijze en duurzame mobiliteit.

137

Rijksoverheid, Klimaatwet, ‘s-Gravenhage, 2 juli 2019; Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Klimaatplan 2021-2030, Den Haag, april 2020; Rijksoverheid, Klimaatakkoord, juni 2019; Rijksoverheid, Nederland circulair in 2050, Den Haag, 2016; Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nationale Klimaatadaptatie Strategie 2016 (NAS), december 2016; Programmateam NAS, Nationaal perspectief klimaatadaptatie. Groeiende opgave in een snel veranderende omgeving, Den Haag, februari 2020; Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Realisatieplan Visie LNV Op weg met een nieuw perspectief, Den Haag, juni 2019.

138

Raad voor het Openbaar Bestuur, Van Parijs naar praktijk. Bekostiging en besturing van de decentrale uitvoering van het klimaatakkoord, Den Haag, januari 2021, blz. 7.

62

lucht, energietransitie, de transitie naar een circulaire economie en voedseltransitie) bestaan vele wisselwerkingen en samenhangen.139 Klimaatveranderingen gaan door, zelfs bij aanzienlijke reducties van de uitstoot Zelfs als nu fors op de rem wordt getrapt bij de uitstoot van broeikasgassen valt aan klimaatverandering niet te ontkomen. De opwarming van de aarde gaat door, de zeespiegel blijft stijgen en neerslagpatronen veranderen. Dit betekent dat de wereld en Nederland zich zal moeten aanpassen aan de verwachte veranderingen. De belangrijkste klimaatrisico’s voor Nederland zijn de gevolgen van temperatuurstijging140, hitte, droogte, piekbuien, zeespiegelstijging, het verlies aan biodiversiteit en de verspreiding van ziekten en plagen. Daarmee heeft klimaatverandering effecten op vrijwel alle geledingen van de samenleving en brengt onder andere opgaven met zich mee voor de waterveiligheid, de zoetwatervoorziening, de gezondheid, het stedelijk gebied, de vitale infrastructuur (elektriciteit, ICT, transport), de landbouw, de industrie, het toerisme en de natuur. Vanwege de ligging, de kenmerken van de economie, de bodemkenmerken, de landschapstypologie, de inrichting van het stedelijk gebied e.d.