CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

Onderzoek herijking minimabeleid gemeente Nijkerk. Deelrapportages versie 0.1

Beeldvorming I 28 september 2023, gemeente NijkerkBij agendapunt: Informatiebijeenkomst over Visie op werk en participatie en Armoedebeleid42.006 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

23

Versie 0.1

Groot verschil in bedrag voor vrije bestedingen tussen huishoudens. Het bedrag dat huishoudens overhouden voor vrije bestedingen verschilt aanzienlijk per huishoudtype en inkomensniveau. Op bijstandsniveau zijn de verschillen het kleinst. Opvallend is dat alleenstaande ouders dan meer geld overhouden voor vrije bestedingen dan paren met kinderen, terwijl die laatste groep daar naar verwachting meer geld voor nodig zou hebben. Alleenstaande ouders houden bij elk inkomensniveau een relatief groot budget voor vrije besteding over. Toch houdt ieder huishouden in dit onderzoek voldoende geld over om hun maandelijkse vrije bestedingen voor onder andere participatie (conform de Nibud norm) van te kunnen betalen. Bij de inkomens tussen 100 en 140 procent WML hebben alleenstaanden en eenoudergezinnen wel een groter besteedbaar inkomen dan paren met hetzelfde inkomen. Dit komt voornamelijk omdat het WML relatief gezien hoger is voor alleenstaanden en eenoudergezinnen dan voor paren. Zij krijgen dan namelijk hetzelfde inkomen, maar hebben minder gezinsleden. Tenslotte houden huishoudens met kinderen (zowel paren als eenoudergezinnen) bij een inkomen van 140 procent WML minder over voor vrije bestedingen dan bij een inkomen gelijk aan 130 procent WML. Dit komt door het wegvallen van de gemeentelijke regelingen. Werken loont voor sommige huishoudens meer dan voor andere huishoudens.

Werken vanuit de bijstand tegen het Wettelijk Minimumloon loont: wanneer huishoudens in Nijkerk vanuit de bijstand gaan werken tegen een loon gelijk aan 100, 110, 120, 130 of 140 procent WML gaan zij er in totaal inkomen nagenoeg altijd op vooruit 14 (mits zij gebruikmaken van alle toeslagen en regelingen). Deze vooruitgang loopt echter niet evenredig met de vooruitgang in loon en verschilt behoorlijk per huishoudtype. Omdat in deze rapportage het inkomen gerelateerd aan WML wordt vergeleken met het inkomen op bijstandsniveau zien we grote verschillen tussen de huishoudens in hun inkomensstijging na werkaanvaarding (zie figuur S4.1). Daarnaast verschilt het per huishoudtype hoe snel landelijke toeslagen afnemen en wanneer het recht op gemeentelijke regelingen vervalt. De volgende figuur brengt de totale inkomensvooruitgang bij werkaanvaarding vanuit de bijstand in beeld. Het totale inkomen bestaat uit loon, landelijke toeslagen en de bijdrage uit de gemeentelijke regelingen. Figuur S4.1. Inkomensvooruitgang t.o.v. van bijstand bij werkaanvaarding na >2 jaar minima. Huishoudens zonder kinderen.

Inkomensvooruitgang t.o.v. 100% Wsm, huishoudens zonder kinderen 100% WML

110% WML

120% WML

140% WML 29% 30% 31%

Alleenstaande

28% 29% 29%

Alleenstaande met zorgvraag

Paar zonder kinderen

130% WML

36%

34%

41%

40%

7% 5% 6% 8% 8%

14 Uitzondering hierop zijn paren met een kind van 14 jaar en een kind van 16 jaar. Als iemand in dit

huishouden gaat werken tegen een loon van 140 procent WML dan is het totaal inkomen van dit huishouden gelijk aan dat van de bijstandssituatie.

24

Versie 0.1

Figuur S4.2. Inkomensvooruitgang t.o.v. van bijstand bij werkaanvaarding na >2 jaar minima. Huishoudens met kinderen.

Inkomensvooruitgang t.o.v. 100% Wsm, huishoudens met kinderen 100% WML

110% WML

120% WML

130% WML

140% WML

Alleenstaande ouder met kinderen (3 en 5 jaar)

36% 40% 40% 41% 37%

Alleenstaande ouder met kinderen (14 en 16 jaar)

36% 38% 40% 41% 37%

Paar met kinderen (3 en 5 jaar)

6% 4% 5% 7% 3%

Paar met kinderen (14 en 16 jaar)

6% 4% 5% 6%

1% Paar met kinderen (14 en 18 jaar)

3%

6% 6% 7% 8%

Figuur S4.1 uitleg alleenstaande: Een alleenstaande krijgt op bijstandsniveau een uitkering van netto € 1.079, daarnaast € 369 aan toeslagen van het Rijk en € 73 aan bijdragen van de gemeentelijke regelingen. In totaal komt dat neer op € 1.521. Als deze alleenstaande gaat werken tegen 100 procent WML, dan verdient hij daarmee € 1.707 aan loon, krijgt hij € 229 aan landelijke toeslagen en € 19 aan gemeentelijke bijdragen. Een totaal van € 1.955, oftewel 29 procent meer dan in de bijstand. Figuur S4.2 uitleg paar met kleine kinderen: Dit gezin krijgt op bijstandsniveau een uitkering van netto € 1.541, daarnaast € 839 aan toeslagen van het Rijk en € 225 aan bijdragen van de gemeentelijke regelingen. In totaal komt dat neer op € 2.605. Als een van de ouders gaat werken tegen 100 procent WML, dan verdient het gezin daarmee € 1.707 aan loon, krijgen zij € 836 aan landelijke toeslagen en € 225 aan gemeentelijke bijdragen. Een totaal van € 2.768, oftewel 6 procent meer dan in de bijstand. Alleenstaanden en alleenstaande ouders gaan er flink méér op vooruit dan paren wanneer zij vanuit de bijstand gaan werken tegen een loon van 100 procent WML (of hoger). Dit komt omdat het verschil tussen 100 procent van de bijstandsnorm en 100 procent WML bij deze huishoudens een stuk groter is dan bij paren.

Wel is er een kleine achteruitgang te zien wanneer alleenstaande ouders het recht op gemeentelijke regelingen verliezen: bij een inkomen van 130 procent WML hebben zij meer aan totaal inkomen dan bij een inkomen van 140 procent WML. Toch hebben zij nog flink meer (37 procent) aan totaal inkomen dan in de bijstand. Bij paren (met en zonder kinderen) is het verschil tussen 100 procent van de bijstandsnorm en 100 procent WML veel kleiner, zij gaan er relatief gezien minder op vooruit wanneer zij vanuit de bijstand gaan werken tegen 100 procent WML of hoger. Toch heeft werken tegen een dergelijk loon ook voor deze huishoudens zin, ze gaan er in totaal inkomen op vooruit ten opzichte van de bijstand (tot 8 procent meer). Wel zien we bij paren zowel een effect van het wegvallen de individuele inkomenstoeslag (bij een inkomen hoger dan 100 procent WML) als een effect van het wegvallen van de gemeentelijke regelingen bij een inkomen 25

Versie 0.1

hoger dan 130 procent WML. Bij een hoger loon gaan zij er niet altijd méér op vooruit in inkomen. Hun loonstijging kan het wegvallen van de regelingen en de lagere bedragen vanuit de toeslagen van het Rijk dan niet voldoende compenseren waardoor een loon gelijk aan 130 procent WML tot een hoger totaal inkomen leidt dan een loon gelijk aan 140 procent WML. Vergelijking met de Minima effect rapportage 2018 • Nagenoeg alle huishoudens waar de effecten voor zijn doorgerekend hebben in 2021 meer bestedingsruimte dan in 2018. De bestedingsruimte van gezinnen is het meest toegenomen, door de stijging van het bedrag van de individuele inkomenstoeslag. Daarnaast komt niemand meer geld tekort voor het doen van vrije bestedingen. Dit komt onder andere door de verhoging van de individuele inkomenstoeslag en doordat de landelijke toeslagen (en ook de combinatiekorting) de laatste jaren zijn verhoogd en doordat de bedragen van de toeslagen minder snel afnemen bij een hoger inkomen. • Net als in 2018 zien we groot verschil tussen alleenstaande (ouders) en paren. Dit komt – net als toen – door het verschil tussen bijstand en WML. Voor alleenstaanden en alleenstaande ouders is het verschil tussen bijstand en 100 procent WML veel groter dan voor paren. • In 2018 verloor een alleenstaande bij een inkomen van 110 procent WML het recht op huurtoeslag.

Dat is nu niet het geval, hij heeft dan nog op een klein bedrag recht. Hierdoor ervaart een alleenstaande geen terugval meer in vrij besteedbaar budget als zijn inkomen stijgt van 100 naar 110 procent WML. • Net als in 2018, zien we ook nu dan gezinnen met oudere kinderen bij een inkomen van 140 procent WML minder vrij te besteden hebben dan bij een inkomen van 130 procent WML. Dit komt door het wegvallen van het recht op alle (kind)regelingen. Aanbevelingen • Het hoge bedrag aan individuele inkomenstoeslag zorgt voor (met name) paren dat zij voldoende bestedingsruimte hebben. Wanneer zij echter het recht op deze regeling verliezen, verliezen zij in één keer een groot bedrag. Daarnaast nemen hun toeslagen af als ze gaan werken waardoor werken tegen een hoger loon financieel gezien niet altijd gunstig is. Overweeg om deze huishoudens financieel te stimuleren om aan het werk te gaan bijvoorbeeld door (in het eerste jaar) hun werkgerelateerde kosten te vergoeden of ze nog gedeeltelijk of tijdelijk gebruik te laten maken van een aantal minimaregelingen. • We doen de aanname dat iedereen van alle regelingen gebruikmaakt, maar we weten uit de praktijk dat dit niet het geval is. Blijf stimuleren dat inwoners zoveel mogelijk gebruikmaken van zowel de lokale regelingen als de landelijke toeslagen. Vooral op bijstandsniveau scheelt dat in iemands besteedbare inkomen.

• De inkomensgrenzen die zijn gerelateerd aan het WML zijn gunstiger voor alleenstaanden en eenoudergezinnen dan voor paren. Eenoudergezinnen hebben daarnaast, ten opzichte van tweeoudergezinnen, langer recht op toeslagen. Overweeg als gemeente of de toegang tot de kindregelingen eerlijker moet of kan.

26

Versie 0.1

4.1. De inkomenseffecten In deze paragraaf staan de inkomenseffecten.

4.1.1. Het effect van het landelijk beleid is groter dan het gemeentelijk beleid Huishoudens met een laag inkomen maken aanspraak op landelijke toeslagen en gemeentelijke regelingen. Het totale bedrag uit de landelijke toeslagen is veel groter dan het totale bedrag uit de gemeentelijke regelingen. We benoemen het totale ‘inkomen’ van de huishoudens, bestaande uit diens uitkering, toeslagen van het Rijk en de bijdrage van de gemeente (die bestaat uit verschillende regelingen waar iemand recht op heeft). In onderstaande figuren wordt de opbouw van dit maandelijkse totaal bedrag bij een inkomen van 100 procent van de bijstandsnorm per huishoudtype weergegeven. Daarin is ook duidelijk te zijn dat echtparen een flink hoger bedrag aan landelijke toeslagen kunnen ontvangen dan alleenstaanden of alleenstaande ouders. Als voorbeeld: een alleenstaande ontvangt maandelijks € 1.079 als uitkering (inclusief vakantietoeslag). Als hij gebruikmaakt van alle landelijke toeslagen, ontvangt hij daar maandelijks € 369 voor. Daarnaast kan hij maximaal € 73 aan gemeentelijke regelingen ontvangen als hij gebruikmaakt van de kwijtschelding, de collectieve zorgverzekering, Meedoen Volwassenen en individuele inkomenstoeslag. Figuur 4.1.1. Maandelijks inkomen op 100% van de bijstandsnorm, minima niet AOWgerechtigd zonder kinderen, >2 jaar minima Uitkering

Toeslagen Rijk

Bijdrage gemeente

Alleenstaande

€ 1.079

€ 369 € 73

Alleenstaande met zorgvraag

€ 1.079

€ 369

€ 92

€ 1.541

Paar zonder kinderen €0

€ 500

€ 1.000

€ 504 € 1.500

€ 144

€ 2.000

€ 2.500

Figuur 4.1.2. Maandelijks inkomen op 100% van de bijstandsnorm, minima niet AOWgerechtigd met 2 kinderen, >2 jaar minima

Uitkering Alleenstaande ouder met twee kinderen (3 en 5 jaar) Alleenstaande ouder met twee kinderen (14 en 16 jaar)

Toeslagen Rijk

€ 1.079

Bijdrage gemeente

€ 859

€ 1.079

€ 172

€ 1.131

€ 239

Paar met twee kinderen (3 en 5 jaar)

€ 1.541

€ 839

Paar met twee kinderen (14 en 16 jaar)

€ 1.541

€ 944

Paar met twee kinderen (14 en 18 jaar)

€ 1.541

€ 838

€ 231

€ 2.000

€ 2.500

€0

€ 500

€ 1.000

27

€ 1.500

€ 225 € 292

Versie 0.1

Figuur 4.1.3. Maandelijks inkomen op 100% van de bijstandsnorm, minima AOW-gerechtigd, >2 jaar minima Uitkering

Toeslagen Rijk

Bijdrage gemeente

Alleenstaande AOWleeftijd

€ 1.200

€ 371 € 59

Alleenstaande AOWleeftijd met zorgvraag

€ 1.200

€ 371 € 59

€ 1.627

Paar AOW-leeftijd €0

€ 500

€ 508

€ 1.000

€ 1.500

€ 106

€ 2.000

€ 2.500

4.1.2. Opbouw maandelijkse gemeentelijke bijdrage per huishoudtype Uit de vorige paragraaf blijkt dat de (maximale) maandelijkse gemeentelijke bijdrage verschilt per huishoudtype. Hieronder geven we per huishoudtype de opbouw van het totale bedrag aan gemeentelijke regelingen weer – eerst voor minima met een inkomen van 100 procent bijstandsnorm, daarna voor minima met een inkomen van 100 procent WML. Voor minima met een inkomen tot 100 procent van de bijstandsnorm 15 geven we ook het bedrag van de individuele inkomenstoeslag weer. In de rest van het rapport wordt deze regeling de individuele inkomenstoeslag meegenomen door de situaties weer te geven van minima die twee jaar of langer een minimuminkomen hebben. In de begroting (bijlage 5) wordt ook een situatie geschetst waarbij inwoners korter dan twee jaar in een bijstandssituatie leven. Opbouw maximale gemeentelijke bijdrage per maand op 100% bijstand Als voorbeeld: een alleenstaande ontvangt maandelijks (maximaal) € 21 voor de kwijtschelding, € 6 voor de collectieve zorgverzekering en € 13 voor Meedoen volwassenen vanuit de gemeente. In totaal ontvangt hij dan € 40 per maand vanuit de gemeentelijke regelingen. Als hij al twee jaar of langer een inkomen op bijstandsniveau heeft, krijgt hij daar bovenop nog € 33 voor de Individuele inkomenstoeslag. In totaal ontvangt hij dan maandelijks € 73 vanuit de gemeente.

Figuur 4.1.4 Maandelijks bedrag per regeling op 100% bijstandsnorm, minima niet AOWgerechtigd zonder kinderen Kwijtschelding

Collectieve Zorgverzekering

Meedoen Volwassenen

Individuele inkomenstoeslag

Alleenstaande € 21 € 6€ 13 € 33 Alleenstaande met zorgvraag

€ 21 € 25 € 13 € 33

Twee volwassenen

€ 30 € 12 € 25 €0

€ 50

€ 76 € 100

€ 150

15 En voor (echt)paren met een inkomen dat gelijkstaat aan 100 procent WML.

28

€ 200

€ 250

Versie 0.1

Figuur 4.1.5 Maandelijks bedrag per regeling op 100% van de bijstandsnorm, minima niet AOW-gerechtigd met 2 kinderen Kwijtschelding

Collectieve Zorgverzekering

Meedoen Volwassenen

Meedoen kinderen

Stichting Leergeld

Jeugdfonds Sport en Cultuur

Individuele inkomenstoeslag

Alleenstaande ouder met twee kinderen (3 en 5 jaar) Alleenstaande ouder met twee kinderen (14 en 16 jaar)

€ 30 € 6 € 13 € 25 € 21

€ 30 € 6 € 13

€ 35

€ 50

€ 42

€ 42

€ 56

€ 42

Twee volwassenen, twee kinderen (3 en 5 jaar)

€ 30 € 12 € 25

€ 25 € 21

Twee volwassenen, twee kinderen (14 en 16 jaar)

€ 30 € 12 € 25

€ 50

€ 42

€ 56

Twee volwassenen, twee kinderen (14 en 18 jaar)

€ 30 € 19 € 25

€ 25 € 21

€ 35

€ 76

€0

€ 50

€ 100

€ 35

€ 150

€ 76

€ 200

€ 76

€ 250

Figuur 4.1.6 Maandelijks bedrag per regeling op 100% van de bijstandsnorm, minima AOWgerechtigd Kwijtschelding

Collectieve Zorgverzekering

Alleenstaande

€ 21 € 25 € 13

Alleenstaande met zorgvraag

€ 21 € 25 € 13

Twee volwassenen

€ 30 €0

€ 50 € 50

Meedoen Volwassenen

€ 25 € 100

€ 150

€ 200

€ 250

Opbouw maximale gemeentelijke bijdrage per maand op 100% WML Bij een inkomen hoger dan de bijstandsnorm vervalt voor de meeste huishoudens het recht op de kwijtschelding en op de individuele inkomenstoeslag in de gemeente Nijkerk16. Het recht op de overige gemeentelijke regelingen vervalt bij een inkomen hoger dan 110 procent WML voor alleenstaanden en bij een inkomen hoger dan 130 procent WML voor alleenstaande ouders en paren. In onderstaande grafieken wordt de opbouw van de (maximale) gemeentelijke bijdrage bij een inkomen van 100 procent WML per huishouden beschreven. Als voorbeeld: een alleenstaande met een inkomen van 100 procent WML ontvangt maandelijks (maximaal) € 19 uit de gemeentelijke regelingen. Dit bedrag bestaat uit € 6 voor de collectieve 16 Met als uitzondering (echt)paren onder de AOW-leeftijd. Deze categorieën huishoudens krijgen ook op

100 procent WML nog kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en individuele inkomenstoeslag.

29

Versie 0.1

zorgverzekering en € 13 voor Meedoen volwassenen. Dit is in totaal € 54 minder dan wanneer hij een inkomen op bijstandsniveau heeft; in dat geval heeft hij namelijk ook recht op kwijtschelding van gemeentelijke belastingen, en individuele inkomenstoeslag bij een langdurig inkomen op bijstandsniveau (zie figuur 4.1.7). Figuur 4.1.7 Maandelijks bedrag per regeling op 100% WML, minima niet AOW-gerechtigd zonder kinderen Kwijtschelding Meedoen Volwassenen

Collectieve Zorgverzekering Individuele inkomenstoeslag

Alleenstaande€ -€ 6 € 13 Alleenstaande met zorgvraag

€ 25 € 13

Twee volwassenen

€ 30

€ 12 € 25

€0

€ 76

€50

€100

€150

€200

€250

Figuur 4.1.8 Maandelijks bedrag per regeling op 100% WML, minima niet AOW-gerechtigd met 2 kinderen Kwijtschelding

Collectieve Zorgverzekering

Meedoen Volwassenen

Meedoen kinderen

Stichting Leergeld

Jeugdfonds Sport en Cultuur

Individuele inkomenstoeslag €-

€ 50

Alleenstaande ouder met twee kinderen (3 en 5 jaar) € 6€ 13 € 25 € 21

Alleenstaande ouder met twee kinderen (14 en 16 jaar)€ 6 € 13

Twee volwassenen, twee kinderen (3 en 5 jaar)

€ 50

€ 100

€ 200

€ 250

€ 35

€ 42

€ 30 € 12 € 25 € 25 € 21

Twee volwassenen, twee kinderen (14 en 16 jaar)

€ 30 € 12 € 25

Twee volwassenen, twee kinderen (14 en 18 jaar)

€ 30 € 19 € 25 € 25 € 21

30

€ 150

€ 50

€ 56

€ 35

€ 76

€ 42

€ 56

€ 35

€ 76

€ 76

Versie 0.1

Figuur 4.1.9 Maandelijks bedrag per regeling op 100% WML, minima AOW-gerechtigd Collectieve Zorgverzekering

Meedoen Volwassenen

Alleenstaande

€ 25 € 13

Alleenstaande met zorgvraag

€ 25 € 13

Twee volwassenen

€ 50 €0

€ 25 €50

€100

€150

€200

€250

4.1.3. Het maandelijks vrij te besteden budget verschilt per huishoudtype Alle minimahuishoudens houden door de gemeentelijke regelingen (meer) geld over voor het doen van vrije bestedingen (bedoeld voor sociale participatie). Dit is het geld dat maandelijks overblijft na aftrek van alle vaste lasten, huishoudelijke uitgaven en reserveringsuitgaven. Per huishoudtype en inkomen verschilt het bedrag dat overblijft voor vrije bestedingen aanzienlijk. Het budget dat huishoudens nodig hebben voor, of zullen uitgeven aan vrije bestedingen verschilt ook per huishoudtype. Een paar met kinderen zal daar meer aan (willen) uitgeven dan een alleenstaande17. In de figuren in deze paragraaf staat per huishoudtype voor ieder inkomen het budget dat zij overhouden voor vrije besteding weergegeven, opgesplitst in wat zij zonder de gemeentelijke regelingen zouden overhouden en wat de gemeentelijke regelingen toevoegen aan het vrij besteedbaar budget. De meeste huishoudens houden bij ieder hoger inkomen ook telkens een groter bedrag over voor het doen van vrije bestedingen. Minima zonder kinderen Van de huishoudens zonder kinderen hebben alleenstaanden het grootste budget voor vrije bestedingen. Alleenstaanden hebben de grootste toename in hun budget voor vrije bestedingen bij werkaanvaarding tegen 100 procent WML vanuit de bijstand.

Dit heeft als voornaamste reden dat voor alleenstaanden een inkomen gerelateerd aan het WML relatief gezien meer is dan voor meerpersoonshuishouden (WML houdt immers geen rekening met de samenstelling van een huishouden). Het vrij besteedbaar budget neemt geleidelijk toe bij de inkomensstijging. Alleenstaanden met een zorgvraag hebben hogere kosten; bijvoorbeeld voor vervoer naar een ziekenhuis en meer reserveringskosten voor onvoorziene medische uitgaven. Hierdoor hebben zij in vergelijking tot alleenstaanden zonder zorgvraag minder budget voor vrije bestedingen. Toch stijgt bij ieder hoger loon hun budget voor vrije besteding eveneens; de grootste vooruitgang is waar te nemen bij werkaanvaarding tegen 100 procent WML vanuit de bijstand. Ook paren zonder kinderen hebben bij ieder hoger inkomen een groter budget voor vrije besteding ten opzichte van de bijstandssituatie. (Echt)paren hebben bij een inkomen van 100 procent WML nog recht op individuele inkomenstoeslag en kwijtschelding van gemeentelijke belastingen. Dat zorgt ervoor dat zij vanaf een inkomen van 110 procent WML een teruggang in inkomen ervaren. Daarnaast vervalt het recht op gemeentelijke regelingen voor deze huishoudens bij een inkomen van 130 procent WML, waardoor zij bij een inkomen van 140 procent WML iets minder geld over hebben voor vrije bestedingen dan bij een inkomen van 130 procent WML.

17 In bijlage 3 staat per huishoudtype het normbudget voor vrije bestedingen. Uiteraard zal iemand die

nauwelijks geld meer over heeft, dat niet per definitie daaraan besteden. Dit normbedrag is afkomstig van het Nibud.

31

Versie 0.1

Figuur 4.1.10 Maandelijks vrij besteedbaar budget huishoudens zonder kinderen, niet-AOW

Vrij besteedbaar budget voor huishoudens zonder kinderen

Paar zonder kinderen

Alleenstaande met zorgvraag

Alleenstaande

Zonder gemeentelijke bijdrage

€ 138

100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML 100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML 100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML

Met alle gemeentelijke bijdragen

€ 73 € 560 € 577 € 610 € 686 € 770

€ 75

€ 92

€ 498 € 515 € 563 € 639 € 723 € 143 € 144 € 241 € 144 € 285 € 37 € 324 € 37 € 360 € 37 € 385 €0

€ 19 € 19

€ 200

€ 400

€ 38 € 38

€ 600

€ 800

€ 1.000

Minima met kinderen Van de vijf huishoudtypes met kinderen in dit onderzoek hebben alleenstaande ouders met jonge kinderen op ieder inkomensniveau het meeste budget voor het doen van vrije bestedingen. Dit heeft met name te maken met het feit dat er maar één volwassene in het huishouden woont, waardoor dit huishouden minder kosten heeft dan een meerpersoonshuishouden met kinderen (waardoor het WML voor deze huishoudens relatief gezien gunstiger uitvalt dan voor meerpersoonshuishoudens). Daarnaast kunnen alleenstaande ouders aanspraak maken op combinatiekorting en kinderopvangtoeslag18 waardoor zij hogere totale inkomsten genereren. Weliswaar hebben alleenstaande ouders bij een inkomen van 140 procent WML minder vrij te besteden dan bij een inkomen van 130 procent WML (door het wegvallen van de gemeentelijke regelingen), maar het bedrag dat zij hiervoor overhouden is ruim voldoende. Paren met kinderen hebben een lager budget voor vrije bestedingen omdat ze hetzelfde inkomen genereren maar hogere kosten hebben door dubbele zorgpremies en hogere huishoudelijke uitgaven. Toch is pas een teruggang in inkomen te zien vanaf 110 procent WML, omdat (echt)paren op 100 procent WML nog recht hebben op kwijtschelding en individuele inkomenstoeslag. Werken vanuit de bijstandssituatie loont dus zeker, hoewel het verschil bij 110 procent WML met de bijstand relatief klein is.

Net als bij alleenstaande ouders is ook bij paren het effect te zien van het wegvallen van de gemeentelijke regelingen bij een inkomen hoger dan 130 procent WML.

18 Ouders kunnen geen aanspraak maken op kinderopvangtoeslag als zij niet allebei werken of een

studie/inburgering volgen. In die situatie wordt de aanname gemaakt dat één van de twee ouders op de kinderen kan passen.

32

Versie 0.1

Figuur 4.1.11 Maandelijks vrij besteedbaar budget huishoudens met kinderen, niet-AOW

Vrij besteedbaar budget voor huishoudens met kinderen

Alleenstaande Alleenstaande Paar met twee Paar met twee Paar met twee ouder met twee ouder met twee kinderen (14 en 18 kinderen (14 en 16 kinderen (3 en 5 kinderen (14 en 16 kinderen (3 en 5 jaar) jaar) jaar) jaar) jaar)

Zonder gemeentelijke bijdrage

Met alle gemeentelijke bijdragen

100% Wsm € 397 € 172 100% WML € 895 110% WML € 933 120% WML € 926 130% WML € 936 140% WML € 949 100% Wsm € 169 € 239 100% WML € 710 110% WML € 741 120% WML € 765 130% WML € 789 140% WML € 809 100% Wsm € 255 € 225 100% WML € 353 € 225 110% WML € 396 € 119 120% WML € 435 € 119 130% WML € 472 € 119 140% WML € 485 100% Wsm € 31 € 292 100% WML € 128 € 292 110% WML € 172 € 185 120% WML € 211 € 185 130% WML € 248 € 185 140% WML € 273 100% Wsm € 59 € 231 100% WML € 156 € 231 110% WML € 200 € 125 120% WML € 239 € 125 130% WML € 275 € 125 140% WML € 363 €0

€ 200

€ 400

€ 600

€ 100 € 100 € 100 € 100

€ 167 € 167 € 167 € 167

€ 800

€ 1.000

AOW’ers Alleenstaanden en paren van AOW-gerechtigde leeftijd hebben bij ieder hoger inkomen altijd een groter vrij besteedbaar budget. Wederom hebben alleenstaanden zonder zorgvraag een hoger budget voor vrije bestedingen dan alleenstaanden met een zorgvraag. Hoewel paren recht hebben op hogere toeslagen dan alleenstaanden, is hun budget voor vrije bestedingen in totaal lager omdat het inkomen voor ieder huishoudtype gelijk is op WML.

33

Versie 0.1

Figuur 4.1.12 Maandelijks vrij besteedbaar budget per huishoudtype, AOW-gerechtigd

Vrij besteedbaar budget voor AOW-gerechtigden

Paar

Alleenstaande met zorgvraag

Alleenstaande

Zonder gemeentelijke bijdrage

€ 205

100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML 100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML 100% Wsm 100% WML 110% WML 120% WML 130% WML 140% WML

€ 168

Met alle gemeentelijke bijdragen

€ 59 € 570 € 618 € 708 € 734 € 818 € 59 € 534 € 582 € 675 € 759

€ 38 € 38

€ 38 € 38

€ 168 € 155 € 106 € 189 € 75 € 275 € 75 € 327 € 75 € 359 € 75 € 453 €0

€ 200

€ 400

€ 600

€ 800

€ 1.000

4.1.4. Werken vanuit de bijstand tegen Wettelijk minimumloon loont nagenoeg voor iedereen Een inkomen tegen het Wettelijk minimumloon (zowel 100 procent als hoger) leidt voor alle genoemde huishoudtypen in Nijkerk altijd tot een hoger totaal inkomen dan in de bijstand. Echter, voor de meeste huishoudens nemen de toeslagen van het Rijk en de bijdragen van de gemeente af wanneer het inkomen stijgt. Dit zorgt ervoor dat het totaal inkomen van een huishouden niet altijd (evenredig) mee stijgt met de loonstijging. Hieronder geven we de inkomensvooruitgang bij werkaanvaarding vanuit de bijstand tot een inkomen van maximaal 140 procent WML weer per huishoudtype. Daarna leggen we de inkomensvooruitgang per inkomensniveau uit aan de hand van twee casussen. In bijlage 4 worden al deze inkomens per huishoudtype uitgesplitst naar inkomenssoort waarmee visueel wordt weergegeven waarom het totaal inkomen stijgt of daalt. Huishoudens zonder kinderen gaan er telkens meer op vooruit. Alleenstaanden gaan er bij ieder hoger inkomen (tot 140 procent WML) telkens meer op vooruit ten opzichte van de bijstand. De inkomensvooruitgang is relatief gezien het grootst vanuit de bijstand naar werk tegen een inkomen van 100 procent WML. Het netto inkomen stijgt maar liefst met € 628 (van € 1.079 naar € 1.707). Het verschil tussen de inkomens gerelateerd aan het WML is veel kleiner.

Dit komt omdat zowel het recht op gemeentelijke regelingen vervalt bij een inkomen hoger dan 110 procent WML als doordat de bijdrage van het Rijk behoorlijk afneemt (bijvoorbeeld van € 229 bij 100 procent WML tot € 5 bij 140 procent WML). Voor paren zonder kinderen treedt er eveneens vooruitgang op van het totale inkomen, hoewel er sprake is van een kleinere procentuele groei ten opzichte van 100 procent van de bijstandsnorm dan bij alleenstaanden. Dit komt doordat WML geen rekening houdt met huishoudtype en daarom gelijk is voor alleenstaanden en meerpersoonshuishoudens, terwijl de bijstandsnorm hoger is voor meerpersoonshuishoudens dan voor alleenstaanden. Meer concreet: het netto inkomen bij 100 procent van de bijstandsnorm is voor deze huishoudens € 1.514 en dit neemt met € 166 toe tot € 1.707 bij 100 procent WML. Een veel kleinere stijging 34

Versie 0.1

dus dan bij alleenstaanden. Paren hebben wel langer recht op gemeentelijke regelingen dan alleenstaanden in dit scenario, maar omdat ook de landelijke toeslagen afnemen (bijvoorbeeld van € 501 bij 100 procent WML naar € 215 bij 140 procent WML, een afname van € 286) loont werken niet altijd evenredig. Bij een inkomen van 110 procent WML hebben paren zonder kinderen zelfs minder aan totaal inkomen dan bij een inkomen van 100 procent WML. Figuur 4.1.13 Inkomensvooruitgang t.o.v. de bijstandsnorm bij werkaanvaarding, huishoudens zonder kinderen

Inkomensvooruitgang t.o.v. de bijstandsnorm, huishoudens zonder kinderen 100% WML

110% WML

120% WML

130% WML

140% WML 29% 30% 31%

Alleenstaande

28% 29% 29%

Alleenstaande met zorgvraag

36%

34%

41%

40%

7%

Paar zonder kinderen

5% 6% 8% 8%

Tabel 4.1.1 Inkomensvooruitgang bij werkaanvaarding, huishoudens zonder kinderen Huishoudtype

Netto inkomen incl. VT

Alleenstaande Bijstandsnorm 1.079 100% WML 1.707 110% WML 1.817 120% WML 1.926 130% WML 2.036 140% WML 2.145 Alleenstaande met zorgvraag Bijstandsnorm 1.079 100% WML 1.707 110% WML 1.817 120% WML 1.926 130% WML 2.036 140% WML 2.145 Paar zonder kinderen Bijstandsnorm 1.541 100% WML 1.707 110% WML 1.817 120% WML 1.926 130% WML 2.036 140% WML 2.145

Bijdrage Rijk

Bijdrage gemeente

Totaal inkomen

Verschil tov 100% Bijstand (€)

Verschil tov 100% Bijstand (%)

369 229 136 63 30 5

73 19 19 0 0 0

1.521 1.955 1.972 1.989 2.066 2.150

0 434 451 468 545 629

0% 29% 30% 31% 36% 41%

369 229 136 63 30 5

92 38 38 0 0 0

1.540 1.974 1.991 1.989 2.066 2.150

0 434 451 450 526 610

0% 28% 29% 29% 34% 40%

504 501 435 365 292 215

144 144 37 37 37 0

2.189 2.352 2.290 2.329 2.365 2.360

0 163 101 140 176 171

0% 7% 5% 6% 8% 8%

Alleenstaande ouders gaan er sterk op vooruit bij werkaanvaarding. Alleenstaande ouders hebben bij ieder loon van 100 tot 140 procent WML een fors hoger totaal inkomen dan in de bijstand. Ook hier is dit met name te verklaren door het grote verschil in 35

Versie 0.1

netto inkomen tussen WML en de bijstandsnorm (een stijging van bijna € 700 tussen 100 procent van de bijstandsnorm en 100 procent WML). Tegelijkertijd nemen de toeslagen van het Rijk nauwelijks af (zie tabel 4.1.1). Sterker nog, ze nemen in eerste instantie licht toe omdat alleenstaande ouders recht hebben op combinatiekorting zodra zij gaan werken. De gemeentelijke bijdrage neemt pas af bij een inkomen hoger dan 130 procent WML. Hierdoor neemt het totale inkomen op dat moment iets af (maar dit is nog flink hoger dan in de bijstand). Paren met kinderen krijgen te maken met een geringe stijging van het totale inkomen. De inkomensstijging bij werkaanvaarding ten opzichte van een bijstandsuitkering is bij paren met kinderen vrij gering. Dat heeft meerdere oorzaken: het verschil tussen 100 procent van de bijstandsnorm en 100 procent WML is een stuk kleiner dan bij alleenstaande ouders en de toeslagen nemen (in tegenstelling tot bij alleenstaande ouders) bij paren geleidelijk af vanaf een inkomen van 100 procent WML. Daarnaast is het effect van het wegvallen van het recht op gemeentelijke regelingen goed te zien in de figuur: het totaal inkomen op 130 procent WML is hoger dan het totaal inkomen op 140 procent WML. De toename in loon kan het wegvallen van het recht op regelingen, samen met de afnemende toeslagen, niet compenseren.

Wel is het totaal inkomen bij een loon van 100 tot 140 procent WML altijd hoger dan bij een inkomen van 100 procent van de bijstandsnorm, zij het dus enkele procentpunten. Figuur 4.1.14 Inkomensvooruitgang t.o.v. bijstandsnorm bij werkaanvaarding, huishoudens met kinderen

Inkomensvooruitgang t.o.v. de bijstandsnorm, huishoudens met kinderen 100% WML

110% WML

120% WML

130% WML

140% WML

Alleenstaande ouder met kinderen (3 en 5 jaar)

36% 40% 40% 41% 37%

Alleenstaande ouder met kinderen (14 en 16 jaar)

36% 38% 40% 41% 37%

Paar met kinderen (3 en 5 jaar)

6% 4% 5% 7% 3%

Paar met kinderen (14 en 16 jaar)

6% 4% 5% 6% 1% 6% 6% 7% 8% 3%

Paar met kinderen (14 en 18 jaar)

36

Versie 0.1

Tabel 4.1.2 Inkomensvooruitgang na werkaanvaarding, huishoudens met kinderen Huishoudtype

Netto inkomen incl. VT

Bijdrage Rijk

Bijdrage gemeente

Alleenstaande ouder met twee kinderen (3 en 5 jaar) Bijstandsnorm 1.079 859 172 100% WML 1.707 1065 100 110% WML 1.817 994 100 120% WML 1.926 919 100 130% WML 2.036 842 100 140% WML 2.145 756 0 Alleenstaande ouder met twee kinderen (14 en 16 jaar) Bijstandsnorm 1.079 1131 239 100% WML 1.707 1110 167 110% WML 1.817 1031 167 120% WML 1.926 949 167 130% WML 2.036 864 167 140% WML 2.145 775 0 Paar met twee jonge kinderen (3 en 5 jaar) Bijstandsnorm 1.541 839 225 100% WML 1.707 836 225 110% WML 1.817 770 119 120% WML 1.926 700 119 130% WML 2.036 627 119 140% WML 2.145 550 0 Paar met twee kinderen (14 en 16 jaar) Bijstandsnorm 1.541 944 292 100% WML 1.707 941 292 110% WML 1.817 875 185 120% WML 1.926 805 185 130% WML 2.036 732 185 140% WML 2.145 655 0 Paar met twee kinderen (14 en 18 jaar) Bijstandsnorm 1.806 838 231 100% WML 1.972 835 231 110% WML 2.082 769 185 120% WML 2.191 699 185 130% WML 2.301 626 185 140% WML 2.410 549 0

Totaal inkomen

Verschil tov 100% Bijstand (€)

Verschil tov 100% Bijstand (%)

2.110 2.872 2.911 2.945 2.978 2.901

0 762 801 836 868 791

0% 36% 38% 40% 41% 37%

3.341 3.928 3.879 3.825 3.764 3.695

0 762 801 836 868 791

0% 36% 38% 40% 41% 37%

2.605 2.768 2.706 2.745 2.781 2.694

0 163 101 140 176 90

0% 6% 4% 5% 7% 3%

2.777 2.940 2.878 2.917 2.953 2.800

0 163 101 140 176 23

0% 6% 4% 5% 6% 1%

2.875 3.039 3.037 3.076 3.112 2.959

0 163 161 200 237 83

0% 6% 6% 7% 8% 3%

Voorbeeldcasussen inkomensvooruitgang bij werkaanvaarding Voorbeeldcasus tabel 4.1.1: alleenstaande Jan is alleenstaand en krijgt een bijstandsuitkering, wat neerkomt op een netto-inkomen van € 1.079 per maand (dit is inclusief vakantietoeslag). Hij heeft maandelijks recht op € 369 aan toeslagen van het Rijk. Voor Jan bestaat dit uit huurtoeslag en zorgtoeslag. Tot slot kan Jan rekenen op een financiële bijdrage vanuit de gemeente van € 73 per maand. Dit bestaat uit de kwijtschelding voor gemeentelijke belastingen, de korting op de collectieve zorgverzekering, individuele inkomenstoeslag en Meedoen volwassenen. In totaal heeft Jan een inkomen van € 1.521 per maand. Als Jan werk krijgt tegen een inkomen van 100 procent WML, dan stijgt zijn netto-inkomen naar € 1.707 per maand. Hij houdt recht op huurtoeslag en zorgtoeslag, hoewel de hoogte van de toeslagen afneemt, € 229 per maand. De gemeentelijke bijdragen komen deels te vervallen. Jan heeft nog recht op de korting op de collectieve zorgverzekering en Meedoen volwassenen. De gemeentelijke bijdragen zijn € 19 per maand. Hij kan geen kwijtschelding meer aanvragen. Bij een inkomen van 100 procent WML is het totaal inkomen van Jan 37

Versie 0.1

€ 1.955. Dit is een stijging van € 434 (29 procent) ten opzichte van zijn totaal inkomen bij een bijstandsuitkering. Wanneer Jan tegen een inkomen van 110 procent WML gaat werken, stijgt zijn netto-inkomen naar € 1.817 per maand. De bijdrage van het Rijk daalt tot een bedrag van €136. Het recht op de gemeentelijke bijdragen blijft bestaan en bedraagt € 19. Het totale inkomen van Jan is € 1.972 per maand, € 451 (30 procent) meer dan wanneer Jan een bijstandsuitkering heeft. Als Jan gaat werken tegen een inkomen van 120 procent WML dan stijgt zijn nettoinkomen naar € 1.926 per maand. De bijdragen van het Rijk zijn gedaald naar € 63 per maand. Het recht op gemeentelijke bijdragen vervalt boven een inkomen van 110 procent WML. Jan kan geen aanspraak meer maken op de collectieve zorgverzekering en/of Meedoen volwassenen. Het totale inkomen van Jan is nu € 1.989 per maand, dit is € 468 (31 procent) meer dan toen hij een bijstandsuitkering had. Een inkomen van 130 procent WML brengt het netto-inkomen van Jan op € 2.036 per maand. Jan heeft geen recht meer op huurtoeslag, maar krijgt nog wel € 30 euro zorgtoeslag. De gemeentelijke regelingen zijn niet meer van toepassing. Het totale inkomen van Jan is nu € 2.066 per maand, dit is € 545 (36 procent) meer dan toen hij een bijstandsuitkering had.

Wanneer Jan werk aanvaardt tegen een inkomen van 140 procent WML stijgt zijn nettoinkomen tot € 2.145 per maand. Hij heeft bij dit inkomen alleen nog recht op € 5 euro zorgtoeslag, wat zijn totale inkomen op € 2.150 brengt. Jan heeft in deze situatie € 629 meer te besteden dan toen hij een bijstandsuitkering had; dat is een inkomensstijging van 41 procent.

Voorbeeldcasus tabel 4.1.2: paar met jonge kinderen Robin en Max hebben twee kinderen 3 en 5 jaar oud en krijgen een bijstandsuitkering, wat neerkomt op een netto-inkomen van € 1.541 per maand (dit is inclusief vakantietoeslag). Zij hebben maandelijks recht op € 839 aan toeslagen van het Rijk. Voor het gezin bestaat dit uit huurtoeslag, zorgtoeslag, kinderbijslag en kindgebonden budget. Tot slot kunnen Robin en Max rekenen op een financiële bijdrage vanuit de gemeente van € 225 per maand. Dit bestaat uit kwijtschelding van gemeentelijke belastingen, individuele inkomenstoeslag de korting op de collectieve zorgverzekering en Meedoen volwassenen. Voor hun kinderen maken zij nog aanspraak op Meedoen kinderen, Stichting Leergeld en Jeugdfonds Sport en Cultuur. In totaal hebben Robin en Max een inkomen van € 2.605 per maand. Als Robin of Max werk krijgt tegen een inkomen van 100 procent WML, dan stijgt hun nettoinkomen naar € 1.707 per maand. Zij houden recht op de toeslagen van het Rijk, maar deze bedragen zijn nu iets lager, en zijn nu in totaal € 836. Zij behouden het recht op de gemeentelijke regelingen. De gemeentelijke bijdragen zijn dan € 225 per maand. Het totaal inkomen van Robin en Max is bij een inkomen van 100 procent WML € 2.768. Dit is een stijging van € 163 (6 procent) ten opzichte van hun totaal inkomen bij een bijstandsuitkering.

Wanneer Robin of Max tegen een loon van 110 procent WML gaat werken, stijgt hun netto-inkomen naar € 1.817 per maand. De bijdrage van het Rijk neemt iets verder af, en is nu € 770. Het gezin heeft nog steeds recht op de gemeentelijke bijdragen. Die bedragen in dit scenario € 119. Het totale inkomen van het gezin is dan € 2.706 per maand. Dit is € 101 (4 procent) meer dan wanneer zij een bijstandsuitkering hebben. Als Robin of Max gaat werken tegen een inkomen van 120 procent WML dan stijgt hun netto-inkomen naar € 1.926 per maand. De bijdragen van het Rijk dalen verder naar € 700 per maand. De gemeentelijke bijdragen blijven € 119. Het totale inkomen van Robin en Max is nu € 2.745 per maand, dit is € 140 (5 procent) meer dan toen zij een bijstandsuitkering hadden.

38

Versie 0.1

Een inkomen van 130 procent WML brengt het netto-inkomen van Robin en Max op € 2.036 per maand. Robin en Max hebben recht op € 627 aan huur- en zorgtoeslag, kinderbijslag en kindgebonden budget. Ook hebben zij recht op € 119 aan gemeentelijke regelingen. Hun totale inkomen is nu € 2.781 per maand, dit is € 176 (7 procent) meer dan toen zij een bijstandsuitkering hadden. Wanneer Robin of Max werk aanvaardt tegen een inkomen van 140 procent WML stijgt hun netto-inkomen tot € 2.145 per maand. Zij hebben bij dit inkomen recht op € 550 aan toeslagen van het Rijk. Zij kunnen geen aanspraak meer maken op gemeentelijke regelingen. Dat brengt hun totale inkomen op € 2.694 per maand. Robin en Max hebben in deze situatie € 90 meer te besteden dan toen zij een bijstandsuitkering hadden; dat is een inkomensstijging van 3 procent.

39

Versie 0.1

5. Interviews en groepsgesprekken Voor het onderzoek hebben we gemeentelijke ambtenaren die betrokken zijn bij het sociaal domein geïnterviewd. We hebben negen personen gesproken. In twee verschillende online groepsgesprekken hebben vrijwilligers van negen verschillende ketenpartners verteld over hun ervaringen met de gemeente, de (onderlinge) samenwerken en ontwikkelingen binnen hun doelgroep. Voorafgaand is aan deze organisaties een online vragenlijst gestuurd; zes organisaties hebben deze vragenlijst ingevuld. In dit hoofdstuk zijn zowel de antwoorden uit de vragenlijst als de antwoorden uit de groepsgesprekken en de antwoorden van de interviews met gemeentelijke ambtenaren verwerkt. Samenvatting Gemeentelijke ambtenaren Over het algemeen zijn de gemeentelijke ambtenaren die betrokken zijn bij het minimabeleid en schuldhulpverleningsbeleid tevreden over het beleid. Het is een breed en uitgebreid pakket aan regelingen. Het pakket sluit aan bij de doelgroep. Toch zijn er ook een aantal punten waar wellicht over nagedacht kan worden of waar een verbeterslag in te maken valt. Zo vindt een aantal gemeentelijke ambtenaren dat de collectieve zorgverzekering prijzig is en de stimulans om te gaan werken is laag omdat er een uitgebreid pakket aan minimaregelingen ligt.

De gemeente is bezig om alle informatie rondom het minimabeleid op een duidelijke en begrijpelijke taal te schrijven, zodat iedereen dit kan begrijpen. Daarnaast proberen medewerkers van de gemeente inwoners zo snel mogelijk te wijzen op de mogelijkheden van het minimabeleid. Als inwoners al bekend zijn, door bijvoorbeeld een uitkering, gaat dit gemakkelijker dan wanneer ze nog niet in beeld zijn. Inwoners kunnen op verschillende manieren hulp en/of ondersteuning aanvragen bij de gemeente, bijvoorbeeld via het MO Loket. Echter is het voor mensen een drempel om de eerste stap te zetten en om langs te komen om de situatie uit te leggen. Dit heeft voornamelijk te maken met schaamte. De inwoners weten de gemeente wel te vinden. Al denkt een aantal gemeentelijke ambtenaren dat lang niet alle inwoners met een laag inkomen in beeld zijn bij de gemeente of bij een ketenpartner. Een cliënt heeft verschillende contactpersonen over het minimabeleid. Dit is niet overzichtelijk. Een aanspreekpunt per cliënt is wenselijker en dit aanspreekpunt zou dan overzicht moeten hebben over het gehele beleid of anderen moeten inschakelen wanneer de kennis tekortschiet. Ketenpartners De organisaties zijn over het algemeen tevreden over het pakket aan minimaregelingen. Het is redelijk compleet en de inkomensgrenzen zijn ruim.

Eventueel verbeterpunt is een extra regeling voor volwassenen, voor bijvoorbeeld kosten voor sporten of voor duurzame gebruiksgoederen. Over de aanvraagprocedure van de regelingen zijn ze kritischer; voor een deel van de doelgroep is dit (te) moeilijk. Dit komt omdat er vrij veel informatie moet worden aangeleverd en omdat het taalgebruik niet voor iedereen te begrijpen is. Taalgebruik is ook in bredere zin een aandachtspunt in de communicatie richting de doelgroep. Hoewel de informatie over het beleid en de organisaties op verschillende plekken te vinden is, kan de formulering en uitleg soms simpeler (denk aan taalniveau B1 of lager) en meer visueel. Hetzelfde geldt voor de brieven die mensen krijgen, daarin staat soms nog veel ambtelijk taalgebruik dat voor een groot deel van de doelgroep moeilijk te begrijpen is. De onderlinge samenwerking en de samenwerking met de gemeente worden redelijk positief beoordeeld. Het gaat steeds beter en de lijntjes zijn de laatste tijd korter geworden. Personele wisselingen kunnen de samenwerking echter wat belemmeren. Het 40

Versie 0.1

is daarom belangrijk dat dit soort wijzigingen worden gecommuniceerd. Daarnaast heerst bij een aantal organisaties het beeld dat niet iedere medewerker van de gemeente even goed op de hoogte is van de sociale kaart en de verschillende mogelijkheden voor minimahuishoudens. Een aantal tips en adviezen dat werd gegeven is: • Blijf de samenwerking stimuleren; • Zorg ervoor dat de sociale kaart en de regelingen goed bekend zijn, binnen en buiten de gemeente als onder de doelgroep. Maak hiervoor een eenduidig overzicht, bijvoorbeeld in de vorm van een flyer, en verspreid deze onder organisaties die korte lijntjes hebben met de doelgroep en geef deze ook mee aan inwoners die een aanvraag voor een bijstandsuitkering doen. Communiceer als er personele wisselingen zijn; • Gebruik Jip en Janneke taal (taalniveau B1 of lager). Het taalgebruik is moeilijk en erg ambtelijk. Sommige informatie is hierdoor voor een grote groep mensen moeilijk om te begrijpen. Gebruik waar mogelijk minder woorden en meer beeld; • Versimpel (waar mogelijk) de aanvraagprocedure van regelingen. Denk hierbij aan het aantal aan te leveren stukken en aan het taalgebruik. Betrek de doelgroep hier ook bij; • Benader cliënten persoonlijk en actief, informeer ze niet alleen schriftelijk maar ook mondeling.

Handel ook vaker uit vertrouwen in plaats van uit wantrouwen; • Overweeg om een extra regeling voor volwassenen in te voeren en/of zorg ervoor dat Meedoen voor het juiste doel wordt ingezet.

41

Versie 0.1

5.1. Doelgroep Resultaten interviews gemeentelijke ambtenaren De doelgroep bestaat voor een groot deel uit bijstandsgerechtigden, waaronder een heel aantal inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond. Daarnaast zijn er, door de vergrijzing van de gemeente Nijkerk, steeds meer oudere inwoners met hulpvragen. Statushouders vormen een nieuwe doelgroep voor het minimabeleid, evenals inwoners met een Wajong-uitkering. De gemeente moet toekennen welke ondersteuning wordt ingezet onder inwoners met een Wajong-uitkering (bijvoorbeeld dagbesteding of re-integratie). Hierdoor is deze groep steeds beter in beeld en de Wajongers kennen de gemeente zelf ook omdat ze onder de Participatiewet vallen. Door de coronacrisis verwacht de gemeente nog een nieuwe doelgroep, namelijk ondernemers. Zij zijn momenteel nog niet goed in beeld. Dit komt omdat deze groep nog gebruik kan maken van de overheidssteun. Maar als dit komt te vervallen, verwacht de gemeente dat zij financiële problemen gaan ervaren. Binnen de gemeente heerst het beeld dat het aantal hulpvragen licht toeneemt en dat de hulpvragen de afgelopen jaren zwaarder en complexer zijn geworden. Verder valt op dat eenzaamheid steeds vaker een thema is.

“Er zijn weinig makkelijke recht-toe-recht-aan aanvragen voor hulp en/of ondersteuning.” Werkwijze en benadering doelgroep door gemeente Het beeld dat het aantal hulpvragen toeneemt en de zwaarte ervan eveneens, kan voor een deel worden verklaard doordat de gemeente zich steeds meer richt op integraal werken. De visie en werkwijze veranderen. Wanneer een inwoner met een hulpvraag komt, wordt gekeken wat er eventueel nog meer in het huishouden speelt: zijn er nog andere hulpvragen of ligt er eigenlijk een andere de hulpvraag achter de vraag waar de inwoner mee is gekomen. Door deze werkwijze zijn de hulpvragen volledig in beeld. Er wordt meer samengewerkt met andere afdelingen. Door deze integrale aanpak komt naar voren dat inwoners vaker meervoudige problematieken hebben: schulden, verslaving, opvoedingsproblemen of psychische problemen. De multiproblematiek wordt ook wel als zorgelijk ervaren. Een kanttekening die hierbij geplaatst wordt is dat multiproblematiek door de nieuwe werkwijze ook beter in beeld is gekomen, het is niet duidelijk of de problematieken daadwerkelijk zwaarder zijn geworden. De integrale werkwijze zorgt er voor dat er ook meer aandacht is voor preventie. Inwoners met financiële problemen worden sneller gesignaleerd, waardoor er ook sneller actie ondernomen kan worden.

Eerder werden mensen uit huis geplaatst omdat er hoge schulden waren, dat gebeurt nu minder vaak. Doordat de gemeente integraal werkt, is het soms lastiger om maatwerk te leveren of om aanvragen goed te keuren. Er moet immers breder worden gekeken dan alleen deze enkele hulpvraag. De achterliggende problemen van een cliënt kan invloed hebben op het proces. Het is soms lastiger om bewijsstukken te verzamelen en de aanvraag te doen. Zelfredzaamheid In het zorgstelsel van Nederland wordt er altijd zoveel mogelijk gekeken naar de zelfredzaamheid van de inwoners. Dit is altijd het uitgangspunt en hier wordt altijd eerst op ingezet, voordat er hulp vanuit de gemeente of landelijke hulp wordt ingezet. Ook in de gemeente Nijkerk wordt er, wanneer er een hulpvraag binnenkomt, eerst zoveel mogelijk gekeken of de cliënten zichzelf kunnen redden. Daarnaast wordt er ook veel gekeken naar het netwerk van de cliënten. Wanneer de cliënt door beide opties niet voldoende ondersteund kan worden, wordt er gekeken hoe de gemeente kan bijdragen. Resultaten groepsgesprekken ketenpartners De ketenpartners vermoeden dat een deel van de doelgroep voor het minimabeleid (en schuldhulpverlening) niet goed in beeld is bij de gemeente en ze denken dan met name aan de groep werkende armen. Al geven ze ook aan dat het moeilijk is om iedereen te bereiken. 42

Versie 0.1

Specifiek wordt nog benoemd dat het lastig is om ouders van kinderen die aanmerking komen voor het Kindpakket te bereiken. Gevraagd naar de doelgroepen van hun eigen organisaties zeggen de meeste ketenpartners dat de aantallen cliënten de laatste jaren redelijk stabiel zijn maar dat de problematieken af en toe wat zijn verergerd, bijvoorbeeld in zwaarte en/of complexiteit. Naast financiële zorgen is er bijvoorbeeld steeds vaker sprake ook van sociale problematiek. Hoe zich dit in de toekomst zal ontwikkeling is nog onzeker, al is de verwachting over het algemeen dat het aantal cliënten bij de organisaties iets zal stijgen en dat komt onder andere door de coronacrisis. Gedurende deze periode hebben de ketenpartners gemerkt dat inwoners toch wat minder vaak bij ze hebben aangeklopt, maar ze verwachten dat dit in de toekomst wel weer zal toenemen. Daarnaast krijgen bijvoorbeeld kleine zelfstandigen nu nog overheidssteun gedurende periodes van lockdown, maar is het aannemelijk dat een aantal van hun niet overeind zal blijven zonder deze steun in de toekomst. Eveneens wordt verwacht dat zodra mensen weer meer kunnen gaan ondernemen, een deel daar geen geld voor heeft en in financiële problemen kan gaan komen. Tenslotte is de verwachting dat het aantal asielzoekers weer wat zal gaan stijgen.

5.2. Minimabeleid Resultaten interviews gemeentelijke ambtenaren Over het algemeen zijn de gemeentelijke ambtenaren die betrokken zijn bij het minimabeleid en schuldhulpverleningsbeleid tevreden over het beleid. Er is een breed en uitgebreid pakket aan regelingen. Het pakket sluit aan bij de doelgroep. Toch is er ook een aantal kritische noten te horen, zoals over de collectieve zorgverzekering: het gebruik van de collectieve zorgverzekering is laag. De verklaring hiervoor is ook wel voor de hand liggend: de collectieve zorgverzekering die de gemeente aanbiedt is erg prijzig voor minima en kan vooral uit wanneer cliënten erg hoge zorgkosten hebben. Minima kijken vaak naar de kosten van een pakket en niet zozeer naar wat de verzekering vergoedt, hierdoor is de collectieve zorgverzekering daarom niet erg aantrekkelijk. ‘Inwoners kunnen beter zelf op zoek naar een passende verzekering; maar het nadeel is dat ze dan een eigen bijdrage (Wmo) moeten betalen.’ ‘Mensen verwachten dat het de goedkoopste en beste verzekering is, maar hij is zo duur. Een dergelijke verzekering zou betaalbaarder moeten zijn.’ Het brede en uitgebreide pakket kan ook nadelen met zich mee brengen. De stimulans om te gaan werken vervalt voor een deel. Inwoners met een uitkering vanuit de Participatiewet hebben immers recht op veel regelingen.

Hierdoor hebben zij het (soms) financieel gezien beter voor elkaar dan inwoners die werken. Er is dan ook een aantal van de geïnterviewden van mening dat er controle moet komen op wat er wordt gedaan met de vergoedingen van de minimaregelingen. Of dat er een tegenprestatie moet komen. Daarnaast ontbreekt het de doelgroep soms aan kennis over de regelingen. De gemeente moet nog pro-actiever zijn om inwoners te wijzen op de regelingen en waar ze gebruik van kunnen maken. Resultaten groepsgesprekken ketenpartners De organisaties zijn over het algemeen tevreden over het minimabeleid en de regelingen in de gemeente Nijkerk. Gemiddeld beoordelen ze dit met een 7 als rapportcijfer. In de gesprekken wordt positief gesproken over de verschillende regelingen: de inhoud van de regelingen wordt in grote lijnen positief beoordeeld, de inkomensgrenzen zijn ruim en het pakket aan regelingen is vrij compleet. Als eventuele uitbreiding van het pakket aan regelingen wordt een (extra) regeling voor volwassenen genoemd, voor bijvoorbeeld sport of duurzame gebruiksgoederen. Hoewel Meedoen (ook) is bedoeld om te kunnen sporten als volwassene, is het bedrag hiervoor niet altijd toereikend. Soms komt dit overigens omdat Meedoen aan iets anders dan sport wordt 43

Versie 0.1

uitgegeven en er dus geen geld daarvoor meer over is. Daarnaast wordt een regeling voor duurzame gebruiksgoederen, zoals huishoudelijke apparaten, als aanvulling genoemd. Dergelijke apparaten dienen vanuit de individuele inkomenstoeslag te worden bekostigd maar daar is het bedrag niet altijd hoog genoeg voor, terwijl een koelkast en een wasmachine wel eerste levensbehoeften zijn. Daarnaast is het zo dat niet iedereen in aanmerking komt voor de individuele inkomenstoeslag. Tenslotte maakt een aantal ketenpartners zich zorgen over langdurige bijstandsgerechtigden; de inflatie stijgt en de uitkering blijft achter. Hierdoor kan niet iedereen bijvoorbeeld tandartskosten betalen en ook over de oplopende energierekening worden zorgen geuit. Er wordt niet zozeer gesproken over extra regelingen voor deze kosten maar meer over extra aandacht die de gemeente hiervoor zou moeten hebben. “De inkomensgrens is ruimhartig vergeleken met andere gemeenten.” “Vanuit het Noodfonds zien we een stijging in het aantal aanvragen voor witgoed en voor kosten voor de tandarts, dat hebben veel mensen niet in hun pakket zitten.” “De Individuele inkomenstoeslag wordt ook wel eens gebruikt om bijvoorbeeld schulden af te lossen.

Hierdoor is er geen geld meer beschikbaar voor bijvoorbeeld een nieuwe koelkast als dat nodig is.” “Voor volwassenen is er niet zo veel, lang niet iedereen komt voor de individuele inkomenstoeslag in aanmerking. Bijzondere bijstand is beperkt en lang niet alle mogelijkheden die er wel zijn worden goed uitgelegd.” Een aantal regelingen uitgelicht door de Ketenpartners Meedoen Organisaties zijn blij dat de Meedoen regeling er is en vinden dat de regeling goed aansluit bij de wensen van de doelgroep. Over de inrichting en uitvoering van de regeling hebben ze echter nog wat opmerkingen. Zo is een aantal organisaties kritisch over het feit dat mensen geen bonnetjes hoeven in te leveren, waardoor het geld van Meedoen soms op gaat aan bijvoorbeeld de huur of boodschappen en Meedoen niet voor het juiste doel wordt ingezet (‘meedoen in de samenleving’). Wat hierbij niet meehelpt is dat het hele bedrag van Meedoen op de rekening van de aanvrager wordt gestort, zonder vermelding van het onderwerp van de betaling. Hierdoor is het voor mensen niet altijd duidelijk waar het geld specifiek vandaan komt (behalve ‘van de gemeente’) en komt het geld vaak ‘op de grote pot’. Dit leidt er eveneens toe dat het geld niet voor het beoogde doel wordt uitgegeven. Daarnaast wordt opgemerkt dat er enige overlap zit tussen Meedoen en andere regelingen voor kinderen.

Tenslotte geeft het Jeugdfonds aan dat cliënten die een aanvraag bij Jeugdfonds doen soms uit beeld verdwijnen, omdat deze mensen eerst naar de gemeente moeten worden verwezen voor het gebruik van Meedoen, voordat ze gebruik kunnen maken van het Jeugdfonds. Een deel van deze mensen zien ze dan niet terug bij het Jeugdfonds, en het is onduidelijk of ze daadwerkelijk bij de gemeente komen om een aanvraag Meedoen doen. Tips en wensen omtrent Meedoen die werden genoemd zijn: • Een lijntje tussen het Jeugdfonds en de gemeente, om ervoor te zorgen dat mensen niet uit beeld raken als ze door het Jeugdfonds naar de gemeente worden verwezen voor een aanvraag Meedoen; • Een intermediair, die het geld vanuit Meedoen ontvangt of die direct de kosten betaalt waar Meedoen aan wordt uitgegeven. Zo kan het geld voor de juiste doeleinden worden gebruikt. Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Een aantal ketenpartners denkt dat de kwijtschelding niet zo heel bekend is onder de doelgroep. Daar zit een mogelijk verbeterpunt, al blijkt uit de behoeftepeiling onder de doelgroep minimahuishoudens dat 75 procent van de respondenten de kwijtschelding wel kent. Daarnaast wordt genoemd dat er best wat mensen afhaken omdat er veel informatie aangeleverd moet worden voor het doen van een aanvraag (automatische kwijtschelding is alleen mogelijk als mensen daar zelf expliciet toestemming voor geven).

De lat ligt in die zin vrij hoog. 44

Versie 0.1

Collectieve zorgverzekering Meerdere organisaties geven aan dat de collectieve zorgverzekering vrij duur is. Er wordt bijvoorbeeld genoemd dat het voor inwoners die alleen een basisverzekering willen en geen aanvullende verzekering, het goedkoper is zelf een verzekering af te sluiten en niet deel te nemen aan de collectieve zorgverzekering. Aanvraagprocedure volgens de Ketenpartners De ketenpartners geven aan dat het aanvragen van de regelingen voor veel mensen best lastig is. Bijvoorbeeld omdat er veel bewijsstukken nodig zijn (al is dat soms wettelijk verplicht), omdat de formulieren voor sommige mensen moeilijk te begrijpen zijn door bijvoorbeeld het taalgebruik maar ook omdat de doelgroep zelf niet altijd weet waar hij recht op heeft, met name als het gaat om bijzondere bijstand. Het kost mensen moeite om de regelingen aan te vragen terwijl mensen het eigenlijk ook al vervelend vinden om een regeling te moeten aanvragen, aldus een aantal organisaties. Een aanvraagformulier dat moeilijk te begrijpen is, is dan niet bevorderlijk voor het proces dat doorlopen moet worden. Concreet wordt als verbeterpunt genoemd dat het kan helpen om uit te leggen waaróm sommige informatie aangeleverd en ingevuld moet worden. Dit kan weerstand tegen het delen van (persoonlijke) informatie weghalen, zoals het delen van een kopie van een bankafschrift.

Als wordt uitgelegd (in het gesprek of op het formulier) dat dit nodig is om het rekeningnummer en de hoogte van het inkomen te controleren, en niet bedoeld is om te controleren waaraan mensen hun geld uitgeven, dan kan dat al veel weerstand weghalen. Daarnaast wordt genoemd dat het belangrijk is dat digitaal aanvragen voor zoveel mogelijk regelingen mogelijk blijft en wordt, zodat inwoners die digitaal vaardig zijn hier gebruik van kunnen maken. Het is voor hen makkelijker om een formulier te e-mailen of via de website in te dienen dan dat zij het formulier eerst nog moeten printen en vervolgens moeten opsturen. Tenslotte spreekt een aantal organisaties de wens uit dat de gemeente nog meer maatwerk toepast als het gaat om toekennen van regelingen. Hoewel ze begrijpen dat de gemeente aan wet- en regelgeving gebonden is, botst een besluit soms met de praktijk. Organisaties zien graag dat de gemeente nog wat meer vanuit vertrouwen (in plaats van wantrouwen) naar haar inwoners kijkt, en vaker vanuit de inwoner denkt.

Over de aanvraagprocedure worden de volgende tips gegeven: • leg uit waarom mensen bepaalde stukken en informatie moeten inleveren, anders bestaat de kans dat ze afhaken gedurende het aanvraagproces; • als de aanvraag wordt afgekeurd, informeer de cliënt dan persoonlijk (bijvoorbeeld door te bellen of op gesprek te laten komen) en leg uit wat er nog mist of niet klopt. In plaats van de gehele aanvraag retour te sturen zonder duidelijke reden; • communiceer waarom voor sommige regelingen jaarlijks een volledige aanvraag nodig is terwijl voor andere regelingen het bedrag automatisch op de rekening wordt gestort. Dit is verwarrend, een uitleg waarom dit zo is (bijv. door wetgeving) zou helpen; • vertel actief (en persoonlijk) aan bijstandsklanten waar ze recht op hebben. Niet alleen bij het aanvragen van een uitkering maar ook aan inwoners die al langer een uitkering hebben. “Veel mensen willen geen regelingen aanvragen, er is al een hoge drempel om bij de gemeente aan te kloppen. Het aanvraagformulier helpt daar zeker niet aan mee.” “Aanvragen is best ingewikkeld en soms veel te omslachtig.”

5.3. Informatie en communicatie Resultaten interviews gemeentelijke ambtenaren Elk kwartaal verschijnt er op de gemeentepagina in de Stad Nijkerk een nieuwsbrief. Hierin wordt onder andere informatie verstrekt over het minimabeleid. Daarnaast geven de consulenten en ketenpartners informatie over het minimabeleid. De informatie wordt zoveel mogelijk op B1-niveau aangeboden, maar dit gebeurt nog niet altijd. Dit zal door de gehele 45

Versie 0.1

gemeente (alle afdelingen) nog beter moeten worden gedaan. De meest gebruikte websitepagina’s en brieven worden naar B1-niveau ‘vertaald’. Het is de wens dat alle communicatie op gebied van werk en inkomen (en minimabeleid en schuldhulpverlening) op B1-niveau wordt verstrekt. Al is A2-niveau nog wenselijker. Hier wordt over nagedacht, maar er moet ook budget voor zijn. In de huidige situatie is Sigma Formulierenbrigade van groot belang, zij kunnen inwoners helpen met het invullen van de formulieren en het doorgeven van informatie. Inwoners met een laag inkomen zijn over het algemeen bekend bij de gemeente en komen er ook regelmatig. In principe zijn zij op de hoogte van de regelingen en mogelijkheden. Maar er zijn ook inwoners die minder goed/ niet bij de gemeente bekend zijn. Zij worden minder geattendeerd op de mogelijkheden, terwijl ze wel van regelingen gebruik kunnen maken. De gemeente moet een manier vinden om ook deze mensen te bereiken. Een verbeterpunt dat werd genoemd is: Sigma is vaak goed bekend, maar niet altijd bij de statushouders. Terwijl zij niet altijd de Nederlandse taal machtig zijn en dus wellicht behoefte hebben aan extra hulp en ondersteuning. Resultaten groepsgesprekken ketenpartners De informatie over zowel de regelingen als over de organisaties is op diverse plekken te vinden: de website, nieuwsbrieven, lokale kranten of via het loket.

Zo gezegd, zijn er volgens de ketenpartners voldoende vindplekken voor informatie over het minimabeleid en de aanverwante organisaties. Maar ketenpartners geven aan dat het voor een (groot) deel van de doelgroep toch lastig is om de juiste informatie te vinden over het beleid en de sociale kaart: mensen lezen niet alle informatie even goed (zoals de nieuwsbrieven en de informatie op de website) en is het taalgebruik niet voor iedereen simpel en toegankelijk genoeg. Het gebruiken van eenvoudigere taal, al dan niet in combinatie met meer visuele elementen in de communicatie, wordt dan ook als verbeterpunt genoemd. Daarnaast vermoeden sommige ketenpartners dat sommige medewerkers van de gemeente en het gebiedsteam niet alle mogelijkheden goed uitleggen aan cliënten. Bijvoorbeeld van welke regelingen iemand gebruik kan maken en welke organisaties ze verder kunnen helpen. Soms is de informatie die hierover wordt gegeven niet juist. Tenslotte zouden organisaties graag zien dat de gemeente cliënten actiever en persoonlijker benadert. Bijvoorbeeld door iemand te bellen of een fysieke afspraak mee te maken, in plaats van het sturen van brieven en e-mails om mensen over bepaalde zaken te informeren.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=da4f97e2-0ef2-49b6-921b-2eef0aaa1b9c