Onderzoek herijking minimabeleid gemeente Nijkerk. Deelrapportages versie 0.1
Tekst van het document
ONDERZOEK HERIJKING MINIMABELEID GEMEENTE NIJKERK DEELRAPPORTAGES
Versie 0.1
Onderzoek herijking minimabeleid Gemeente Nijkerk 2021. Deelrapportages. De deelrapportages van het onderzoek naar het minimabeleid in de gemeente Nijkerk.
Cofon Colofon Opdrachtgever Gemeente Gemeentenaam Opdrachtgever Datum Gemeente Nijkerk November 2021 Datum Auteurs2022 Januari Michelle Ellens Reimer Vonk Auteurs Tessa Schoot Uiterkamp Grafische Michelle Ellens ondersteuning Sennevan Jitske Tripder Wijk KWIZ Stavangerweg 23 - 5 9723 JC Groningen 050 - 5252473 contact@kwiz.nl Uitgave Deze publicatie is een uitgave van KWIZ KWIZ.B.V. Het overnemen Het overnemen van cijfers van cijfers en/ of enteksten / of teksten is is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en en//of ofopenbaar openbaargemaakt gemaaktworden wordenininwelke welkevorm vormdan danook ookzonder zonder voorafgaande toestemming van KWIZ B.V. 1
Versie 0.1
Inhoudsopgave Inleiding ......................................................................................................................................... 2 1. Beleidsanalyse gemeente Nijkerk ............................................................................................. 4 2. Minima in de gemeente Nijkerk ............................................................................................... 11 3. Gebruik inkomensondersteunende regelingen ....................................................................... 17 4. Inkomenseffect Rapportage .................................................................................................... 23 5. Interviews en groepsgesprekken............................................................................................. 40 6. Behoeftepeiling minima ........................................................................................................... 50 7. Scenario analyse ..................................................................................................................... 70 Bijlage 1. Onderzoeksmethodiek Armoede Index ..................................................................... 103 Bijlage 2. Onderzoeksmethodiek Inkomenseffect Rapportage ................................................. 104 Bijlage 3.
Overzicht minimaregelingen ...................................................................................... 109 Bijlage 4. Opbouw totaal inkomen bijstandsnorm tot 140% WML, minima > 2 jaar.................. 110 Bijlage 5. Financieel maandoverzicht ........................................................................................ 114 Bijlage 6. Ketenpartners ............................................................................................................ 125 Bijlage 7: Gemeenten met passen voor minima ....................................................................... 126
1
Versie 0.1
Inleiding De gemeente Nijkerk gaat het minimabeleid de komende maanden herijken. Uitgangspunt voor het nieuwe minimabeleid blijft het ondersteunen van inwoners met een laag inkomen en het stimuleren van meedoen in de samenleving voor volwassenen én kinderen als integraal onderdeel van structurele armoede-aanpak. Samen met het voorkomen van schulden en het begeleiden richting participatie/betaald werk. Werken moet daarbij lonen en het minimabeleid mag niet remmend zijn op de motivatie van de cliënten om betaald werk te zoeken. Ter onderbouwing en voorbereiding op dit nieuwe beleid wil de gemeente onder andere weten wat de omvang van de doelgroep is, wat de inkomenseffecten en de beleidsmatige mogelijkheden om een activerend minimabeleid te ontwikkelen zijn, maar ook hoe de doelgroep over de regelingen en het beleid denkt, tegen welke knelpunten zij eventueel aanlopen en hoe ketenpartners hier tegenaan kijken. De gemeente heeft KWIZ daarom gevraagd om een brede evaluatie van het minimabeleid op te zetten. Dit onderzoek bestaat uit meerdere onderdelen, die hieronder kort worden beschreven. Het onderzoek is uitgevoerd in de periode juli 2021 – januari 2022. Beleidsanalyse Op basis van diverse door de gemeente aangeleverde beleidsstukken en beleidsinformatie is een korte beleidsanalyse gemaakt.
De informatie is op onderdelen aangevuld met informatie die is gegeven tijdens interviews met verschillende gemeentelijke medewerkers. Interviews met het ambtelijk apparaat Voor het onderzoek hebben we gemeentelijke ambtenaren die betrokken zijn bij het sociaal domein geïnterviewd (van de wethouder tot uitvoerende teams). We hebben negen personen gesproken. De interviews vonden, in verband met de coronamaatregelen, online plaats. Interviews met ketenpartners In twee verschillende online groepsgesprekken hebben vrijwilligers van negen verschillende ketenpartners verteld over hun ervaringen met de gemeente, de (onderlinge) samenwerking en ontwikkelingen binnen hun doelgroep. Voorafgaand is aan deze organisaties een online vragenlijst gestuurd; zes organisaties hebben deze vragenlijst ingevuld. Armoede Index De Armoede Index geeft inzicht in de doelgroep en het bereik van de minimaregelingen. In dit onderdeel wordt het aantal en aandeel minimahuishoudens en -kinderen weergegeven, evenals het gebruik en bereik van de minimaregelingen. De Armoede Index is een door KWIZ ontwikkeld analysemodel. Deze index wordt samengesteld op basis van een combinatie van gemeentelijke gebruiksgegevens, geëxtrapoleerde CBSgegevens en kengetallen op basis van ervaringscijfers bij andere gemeenten.
Met als resultaat een schatting van het aantal minimahuishoudens dat tot de doelgroep van het minimabeleid behoort. Dit zijn de minimahuishoudens op 1 januari 2021 met een inkomen tot maximaal 120 procent van de bijstandsnorm en huishoudens met een inkomen van 130 procent van het Wettelijk minimumloon (WML). Dit zijn de hoogste inkomensgrenzen van de minimaregelingen, zodat per regeling de doelgroep in kaart gebracht kan worden. Daarnaast wordt het gebruik van de regelingen in 2020 weergegeven, op basis van aantallen die door de gemeente zijn aangeleverd. Vergelijkingen met andere gemeenten die worden gedaan zijn gebaseerd op ervaringscijfers van KWIZ. Behoeftepeiling onder de doelgroep De behoeftepeiling geeft inzicht in de mening van de doelgroep van het minimabeleid. Hoe denkt deze groep bijvoorbeeld over de regelingen en hoe beoordelen zij de informatievoorziening en 2
Versie 0.1
het contact met de gemeente? De doelgroep bestond uit inwoners van de gemeente Nijkerk die in 2020 en/of 2021 gebruik hebben gemaakt van een of meerdere minimaregelingen. Per huishouden is één vragenlijst verstuurd. In totaal hebben 1.208 huishoudens in de gemeente een uitnodiging gekregen om deel te nemen aan het onderzoek. In overleg met de gemeente is een vragenlijst opgesteld. De vragenlijsten zijn eind september 2021 verstuurd. Respondenten konden de vragenlijst zowel schriftelijk als online invullen. In oktober is een rappelbrief verstuurd om de respons te verhogen. In totaal hebben 263 respondenten de vragenlijst ingevuld (105 online, 158 op papier). Dat is 22 procent van de aangeschreven doelgroep. Om uitspraken te kunnen doen over de gehele minimapopulatie in gemeente Nijkerk met een betrouwbaarheid van 90 procent, zijn 222 ingevulde vragenlijsten nodig . De respons is dus voldoende om de resultaten, met een betrouwbaarheid van 90 procent, te generaliseren naar de gehele doelgroep. Inkomenseffect Rapportage De Inkomenseffect Rapportage (IER) biedt inzicht in de actuele financiële positie van minima en in de mate waarin het huidige (lokale) beleid een bijdrage daaraan levert.
De IER geeft inzicht in de effecten die optreden bij een hoger inkomen na werkaanvaarding, vanuit het oogpunt van de zogenaamde armoedeval: het recht op diverse toeslagen kan in het geval van een hoger inkomen immers komen te vervallen, zodat men onder aan de streep zelfs een lager besteedbaar inkomen heeft. Voor elf verschillende huishoudtypen met zes verschillende inkomens worden de effecten in het jaar 2021 berekend. Op deze manier is getracht een zo volledig mogelijke weergave van de samenleving na te bootsen. Met behulp van landelijke inkomensnormen, landelijke toeslagen en informatie over gemeentelijke regelingen is per huishoudtype het inkomen bepaald. Voor de vaste uitgaven is uitgegaan van cijfers en normen van het Nibud 1. Voor de andere uitgaven is waar mogelijk gebruikgemaakt van lokale tarieven (zoals huur en waterschapsbelasting). Tenslotte worden de gemeentelijke regelingen omgezet in een maandbedrag. Op die manier ontstaat per huishoudtype een overzicht van de inkomsten en uitgaven per maand. In 2018 heeft de gemeente een soortgelijk onderzoek door het Nibud laten uitvoeren. In het huidige onderzoek is er daarom voor gekozen om de huishoudens en hoogte van de inkomensnormen gelijk te houden aan het onderzoek van 2018.
Prognose en scenarioanalyse Met deze prognose en scenarioanalyse geven we een doorkijkje naar de mogelijke toekomst, als het gaat om kosten en aantallen gebruikers van het minimabeleid. Daarbij gaat het zowel om de kosten en aantallen bij een ongewijzigd beleid als bij een aantal mogelijke aanpassingen (scenario’s) van het beleid. Voor de prognose hebben we ons gebaseerd op de bevolkingsprognose van het CBS. We hebben gekozen voor 2020 als basisjaar, omdat dit het meest recente volledige kalenderjaar is waarover de cijfers bekend zijn en omdat de Armoede Index ook gebaseerd is op het gebruik en bereik van de regelingen in 2020 2. De scenario’s zijn in overleg met de gemeente opgesteld. Leeswijzer Dit document bevat de rapportages van alle deelonderzoeken. Ieder hoofdstuk bevat een apart deelonderzoek en begint met de belangrijkste bevindingen en eventuele conclusies en aanbevelingen, gevolgd door de uitgebreide resultaten per onderdeel. In de bijlagen staat diverse achtergrondinformatie, behorende bij de verschillende onderdelen. Van een aantal deelonderzoeken is daarnaast nog een aparte rapportage uitgebracht. Overkoepelende conclusies en aanbevelingen van het onderzoek staan in de apart opgeleverde Managementsamenvatting. 1 Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) is een onafhankelijke stichting die informeert en
adviseert over financiën van huishoudens. 2 Covid-19 lijkt weinig invloed te hebben gehad op het beroep op de meeste regelingen. Het gebruik van de regelingen lag in 2020 – op Stichting Leergeld na – op een vergelijkbaar niveau als in 2019.
3
Versie 0.1
1. Beleidsanalyse gemeente Nijkerk In dit hoofdstuk staat het huidige armoedebeleid (visie, doelstellingen en opzet) van de gemeente Nijkerk beschreven. We beginnen het hoofdstuk met een samenvatting en een aantal aanbevelingen. Daarna volgen de onderzoeksresultaten. Samenvatting De gemeente heeft een duidelijk visie ‘Iedereen moet mee kunnen doen’. De gemeente wil daar ook voor zorgdragen. Uit een aantal interviews met gemeentelijke ambtenaren blijkt dat de visie echter niet uitgewerkt is in een integrale beleidsvisie voor het Sociaal Domein. Het beleid is veelal ad hoc tot stand gekomen. Het beleid wordt aangepast als er wetswijzigingen zijn of als er wijzigingen nodig zijn als gevolg van beleidsmatige punten. De gemeente heeft minimaregelingen voor inwoners met een laag inkomen. Dit is een breed pakket aan minimaregelingen, waarbij alle doelgroepen worden bereikt. Met name de Meedoenregeling is bedoeld dat inwoners kunnen participeren in de samenleving. Het is breder dan de sociale en participatie activiteiten an sich. De regeling is vrij ingestoken. Wanneer de aanvraag van een inwoner wordt toegewezen, dan ontvangt de inwoner de (financiële) bijdrage. Voor de minimaregelingen wordt de inkomenshoogte op twee manieren getoetst.
Voor een aantal minimaregelingen wordt er gekeken naar de bijstandsnorm en bij een aantal regelingen wordt de inkomenshoogte getoetst op basis van het wettelijk minimumloon. Daarnaast zijn de inkomensgrenzen voor de verschillende huishoudtypen niet gelijk. Het is een bewuste keuze om te differentiëren in de inkomensgrenzen per regeling. De keuze om te werken met verschillende inkomensgrenzen is gemaakt vanuit praktisch oogpunt en kostenoogpunt. Er wordt weinig gemonitord. Tevens zijn er geen prestatie indicatoren of meetbare doelstellingen. Het is daarom voor de gemeente niet mogelijk om te sturen; het is niet duidelijk of de maatschappelijke doelstelling en visie worden gehaald. De gemeente is op de hoogte van het aantal gebruikers per regeling en de kosten per minimaregeling. Eenmaal per jaar wordt de gemeenteraad op de hoogte gebracht van de cijfers. Aanbevelingen •
•
•
•
Stel duidelijke (meetbare) doelen en prestatie indicatoren. Meten is weten; wanneer er gemonitord kan worden, kan er ook gestuurd worden. Dit kunnen bijvoorbeeld de minimaregelingen zijn (wordt de doelgroep bereikt), maar ook op doelstellingen en daarmee de visie die de gemeente wil uitdragen; De toetsing om in aanmerking te komen voor een regeling gebeurt op twee verschillende manieren. Een keer wordt er gekeken naar netto inkomen waarbij er ook een vermogenstoets wordt gedaan en een keer wordt er gekeken naar het bruto inkomen en wordt er geen vermogenstoets gedaan. Overweeg om dit gelijk te trekken, waarbij er een uniforme manier van inkomenstoetsing is. Dit schept duidelijkheid in de werkwijze voor de gemeentelijke ambtenaren, evenals voor de doelgroep; De inwoner hoeft niet te verantwoorden waar hij het geld van de Meedoenregeling aan uitgeeft. Hierdoor is onduidelijk of inwoners daadwerkelijk meer kunnen en gaan meedoen door de regeling en bovendien grenst dit aan inkomenspolitiek. Overweeg om het beleid hierop aan te passen en de uitgaven (steeksproefsgewijs) te controleren; Er is een monitor voor de schulddienstverlening. Hiermee worden de verschillende partijen (waaronder de gemeenteraad) op de hoogte gesteld van de stand van zaken omtrent de schulddienstverlening. Onderzoek de mogelijkheden om hier alle cijfers van het Sociaal Domein in toe te voegen.
4
Versie 0.1
Leeswijzer In de volgende paragrafen wordt de beleidsanalyse beschreven. Hier gaan we in op de visie van de gemeente, verschillende regelingen, inkomensgrenzen en de beleidsdoelen en verantwoording.
5
Versie 0.1
1.1. Visie “Iedereen telt en doet mee” (2013)3 De gemeente Nijkerk is een gemeente waar iedereen mee kan en mee mag doen, aldus de visie van de gemeente4. Iedereen in Nijkerk heeft volop kansen om veilig en gezond te kunnen leven en zich optimaal te kunnen ontwikkelen op zijn of haar manier. Nijkerk is een gemeente waar iedere inwoner mee kan doen, waar niemand wordt uitgesloten en mensen zich veilig voelen. Waar vanuit tolerantie en compassie plaats is voor diversiteit, waar iedereen erbij hoort en zich geaccepteerd voelt. Meedoen is maatwerk en afhankelijk van participatie-draagkracht. Om deze visie uit te kunnen dragen zet de gemeente in op samen leven, oog hebben voor kwaliteit van leven en aandacht hebben voor elkaar. • Samen leven gaat over verbinden van mensen en organisaties, integratie van verschillende doelgroepen, drempels weg om kansen te creëren, diversiteit te bevorderen en dwarsverbanden te leggen. • Kwaliteit van leven gaat over de inwoner, waarbij er rekening gehouden wordt met liveevents, uitgegaan wordt van eigen kracht en mogelijkheden, met aandacht voor persoonlijke (sociale) ontwikkeling om van betekenis te zijn en het welbevinden te vergroten. • Aandacht hebben voor elkaar begint bij preventie en signalering van de hulpvraag en gaat over in ondersteuning van kwetsbare situaties als dat nodig is.
Om de ambities voor het sociaal domein uit te dragen, zijn er een drietal principes: inhoudelijke principes, organisatorische principes en sturingsprincipes. Deze drie principes formuleren wat de gemeente Nijkerk wil bereiken met de vernieuwing van het Sociaal Domein (geformuleerd in 2013). De principes fungeerden als toetsingskaders bij het maken van beleidskeuzes over praktische zaken. In 2020 is er een kadernota opgesteld: “Transformatieplan Sociaal Domein gemeente Nijkerk”. Er is een aantal uitgangspunten van de visie gewijzigd of doorontwikkeld. In het onderstaande zetten we de principes uit de visie op een rij. 1. Inhoudelijke principes a. Alle inwoners nemen naar vermogen deel aan de samenleving. b. Voorkomen is beter dan genezen. c. De vraag van de inwoner en het resultaat staan centraal. Er wordt vanaf 2020 ook gekeken naar ‘de vraag achter de vraag’. Dit met het doel om de inwoner zelf weer de regie over zijn leven te geven. d. De oplossing wordt eerst gezocht bij de inwoner zelf en diens omgeving. Vanaf 2020 wil de gemeente hier in de praktijk meer aandacht aan besteden. e. Er is professionele ondersteuning beschikbaar. 2. Organisatorische principes a. Ondersteuning wordt dichtbij huis georganiseerd. b. Maatwerk – ruimte voor verschillen. Vanaf 2020 wordt het inkoopkader binnen de Foodvalley aangepast. Maatwerk is en blijft belangrijk, maar kan niet grenzeloos zijn.
De gemeente wil met name in de jeugdhulp afbakenen door doelen te stellen en de begeleidingsperiode te beperken en minder divers aanbod te bieden. Aanvullend zet de gemeente in dat inwoners die de ondersteuning zelf kunnen bekostigen, dit ook zelf doen (binnen wat wettelijk is toegestaan). c. Eén huishouden – één plan – één regisseur. Vanaf 2020 wordt dit beter opgepakt. Binnen jeugdhulp wordt waar mogelijk casusregie gevoerd. d. Slim organiseren van het ondersteuningsaanbod. Vanaf 2020 organiseert de gemeente, samen met de partners in het voorliggende veld, resultaatgerichte inkoop (in plaats van aanbod gericht). e. Lokaal doen wat lokaal kan en regionaal doen wat doelmatig en noodzakelijk is. 3. Sturingsprincipes 3 Het meest recente beleidsplan rondom armoede- en minimabeleid van de gemeente Nijkerk dateert uit
2013. Sindsdien heeft de gemeente haar beleidsplan niet geactualiseerd. 4 Bron: Visie op de vernieuwing van het Sociaal Domein in de gemeente Nijkerk. “Iedereen telt en doet mee. Beleidsdocument gemeente Nijkerk.
6
Versie 0.1
a. Faciliteren van initiatieven uit de samenleving. b. Sturen op resultaten. Vanaf 2020 wordt er meer gestuurd op resultaten. Dit houdt ook in dat er meer wordt gekeken of de inwoner is geholpen en zelfredzamer is geworden. Risico is dat een traject onnodig lang doorloopt en gefinancierd wordt. c. Beperking overhead: geen onnodige bureaucratie. d. De door het Rijk beschikbaar gestelde middelen zijn leidend. e. Ontschotten van de financiële middelen. Vanaf 2020 worden budgetten voor het sociaal domein optimaler gebruikt. Dit houdt onder andere in dat er meer op preventie wordt ingezet ter voorkoming van duurdere inzet van hulp en ondersteuning.
1.2. Coalitieakkoord 2018 – 2022 In het coalitieakkoord van de gemeenteraad komen armoede en schulden zijdelings voor. Een van de thema’s die in het akkoord aandacht krijgt is het thema “inclusief”. Een raakvlak met armoede is het kunnen meedoen in de samenleving. In het coalitieakkoord is opgenomen dat iedereen moet kunnen meedoen, en dat de gemeente aandacht op maat wil geven aan zaken die inwoners belemmeren aan kunnen meedoen. Inwoners hebben daarbij zelf een belangrijke rol en verantwoordelijkheid. De gemeentelijke organisatie ondersteunt hen daar waar het nodig is. De gemeente werkt samen met het voorliggend veld aan verdere verbetering van vroege signalering. Ook kinderen en jongeren zouden volwaardig mee moeten kunnen doen. Tenslotte benoemt het coalitieakkoord het streven dat iedereen met een (bijstands)uitkering in beeld is en in een traject zit om actief te zijn richting betaald werk, vrijwilligerswerk of een dagbesteding gericht op zelfvoorziening. Minimabeleid en schuldhulpverleningsbeleid Er ligt momenteel geen integrale beleidsvisie onder het minimabeleid. Het minimabeleid is veelal ad hoc tot stand gekomen. Het beleid wordt aangepast omdat er een wetswijziging is of er worden wijzigingen doorgevoerd als gevolg van beleidsmatige punten. Tot slot kunnen er momenteel wijzigingen plaatsvinden omdat de uitvoering of kwaliteitsmedewerkers tegen punten aanliepen.
1.3. Minimaregelingen Om inwoners met een laag inkomen te ondersteunen, heeft de gemeente Nijkerk een aantal regelingen. De inkomensgrenzen verschillen per regeling. In de volgende paragraaf geven we daar nadere uitleg over. Inkomensgrenzen regelingen 2021 Soort regeling Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
Inkomensgrens
Vermogenstoets?
Tot 100% bijstandsnorm
Ja
Individuele bijzondere bijstand
Tot 120% bijstandsnorm
Ja
Individuele inkomenstoeslag
Tot 101% bijstandsnorm Referteperiode 24 maanden
Ja
Collectieve zorgverzekering (via Zilveren Kruis)
Alleenstaanden: tot 110% bruto Wettelijk Minimumloon Nee Alleenstaande ouders en gehuwden: 130% bruto Wettelijk Minimumloon Alleenstaanden: Tot 110% bruto Wettelijk Minimumloon
Meedoen volwassenen
Nee Alleenstaande ouders en gehuwden: Tot 130% bruto Wettelijk Minimumloon
7
Versie 0.1
Soort regeling Kindpakket
Inkomensgrens
Vermogenstoets?
Tot 130% bruto Wettelijk Minimumloon
Nee
Tot 130% bruto Wettelijk Minimumloon
Nee
Tot 130% bruto Wettelijk Minimumloon
Nee
5
Meedoen kinderen Stichting Leergeld Nijkerk (Voor kinderen van 4 tot en met 17 jaar) Jeugdfonds Sport en Cultuur (Voor kinderen van 4 tot en met 17 jaar) Meedoenregeling
In 2017 heeft de gemeente Nijkerk de regeling Meedoen ingevoerd. Dit is gebeurd met de Klijnsmagelden. De Meedoenregeling is een regeling om er voor te zorgen dat inwoners met een laag inkomen mee kunnen doen. Met deze bijdrage kunnen inwoners de kosten die verband houden met sport, cultuur en vorming betalen. Het doel van Meedoen is in die zin breder dan de sociale en participatie activiteiten an sich. “Het is een extra zakcentje waar cliënten wat leuks mee kunnen doen.” De regeling is vrij ingestoken; naast dat minima met deze bijdrage naar bijvoorbeeld een bioscoop kan gaan, kunnen ze er ook voor kiezen om hun telefoonrekening of televisierekening er mee te betalen. Wanneer de aanvraag van een inwoner wordt toegewezen, dan ontvangt de inwoner de (financiële) bijdrage. Het geld voor Meedoen kinderen wordt op de rekening van de ouder(s) gestort. Er hoeven geen bewijsstukken (bonnetjes of iets dergelijks) te worden ingeleverd om aan te tonen waarvoor de bijdrage is gebruikt. De gemeente ziet ook geen toegevoegde waarde in het registreren van wie wat waaraan uitgeeft. Dit is tijdrovend. De gemeente denkt dat twee derde van de groep het geld goed besteedt. De Meedoenregeling voor kinderen moet eerst worden aangevraagd voordat men gebruik kan maken van Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur.
De gemeente doet de inkomenstoets voor de Meedoenregeling, waardoor dit voor de aanvragen van de overige kindregelingen niet meer noodzakelijk is.
1.4. Inkomensgrenzen Er worden verschillende inkomensgrenzen gehanteerd voor de regelingen. Voor een aantal minimaregelingen geldt een inkomensgrens op basis van de bijstandsnorm, waarbij ook een vermogenstoets wordt gedaan (het vermogen mag niet hoger zijn dan wat is toegestaan volgens de Participatiewet). Voor andere regelingen geldt een (bruto) inkomensgrens op basis van het Wettelijk minimumloon (WML). Hierbij wordt geen vermogenstoets gedaan. In de volgende tabel staan de bijbehorende bedragen van 2021, inclusief Vakantietoeslag (VT).
5 Cijfers over het unieke aantal kinderen dat in 2020 gebruik heeft gemaakt van Stichting Jarige Job en
Nationaal Fonds Kinderhulp ontbreken voor dit onderzoek.
8
Versie 0.1
Tabel 1.4.1 Maandelijkse bedragen bijstand en WML 2021 naar huishoudtype Inkomen
Alleenstaande + alleenstaande ouder 21 jaar tot AOW
(Echt)paar 21 jaar tot AOW
Alleenstaand AOW
(Echt)paar AOW
Bijstandsnorm 100% bijstand incl. VT 110% bijstand incl. VT 120% bijstand incl. VT 130% bijstand incl. VT
€ 1.079 netto € 1.187 netto € 1.295 netto € 1.403 netto
€ 1.541 netto € 1.695 netto € 1.849 netto € 2.003 netto
€ 1.200 netto € 1.320 netto € 1.440 netto € 1.560 netto
€ 1.627 netto € 1.790 netto € 1.952 netto € 2.115 netto
Wettelijk Minimumloon 100% WML incl. VT 110% WML incl. VT 120% WML incl. VT 130% WML incl. VT
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
Bijstandsnorm De bijstandsnorm is het bedrag dat iemand nodig heeft om van te leven. De hoogte van dit bedrag hangt af van leeftijd en de leefsituatie. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid stelt het bedrag van de bijstandsnormen jaarlijks vast. Voor AOWhuishoudens is de netto AOW-uitkering het normbedrag voor de bijstandsnorm. De bijstandsnorm wordt soms ook wel het Wettelijk sociaal minimum genoemd. Voor regelingen waarbij de inkomensgrens een afgeleide is van de bijstandsnorm wordt ook een vermogenstoets gedaan6. Het maximale toegestane vermogen vanuit de Participatiewet is € 6.295 voor alleenstaanden en € 12.590 voor alleenstaande ouders en (echt)paren. Wettelijk minimumloon Het Wettelijk minimumloon is het loon dat werkgevers minimaal moeten betalen aan zijn werknemers. De hoogte van het minimumloon wordt ieder halfjaar aangepast. Het wettelijk minimumloon geldt voor alle medewerkers van 21 jaar en ouder en houdt, in tegenstelling tot het Bijstand, geen rekening met de leefsituatie. Voor werknemers die jonger zijn is er het minimum jeugdloon. Dit is een percentage van het minimumloon. Afweging gemeente Het is een bewuste keuze om te differentiëren in de inkomensgrenzen per regeling. De keuze om te werken met verschillende inkomensgrenzen is gemaakt vanuit praktisch oogpunt en kostenoogpunt.
De inkomens zijn vaak al bekend en/of inwoners kunnen eenvoudig kijken wat ze per maand als inkomen ontvangen. De meningen binnen het gemeentelijke orgaan over deze keuze verschillen. Een aantal gemeentelijke ambtenaren vindt dit een goed en prettig beleid en zien er de voordelen van in. Een van de voordelen die wordt genoemd is dat de doelgroep breder wordt als inwoners met een Wettelijk minimumloon ook gebruik kunnen maken van de minimaregelingen. Meer inwoners kunnen hierdoor gebruikmaken van de regelingen. De uitvoering van de regelingen wordt makkelijker, de kostendelersnorm hoeft bijvoorbeeld niet te worden toegepast. Inwoners zitten minder snel boven de inkomensnorm van een regeling. “De klant kan beter en ruimhartiger bediend worden, maar ook sneller omdat sommige toetsen niet gedaan hoeven worden.” Maar andere ambtenaren geven aan dat dit niet altijd goed is uit te leggen aan de cliënt waarom ze soms het netto-inkomen moeten doorgeven en soms het bruto-inkomen, en vinden het daarom een minder geschikte keuze. Ook voor de uitvoering van het beleid is het volgens hen niet altijd overzichtelijk en makkelijk.
6 Voor de bijzondere bijstand wordt alleen naar het vermogen gekeken bij huishoudens met een inkomen
hoger dan 120 procent van de bijstandsnorm.
9
Versie 0.1
1.5. Doelen en sturing Doelen en indicatoren Er zijn geen prestatie indicatoren en daarnaast wordt er weinig gemonitord. Sturing en verantwoording De maatschappelijke doelstellingen zijn helder; iedereen moet mee kunnen doen en er moeten geen problematische schulden zijn. Er wordt echter in deze beleidscyclus weinig gemeten omtrent deze doelstellingen. Er zijn geen prestatie indicatoren waar op gestuurd wordt en er wordt niet gemeten of de maatschappelijke doelstellingen worden gehaald. De gemeente weet hoeveel geld aan het Sociaal Domein wordt uitgegeven, maar er wordt niet op (bij)gestuurd. Momenteel wordt er gekeken naar aantallen; hoeveel cliënten maken gebruik van een regeling of hoeveel cliënten krijgen een uitkering vanuit de Participatiewet. Recent is wel het beleidsplan schuldhulpverlening door de Raad vastgesteld. Daar is een link gelegd met het minimabeleid. Eenmaal per jaar wordt de gemeenteraad op de hoogte gebracht van de cijfers rondom schuldhulpverlening. Dat gebeurt middels een monitor. Het minimabeleid is daarin nog niet opgenomen. Indien er iets op het gebied van armoede speelt binnen de gemeente dan wordt de raad daarover geïnformeerd maar dit gebeurt meer ad hoc en niet structureel. Wat betreft de wachttijden en doorlooptijden worden waarschijnlijk de wettelijke termijnen niet altijd gehaald, blijkt uit de interviews met de gemeentelijke ambtenaren.
Als het om levensonderhoud gaat, is de gemeente verplicht om voorschotten te geven. Daar heeft de klant belang bij, maar een klantmanager is het voordeliger als de aanvraag zo snel mogelijk wordt afgehandeld, zodat er geen voorschotten verstrekt hoeven te worden, dit scheelt extra werk.
10
Versie 0.1
2. Minima in de gemeente Nijkerk In dit hoofdstuk geven we een schatting van de omvang en samenstelling van de huishoudens van het minimabeleid van de gemeente Nijkerk op 1 januari 2021. Het aantal minimahuishoudens schatten we aan de hand van de Armoede Index7. De Armoede Index wordt samengesteld op basis van een combinatie van gemeentelijke gebruiksgegevens, geëxtrapoleerde CBS-gegevens en kengetallen op basis van ervaringscijfers bij andere gemeenten. We beginnen met een overzicht van het aantal minimahuishoudens- en kinderen en gaan vervolgens in op een aantal kenmerken.
Aantal minimahuishoudens Omdat sommige regelingen een inkomensgrens hebben die gerelateerd is aan de bijstandsnorm en voor andere regelingen een inkomensgrens gerelateerd aan het Wettelijk Minimumloon geldt, geven we zowel voor beide inkomensbepalingen de geschatte doelgroep weer. Naar schatting hebben 775 huishoudens in de gemeente op 1 januari 2021 een inkomen op bijstandsniveau en een vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet. Dat is 4,4 procent van alle huishoudens in de gemeente. Circa 1.200 huishoudens hebben een inkomen tot 120 procent van de bijstandsnorm en eveneens een vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet8. Dit is 6,8 procent van alle huishoudens. Dat ligt wat lager dan het gemiddelde van 7 à 8 procent in gemeenten van vergelijkbare grootte. Voor een aantal minimaregelingen in de gemeente wordt een inkomensgrens (van 110 en 130 procent) op basis van het Wettelijk minimumloon gehanteerd. Naar schatting hebben 2.673 huishoudens een inkomen tot 110 procent van het Wettelijk minimumloon, ongeacht hun vermogen. Dat is 15,2 procent van alle huishoudens in de gemeente. Van deze 2.673 huishoudens zijn er 1.848 alleenstaand, de overige 825 zijn eenoudergezinnen en paren. Circa 3.399 huishoudens in totaal hebben een inkomen tot maximaal 130 procent WML (19,3 procent van alle huishoudens), waarvan 2.378 alleenstaanden en 1.021 alleenstaande ouders en paren.
Tabel S2.1 Aantal en aandeel minimahuishoudens op bijstandsniveau en WML 2021 (cumulatief) Huishoudinkomen Bijstandsnorm Tot 100% bijstand Tot 120% bijstand (cumulatief)
Aantal
Aandeel
775 1.200
4,4% 6,8%
Hoger inkomen Totaal
16.411 17.611
93,2% 100%
Wettelijk minimumloon Tot 110% WML Tot 130% WML (cumulatief)
2.673 3.399
15,2% 19,3%
Hoger inkomen Totaal
14.212 17.611
80,7% 100%
Aantal minimakinderen Net als voor alle minimahuishoudens geven we ook voor de minimakinderen zowel het aantal kinderen weer met een huishoudinkomen op (een afgeleide van) de bijstandsnorm als het aantal kinderen dat opgroeit in een huishouden waarvan het inkomen een 7 In bijlage 1 staat de systematiek van de Armoede Index beschreven. 8 Dit zijn de huishoudens die gebruik kunnen maken van de bijzondere bijstand zonder dat zij
eventueel een eigen aandeel moeten betalen.
11
Versie 0.1
afgeleide is van het WML. Zodat voor alle regelingen de juiste doelgroep kan worden bepaald. Naar schatting groeien er 400 kinderen tot 18 jaar op in een huishouden met een inkomen op bijstandsniveau, dit is 4,2 procent van alle kinderen in de gemeente Nijkerk. In totaal groeien circa 600 kinderen op in een huishouden waarbij het huishoudinkomen maximaal 120 procent van de bijstandsnorm is (en het vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet ligt). Circa 1.349 kinderen tot 18 jaar groeien op in een huishouden met een inkomen tot 130 procent van het Wettelijk minimumloon (WML), waarvan 1.089 in een huishouden met een inkomen tot maximaal 110 procent WML. Deze 1.349 kinderen vormen 14 procent van alle kinderen in de gemeente. Tabel S2.2 Aantal en aandeel minimakinderen op bijstandsniveau en WML (cumulatief) Huishoudinkomen Bijstandsnorm Tot 100% bijstand Tot 120% bijstand (cumulatief)
Aantal
Aandeel
400 600
4,2% 6,2%
Hoger inkomen Totaal
9.024 9.624
93,8% 100%
Wettelijk minimumloon Tot 110% WML Tot 130% WML (cumulatief)
1.089 1.349
11,3% 14,0%
Hoger inkomen Totaal
8.275 9.624
86,0% 100%
12
Versie 0.1
2.1. Alle huishoudens In de gemeente Nijkerk wonen op 1 januari 2021 43.650 personen, verdeeld over 17.611 huishoudens, waarmee de gemiddelde huishoudgrootte op 2,5 personen komt. Dat is hoger dan het landelijke gemiddelde van 2,2 personen per huishouden. Van de 43.650 inwoners in de gemeente zijn er 9.624 (22 procent) jonger dan 18 jaar en 7.914 personen zijn 66 jaar of ouder. De huishoudsamenstelling in de gemeente Nijkerk wijkt enigszins af van het landelijke beeld. In de gemeente Nijkerk wonen relatief gezien minder alleenstaanden en meerpersoonshuishoudens zonder kinderen dan landelijk, terwijl het aandeel meerpersoonshuishoudens met kinderen juist ligt hoger dan het landelijk gemiddelde. Tabel 2.1.1 Aantal huishoudens en inwoners Nijkerk Categorie Aantal huishoudens Aantal personen Gemiddelde huishoudgrootte
17.611 43.650 2,5
Tabel 2.1.2 Huishoudens naar type Huishoudtype
Aantal
Aandeel
Aandeel landelijk
Alleenstaand Alleenstaande ouder Meerpersoons zonder kinderen Meerpersoons met kinderen Totaal
5.013 1.037 5.466 6.095 17.611
28% 6% 31% 35% 100%
38% 7% 26% 29% 100%
2.2. Minimahuishoudens In deze paragraaf geven we zowel het aantal minimahuishoudens met een inkomen gerelateerd aan de inkomensgrenzen van de bijstandsnorm weer, als het aantal minimahuishoudens dat in aanmerking komt voor een regeling met een grens gerelateerd aan het WML. In tabel 2.2.1 wordt per huishoudtype het maximale inkomen weergegeven dat een huishouden mag hebben om in aanmerking te komen voor de regelingen. In paragraaf 2.3 geven we een aantal kenmerken van de minimahuishoudens weer. Tabel 2.2.1 Maandelijkse bedragen bijstand en WML naar huishoudtype Inkomen
Alleenstaande + alleenstaande ouder 21 jaar tot AOW
(Echt)paar 21 jaar tot AOW
Alleenstaand AOW
(Echt)paar AOW
Bijstandsnorm 100% bijstand incl. VT 110% bijstand incl. VT 120% bijstand incl. VT 130% bijstand incl. VT
€ 1.079 netto € 1.187 netto € 1.295 netto € 1.403 netto
€ 1.541 netto € 1.695 netto € 1.849 netto € 2.003 netto
€ 1.200 netto € 1.320 netto € 1.440 netto € 1.560 netto
€ 1.627 netto € 1.790 netto € 1.952 netto € 2.115 netto
Wettelijk Minimumloon 100% WML incl. VT 110% WML incl. VT 120% WML incl. VT 130% WML incl. VT
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
€ 1.837 bruto € 2.021 bruto € 2.204 bruto € 2.388 bruto
2.2.1. Doelgroep regelingen bijstandsnorm Op 1 januari 2021 moeten in de gemeente Nijkerk (naar schatting) 775 huishoudens rondkomen van een inkomen op bijstandsniveau. Deze huishoudens hebben een vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet. Deze 775 huishoudens vormen 4,4 procent van alle huishoudens 13
Versie 0.1
in de gemeente. In totaal hebben 1.200 huishoudens een inkomen tot 120 procent van de bijstandsnorm, 6,8 procent van alle huishoudens in de gemeente Nijkerk. Dat ligt wat lager dan het gemiddelde van ongeveer 7 à 8 procent in gemeenten van vergelijkbare grootte. De volgende tabel bevat een overzicht van het aantal en aandeel huishoudens in de gemeente dat een inkomen heeft tot maximaal 130 procent van de bijstandsnorm voor het betreffende huishoudtype. Dit zijn huishoudens met een vermogen binnen de vermogensgrenzen van de Participatiewet. Tabel 2.2.2 Huishoudens naar inkomen bijstandsnorm, cumulatief (schatting) Inkomen Tot 100% Bijstand Tot 110% Bijstand Tot 120% Bijstand Tot 130% Bijstand
Aantal 775 925 1.200 1.500
Aandeel 4,4% 5,3% 6,8% 8,5%
Hogere inkomens Totaal
16.111 17.611
91,5% 100%
2.2.2. Doelgroep regelingen Wettelijk minimumloon Naar schatting hebben 2.298 huishoudens een inkomen gelijk aan 100 procent van het Wettelijk minimumloon (WML). Zij vormen 13 procent van alle huishoudens in de gemeente Nijkerk. Circa 3.399 huishoudens hebben een inkomen dat gelijk staat aan 130 procent van het Wettelijk minimumloon; bijna 20 procent van alle huishoudens in de gemeente. De volgende tabel bevat een overzicht van het aantal en aandeel huishoudens in de gemeente dat een inkomen heeft tot maximaal 130 procent van het WML, ongeacht de hoogte van hun vermogen (oftewel: vermogen wordt hier buiten beschouwing gelaten). Tabel 2.2.3 Huishoudens naar inkomen in Nijkerk cumulatief (schatting) op WML Inkomen Tot 100% WML Tot 110% WML Tot 120% WML Tot 130% WML
Aantal 2.298 2.673 2.941 3.399
Aandeel 13,0% 15,2% 16,7% 19,3%
Overige inkomens Totaal
14.212 17.611
80,7% 100%
2.3. Kenmerken minimahuishoudens 2.3.1. Doelgroep regelingen bijstandsnorm De doelgroep voor de regelingen met een inkomensgrens gelijk aan de bijstandsnorm bestaat voor 57 procent uit bijstandsgerechtigden en voor 23 procent uit huishoudens met een overig inkomen, zoals werk of WW. 20 procent heeft een AOW-uitkering. In andere gemeenten zien we gemiddeld dat 55 à 60 procent van de minimahuishoudens een uitkering vanuit de Participatiewet heeft, 25 à 30 procent een overig inkomen en 15 à 20 procent moet rondkomen van een AOW-uitkering. De verdeling naar inkomensbron in de gemeente Nijkerk komt dus overeen met het beeld in andere gemeenten. Naar huishoudtype is ruim de helft van de minima met een inkomen op de bijstandsnorm alleenstaand (52 procent). In totaal heeft 31 procent van de minimahuishoudens tot 100 procent bijstand thuiswonende kinderen. Ook deze verdeling ligt in lijn met het gemiddelde dat we bij andere gemeenten van vergelijkbare grootte zien.
14
Versie 0.1
Tabel 2.3.1 Kenmerken minima, inkomen tot 100% en 120% Bijstand Categorie Inkomensbron Participatiewet AOW inkomen Ander inkomen Totaal Huishoudtype Alleenstaand Eenoudergezin Meerpersoons zonder kinderen Meerpersoons met kinderen Totaal
100% Bijstand
120% Bijstand
Aantal
Aandeel
Aantal
Aandeel
440 150 175 775
57% 20% 23% 100%
440 300 460 1.200
37% 25% 38% 100%
400 95 130
52% 12% 17%
625 130 240
52% 11% 20%
150 775
19% 100%
205 1.200
17% 100%
2.3.2. Doelgroep regelingen Wettelijk minimumloon Voor de regeling waarbij de inkomensgrens gerelateerd is aan het Wettelijk minimumloon, wordt voor de hoogte van het inkomen onderscheid gemaakt tussen alleenstaande en alleenstaande ouders/ meerpersoonshuishoudens. De inkomensgrens ligt voor alleenstaanden op 110 procent WML en voor de overige huishoudens op 130 procent WML. Hieronder volgt de uitsplitsing naar huishoudtype voor de huishoudens met een inkomen op 110 en 130 procent van het Wettelijk minimumloon (ongeacht hun vermogen). Concreet laat onderstaande tabel zien dat de (geschatte) doelgroep alleenstaanden tot 110 procent WML bestaat uit 1.848 alleenstaanden en de doelgroep eenoudergezinnen en meerpersoonshuishoudens uit (451 + 311 + 259 = ) 1.021 huishoudens met een inkomen tot 130 procent WML. De totale doelgroep op huishoudniveau voor bijvoorbeeld de collectieve zorgverzekering en Meedoen volwassenen bestaat dus uit 2.869 huishoudens (1.848 + 1.021). Tabel 2.3.2 Schatting huishoudtype minima, inkomen tot 110 en 130% WML Huishoudtype Alleenstaande Eenoudergezin Meerpersoons zonder kinderen Meerpersoons met kinderen Totaal
110% WML Aantal Aandeel 1.848 69% 363 14%
130% WML Aantal Aandeel 2.378 70% 451 13%
252
9%
311
9%
210 2.673
8% 100%
259 3.399
8% 100%
2.4. Kinderen tot 18 jaar 2.4.1. Doelgroep kinderen regelingen bijstandsnorm In de gemeente Nijkerk groeien naar schatting 400 kinderen tot 18 jaar op in een huishouden met een inkomen tot 100 procent Bijstand. In totaal vormen zij 4,2 procent van alle (9.624) kinderen in de gemeente. Circa 600 kinderen wonen in een huishouden met een inkomen tot 120 procent Bijstand. Dit is 6,2 procent van alle kinderen. Dat ligt iets lager dan het gemiddelde van rond de 8 procent in gemeenten met vergelijkbare inwoneraantallen.
15
Versie 0.1
Tabel 2.4.1 Aantal kinderen naar huishoudinkomen in Nijkerk, cumulatief (schatting) op Bijstand Kinderen Tot 100% bijstandsnorm Tot 110% bijstandsnorm Tot 120% bijstandsnorm Tot 130% bijstandsnorm
Aantal 400 465 600 750
Aandeel 4,2% 4,8% 6,2% 7,8%
Hogere inkomens Alle kinderen
8.874 9.624
92,2% 100,0%
2.4.2. Doelgroep kinderen regelingen Wettelijk minimumloon Van alle 9.624 kinderen tot 18 jaar in de gemeente Nijkerk groeien naar schatting 912 kinderen (9,5 procent van alle kinderen) op in een huishouden met een inkomen tot 100 procent van het Wettelijk minimumloon. In totaal wonen 1.349 kinderen tot 18 jaar in een huishouden met een inkomen tot 130 procent van het WML. Samen vormen zij 14,0 procent van alle kinderen. De regelingen voor kinderen zijn toegankelijk voor gezinnen met een inkomen tot 130 procent WML. De doelgroep hiervoor schatten we op 1.349 kinderen. Hiervan woont circa 64 procent in een eenoudergezin en de overige 34 procent in een twee-oudergezin. Tabel 2.4.2 Aantal kinderen naar huishoudinkomen in Nijkerk, cumulatief (schatting) op WML Kinderen Tot 100% WML Tot 110% WML Tot 120% WML Tot 130% WML
Aantal 912 1.089 1.201 1.349
Aandeel 9,5% 11,3% 12,5% 14,0%
Hogere inkomens Alle kinderen
8.275 9.624
86,0% 100%
16
Versie 0.1
3. Gebruik inkomensondersteunende regelingen Om inwoners met een laag inkomen te ondersteunen, heeft de gemeente Nijkerk een aantal inkomensondersteunende regelingen. In dit hoofdstuk worden de verschillende regelingen beschreven en geven we het gebruik en bereik van de regelingen weer. De doelgroep is gebaseerd op de Armoede Index (hoofdstuk 2). We beginnen met een samenvatting en daarna volgen alle resultaten. Hieronder volgen de belangrijkste bevindingen.
Gebruik en bereik minimaregelingen Om er voor te zorgen dat inwoners met een laag inkomen kunnen participeren in de samenleving heeft de gemeente een aantal minimaregelingen. In onderstaande tabel geven we het gebruik en bereik van de verschillende gemeentelijke minimaregelingen in 2020 weer. Het bereik van de regelingen wordt berekend door het gebruik van de regeling af te zetten tegen de doelgroep die gebruik van de regeling zou kunnen maken. Tabel S3.1 Gebruik en bereik minimaregelingen gemeente Nijkerk Soort regeling Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Individuele bijzondere bijstand Individuele inkomenstoeslag Collectieve zorgverzekering
Meedoen volwassenen
Kindpakket Meedoen kinderen Stichting Leergeld Nijkerk Jeugdfonds Sport en Cultuur
Inkomensgrens
Geschatte doelgroep
Gebruik
Bereik
100% bijstandsnorm
775 huishoudens
416 huishoudens
54%
120% bijstandsnorm
1.200 huishoudens
312 huishoudens
26%
101% bijstandsnorm, >24 maanden Alleenstaanden: 110% bruto WML, Overige huish.: 130% bruto WML Alleenstaanden: 110% WML, Overige huish.: 130% WML
465 huishoudens
304 huishoudens
65%
2.869 huishoudens
243 huishoudens9
8%
2.869 huishoudens
1.259 huishoudens
44%
130% bruto WML
1.349 kinderen
632 kinderen
47%
130% bruto WML
1.079 kinderen
148 kinderen
14%
130% bruto WML
1.079 kinderen
118 kinderen
11%
• Het bereik van de kwijtschelding gemeentelijke belastingen ligt met 54 procent een stuk lager dan het bereik in andere gemeenten van vergelijkbare grootte (70 à 75 procent). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat GBLT, die de gemeentelijke- en waterschapsbelastingen heft, geen automatische kwijtschelding meer toekent, onder andere door de AVG. In andere gemeenten wordt kwijtschelding wel vaak automatisch verstrekt en vormt de groep die automatische kwijtschelding krijgt een flink deel van het totaal aantal gebruikers. Inwoners van de gemeente Nijkerk hebben overigens wel de mogelijkheid om GBLT toestemming te geven voor een automatische toets voor het volgende jaar. Het is (de onderzoekers) onbekend hoeveel inwoners hier toestemming voor hebben gegeven.
9 In totaal waren 446 personen in 2020 via de collectieve zorgverzekering verzekerd; 130 18-minners
en 316 18-plussers.
17
Versie 0.1
• De bijzondere bijstand kent een bereik van 26 procent, dit ligt in lijn met het gemiddelde bereik in gemeenten van vergelijkbare grootte. In de meeste gemeenten wordt de meeste bijzondere bijstand verstrekt voor bewindvoering. Dat is in Nijkerk eveneens het geval. • Het bereik van de individuele inkomenstoeslag ligt met 65 procent hoger dan het gemiddelde bereik in andere gemeenten (rond de 50 à 55 procent). De referteperiode - de periode dat mensen minstens een minimuminkomen moeten hebben om in aanmerking te komen voor de regeling - voor de individuele inkomenstoeslag is in de gemeente Nijkerk 2 jaar, terwijl we bij andere gemeenten vaak een referteperiode van 3 jaar zien. Mensen komen dus iets sneller in aanmerking voor deze regeling dan in andere gemeenten • Minder dan 10 procent van de doelgroep in de gemeente Nijkerk maakt gebruik van de collectieve zorgverzekering (243 huishoudens). Dit is een relatief kleine groep; • Meedoen volwassenen en Meedoen kinderen bereiken bijna de helft van de doelgroep; • Het bereik van Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur liggen in 2020 flink lager dan het bereik van Meedoen kinderen. Een mogelijke reden hiervoor is de coronacrisis, waardoor een flink aantal activiteiten waarvoor deze regelingen zijn bedoeld, niet door kon gaan.
Bij Stichting Leergeld was dit in ieder geval aan de orde, zo gingen bijvoorbeeld veel schoolkampen niet door in 2020. Een andere verklaring is dat in de gemeente Nijkerk Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur aanvullend zijn op de regeling Meedoen. Inwoners moeten eerst het budget van Meedoen opmaken voordat ze in aanmerking komen voor Stichting Leergeld of het Jeugdfonds.
18
Versie 0.1
3.1. Regelingen voor het minimabeleid In de volgende tabel staan de minimaregelingen die bij de gemeente Nijkerk aangevraagd kunnen worden. Inkomensgrenzen regelingen en omvang doelgroep Inkomensgrens t.o.v. Soort regeling Wsm Kwijtschelding gemeentelijke Tot 100% bijstandsnorm belastingen
(Maximaal) bedrag Individuele vergoedingen.
Individuele bijzondere bijstand
Individuele inkomenstoeslag
Collectieve zorgverzekering (via Zilveren Kruis)
Meedoen volwassenen
Tot 120% bijstandsnorm
Bij een inkomen tussen 120 en 200% Bijstand geldt een draagkracht van 15%.
Tot 101% bijstandsnorm
Alleenstaanden € 400 Alleenstaande ouders: € 500 Gehuwden: € 910
Referteperiode 24 maanden Alleenstaande: tot 110% bruto WML Alleenstaande ouders en gehuwden: 130% bruto WML Alleenstaanden: Tot 110% bruto WML Alleenstaande ouders en gehuwden: Tot 130% bruto WML
Keuze uit 3 aanvullende pakketten: Optimaal aanvullend 1 Optimaal aanvullend 2 Optimaal aanvullend 3
Per volwassene, per jaar; € 150
Kindpakket10 Meedoen kinderen Stichting Leergeld Nijkerk (Voor kinderen van 4 tot en met 17 jaar) Jeugdfonds Sport en Cultuur (Voor kinderen van 4 tot en met 17 jaar)
Tot 130% bruto WML
Per kind, per jaar: € 300
Tot 130% bruto WML
Per kind, per jaar: € 300
Tot 130% bruto WML
Sport: € 225 Cultuur: € 425
3.2. Gebruik en bereik regelingen gemeente Nijkerk Het gebruik per regeling in 2020 is afgezet tegen de geschatte doelgroep, zoals weergegeven in hoofdstuk 2. Dit is de doelgroep van het minimabeleid op 1 januari 2021. De cijfers over het gebruik zijn aangeleverd door de gemeente. In 2020 kreeg het gehele land te maken met een lockdown als gevolg van de coronacrisis. Voor zover bekend heeft dit in ieder geval invloed gehad op het gebruik van Stichting Leergeld, omdat bijvoorbeeld schoolkampen niet doorgingen is het aantal aanvragen bij Leergeld lager dan in 2019.
10 Cijfers over het unieke aantal kinderen dat in 2020 gebruik heeft gemaakt van Stichting Jarige Job en
Nationaal Fonds Kinderhulp ontbreken voor dit onderzoek.
19
Versie 0.1
Gebruik en bereik minimaregelingen 2020 gemeente Nijkerk Soort regeling Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Individuele bijzondere bijstand11 Individuele inkomenstoeslag Collectieve zorgverzekering (via Zilveren Kruis) Meedoen volwassenen Kindpakket Meedoen kinderen Stichting Leergeld Nijkerk Jeugdfonds Sport en Cultuur
3.2.1
Geschatte Doelgroep
Gebruik
775 huishoudens
416 huishoudens
54%
1.200 huishoudens 465 huishoudens
312 huishoudens 304 huishoudens
26% 65%
2.869 huishoudens
243 huishoudens12
8%13
2.869 huishoudens
1.259 huishoudens
44%
1.349 kinderen 1.079 kinderen 1.079 kinderen
632 kinderen 148 kinderen 118 kinderen
47% 14% 11%
Bereik
Bereik regelingen toegelicht
Kwijtschelding, bijzondere bijstand en individuele inkomenstoeslag Er zijn drie regelingen in de gemeente Nijkerk waarbij de inkomensgrens een afgeleide is van de bijstandsnorm; kwijtschelding gemeentelijke belastingen, bijzondere bijstand en de individuele inkomenstoeslag. De inkomensgrenzen van deze regelingen komen overeen met die van veel andere gemeenten (zie tabel 3.1.1). De referteperiode van de individuele inkomenstoeslag is in Nijkerk echter korter (24 maanden) dan wat gangbaar is in de meeste andere gemeenten (36 maanden). •
Het bereik van de kwijtschelding gemeentelijke belastingen ligt met 54 procent een stuk lager dan het bereik in andere gemeenten van vergelijkbare grootte (70 à 75 procent). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat GBLT, die de gemeentelijke- en waterschapsbelastingen heft, geen automatische kwijtschelding meer toekent, onder andere door de AVG. In andere gemeenten wordt kwijtschelding wel vaak automatisch verstrekt en vormt de groep die automatische kwijtschelding krijgt een flink deel van het totaal aantal gebruikers. Inwoners van de gemeente Nijkerk hebben overigens wel de mogelijkheid om GBLT toestemming te geven voor een automatische toets voor het
11 Voor huishoudens met een inkomen tot 120 procent van de bijstandsnorm geldt dat zij geen eigen
aandeel hoeven te betalen. Wél dient hun vermogen binnen de grenzen van de Participatiewet te vallen. Huishoudens met een inkomen tussen 120 procent en 200 procent van de bijstandsnorm kunnen ook in aanmerking komen voor bijzondere bijstand maar zij dienen dan een eigen aandeel (zgn. draagkracht) te betalen, afhankelijk van hun betalingsruimte. De gemeente weet niet hoeveel van de gebruikers van bijzondere bijstand, een eigen aandeel hebben betaald. Daarom gaan we er vanuit dat geen enkele gebruiker een eigen aandeel heeft betaald, en zetten we het totaal aantal gebruikers af tegen de doelgroep huishoudens met een inkomen tot 120 procent van de bijstandsnorm. Uit ervaring bij andere gemeenten weten we dat een groot deel van de gebruikers van de bijzondere bijstand een bijstandsuitkering heeft en/of gebruikmaakt van een andere regeling voor minimahuishoudens, waarbij geen mogelijkheid is een eigen aandeel te vragen. Het is daarom reëel om aan te nemen dat nagenoeg alle 312 huishoudens een inkomen hebben tot 120 procent van de bijstandsnorm. 12 Er zijn 130 kinderen tot 18 jaar verzekerd via de collectieve zorgverzekering en 316 volwassenen. Op basis van ervaringscijfers en bevolkingskarakteristieken van de gemeente Nijkerk hebben we een inschatting gemaakt van het aantal huishoudens waarin deze gebruikers wonen.
Dat zijn 243 huishoudens (een gemiddelde verhouding van 1,3 volwassenen per minimahuishouden). 13 In het evaluatierapport van BS&F over de collectieve zorgverzekering wordt een bereik van 14 procent genoemd. Dit percentage is op een andere manier berekend dan in dit huidige rapport: zo zet BS&F het aantal gebruikers af tegen de doelgroep van 130 procent van de bijstandsnorm, deze cijfers zijn gehaald uit de Minimascan van Stimulanz. Terwijl de daadwerkelijke doelgroep bestaat uit inwoners met een inkomen tot 130 procent van het Wettelijk minimumloon. Deze doelgroep is groter dan de doelgroep van 130 procent bijstandsnorm. Daarnaast berekent BS&F het bereik onder het aantal personen. In deze rapportage wordt het bereik onder het aantal huishoudens weergegeven.
20
Versie 0.1
•
•
• • •
volgende jaar. Het is (de onderzoekers) onbekend hoeveel inwoners hier toestemming voor hebben gegeven. De bijzondere bijstand kent een bereik van 26 procent, dit ligt in lijn met het gemiddelde bereik in gemeenten van vergelijkbare grootte. In de meeste gemeenten wordt de meeste bijzondere bijstand verstrekt voor bewindvoering. Dat is in Nijkerk eveneens het geval. Het bereik van de individuele inkomenstoeslag ligt met 65 procent hoger dan het gemiddelde bereik in andere gemeenten (rond de 50 à 55 procent). De referteperiode de periode dat mensen minstens een minimuminkomen moeten hebben om in aanmerking te komen voor de regeling - voor de individuele inkomenstoeslag is in de gemeente Nijkerk 2 jaar, terwijl we bij andere gemeenten vaak een referteperiode van 3 jaar zien. Mensen komen dus iets sneller in aanmerking voor deze regeling dan in andere gemeenten Minder dan 10 procent van de doelgroep in de gemeente Nijkerk maakt gebruik van de collectieve zorgverzekering (243 huishoudens). Dit is een relatief kleine groep; Meedoen volwassenen en Meedoen kinderen bereiken bijna de helft van de doelgroep; Het bereik van Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur liggen in 2020 flink lager dan het bereik van Meedoen kinderen. Een mogelijke reden hiervoor is de coronacrisis, waardoor een flink aantal activiteiten waarvoor deze regelingen zijn bedoeld, niet door kon gaan.
Een andere verklaring is dat in de gemeente Nijkerk Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur aanvullend zijn op de regeling Meedoen. Inwoners moeten eerst het budget van Meedoen opmaken voordat ze in aanmerking komen voor Stichting Leergeld of het Jeugdfonds.
Tabel 3.2.2 Bereik minimaregelingen inkomensgrens o.b.v. bijstandsnorm Soort regeling
Bereik gemeente Nijkerk
Inkomensgrens gemeente Nijkerk
Gemiddeld bereik andere gemeenten
Gangbare inkomensgrens andere gemeenten
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
54%
100% bijstandsnorm
70 à 75 procent
100% bijstandsnorm
Individuele bijzondere bijstand
26%
120% bijstandsnorm
20 à 25 procent
100 - 120% bijstandsnorm
Individuele inkomenstoeslag
65%
101% bijstandsnorm, referteperiode 2 jaar
50 à 55 procent
100% bijstandsnorm, referteperiode 3 jaar
Bereik regelingen inkomensgrens op basis van Wettelijk minimumloon De overige regelingen hebben een inkomensgrens gerelateerd aan het Wettelijk minimumloon en er geldt daarbij geen vermogenstoets. Over het algemeen hebben andere gemeenten al hun regelingen gebaseerd op de bijstandsnorm. Een enkele gemeente heeft soms één regeling met een inkomensgrens gerelateerd aan het WML. Daardoor is het bereik van de regelingen in de gemeente Nijkerk lastig te vergelijken met dat in andere gemeenten, omdat de inkomensgrenzen nogal afwijken. Hoewel we in tabel 3.2.2 en tabel 3.2.3 weliswaar het gemiddelde bereik in andere gemeenten weergeven, kan dit bereik dus niet één-op-één met dat van Nijkerk worden vergeleken. • •
Minder dan 10 procent van de doelgroep in de gemeente Nijkerk maakt gebruik van de collectieve zorgverzekering (243 huishoudens). Dit is een relatief kleine groep; Meedoen volwassenen en Meedoen kinderen bereiken bijna de helft van de doelgroep. De inkomensgrens van Meedoen is – vergeleken met andere gemeenten – hoog te noemen. Hierdoor kunnen veel inwoners gebruikmaken van de regeling wat logischerwijs ook leidt tot een relatief grote doelgroep ten opzichte van andere gemeenten. Over het algemeen zien we dat een hogere inkomensgrens weliswaar leidt tot een hoger gebruik, maar niet per definitie tot een hoger bereik, omdat ook de doelgroep toeneemt. Vaak zien we dat groot deel van de gebruikers van regelingen een inkomen op of net boven bijstandsniveau heeft; 21
Versie 0.1
•
Het bereik van Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur liggen in 2020 flink lager dan het bereik van Meedoen kinderen. Een mogelijke reden hiervoor is de coronacrisis, waardoor een flink aantal activiteiten waarvoor deze regelingen zijn bedoeld, niet door kon gaan. Een andere verklaring is dat in de gemeente Nijkerk Stichting Leergeld en het Jeugdfonds sport en cultuur aanvullend zijn op de regeling Meedoen. Inwoners moeten eerst het budget van Meedoen opmaken voordat ze in aanmerking komen voor Stichting Leergeld of het Jeugdfonds.
Tabel 3.2.3 Bereik minimaregelingen inkomensgrens o.b.v. WML Soort regeling
Bereik gemeente Nijkerk
Inkomensgrens gemeente Nijkerk
Gemiddeld bereik andere gemeenten
Inkomensgrens andere gemeenten
35 à 40 procent
120 – 130% Bijstand
40 à 45 procent
120 – 130% Bijstand
Alleenstaande: 110% bruto WML Collectieve zorgverzekering (via Zilveren Kruis)
8%
Alleenstaande ouders en gehuwden: 130% bruto WML Alleenstaanden: 110% bruto WML
Meedoen volwassenen
44%
Alleenstaande ouders en gehuwden: 130% bruto WML
Meedoen kinderen
47%
130% bruto WML
45 à 50 procent
120 – 130% Bijstand
Stichting Leergeld Nijkerk
14%
130% bruto WML
45 à 50 procent
120 – 130% Bijstand
Jeugdfonds Sport en Cultuur
11%
130% bruto WML
30 à 35 procent
120 – 130% Bijstand
Kindpakket
22
Versie 0.1
4. Inkomenseffect Rapportage In dit hoofdstuk worden de inkomenseffecten in beeld gebracht voor huishoudens in de gemeente Nijkerk met een inkomen op bijstandsniveau – oftewel voor dat huishoudtype specifiek geldende bijstandsnorm – en voor huishoudens met een inkomen van 100, 110, 120, 130 en 140 procent van het Wettelijk Minimumloon (WML). Dit is gedaan voor 11 huishoudtypen (8 niet AOW-gerechtigde en 3 AOWgerechtigde huishoudens) die minstens twee jaar lang een dergelijk inkomen hebben. De cijfers betreffen het jaar 2021. Allereerst beginnen we met een aantal conclusies, waarna we de achterliggende cijfers presenteren. De onderzoeksmethodiek staat nader beschreven in bijlage 2.
Conclusies Inkomenseffect Rapportage Aantal en inhoud regelingen in gemeente Nijkerk gemiddeld te noemen, inkomensgrenzen zijn wel anders dan in de meeste andere gemeenten. Het aantal regelingen en inhoud van de regelingen in de gemeente Nijkerk komen vrijwel overeen met veel andere gemeenten. Wél is het bedrag van de individuele inkomenstoeslag in Nijkerk fors hoger dan in veel andere gemeenten. Daarnaast hanteren de meeste andere gemeenten een percentage van de bijstandsnorm als inkomensgrens voor de minimaregelingen, terwijl in de gemeente Nijkerk voor een aantal regelingen de inkomensgrens is afgeleid van het Wettelijk Minimumloon. De reden voor deze keuze is dat de gemeente de drempel voor het aanvragen zo laag mogelijk wil houden, de uitvoeringskosten laag wil houden en omdat er op deze manier geen rekening gehouden hoeft te worden met bijvoorbeeld de kostendelersnorm. Dit zorgt voor een ruimhartig minimabeleid, met name voor alleenstaanden en (nog meer voor) alleenstaande ouders. Voor deze huishoudens is een inkomensgrens gerelateerd aan het WML gunstiger dan voor (echt)paren.
Dit komt omdat het Wettelijk Minimumloon, in tegenstelling tot de bijstandsnorm, geen rekening houdt met iemands leefsituatie (ofwel: huishoudtype), waardoor (echt)paren bij eenzelfde percentage WML geen hoger inkomen hebben dan bijvoorbeeld alleenstaanden terwijl van datzelfde inkomen meer gezinsgenoten moeten rondkomen. De bijstandsnorm houdt wél rekening met deze verschillen in leefsituatie, de bijstandsuitkering voor alleenstaanden is immers lager dan die voor (echt)paren. De gemeente Nijkerk probeert dit verschil weliswaar te compenseren door voor (echt)paren en alleenstaande ouders een hogere WML-grens te hanteren dan voor alleenstaanden, maar dit heft het verschil (of: het nadeel voor paren ten opzichte van alleenstaanden en alleenstaande ouders) niet volledig op. Gemeentelijke regelingen zorgen voor meer bestedingsruimte. De gemeentelijke regelingen zorgen er voor dat huishoudens (meer) ruimte overhouden voor het doen van vrije bestedingen. Dit komt met name paren met oudere kinderen op bijstandsniveau ten goede, die zonder de gemeentelijke regelingen een klein bedrag zouden overhouden voor vrije bestedingen. Financieel effect gemeentelijke regelingen kleiner dan effect toeslagen Rijk. Het bedrag dat minima vanuit het Rijk aan toeslagen kunnen ontvangen is veel hoger dan de bijdrage die ze vanuit de gemeentelijke regelingen kunnen ontvangen.
Financieel gezien is de invloed van de gemeente dan ook kleiner dan de invloed van het Rijk. Daarnaast vervalt het recht op gemeentelijke regelingen in één keer wanneer iemands inkomen boven een bepaalde norm uitkomt. De regelingen hebben echter niet allemaal dezelfde inkomensgrens, dus het kan zijn dat iemand die een hoger inkomen krijgt alleen het recht op sommige regelingen verliest. De landelijke toeslagen nemen daarentegen geleidelijk af.