Omgevingsvisie Gemeente Nijkerk 2040 (concept, december 2021).pdf
Tekst van het document
verbinding voor een robuuste natuur; Verbindingszone tussen Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe versterken; de overgangen tussen hoog en laag; de gradiënten leveren grote variëteit aan biodiversiteit; 2. natuurkwaliteit op orde brengen en houden; 3. versterken natuur landelijk gebied; zet in op natuurlijk peilbeheer en inrichting natte oevers; 4. versterken natuur in randen bebouwing; betrek inwoners bij de ontwikkeling natuur(voor ontwikkeling van groene initiatieven) en natuurlijk inrichten van stadsranden; 5. recreatie als kans en noodzaak; bescherm kwetsbare natuur door recreatiezonering. Ontwikkel meer groen/natuur om steden en kernen (goed toegankelijk en aantrekkelijk voor recreatie); 6. natuur en duurzame energie; zet in op natuur-inclusieve zon en windenergie; 7. meer bos; bossen uitbreiden en nieuwe creëren (vastgesteld Rijks- en Gelders beleid). In de regio’s Amersfoort en Foodvalley is in de bouwsteen leefomgeving aandacht gegeven aan groen in het buitengebied naast het groen in het stedelijke gebied. Voor recreatie en natuur is er een norm (van 500m2) per nieuw te bouwen woning aangegeven. Landbouw Het landelijk gebied kenmerkt zich door grote variëteit aan bijzondere cultuurlandschappen.
Ten gevolge van zijn rijke geschiedenis en de diversiteit aan bodemsoorten is het gebied altijd geschikt geweest voor landbouw; niet te hoog, niet te laag, niet te nat en niet te droog. Vanuit deze kwaliteiten heeft zich een sterk agrarische en agrifood sector ontwikkeld tot een belangrijke economische en culturele drager van Nijkerk (en de regio). Hoewel de meerderheid van de agrarische bedrijven op dit moment veehouderij is, was deze sector voorheen minder prominent aanwezig en vooral bedoeld voor bemesting van de 48
heideontginningsgebieden. Door de groeiende internationale handel in de 2e helft van de 19e eeuw stegen de prijzen van de veeproducten sneller dan van de akkerbouwproducten. Als gevolg hiervan werd het houden van vee meer dominant in het landelijk gebied. Samen met de toename van de erfgenamen in boerengezinnen door gezondere leefcondities ontwikkelden de heideontginningen in de 19e eeuw zich hierdoor tot het huidige landschapsbeeld; een beeld dat zich kenmerkt met gemengde landbouw en talrijke intensieve veehouderijen. In de lager gelegen gebieden rondom Nijkerk en met name in de veenontginningsgebieden overheerst een rechtlijnig slagenlandschap met kenmerkende langgerekte percelen gescheiden door sloten. Het grondgebruik bestaat vooral uit grasland voor melkvee en onderscheidt zich hierin van het eerder genoemde heideontginningslandschap. Ook in het stedelijk gebied ziet men sporen van de landbouw zoals de veevoederfabriek in het centrum van Nijkerk. De Landbouwuniversiteit is niet zonder reden in de regio Foodvalley gesitueerd. De grote aanwezigheid van landbouw maakt dat er een stevig economisch systeem rondom landbouw is ontstaan. De landbouw heeft in Regio Foodvalley de grootste standaardopbrengst per hectare van Nederland (met uitzondering van de glastuinbouw).
Het economische systeem om de landbouw bestaat uit alle sectoren; de agrarische bedrijven zelf, kennisinstellingen, groothandel- en veevoederproductie-bedrijven, agritech bedrijven, distributie en zorg o.g.v. voedsel. Ook in Nijkerk zijn veel bedrijven uit bovenstaande sectoren te vinden. In de gemeente Nijkerk is door plaatselijke ondernemers een Food Academy Nijkerk (FAN) opgezet, gericht op de praktische toepassing van kennis. De landbouw staat al vele jaren onder druk. De sector staat voor een groot aantal uitdagingen, zoals de opdracht tot verduurzaming, afbouw van de intensieve veehouderij en de noodzaak de uitstoot van stikstof terug te dringen in de veehouderij. Overheidsbeleid leidt tot lagere veebezetting terwijl de eisen voor dierwelzijn toenemen. Tegelijkertijd neemt nog altijd het aantal agrarische bedrijven af. In de landbouwvisie van Regio Amersfoort is de afname met cijfers van het CBS per gemeente vanaf 2000 inzichtelijk gemaakt. Ook komen er steeds meer niet-agrarische bedrijven en vrijstaande (nieuwe) woningen in het buitengebied. Dit draagt enerzijds bij aan de economische veerkracht en vitaliteit van het landelijk gebied. Anderzijds brengt het ook steeds meer risico’s op fricties teweeg.
Voor zowel de regio Amersfoort als de regio Foodvalley zijn verstedelijkingsstrategieën opgesteld (Ontwikkelbeeld in regio Amersfoort en Verstedelijkings-strategie Arnhem/Nijmegen/ Foodvalley) waarbij de verschillende ruimteclaims (duurzaamheid, wonen, werken, infra, recreatie, natuur en landbouw) zijn geïnventariseerd en afwegingskaders zijn aangereikt. Voor de landbouw is in beide regio’s een landbouwvisie opgesteld. Regio Foodvalley gaat in samenwerking met LTO Gelderse Vallei, Provincie Gelderland en de gemeenten Ede, Barneveld en Nijkerk deze landbouwvisie uitwerken tot een economisch perspectief voor de landbouw. De uitkomsten vertalen wij na bestuurlijke vaststelling in onze Omgevingsvisie. Wonen, werken en recreëren in het landelijk gebied Verspreid in ons buitengebied komen talloze burgerwoningen voor. Er is sprake van een sterke verwevenheid met andere functies in ons landelijk gebied. Veel van deze woningen zijn oorspronkelijk boerderijen met in sommige gevallen nog de nodige schuren. Maar het betreft ook woningen die als burgerwoning zijn gebouwd. Voor het behoud van een prettige leefomgeving is rust en ruimte van belang, evenals een gezonde en veilige leefomgeving. Er is een trend naar langer zelfstandig blijven wonen. Er is daarom vraag naar zorgvoorzieningen aan huis en mogelijkheden voor mantelzorgvoorzieningen. Daarnaast zijn er steeds meer 49
kleinschalige overnachtingsmogelijkheden in woningen, met name in de vorm van Bed & Breakfast. Door de huidige milieuregels staan de burgerwoningen ontwikkelingen in de agrarische sector vaak in de weg. LTO heeft om deze reden verzocht geen nieuwe burgerwoningen in het landelijk gebied toe te staan of op z’n minst er terughoudend medewerking aan te verlenen. In ons landelijk gebied komen verspreid verschillende recreatieve voorzieningen voor. Deze voorzieningen zijn over het algemeen redelijk kleinschalig. De verwachting is dat de recreatie in het landelijk gebied de komende jaren toeneemt. Hier worden vooral kansen gezien voor het verder ontwikkelen van recreatieve routes en daaraan gerelateerde voorzieningen, zoals agrotoerisme. Kleinschalig, passend bij Nijkerk en kwalitatief goed zijn hierbij de uitgangspunten. Deze dynamiek komt in ons landelijk gebied samen: een gebied dat voor recreanten en toeristen buiten onze gemeente goed bereikbaar en centraal gelegen is, op korte reisafstand van Amersfoort, de Veluwe en de Randstad. Met een grote diversiteit aan landschappen, verschillende (verbindende) routestructuren tussen de regio Amersfoort, buurgemeenten, de Veluwe en de Randmeren, met mooie nieuwe verblijfsaccommodaties en de bereidheid van ondernemers om samen slagkracht te ontwikkelen.
Ons landelijk gebied kenmerkt zich ook door een grote bedrijvigheid; bedrijven met een binding aan het landelijk gebied en bedrijven die zich geleidelijk hebben ontwikkeld maar geen binding hebben. Nieuwvestiging en uitbreiding staan wij alleen onder bijzondere omstandigheden toe, waarbij de Regionale menukaart Foodvalley samen met het Regionale beleid voor functieverandering het beleidskader vormt. Onze opgaven Vanuit deze beschrijving en analyse van trends en maatschappelijke ontwikkelingen komen wij voor het thema ‘landelijk gebied’ tot de volgende opgaven: • voor het landelijk gebied staan wij voor de opgave de bestaande kwaliteiten te behouden, te beschermen en te versterken. De achteruitgang van de biodiversiteit vraagt ook van ons een inspanning de bestaande natuurgebieden te beschermen en te verstevigen. De zeven principes uit het Ontwikkelbeeld 2040 Regio Amersfoort geven ons de richting hierbij aan; • de agrarische sector blijft een belangrijke drager van ons landschap. Wij zijn ons bewust van de spanningen tussen enerzijds de kwetsbare natuur en de cultuurhistorische waarden en anderzijds het belang van de agrarische sector in ons buitengebied. De grootste spanning ligt er op dit moment bij de stikstofuitstoot in de agrarische sector. Die uitstoot dient sterk teruggedrongen te worden om de doelen uit het klimaatakkoord te halen (Rijksdoelstelling).
Door onze centrale ligging (en nabij de Veluwe) is de druk in onze regio erg groot om vaart te maken met de landbouwtransitie (naast de bedrijven en mobiliteit). De opgave is en blijft de beide belangen landbouw en natuur in het oog te houden, te behouden en waar mogelijk versterken; • de agrarische sector staat voor de opgave te verduurzamen. Ons beleid moet er op gericht zijn de ondernemers bij deze slag te faciliteren. De diversiteit aan agrarische ondernemingen is uitgangspunt; • de opgave is de vrijetijdseconomie en ontwikkelingen en initiatieven die passen bij onze vastgestelde Visie op de vrijetijdseconomie (2021) te faciliteren en te stimuleren zodat die bijdragen aan een nog prettiger verblijf in de gemeente Nijkerk voor recreanten, zowel 50
inwoners als bezoekers. Deze opgave is niet alleen beperkt tot ons landelijk gebied, maar geldt evenzeer voor onze kernen en buurtschappen.
3.2
Onze kernwaarden
3.2.1 De kracht van de Gemeente Nijkerk Nijkerk is een dynamische gemeente. Uit de voorgaande paragrafen blijkt dat de gemeente groeit en bloeit. Veel van onze plannen uit de Structuurvisie Nijkerk/Hoevelaken 2030 zijn uitgevoerd of in uitvoering. Wij bouwen voort op de afspraken die wij destijds in de visie vastgelegd hebben om te zorgen voor voldoende woningen, werkgelegenheid, voorzieningen enzovoort. Dit doen wij niet lichtvaardig en ongemotiveerd. Deze tijd vraagt immers van ons allen om goed na te denken over veiligheid en gezondheid, over duurzaam leven en ontwikkelen. De gemeente Nijkerk wil namelijk ook een duurzame gemeente zijn. Duurzaam in de brede zin van het woord. Dat wil zeggen dat wij streven naar een ideaal evenwicht tussen ecologische, economische en sociale belangen. Balans houden tussen deze belangen speelt een belangrijke rol in de afwegingen die aan de keuzes in deze Omgevingsvisie ten grondslag liggen. Dit vinden van de balans speelt ook in ons landelijk gebied; het landelijk gebied dat blijft veranderen.
Juist door de verstedelijking in het dynamisch stedelijk gebied NijkerkNijkerkerveen-Hoevelaken is ons landelijk gebied van groot belang voor het brengen van voldoende tegenwicht in de vorm van een afnemende dynamiek aan de kernrandzones naar gebieden waar rust van belang is en waar ontspanning mogelijk is; onze koers is gericht op een groen en gezond landelijk gebied. Veiligheid, gezondheid en duurzaamheid staan niet op zichzelf, maar hangen in onze visie nauw samen met een drietal kernwaarden: 4. balans (duurzame ontwikkeling), 5. ontwikkelingen passend bij de maat en schaal van de gemeente’ (kwaliteit voor kwantiteit), 6. verbinden; kernwaarden die voortkomen uit de kracht van onze gemeenschap en die wij uit willen dragen. De kernwaarden vormen te samen ‘de bril’ hoe wij naar onze gemeente kijken en waar wij naartoe willen. Nijkerk is een aantrekkelijke gemeente om er te wonen, te werken en te verblijven, centraal gelegen. Dit komt onder andere tot uitdrukking in een grote discrepantie tussen vraag en aanbod van woningen. In paragraaf 3.2.2 zijn de drie kernwaarden uitgewerkt. Wij beschouwen de kernwaarden als algemene principes die wij gebruiken voor het maken van duidelijke integrale afwegingen.
Immers, een keuze voor meer woningbouw heeft gevolgen voor de werkgelegenheid, vraagt om maatregelen voor het bevorderen van een goede verkeersdoorstroming en voor het op niveau houden van onze voorzieningen. Keuzes over de thema’s wonen, werken, mobiliteit, voorzieningen, het landelijk gebied en duurzame ontwikkeling hangen heel nauw met elkaar samen. Wij maken in de Omgevingsvisie allerlei afwegingen tussen conflicterende thema’s. Om deze reden laten wij ons bij het maken van afwegingen leiden door voornoemde drie kernwaarden om ervoor te zorgen dat keuzes werkelijk tot verbeteringen leiden. Dit geldt voor het afwegen van verschillende keuzes voor de omgevingsvisie zelf, maar ook voor afwegingen die wij later zullen maken ten aanzien van concrete, ingrijpende of complexe initiatieven in de fysieke leefomgeving. 51
3.2.2 Kernwaarden Balans (duurzame ontwikkeling) Het besturen van onze gemeente doen wij inclusief, energiek, duurzaam, ondernemend, veilig met zorg voor onze ruimte. In onze visie is het van belang te zorgen voor balans tussen deze belangen. In paragraaf 1.4.3 bespraken wij al de drie P’s van People, Planet en Prosperity. Ontwikkelingen in de leefomgeving houden wij niet tegen, maar deze mogen de balans tussen de drie P’s niet verstoren. Ontwikkelingen dienen bovendien bij te dragen aan de Omgevingskwaliteit van de gemeente Nijkerk (zie paragraaf 3.2.3). Als deze belangen zich op harmonieuze wijze met elkaar combineren is sprake van duurzame ontwikkeling. In afbeelding 1 hebben wij dit in samenhang met elkaar weergegeven. Ontwikkelingen passend bij de maat en schaal van de gemeente (kwaliteit voor kwantiteit) De maatschappelijke en ruimtelijke samenhang maakt Nijkerk tot een krachtige gemeente. Deze samenhang uit zich op de schaal van drie zelfstandige, herkenbare, sterke kernen en enkele buurtschappen, gelegen aan de rand van de rustige Veluwe en de dynamische Randstad. Daar zijn wij trots op. Deze ligging vormt ook het risico van een toenemende druk tot verdere verstedelijking en verdichting.
Dit is belangrijk te beseffen, zeker wanneer het kwetsbare karakteristieken betreft zoals de stedenbouwkundige, architectonische, landschappelijke of natuurwaarden, ons cultuurhistorisch erfgoed of andere specifieke kenmerken die worden gerekend tot de identiteit van de gemeente. Wij bieden om deze reden de ‘druk’ het hoofd door bewust te kiezen voor 'ontwikkelingen passend bij de maat en schaal van de gemeente Nijkerk'. De maat en de schaal van een ontwikkeling worden afgeleid van de identiteit van een gebied. Het gaat daarbij om de verschijningsvorm, vooral zichtbaar fysieke aspecten, van een gebied. Maar ook allerlei onzichtbare aspecten, zoals geschiedenis, cultuur, economie en imago spelen een belangrijke rol. Het bepalen van de identiteit van een gebied dient bij aanvang van de ontwikkeling van een gebied centraal te staan. Wat zijn of kunnen de essentiële kwaliteiten in een gebied zijn. Deze kwaliteiten worden de dragers van de identiteit. Dit vraagt om een uitgebreid participatietraject en gebruik van veel beeld- en kaartmateriaal om met elkaar de gebiedskwaliteiten te bepalen en de investeringen te benoemen die de identiteit versterken en beschermen.
Kortom: wat betekent de identiteit van het gebied voor bewoners en gebruikers en hoe wordt deze gewaardeerd? Als op deze wijze de identiteit van een gebied omschreven wordt, kan vastgesteld worden welke maat en schaal van de ontwikkeling passen, zodat er voor het gebied een meerwaarde wordt gecreëerd. De kernwaarde op deze wijze in de praktijk toepassen levert ook meer kansen op voor iedereen afzonderlijk – in termen van people, planet en profit. Verbinden Wij willen inwoners, ondernemers, verenigingen en instellingen met elkaar verbinden en hun betrokkenheid bij de samenleving vergroten. Dat kan door ruimte te bieden om taken zelf uit te voeren en verantwoordelijkheid over te dragen waar dit kan en verantwoord is. Deze opvatting past in een dynamische tijd waarin een gemeentelijke overheid voldoende ruimte laat en biedt voor particuliere initiatieven uit de samenleving: ‘Veranderen door mee te bewegen’. Deze denk- en werkwijze is met ‘Samen Nijkerk’ al enkele jaren geleden in gang gezet en zetten wij onverminderd voort. 52
Deze gedachte sluit ook naadloos aan bij de omgevingswet. De wet heeft onder andere tot doel meer betrokkenheid van inwoners tot stand brengen. De wet beoogt ook om te komen tot een integrale en samenhangende aanpak bij de inrichting van de fysieke leefomgeving. Echt meedenken, echt meedoen en echt meebeslissen zijn van groot belang. Niet alleen het fysiekdomein, maar ook het sociaaldomein speelt hierin een rol. Het vraagt van onze inwoners én onze medewerkers uit beide domeinen samen op zoek te gaan naar gemeenschappelijke belangen. Verbinden betekent dus ook dat wij niet meer willen denken vanuit een ‘harde’ en een ‘zachte’ kant. We moeten op een andere manier omgaan met eigenaarschap en invloed. Het is dus niet meer: ‘de gemeente bepaalt, want die is er voor het algemeen belang’. Nee, het is een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid en dat vraagt om een andere manier van samenwerken. Daarom geven wij inwoners meer zeggenschap en ruimte (regie) om zelf conclusies te trekken en initiatieven te ontplooien in hun eigen leefomgeving. Een snelle en voortdurend veranderende samenleving vraagt om adequate en (lokaal) passende oplossingen. Onze inwoners hebben hier vaak zelf goede ideeën over. Daarom willen wij onze inwoners echt betrekken bij de plannen. Wij pakken het samen op zowel vanuit het fysieke- als vanuit het sociale domein.
Met ondernemers, onderwijs en maatschappelijke instellingen gaan wij voor de economische ontwikkeling van onze gemeente een partnerschapsrelatie aan via verschillende overlegvormen (zoals gebiedsgericht) vanuit gelijkwaardigheid, oog voor de gezamenlijke opgaven en met respect voor elkaars belangen. Wij verbinden ook met de regio’s en omliggende gemeenten, om onze eigen kracht in te zetten voor de grotere economische opgaven die in toenemende mate alleen regionaal kunnen worden opgepakt.
Afbeelding 1: Kernwaarden Omgevingsvisie gemeente Nijkerk 2040
Bron: Gemeente Nijkerk, 2021
53
De drie kernwaarden hebben wij vertaald naar onze ambities, dat wil zeggen onze opgaven als grondslag voor onze omgevingsvisie, integraal uitgewerkt in een zestal thema’s.
3.2.3 Omgevingskwaliteit In de Omgevingswet speelt het begrip ‘Omgevingskwaliteit’ een belangrijke rol. De waardering van dit begrip is tijd- en plaatsgebonden. Daarom is dit begrip in de Omgevingswet niet verder gedefinieerd en ligt de zorg daarvoor in hoofdzaak op het provinciale en gemeentelijke niveau. Het Rijk stelt slechts regels over de Omgevingskwaliteit voor zover er sprake is van een nationaal belang of een internationale verplichting. Dat speelt voor natuur, cultuurhistorisch erfgoed en werelderfgoed. Andere aspecten, in het bijzonder de stedenbouwkundige kwaliteit, de architectonische kwaliteit van bouwwerken en de kwaliteit van het landschap moeten door de gemeente worden beschermd met behulp van eigen regelgeving. De gemeente dient het begrip Omgevingskwaliteit daarom inhoud en betekenis te geven in de omgevingsvisie. Wij kunnen vandaaruit bijhorende regels vaststellen in het Omgevingsplan (en desgewenst aanvullend beleid of instrumenten). Het begrip speelt ook een belangrijke rol in de gemeentelijke adviescommissie3. Als wij beschikken over een adviescommissie voor de Omgevingskwaliteit is het noodzakelijk te definiëren wat wij onder het begrip Omgevingskwaliteit verstaan.
In de Memorie van toelichting van de Omgevingswet staat het volgende geschreven: “aspecten als cultuurhistorisch erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwaliteit en kwaliteit van natuur en landschap. Het gaat daarbij zowel om de menselijke beleving van de fysieke leefomgeving als om de intrinsieke waarden die de maatschappij toekent aan de identiteit van gebieden en aan dier- en plantensoorten.” In paragraaf 4.2.1 definiëren wij het begrip ‘omgevingskwaliteit’ nader in relatie tot ons cultuurhistorisch erfgoed. Immers, ons cultuurhistorisch erfgoed vormt de grondslag van onze omgevingskwaliteit.
3
De adviescommissie is voor de gemeente in de Omgevingswet verplicht gesteld. De adviescommissie vervangt de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK). De CRK adviseert het college over zaken met betrekking tot welstand, cultuurhistorie en erfgoed. De adviescommissie kan een bredere taakopdracht krijgen. De opdrachtomschrijving van deze nieuwe commissie is nog in ontwikkeling en moet begin 2022 gereed zijn. 54
4
Visie
4.1
Onze visie op de opgaven
4.1.1 Opbouw van onze visie Wij hebben in het voorgaande hoofdstuk onze opgaven beschreven. Wij hebben ook aangegeven langs welke principes (kernwaarden) wij onze opgaven willen uitwerken. Onze kernwaarden gecombineerd met onze ambities voor een gezonde en veilige fysieke leefomgeving waarin prettig kan worden gewoond, gewerkt en gerecreëerd bepalen in hoge mate de wijze waarop wij onze opgaven in de komende jaren willen invullen. Ontwikkelingen in onze fysieke leefomgeving zijn daarbij onvermijdelijk om de opgaven in te vullen en onze ambities waar te kunnen maken. Randvoorwaarde is dat deze ontwikkelingen ingepast kunnen worden als deze niet in strijd zijn met onze kernwaarden, maar juist een bijdrage leveren aan onze visie. In dit hoofdstuk beschrijven wij onze visie en onze keuzes in antwoord op onze opgaven en werken wij deze verder integraal uit voor de zes onderscheiden thema’s ‘duurzame ontwikkeling’, ‘wonen’, ‘werken’, ‘mobiliteit’, ‘voorzieningen’ en landelijk gebied’ in een drietal paragrafen waarin wij onze visie en onze strategie vastleggen en toelichten: 1. Nijkerk een duurzame gemeente; 2. Nijkerk, een dynamische gemeente; 3. Nijkerk, een groen en mooi landelijk gebied. In hoofdstuk 5 werken wij onze visie verder uit in gebiedsgerichte keuzes.
Maar eerst beschrijven wij in de volgende paragrafen onze rol, de rol van overige overheden en de rol van de samenleving in het uitvoeren van de visie.
4.1.2 Sturing aan onze opgaven De opgaven waar wij voor staan pakken wij samen met onze inwoners, ondernemers en instanties op. Wij kunnen dat ook niet alleen. Wij hebben daar de hulp van onze inwoners, ondernemers en Nijkerkse instanties bij nodig. Maar ook is afstemming noodzakelijk met het beleid en de regels van het Rijk, Provincie Gelderland, Waterschap Vallei & Veluwe en de twee regio’s waarin wij deelnemen. Deze overheden stellen kaders waarbinnen wij onze keuzes maken. In onze omgevingsvisie geven wij daarom aan wat onze rol is, wat wij van onze inwoners, ondernemers en Nijkerkse instanties verwachten en welke rol de andere overheden daarin spelen. Dit doen wij door in onze visie onderscheid te maken tussen (1) ontwikkelingen waarvoor wij verantwoordelijk zijn en waarvoor wij verantwoording nemen en (2) ontwikkelingen waarbij de samenleving of andere overheden aan zet zijn. Kortom: wat is onze eigen rol en welke rol spelen andere partijen bij het oppakken van de opgaven.
4.1.3 Onze opgaven en onze rol Wij staan voor veel opgaven, zoals de ontwikkeling van nieuwe woningbouw- en werklocaties, mobiliteit (infrastructuur en bereikbaarheid), voorzieningen en duurzame ontwikkeling. Wij dragen onze eigen oplossingen aan en maken daarin onze eigen keuzes, omdat wij hier een 55
eigen verantwoordelijk hebben. Maar wij doen dit in regionale samenwerking. Keuzes die nauw samenhangen met ons welzijn en met onze gezondheid en onze veiligheid; keuzes die belangrijke gevolgen hebben voor onze fysieke leefomgeving. In enkele gevallen hebben deze keuzes al geleid tot besluitvorming of een kaderstelling. Deze keuzes en kaders, vastgelegd in het koersdocument (zie paragraaf 1.4.2), stellen wij niet ter discussie. Onze keuzes werken ook door in andere instrumenten die ons ter beschikking staan: het omgevingsplan, het omgevingsprogramma en de omgevingsvergunning. De wijze waarop deze instrumenten op elkaar inwerken en de rolverdeling tussen partijen hebben wij verbeeld in afbeelding 2 ‘Samenhang rollen en instrumenten’.
Afbeelding 2: Samenhang rollen en instrumenten
Bron: Gemeente Nijkerk, 2021
4.1.4 De rol van overige overheden In paragraaf 2.4 hebben wij uitvoerig de beleidskaders beschreven van andere overheden. Binnen deze kaders werken wij onze visie uit. Sommige kaders van het Rijk, de provincie of het waterschap zijn instructieregels waarmee deze overheden ons aangeven hoe wij een taak of bevoegdheid moeten uitoefenen. Er zijn drie type regels: a. 'betrekken bij': dat wil zeggen dat wij aandacht moeten schenken aan feiten of verwachtingen van feiten. Onze bestuurlijke afwegingsruimte is groot; 56
b. 'rekening houden met' is een regels van het Rijk, waarmee het Rijk ons inhoudelijk meegeeft hoe wij de belangen moeten afwegen. Een voorbeeld van zo’n regel is dat wij rekening moeten houden met de veiligheid van een omgeving als wij er een nieuwe activiteit wensen toe te laten. De nieuwe activiteit mag de veiligheid niet in gevaar brengen; c. 'in acht nemen' betekent dat wij verplicht zijn aan de regels van overige overheden te voldoen.
4.1.5 ‘Samen Nijkerk’, de samenleving aan zet Tegelijkertijd stimuleren wij de samenleving zelf ideeën en initiatieven te ontplooien ter versterking van de kwaliteiten van onze kernen en het landelijk gebied. In paragraaf 3.2.2 en 3.2.3 hebben we daar al uitgebreid over geschreven. Daarvoor beschikken wij niet over een blauwdruk of een concreet eindbeeld. Wij hebben om deze reden een afwegingskader ontwikkeld. Concrete initiatieven uit de samenleving toetsen wij aan dit kader. Initiatieven die bijdragen aan een duurzame ontwikkeling, die passen bij de maat en schaal en verbindend werken kunnen rekenen op een ‘Ja, mits’. Dat wil zeggen dat wij mee willen werken aan initiatieven die bijdragen aan een gezonde en veilige fysieke leefomgeving. In paragraaf 4.1.6 hebben wij dit kader geconcretiseerd. Onze rol daarin is ‘samen met onze inwoners, ondernemers en instellingen’ tot oplossingen komen. Dat wil zeggen dat wij bij initiatieven handelen en denken ‘van buiten naar binnen’ en van ‘binnen naar buiten’. Dit betekent dat wij de initiatieven vanuit de inwoner, ondernemer of instantie bekijken en beoordelen. We denken mee en begeleiden hem/haar in het proces. We kennen zijn/haar (Nijkerkse) omgeving. Er worden samen met de inwoner afgewogen (integrale) beslissingen genomen, waarbij alle belangen worden meegewogen. We luisteren, duiden en handelen pas daarna.
4.1.6 ‘Ja, mits’ beleid (dynamisch afwegingskader) Voor veel activiteiten, zoals bouwen en/of de grond voor andere doeleinden gebruiken is vaak een omgevingsvergunning nodig. In sommige gevallen moet de activiteit bij ons gemeld worden. Deze activiteiten kunnen immers gevolgen hebben voor de fysieke leefomgeving (ons milieu, onze veiligheid en onze gezondheid). Wij toetsen deze verzoeken aan ons omgevingsplan waarin de regels staan wanneer een activiteit is toegestaan, wanneer voor een activiteit een omgevingsvergunning nodig is of melding moet worden gedaan of wanneer de activiteit verboden is. Wanneer een activiteit niet past in ons omgevingsplan betekent dit niet dat het uitvoeren van de gewenste activiteit onmogelijk is. In dergelijke gevallen toetsen wij het verzoek van de initiatiefnemer aan het ‘Ja, mits’ beleid. Wij werken mee aan ontwikkelingen, mits het initiatief bijdraagt aan een gezonde en veilige fysieke leefomgeving en/of een versterking/verbetering oplevert van de omgevingskwaliteit. Wij hebben dit beleid geconcretiseerd met behulp van enkele leidende principes. Het doel van dit beleid is te zorgen voor een duidelijk beleidskader waar initiatieven uit de samenleving aan kunnen worden getoetst met als voorwaarde dat in alle gevallen sprake is van een evenwichtige toedeling van functies aan ons grondgebied.
Dat wil zeggen dat het initiatief moet bijdragen aan de doelstellingen uit onze omgevingsvisie, veilig moet zijn, geen nadelige gevolgen mag hebben voor onze gezondheid en het milieu en bijdragen aan de kwaliteit van de omgeving. De leidende principes zijn: 57
1. de activiteit past binnen de doelstellingen van onze omgevingsvisie en het profiel van het gebied waar de activiteit wordt uitgevoerd; 2. de activiteit mag geen nadelige gevolgen hebben voor de fysieke leefomgeving van een gebied; 3. de activiteit draagt bij aan de kwaliteiten van het gebied en het landschap ter plaatse; 4. de activiteit mag geen negatieve effecten hebben voor vergelijkbare activiteiten elders in onze gemeente; 5. de activiteit stuit niet op wezenlijke bezwaren van omwonenden blijkens de uitkomsten uit de participatie. 1. De activiteit past binnen doel omgevingsvisie en gebiedsprofiel Het initiatief/verzoek moet passen binnen onze visie op de fysieke leefomgeving in het algemeen en in het bijzonder het gebiedsprofiel waarin de nieuwe activiteit ontplooit gaat worden. In deze omgevingsvisie hebben wij onze visie en keuzes beschreven op de inrichting en de ontwikkeling van onze kernen en het landelijk gebied. In hoofdstuk 5 hebben wij deze visie uitgewerkt in verschillende deelgebieden, zogeheten gebiedsprofielen. Voor elk gebiedsprofiel hebben wij de gewenste richting waarin een gebied zich gaat ontwikkelen beschreven. We hebben de gewenste functies, inclusief de aanwezige waarden en kansen beschreven. Deze functie heeft of functies hebben in het gebied prioriteit.
Zo is Corlaer een woonwijk waar wonen prioriteit heeft en is in onze centra sprake van een menging van prioritaire functies met detailhandel, horeca en wonen. Een gebiedsprofiel vormt de basis voor verdere planvorming. In de onderscheiden gebiedsprofielen sluiten wij andere functies niet op voorhand uit, maar ze mogen de prioritaire functies of vormen van gebruik niet negatief beïnvloeden of in de ontwikkeling beperken. Als een initiatief in Corlaer activiteiten met zich meebrengt die passen bij de hoofdfunctie, het wonen er niet verstoren en het initiatief niet elders leidt tot een verstoring in ons beleid zijn wij bereid aan dit initiatief mee te werken. De begrenzing van een gebied is niet hard, omdat er meer nodig kan zijn om te komen tot planvorming. Met behulp van referentiebeelden en denkrichtingen geven wij initiatiefnemers inspiratie mee om hen uit te dagen met goede plannen te komen. 2. Geen nadelige gevolgen voor fysieke leefomgeving Een tweede belangrijk principe om de aanvaardbaarheid van een nieuwe initiatief te toetsen is het beleidskader van andere overheden. Aan nieuwe activiteiten in een gebied waarvan op voorhand vaststaat dat deze indruisen tegen het Rijks-, provinciaal of waterschapsbeleid of regelgeving verlenen wij geen medewerking.
Zo mogen (nieuwe) activiteiten in de fysieke leefomgeving mogen geen nadelige gevolgen hebben voor: • de landschaps- en natuurwaarden, vastgelegd in ons Landschapsontwikkelingsplan 2019; • de natura2000-gebieden, zoals deze via Europese wetgeving beschermd dienen te worden; • de natuurwaarden, zoals deze gebieden via de Provinciale Omgevingsverordening beschermd dienen te worden; • de cultuurhistorische waarden, zoals vastgelegd op onze Cultuurhistorische waardenkaart; • de bepalende beeldkwaliteit van ons bebouwde gebied, zoals vastgelegd in ons welstandsplan en het samenhangende beleid en de verschillende beeldkwaliteitsplannen; 58
•
de rijks- en gemeentelijke monumenten en archeologische monumenten, zoals vastgelegd in onze bestemmingsplannen of ons (tijdelijk) omgevingsplan vanaf het moment dat de Omgevingswet in werking treedt. Slechts onder bijzondere omstandigheden wijken wij af van voorgaande punten. In deze gevallen dient er sprake te zijn van substantiële compensatie van verloren gaande waarden.
3. Bijdrage aan kwaliteiten Een belangrijk aspect waar wij initiatieven op beoordelen is in hoeverre de nieuwe activiteit of activiteiten bijdragen aan de kwaliteiten van het gebiedsprofiel en/of het landschap ter plaatse (zie hoofdstuk 5). Het te ontwikkelen initiatief dient dus een duidelijke bijdrage te leveren aan de gemeentelijke omgevingskwaliteit. Dit kan door in de planontwikkeling de identiteits- en kwaliteitswaarde van het ter plaatse aanwezige erfgoed, ook niet beschermde, te gebruiken als inspiratiebron voor een initiatief om op deze wijze het maatschappelijk belang te versterken. Zo heeft hergebruik van (cultuurhistorisch waardevolle) gebouwen onze voorkeur boven nieuwbouw. Om dit waar te kunnen maken en te kunnen toetsen is voor nieuwe activiteiten het indienen van een goed stedenbouwkundig en landschappelijk inpassingsplan een vereiste, een plan passend bij de kenmerken van het bebouwde gebied of het landschap. 4. Geen negatieve effecten voor vergelijkbare activiteiten elders in onze gemeente Een initiatief of activiteit wordt tevens beoordeeld op het feit of er sprake is van een ongewenst en nadelig effect op de kwaliteit, de leefbaarheid en het voorzieningenniveau in de kernen of in het landelijk gebied. De nieuwe activiteit moet niet gaan concurreren met activiteiten als deze elders al stevig onder druk staan.
Wij verlenen geen medewerking aan een landwinkel in het landelijk gebied als deze nieuwe voorziening een negatief effect heeft op het voorzieningenniveau in één van de kernen, ook als deze landwinkel in aanleg gezien wordt als een meerwaarde voor het gebied. De afweging om aan een nieuwe activiteit mee te werken dient daarom gebaseerd te zijn op een integrale benadering van de effecten van de activiteit op de fysieke leefomgeving en omgevingskwaliteit op onze kernen en het landelijk gebied. Nieuwe activiteiten staan wij toe als deze een bijdrage leveren aan de kwaliteit en aan de sociaaleconomische ontwikkeling van gebied of als deze gebruik maken van de kwaliteiten van het gebied. Initiatiefnemers dienen aan te tonen welke bijdrage de door hen gewenste ontwikkeling levert aan de kwaliteiten van het gebied en moeten inzichtelijk maken dat de leefbaarheid en het benodigde voorzieningenniveau elders niet wordt verstoord. Een afzonderlijk (distributieplanologisch) onderzoek kan daarbij een mogelijke voorwaarde zijn. 5. Het vereiste van participatie/geen wezenlijke bezwaren van omwonenden Wij vinden het belangrijk dat er nieuwe initiatieven en activiteiten in de woon- en leefomgeving in overleg met omwonenden en andere belanghebbenden tot stand komen.
Het is een voorwaarde om medewerking verleend te krijgen aan een initiatief of activiteit als dit initiatief of deze activiteit niet in ons omgevingsplan past. Het is in deze gevallen de verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer om zijn of haar plan of activiteit aan de omgeving en belanghebbenden voor te leggen en te bespreken. De gemeente ondersteunt initiatiefnemers hierbij. Op deze wijze krijgt ‘participatie’ een belangrijke plek in het beoordelingsproces met als oogmerk de directe (woon)omgeving te betrekken bij de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving. 59
In de besluitvorming betrekken wij de uitkomsten uit de participatie. Concreet houdt dit in dat wij (college of gemeenteraad) besluiten alleen nemen als uit het participatieverslag blijkt hoe andere belanghebbenden uit de samenleving actief betrokken zijn. In het verslag laat een initiatiefnemer zien hoe zijn/ haar plan ingaat op de argumenten van omwonenden en belanghebbenden om bepaalde activiteiten wel of niet uit te voeren. Een verslag is geen weergave van standpunten en meningen over het plan, maar een weergave van de argumenten die zijn geleverd om een initiatief tot ontwikkeling te brengen. Op basis van de argumenten kan een initiatiefnemer gericht aanpassingen doen. Een initiatiefnemer hoeft niet letterlijk alles uit de participatie over te nemen. Er mag gemotiveerd worden afgeweken. Het definitieve oordeel over het plan wordt geveld door ons en/of de gemeenteraad. In de beoordeling kijken wij naar de volgende punten: • voldoet het plan aan de vereisten van participatie; • op welke wijze is er met de opmerkingen uit de participatie in het plan rekening gehouden; • draagt het plan met deze uitkomsten bij aan de kwaliteit van de leefomgeving.
Indien uit de stukken blijkt dat er sprake is van substantiële weerstand uit de omgeving van het plan en/of bij belanghebbenden kan dit voor ons aanleiding zijn het besluit aan te passen, te heroverwegen of geen medewerking te verlenen. Wij werken aan een plan hoe participatie door initiatiefnemers vorm en inhoud moet worden gegeven. In de volgende drie paragrafen beschrijven wij onze integrale visie en onze strategische keuzes, welke ambities wij waar willen maken en welke oplossingen wij voor de opgaven aandragen.
60
Kaart 9 Visiekaart Gemeente Nijkerk 2040
61
Bron: Gemeente Nijkerk, 2021
62
4.2
Nijkerk: een duurzame gemeente
4.2.1 Ons cultuurhistorisch erfgoed Het in stand houden en versterken van ons cultuurhistorisch erfgoed maken wij tot een uitgangspunt van deze Omgevingsvisie. Ons cultuurhistorisch erfgoed bestaat uit: • de rijks- en gemeentelijke monumenten, • de rijks- en gemeentelijke archeologische monumenten, • de cultuurlandschappen zoals beschreven in paragraaf 2.3 van deze visie. De historische-, belevings- en identiteitswaarde van ons cultuurhistorisch erfgoed zijn van groot belang. Naast dit belang oefenen ze tevens een sterke aantrekkingskracht uit op onze burgers en recreanten. Wij richten ons daarom op de instandhouding van en versterking van onze historisch waardevolle monumenten, archeologische waarden, stedenbouwkundige en landschappelijke structuren en overige waardevolle objecten (karakteristieke panden). Dat doen wij op de volgende manieren: 1. we koesteren het erfgoed en zetten het in als één van de leidende en inspirerende principes bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving; 2. onze gemeente kent een vijftal cultuurhistorische waardevolle parels4. Het gaat om: • de historische binnenstad van Nijkerk; • de polder Arkemheen; • landgoed Hoevelaken; • buurtschap Appel; • landgoed en lint Slichtenhorst. Ook het landschap om de parels heen is van belang. Het landschap biedt namelijk de context van de parel en vertelt het verhaal van de parel.
Wij overwegen in het omgevingsplan de daarvoor in aanmerking komende parels als stadsgezicht en/of cultuurhistorische landschappen te beschermen. Dit doet wij vanwege de schoonheid, de onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang van de samenstellende onroerende zaken of hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. Het kan hier bijvoorbeeld ook gaan om aantasting van de groenaanleg en (water)structuren die onderdeel uitmaken van de te beschermen karakteristieken van het beschermd gezicht. Op deze wijze voorkomen wij dat afbreuk wordt gedaan aan de parels van ons cultuurhistorisch erfgoed. De parels staan met ‘naam en begrenzing’ op de Visiekaart, pagina 61 aangegeven. De Omgevingswet biedt onze gemeenteraad de bevoegdheid instructies mee te geven aan locaties in het omgevingsplan om de genoemde parels in het omgevingsplan te voorzien van een extra beschermde status. 1. De historische binnenstad van Nijkerk Eén van de vijf parels is de prachtige, kleine historische binnenstad van Nijkerk. De stad is al in de middeleeuwen ontstaan. Nadat het dorp afgebrand was, werd er in de late middeleeuwen een compacte stad gebouwd. Deze werd steeds meer uitgebreid met
4
Notitie ‘Eigenheid en Karakter’, geschreven op initiatief van de dialooggroep 4 van het Nijkerkse project Samen aan Zet en de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. 63
bebouwing langs de toegangswegen. Het historische stratenpatroon en verkaveling is goed behouden gebleven en daardoor nog herkenbaar. De gebouwen zijn vaak voorzien van een zadeldak met de nok zowel evenwijdig aan de straat als gericht naar de straat. Alle gebouwen vertellen een verhaal over het leven in de stad. Zo zijn er ook gebouwen die herinneren aan de rijke periode die Nijkerk gekend heeft, dit in de vorm van pakhuizen ( vooral voor de tabakshandel). Er bevinden zich hier veel rijks- en gemeentelijke monumenten, met als hoogtepunt de Grote Kerk met haar orgel en toren met carillon. Ondanks dat niet alle gebouwen een monumentale status hebben leveren zij ook een belangrijke bijdrage aan de historische stad dankzij hun architectuur, geleding, detaillering en materialisering. Met name ontwikkelingen in en direct aansluitend aan deze historische kern vragen een sterke sturing op samenhang en ruimtelijke kwaliteit met de bebouwing en de openbare ruimte van deze binnenstad. De stedenbouwkundige opzet van inbreidingsplannen en inrichtingsplannen voor de openbare ruimte zijn volgend op de kwaliteiten van de binnenstad; pandsgewijs, verticaal geleed, afgedekt met kappen en uitgevoerd in natuurlijke materialen als baksteen en hardsteen. Op deze wijze knopen wij oude en nieuwe kwaliteiten via openbare ruimte aan elkaar. 2.
Polder Arkemheen De polder met haar extreme openheid kenmerkt zich door terpjes, een eeuwenoude kenmerkende slagenverkaveling, oorspronkelijke blokverkaveling, de sloten en kreken en het restant van wat eens een kanaal van Karel van Gelre van de Zuiderzee naar de Rijn had moeten worden. Het gaat daarbij om het samenspel van de inspanningen van de bewoners en de invloed van de Zuiderzee. Deze elementen vormen de voedingsbodem van een uniek cultuurlandschap met een bijzondere flora en fauna. Het polderlandschap valt grotendeels onder bescherming van Europese regels, Natura 2000. In de Provinciale omgevingsverordening is het gebied tevens aangewezen als weidevogel- en ganzenrustgebied. Ontwikkelingen in dit gebied worden met grote terughoudendheid toegestaan en respecteren de verkaveling, de cultuurhistorie en de openheid van het gebied. Polder Arkemheen bestaat vanaf de veertiende eeuw. Dijken en kaden werden aangelegd ter bescherming van lage landen. Voordat het gebied werd ingepolderd was de polder van Arkemheen een veengebied. Arkemheen is een bijzonder open landschap van rust en ruimte met weinig bebouwing en weinig opgaand groen. De open graslanden met een hoog waterpeil herbergen beschermde natuurgebieden van internationaal belang (Nationaal Landschap en Natura 2000).
Door stedelijke groei (voornamelijk vanuit Bunschoten en Amersfoort-Vathorst) komen de rust en de openheid enigszins onder druk te staan. Met name de open verbinding tussen de polder Arkemheen en de polders in de omgeving van de Eem (‘de Wespentaille’) wordt steeds smaller. Na de vrijwillige ruilverkaveling (10 jaar terug?) is het reservaat (kerngedeelte N2000 gebied) gedeelte geheel natuur geworden en zijn de landbouwgronden verplaatst naar de randen (en elders) van de Arkemheen. Hierdoor kon het waterpeil aangepast worden aan de natte natuurdoelen in dit reservaatgedeelte. Het beschermde weidevogelgebied (Natura 2000) is zodoende van hoge kwaliteit. De water- en rietmoerasgebieden vormen een samenhangende structuur met waardevolle natte natuur.
64
3. Landgoed Hoevelaken Het open slagenlandschap van Hoevelaken wordt onderbroken door Landgoed Hoevelaken. Dit landgoed, dat wel de langgerekte vormen van het slagenlandschap volgt, bestaat uit Huize Hoevelaken in het zuiden en ten noorden daarvan het Hoevenlakense Bos. Het huis en directe omgeving is in particuliere handen. Het bos is eigendom van Geldersch Landschap en Kastelen. Huize Hoevelaken heeft een aantal voorgangers gehad voordat het zijn huidige vorm kreeg. In de vijftiende eeuw stond hier al een kasteel. Uiteindelijk werd in 1925 het uiteindelijke huis gebouwd. De omliggende tuin en het park, met bijbehorende ommuurde moestuin en koetshuis, is een ontwerp uit het einde van de zeventiende eeuw. Met het ontwerpen van het nieuwe huis werd ook de tuin en het park aangepakt. De architect heeft elementen van het oude ontwerp behouden en nieuwe toegevoegd in de stijl van de Engelse Landschapstuin. Na het strakkere park wordt het landgoed richting het noorden steeds wilder. Het Hoevenlakensebos tussen het huis en de Nijkerksestraat bestaat uit lanen met monumentale bomen, paden, vijvers, oude akkers omzoomt door houtwallen en kleine graspercelen. Dit gedeelte ligt wat hoger op zanderige gronden. De zichtlijnen die hier naar het huis lopen zijn van groot belang. Ten noorden van de Nijkerksestraat is het meest ‘wilde’ stuk van het bos.
Dit gedeelte van het bos heeft een zeer vochtige bodem, waardoor er een broekbos ontstaan is. Elk onderdeel van het Hoevenlakensebos heeft haar eigen natuurwaarden. Het noordelijke gedeelte is bijvoorbeeld een rustgebied voor reeën. Ten zuiden van het huis en de Westerdorpsstraat ligt ook nog een stuk natuurgebied. Dit gebied is altijd verpacht geweest en gebruikt voor agrarische activiteiten. Inmiddels heeft het Geldersch Landschap als eigenaar een deel van deze gronden ingericht voor natuurdoeleinden. Het landgoed is beschermd, als rijksmonument en sommige bijgebouwen als gemeentelijk monument. In 2019 en 2020 is er met bewoners en belanghebbenden een ontwikkelvisie opgesteld voor het bosgebied en omgeving. Doel is om de recreatieve capaciteit van de omgeving van het landgoed te vergroten, de recreatieve druk beter te verdelen en de historische en ecologische waarden te behouden en te versterken. De uitbreiding is gericht op de lokale bevolking. De uitvoering is reeds gestart. Het zuidelijke deel wordt met enkele extra wandelpaden paden ontsloten. In het middendeel worden paden ontvlochten voor met name fietsers en wandelaars en is er een doorsteek ruiterpad en een kidsklompenpad gerealiseerd. Het noordelijk deel van het landgoed behoudt alleen de natuurfunctie. 4.
Buurtschap Appel De buurtschap Appel ligt in het oostelijke deel van ons landelijk gebied en is al lang bewoond. Dit blijkt wel uit de nog deels intacte ringwalburcht uit de vroege middeleeuwen. De buurtschap ligt in het overgangsgebied van de hooggelegen Veluwe naar het veenontginningslandschap van Zwartebroek. Appel heeft historisch agrarisch cultuurlandschap; eeuwenoude boerderijen met weilanden en akkers worden afgewisseld door hakhoutranden, moerasbosjes en hier en daar snippers heide. Dit cultuurlandschap is een zogenaamd kampenlandschap dat in de middeleeuwen is ontstaan. De vele hoog gelegen dekzandruggen in het gebied boden de middeleeuwse boeren goede plaatsen om hun akkers of kampen op aan te leggen. De lager gelegen delen werden voor bijvoorbeeld als hooilanden gebruikt en de heidegronden als graaslanden voor de schapen of om plaggen 65
af te steken. Vrijwel al deze goederen waren kloosterbezit. Twee Duitse kloosters uit Elten en Paderborn hadden hier tientallen boerderijen in eigendom. Rond de eeuwwisseling van de 18de naar de 19de eeuw verdwenen deze machtsverhoudingen. De kloosters verdwenen en hun bezittingen vervielen aan de Staat. Grote delen van Appel kwamen in handen van grootgrondbezitters. De grootgrondbezetters in deze regio beheerden hun gronden erg terughoudend met weinig vernieuwingen. Hierdoor zijn de oude structuren, die teruggaan tot de middeleeuwen, in het landschap nog goed herkenbaar en beleefbaar. Niet alleen het landschap is goed bewaard gebleven, ook voor de erven met hun bebouwing geldt dit. Enkele erven, zoals hoeve Ahof, zijn dan ook beschermde Rijksmonumenten. Daarnaast zijn er ook nog twee archeologische monumenten, namelijk de eerder genoemde ringwalburcht en de restanten van de voormalige kloosterboerderij ‘de Kemna’. Naast de cultuurhistorische waarden is dit gebied ook waardevol wegens zijn ecologische waarden zowel voor flora als fauna. Belangrijk is vanuit dat oogpunt ook de samenhang met de niet-ontgonnen heidevelden ten oosten van het kampenlandschap. Landgoed Appel werkt mee aan de realisering van een ecologische verbinding tussen de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug . Een groot deel van Appel is in particuliere eigendom. Het wordt beheerd onder de naam BV landgoed Appel.
Landgoed Appel heeft in samenwerking met provincie Gelderland en de gemeente een Koepelplan (vaststelling 19 februari 2015) opgesteld. Dit plan is het kader om ontwikkelingen op het landgoed te beoordelen. 5. Landgoed en lint Slichtenhorst Ten zuiden van Nijkerk ligt buurtschap Slichtenhorst. Dit gebied is vermoedelijk in de 14de eeuw ontgonnen. In het lint Slichtenhorst komen twee landschappen samen; het westelijke gedeelte wordt gekenmerkt door het ‘slagenlandschap’ wat vervolgens ter hoogte van de Blokhuizersteeg over gaat in het ‘kampenlandschap’. Door deze twee landschappen heen slingert de Slichtenhorsterweg als een smal landweggetje. Langs deze weg staan vele monumentale boerderijen. Het slagenlandschap wordt gekenmerkt door strookvormige verkaveling lange houtelementen (elzensingels en houtwallen), beken, bospercelen, graslanden, akkerbouwlanden en natuurgebieden. Het is relatief grootschalig en wordt gekenmerkt door redelijke openheid. Voorheen lag hier veen, maar dat is verdwenen door het steken van turf en inklinking. Hier heeft dan ook mogelijk reliëfinversie plaatsgevonden. Door het reliëf in deze omgeving is de strokenverkaveling minder strak dan in ander veengebieden. Het slagenlandschap is al een eeuwenoud landbouwgebied waar van ongeveer 1650 tot 1850 vrij intensief tabak werd geteeld.
Het kampenlandschap wordt juist gekenmerkt door onregelmatige percelen omzoomd door beplanting en kleinschaligheid. Centraal in het kampenlandschap ligt de open Schavenouwereng met vijf rijksmonumentale boerderijen en een rijksmonumentaal landhuis. In dit gebied ontspringt de Brede Beek die door Slichtenhorst naar Nijkerk stroomt. Het gebied is net als Appel goed bewaard gebleven.
4.2.2 Opstellen programma omgevingskwaliteit In paragraaf 3.2.3 gaven wij aan dat ‘het bereiken en in stand houden van een veilige, gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit’ één van de maatschappelijke doelen van de Omgevingswet is. De wetgever vraagt ons dus niet alleen een veilige, gezonde fysieke 66
leefomgeving te bereiken en in stand te houden, maar ook te zorgen voor een goede omgevingskwaliteit. Een goede omgevingskwaliteit duidt op meer dan alleen het belang van cultuurhistorisch erfgoed, architectonische kwaliteit van bouwwerken, stedenbouwkundige kwaliteit en kwaliteit van natuur en landschap. Het gaat daarbij zowel om de menselijke beleving van de fysieke leefomgeving als om de intrinsieke waarden die de maatschappij toekent aan de identiteit van gebieden en aan dier- en plantensoorten. De zorg voor ons cultuurhistorisch erfgoed en de zorg voor ruimtelijke kwaliteit komen dus samen in de zorg voor een goede omgevingskwaliteit. In onze opvatting omvat de zorg voor een goede omgevingskwaliteit: 1. de (ruimtelijke) kenmerken en kwaliteiten van het gebied: Het gaat ons op dit onderdeel om het integrale belang van de hiervoor al geduide aspecten onder cultuurhistorisch erfgoed en ruimtelijke kwaliteit; 2. het versterken van de kwaliteiten, aanwezige wensen en belangen uit de omgeving: Het gaat ons op dit onderdeel om het stimuleren van activiteiten in de fysieke leefomgeving die bij kunnen dragen aan de kwaliteiten van het gebied en het landschap ter plaatse. Het is één van de leidende principes uit ons ‘Ja, mits…’ beleid (zie paragraaf 4.1.6); 3.
het betrekken van de omgeving door participatie: Het gaat ons op dit onderdeel initiatiefnemers aan de voorkant van het proces te adviseren en uit te dagen om hun plannen met zo veel mogelijk consensus te realiseren. Met consensus bedoelen wij dat dit zoveel mogelijk gebeurt in overleg en samenspraak met de omgeving, dat wil zeggen omwonenden, maar ook instanties die er een belang hebben. Als het proces aan de voorkant goed wordt doorlopen is de verwachting dat de beoordelingsgerichte advisering als sluitstuk soepel zal verlopen. De werkwijze om vroeg in het proces te streven naar consensus, zal naar verwachting minder aanleiding geven tot bezwaar en beroep. Ons geldend beleid voor de omgevingskwaliteit is vastgelegd in enkele verschillende documenten. Het betreft de Welstandsnota, inclusief de Ruimtelijke atlas, het Landschapsontwikkelingsplan, de Cultuurhistorische waardenkaart, de beeldkwaliteitsplannen en onze verordeningen, waaronder begrepen de erfgoedverordening. Niet alle regels uit deze beleidsplannen en verordeningen integreren wij in ons omgevingsplan. Dit maakt het omgevingsplan zwaar en minder goed lees- en bruikbaar. Deze plannen integreren wij in een afzonderlijk programma omgevingskwaliteit. Het opstellen van dit programma benutten wij tevens om ons geldende welzijnsbeleid te actualiseren en het begrip ‘omgevingskwaliteit’ normatief uit te werken.
Met dit programma beschikt de gemeentelijke adviescommissie tevens over een concreet programma, als uitwerking van de omgevingsvisie, om aanvragen voor omgevingsvergunningen aan te toetsen. Met het programma omgevingskwaliteit komen wij tevens tegemoet aan de toezegging aan de gemeenteraad van 25 juli 2019 om aan de slag te gaan met de visie op ons cultureel erfgoed, de waarde, de kernkwaliteiten en de gereedschapskist om het cultureel erfgoed te beschermen.
4.2.3 De rol van de gemeentelijke adviescommissie Onze adviescommissie omgevingskwaliteit (zie ook paragraaf 3.2.3) speelt een belangrijke rol in de advisering van het gemeentebestuur over initiatieven die betrekking hebben op ons 67
cultuurhistorisch erfgoed en de ruimtelijke kwaliteit. Met de al eerder genoemde beleidsplannen in paragraaf 4.2.2 heeft de adviescommissie voldoende instrumenten om initiatieven en activiteiten in de gemeente te toetsen op ruimtelijke kwaliteit. Wij bieden ruimte voor initiatieven uit de samenleving. In paragraaf 4.1.6 hebben wij toegelicht initiatieven uit de samenleving te willen bevorderen door uit te gaan van een ‘ja, mits’ houding ten opzichte van nieuwe initiatieven. Ons ‘dynamische afwegingskader’ biedt kansen aan initiatiefnemers om met plannen te komen. In paragraaf 4.1.6 beschreven wij al vijf principes waar wij initiatieven aan toetsen. Eén van de leidende principes uit ons afwegingskader is dat behoud van het cultureel erfgoed als onderdeel van de kwaliteiten van de gemeente voorop staat en dat de activiteit dient bij te dragen aan de kwaliteiten van het gebiedsprofiel en/of het landschap ter plaatse zoals beschreven in hoofdstuk 5. Het te ontwikkelen initiatief dient een duidelijke bijdrage te leveren aan de gemeentelijke omgevingskwaliteit. Het advies van de commissie betrekken wij in deze toets.
4.2.4 Omschakeling naar gebruik duurzame energiebronnen en aanpassingen aan klimaat De opgave om in 2050 energieneutraal te zijn is vastgelegd in de Routekaart Nijkerk Energieneutraal 2050. De thema’s waar op wordt ingezet, zijn: duurzame opwek, aardgasvrij & energiebesparing, duurzame mobiliteit. De strategie is als volgt: 1. we verkleinen en verduurzamen het aandeel verbruikte energie, door in de gebouwde omgeving de energievraag te verkleinen en over te stappen op aardgasvrij, en ook verkleinen we de energievraag van mobiliteit. In 2018 bedroeg het totale energieverbruik in de gemeente 3.699TJ; 2. we vergroten het aandeel duurzaam opgewekte energie, in eerste instantie middels zonneen windenenergie, waarbij zon zowel op daken, restgronden als op land. Daarnaast benutten we de mogelijkheden voor het opwekken van andersoortige duurzame energie, bijvoorbeeld duurzame warmte. In 2018 werd al ongeveer 200 Tera Joule (TJ) aan duurzame energie opgewekt. Dat geschiedt vooral met zonnepanelen op daken van (agrarische) bedrijven en woningen. Begin 2020 is onderzocht hoeveel duurzame energie opgewekt zou kunnen worden op daken, restgronden en door middel van het overkappen van grote parkeerterreinen in de gemeente. Dat blijkt maximaal ongeveer 260 TJ te zijn. Deze hoeveelheid zal niet ineens beschikbaar zijn.
Ons streven is om de komende jaren de opwek geleidelijk te laten toenemen tot het maximum van 260 TJ in 2030. Daarnaast is het onze ambitie om in 2030 minimaal 280 TJ extra aan de opwek van duurzame energie te realiseren in de vorm van ten minste twee windturbines en maximaal veertig hectare aan zonnevelden. Hiervoor heeft de Raad mei 2020 een drietal zoekgebieden aangewezen: • een zoekgebied voor (netto) maximaal 40 hectare aan zonnevelden, westelijk direct langs de A28 en ten zuiden van de Bunschoterweg; • een tweetal zoekgebieden langs de A28 voor ten minste 2 windturbines. Deze locaties staan weergegeven op kaart 10 ‘Zoeklocaties zonnevelden en windturbines’ en op onze Visiekaart Gemeente Nijkerk 2040, pagina 61. In samenhang daarmee wordt gezocht naar een locatie voor een 150 kV onderstation en voor grootschalige energieopslag. 68
Kaart 10 ‘Zoeklocaties zonnevelden en windturbines’
Bron: gemeente Nijkerk, 2020
Streven is om in 2030 circa 640 TJ aan duurzame elektriciteit in de gemeente Nijkerk op te wekken. Dit komt overeen met de opgave voor de gemeente Nijkerk in de Regionale Energiestrategie Foodvalley (raadsbesluit van 24 juni 2021).
4.2.5 Aardgasvrij Door onze gebouwen aardgasvrij te maken verminderen we de uitstoot van CO2. Zo dragen we ons steentje bij om te voorkomen dat de aarde nog verder opwarmt. Dit betekent dat we dingen in ons dagelijks leven anders gaan doen. Van koken en verwarmen met aardgas gaan we over op groene, duurzame warmteoplossingen. Deze verandering wordt ook wel de ‘warmtetransitie’ genoemd. De warmtetransitie is niet van de één op de andere dag afgerond. Het is een proces waar veel bij komt kijken. We hebben dan ook bijna dertig jaar de tijd voor deze verandering. Om de warmtetransitie in gang te zetten, hebben wij samen met deskundigen een ‘Transitievisie Warmte’ opgesteld. Alle andere gemeenten in Nederland stellen een vergelijkbare visie op.
69
Deze Transitievisie Warmte schetst de manier waarop we de komende dertig jaar aan de slag gaan om gebouwen in onze gemeente aardgasvrij te maken. We geven antwoord op vragen als: hoe kunnen we aardgasvrij worden met zo min mogelijk kosten en overlast voor onze samenleving? Waar kunnen we dan beginnen? En wat is daarvoor het meest geschikte moment? Hoe staan wij er voor De warmtevraag in Nijkerk ziet er momenteel als volgt uit:
Afbeelding 3: Warmtevraag in gemeente Nijkerk (Klimaatmonitor)
Bron: Gemeente Nijkerk
47% van het aardgasverbruik vindt plaats in woningen. Gemeente Nijkerk heeft ruim 43.000 inwoners, die samen in ongeveer 17.700 woningen wonen. In deze huizen is aardgas momenteel – net als in heel Nederland – nog steeds de voornaamste bron voor verwarming, koken en warm water. Ruim een derde (34%) van de woningen in onze gemeente is jonger dan 30 jaar. 71% van de totale woningvoorraad is koopwoning en 29% is huurwoning, waarvan het grootste deel wordt verhuurd via woningcorporaties WSN en De Alliantie (in Hoevelaken). Wat zijn de mogelijke oplossingen in de gemeente Nijkerk Welke oplossingen in de gemeente Nijkerk kansrijk zijn, is te zien op kaart 11 ‘Warmtetransvisie Gemeente Nijkerk’. Deze kaart noemen we de WAT-kaart. Om de WAT-kaart goed te begrijpen is het belangrijk om in het achterhoofd te houden dat deze kaart geen eindbeeld weergeeft. Het laat zien welke warmteoplossingen op dit moment in beeld zijn. Er worden nu nog geen definitieve keuzes gemaakt voor warmtenetten. Voor de wijken waar dat tot een mogelijkheid behoort, moet nader onderzoek worden gedaan; De grens per gebied ligt nog niet vast.
Als het praktischer is om een gebied aan te sluiten op een warmteoplossing van het naastgelegen gebied, dan kan de grens anders lopen; De warmtevraag op bedrijventerreinen is minder overzichtelijk dan in woonwijken, omdat er vaak ook warmte of koude nodig is voor industriële processen. Dit is geen onderdeel van de
70
Transitievisie Warmte. De industrie is gebonden aan aparte afspraken uit het Klimaatakkoord. Wel proberen we waar mogelijk de koppeling met de industrie te maken.
Kaart 11 Warmtetransvisie Gemeente Nijkerk
Bron: Gemeente Nijkerk, 2021
Waar gaat onze aandacht naar uit Om inwoners mee te krijgen in de warmtetransitie leggen we de nadruk op maatregelen waar wij geen spijt van krijgen. Het zijn maatregelen die in elk scenario gunstig zijn, ongeacht het warmtealternatief waar later voor wordt gekozen. Het zijn ook maatregelen die voor meer wooncomfort zorgen of bijdragen aan een reductie in het energieverbruik. Hierbij moet voornamelijk worden gedacht aan isolatiemaatregelen die zorgen voor meer wooncomfort en leiden tot een besparing in het energieverbruik. Maar ook de overstap naar elektrische apparaten en de aanschaf van zonnepanelen valt hieronder, omdat wij deze mogelijkheden ook benutten. Aanvullend onderzoek Voor een aantal buurten geldt dat een warmtenet tot de mogelijkheden behoort. Voor deze buurten voeren we een nader onderzoek uit, waarbij ook heel expliciet inspraak van inwoners wordt meegenomen. We kijken naar de ruimte voor ondergrondse infrastructuur en zoeken uit of de aanwezige warmte nuttig en voldoende in te zetten is. Ook brengen we in beeld hoe dit warmtenet eruit zou komen te zien en wat het gaat kosten. Op basis van deze complete informatie hakken we de knoop door. In de wijken gaan we rekening houden met een toename in ruimtegebruik om de ontwikkeling naar all-eletric (of warmtenetten) mogelijk te maken.