CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

Consultatie herziening Woonvisie 2020+ - Bijlage 4 Woonconcepten Goedkope Koop (rapport Springco)

Commissie II 23 mei 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Herziening Woonvisie 2020+11.903 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Woonconcepten goedkope koop Gemeenten Putten en Nijkerk Springco Urban Analytics RebelGroup Beyond Now 2 mei 2023

Inhoud Woonconcepten goedkope koop

Team en contact

Conclusies en overwegingen 1.

Aanleiding en vraag

3

2.

Afwegingskader

5

3.

Overwegingen

13

Gert Jan Hagen 06 51592368 hagen@spring-co.nl

Onderzoeksverslag 4.

Onderzoeksaanpak

16

5.

De context

18

6.

4.1 Algemeen

19

4.2 Vraag naar en aanbod van goedkope en betaalbare koopwoningen

20

4.3 Doelgroepen voor goedkope en betaalbare koopwoningen

21

4.4 Marktconformiteit van goedkope en betaalbare koopwoningen

22

4.5 Visie van betrokken partijen

23

Maatregelen

Antoinette Kemper 06 22521805 Antoinette.Kemper@Rebelgroup.com

24

5.1 Aanbodgestuurde maatregelen

25

5.2 Clusters van maatregelen

26

Alex Sievers

5.3 Aanvullende mogelijkheden

30

06 50685175 alex@beyondnow.nl

Bijlagen

1.

Beleid ten aanzien van goedkope koop in Putten en Nijkerk

32

2.

Inventarisatie van maatregelen

35

3.

Doorstroming

45

1

Aanleiding en vraag

Woonconcepten goedkope koop 1. Aanleiding en onderzoeksvraag De gemeente Putten en Nijkerk beogen in hun woningbouwprogramma sociale en betaalbare koopwoningen te realiseren. Dit zijn woningen met de prijsgrenzen, zoals in de tabel hiernaast vermeld. In de praktijk stuit dit op problemen, zowel aan de realisatiekant (bouwkosten) als aan de marktkant (marktwaarde ligt aanzienlijk hoger dan de verkoopprijs), waardoor de goedkope woningen niet beschikbaar komen/ blijven voor de doelgroep. Beide gemeenten hebben ons de volgende vraag gesteld. Welke (innovatieve) oplossingen maken het mogelijk om sociale en betaalbare koopwoningen van voldoende kwaliteit te realiseren die ook beschikbaar blijven voor de doelgroep en waarbij het voor bewoners ook interessant is om op termijn door te stromen? In deze rapportage geven we inzicht in de mogelijkheden om deze woningen te realiseren. Daarbij gaan we in op de volgende aspecten: • • • • • • •

Inzicht in de omvang van de doelgroep voor deze woningen. Inzicht in het aanbod van goedkope koopwoningen in de voorraad. Voor- en nadelen van verschillende instrumenten/ concepten. Rol van de gemeente: consequenties voor capaciteit/ organisatie en financiën. Rol, visie en mogelijkheden van ontwikkelende partijen en corporaties. Wat is het perspectief van de consument? Voorbeelden en ervaringen van gerealiseerde concepten in Nederland.

Prijspeil 2023 Sociale koop Betaalbare koop Middeldure koop Dure koop

<270k 270k-350k 350k-450k >450k

De prijsgrenzen betreffen de geïndexeerde maximale woningprijzen uit de woonvisie van de gemeente Putten 2020-2025 (raadsbesluit 2 februari 2023). Deze zijn in het onderzoek als uitgangspunt genomen. De gemeente Nijkerk indexeert jaarlijks. De huidige prijsgrenzen (2023) zijn: • sociale koop € 219.000 • middeldure koop laag € 301.000 • middeldure koop hoog € 429.000. Op dit moment ligt een voorstel voor om sociale koop te verhogen naar € 260.000 en middeldure koop laag naar € 320.000 Het onderwerp van onderzoek betreft sociale en betaalbare koopwoningen. De gemeente Nijkerk wil maximaal 5% sociale koop en 10% middensegment laag (koop en huur) realiseren. Bij de gemeente Putten is dit 15% sociale koop en 15% betaalbare koop.

Op basis van dit inzicht bent u in staat een bestuurlijke afweging te maken hoe goedkope betaalbare woningen kunnen worden gerealiseerd en welke rol de gemeenten hierin innemen. U kunt op basis hiervan het gesprek aangaan met de ontwikkelende partijen. De hoofdstukken 1 t/m 3 geven onze conclusies en overwegingen weer. De hoofdstukken 4 t/m 6 bevatten de resultaten van het onderzoek. De bijlagen bevatten enkele specifieke uitwerkingen/ overzichten.

4

2

Afwegingskader

Woonconcepten goedkope koop Overwegingen Dit onderzoek heeft als doel om u handvatten te geven voor een bestuurlijke afweging hoe goedkope/ betaalbare koopwoningen kunnen worden gerealiseerd en welke rol de gemeenten hierin in kunnen nemen. De maatregelen moeten passend zijn bij de kwantitatieve en kwalitatieve opgave binnen de gemeenten Putten en Nijkerk. Voordat we daarvoor concrete maatregelen benoemen, geven we enkele overwegingen op basis van de gesprekken met de stakeholders. 1.

Marktconformiteit. Dit uitgangspunt wordt door alle partijen onderschreven. Wanneer de prijs van een woning onder de marktprijs wordt aangeboden, wordt een situatie gecreëerd waarbij zonder aanvullende maatregelen de koper bij latere doorverkoop het verschil tussen marktwaarde en aankoopprijs ontvangt. Oftewel een subsidie voor de eerste koper. Marktconformiteit betekent dat een eengezinswoning van 90-100 m2 zonder aanvullende maatregelen niet in de sociale koop (< € 270.000) kan worden aangeboden. In de betaalbare koop (< € 350.000) is dit nog wel mogelijk. Sociale koopwoningen voor 1- en 2 persoonshuishoudens met een oppervlak van 50-60 m2 zijn marktconform te realiseren.

2.

Complexiteit. Maar al te gemakkelijk ontstaan in de zoektocht naar mogelijkheden om de toegankelijkheid van goedkope en betaalbare koopwoningen te vergroten verschillende oplossingen, die de vrijheden van kopers op de woningmarkt belemmeren. Denk daarbij aan waardedelingsmechanismen, die taxaties vereisen, aparte regels stellen aan de financiering, geclausuleerde verkoop, etc. Daarbij speelt ook handhaving een rol. Wat als de verkoop van de woning niet precies voldoet aan de regelgeving? Wordt dat dan gehandhaafd? Is er een boeteclausule? Regelgeving lijkt aantrekkelijk, maar staat het doel in verhouding tot de middelen?

3.

Bestaande woningvoorraad. Nieuwbouw is maar een hele kleine toevoeging op de totale woningvoorraad. Belangrijk is om de relatie tussen nieuwbouw en bestaand vastgoed bij het beleid in acht te nemen. Er zijn veel grote betaalbare woningen bij ouderen in gebruik. De inzet op doorstroming zal effect hebben op het vrijkomen van betaalbare koopwoningen in de woningvoorraad. Dit zal effectiever en financieel aantrekkelijker kunnen zijn dan het nieuwbouwen van goedkope koopwoningen.

4.

Innovatie. Kostprijsreductie door industrialisatie en standaardisatie. De ontwikkelingen rond modulaire bouw en conceptwoningen gaan razendsnel. Bovendien scoren deze erg goed op energieverbruik, klimaatbestendigheid en circulariteit. In de markt wordt verwacht dat dit leidt tot een kostenreductie. Bij wie de baten van deze lagere kosten terechtkomen (de eerste koper, de ontwikkelaar) is afhankelijk van de uitwerking in de anterieure overeenkomst en/of de doelgroepenverordening. De woning zal vervolgens de prijs in de markt volgen.

5.

Zelfwerkzaamheid.. Lagere prijzen zijn mogelijk door gebruik te maken van menselijk kapitaal. Vooral in dorpse omgevingen beschikken veel bewoners over technische vaardigheden en velen van hen bouwen hun huis in de avonden, weekenden en vakanties. Wanneer deze inzet efficiënt kan worden georganiseerd, zal dit leiden tot een grotere toegankelijkheid van koopwoningen voor starters op de markt. 6

Woonconcepten goedkope koop Clusters van maatregelen De maatregelen om de toegang tot de koopmarkt te verbeteren zijn in hoofdlijnen in te delen in aanbodgestuurde maatregelen gekoppeld aan het vastgoed (vergroten van het aanbod van sociale en betaalbare koopwoningen) en vraaggestuurde maatregelen gekoppeld aan de koper (stimuleren van de vraag naar sociale en betaalbare koopwoningen). De gemeenten Putten en Nijkerk bevinden zich net als veel andere woningmarktgebieden in Nederland in een krappe woningmarkt. Dat betekent dat de vraag veel groter is dan het aanbod met als gevolg een sterk gestegen woningprijs als gevolg van schaarste. Het toevoegen van aanbod helpt om de prijs minder hard te laten stijgen. Het stimuleren van de vraag heeft juist een prijsopdrijvend effect. Daarom ligt het in een krappe woningmarkt voor de hand vooral in te zetten op aanbodgestuurde maatregelen. Dit is de focus van deze studie. Deze zijn gekleurd in de tabel weergegeven.

Aanbodstimulering van betaalbare woningen

Betaalbare nieuwbouw toevoegen Nieuwbouw en/of bestaand Markconforme instrumenten

Nieuwbouw koop

Uit bestaande voorraad toevoegen

Aanvullende lening

Aanvulling op woonlasten

Verkoop huurwoningen Transformatie van vastgoed 6. Verkoop corporatiebezit 7. Splitsen van woningen 8. Doorstroming

Nieuwbouw en/of bestaand

Nieuwbouw en/of bestaand

1. Doelgroepenverordening 2. Nieuwbouw binnen segment 3. Kostprijsverlaging 4. Scheiding grond/ opstal 5. Huur/koop varianten 9. Fonds/ Maatschappelijk Gebonden Eigendom (MGE) Niet-marktconforme

instrumenten Gevolgen woningmarkt

Ontspanning prijs door extra aanbod Aanbod onder marktprijs trekt speculanten. Antispeculatiebeding nodig

Vraagstimulering door verruiming financiele mogelijkheden

Starterslening Premiekoop A NHG Ontspanning prijs door extra Prijsstijging Prijsstijging aanbod door extra door extra Reductie sociale voorraad tenzij vraag vraag compensatie

7

Woonconcepten goedkope koop Afwegingskader De clusters van maatregelen verschillen van elkaar ten aanzien van het doelbereik (realiseren en behouden van goedkope en betaalbare koopwoningen), het perspectief van de koper, de uitvoerbaarheid voor gemeente en derden (woningcorporatie, ontwikkelaar) en het financieel effect voor gemeente en derden. Deze hebben we weergegeven in de volgende tabel. Een toelichting staat eronder. In hoofdstuk 5 en in de bijlagen zijn de maatregelen verder toegelicht.

Afwegingskader Clusters van maatregelen

Bestaand Nieuwbouw

1. Doelgroepenverordening

Doelbereik Perspectief Uitvoerbaarheid Realiseren Behouden koper Gemeente Derden + + 0 + -

Financieel Gemeente Derden 0 -

Opmerkingen Realisatie bij ontwikkelende partijen

2. Nieuwbouw binnen segment

+

0

+

+

+

0

0

Kleine woningen

3. Kostprijs verlaging

+

-

+/0/-

-

0

0

0

Zelfwerkzaamheid

4. Scheiding grond/opstal

+

+

0

-

0

0

0

Complex product

5. Huur/koop varianten

0

+

+

+

+

0

+

Gericht op instappen op de koopmarkt

6. Verkoop corporatiebezit

+

0

+

+

+

0

+

Compensatie van sociale huurwoningen

7. Splitsen van woningen

+

+

+

-

-

+

+

Afhankelijk van iedere unieke situatie

8. Doorstroming

0

+

+

+

+

+

0

Sturing met bouwprogramma

9. Fonds/ MGE

+

+

0

0

0

0

-

Professionele ondersteuning

+ = positief/ hoog, 0 = neutraal/ gering effect, - = negatief/ laag

1. De doelgroepenverordening is een publiekrechtelijke verordening en regelt de maximale koop- en huurprijs, de inkomensdoelgroep en de instandhoudingstermijn van onder meer de goedkope en betaalbare koopwoningen. De gemeente stelt vast, de ontwikkelaar is hieraan gebonden en de uitwerking wordt vastgelegd in de anterieure overeenkomst met de ontwikkelaar. De ontwikkelaar moet binnen deze kaders de goedkope en betaalbare koopwoningen realiseren, waarbij winst op een dure woning kan dienen als compensatie voor een eventueel verlies op een goedkope woning. De projectontwikkelaar zal dan compensatie zoeken in het hoogste segment, waardoor de betaalbare hoekwoning waarschijnlijk niet gebouwd zal worden. De programmamix is erg bepalend of het mogelijk is deze goedkope en betaalbare woningen te realiseren. De gemeente loopt geen risico, maar is wel afhankelijk van de feitelijke realisatie door marktpartijen. De regeling vergt weinig ambtelijke capaciteit. Handhaving (de woningen moeten bij doorverkoop binnen de instandhoudingstermijn van bv 10 of 15 jaar binnen het prijssegment blijven) zal lastig kunnen zijn. De koper kan een goedkope woning bemachtigen, maar wordt belemmerd in zijn vrijheid deze marktconform binnen de instandhoudingstermijn te verkopen. Dit zal vertragend werken op doorverhuizing.

8

Woonconcepten goedkope koop Afwegingskader 2. Nieuwbouw binnen segment. Nieuwbouw binnen het goedkope en betaalbare segment is (nog) mogelijk. Dit geldt voor geprefabriceerde kleine woningen voor 1- en 2persoonshuishoudens van 51 m2 GBO voor € 130.000 (ex btw, ex grond) en, in vergelijking tot de reguliere woningvoorraad, kleinere grondgebonden eengezinswoningen van 78 m2 GBO voor € 180.000 (ex btw, ex grond). De reguliere bouwers geven aan ook dit prijsniveau te kunnen bieden. De woningen zullen bij een waardeontwikkeling die hoger is dan inkomensstijging uit het sociale/ betaalbare koopsegment groeien. Het perspectief vanuit de koper is positief, maar de woningen zijn kleiner dan men gewend is. Dat is een marktrealiteit. De toepassing is goed uitvoerbaar en is financieel neutraal. Verdere rationalisatie, grotere bouwstromen en vereenvoudiging van procedures maken het mogelijk om binnen het segment ene hogere kwaliteit te realiseren. 3. Kostprijsverlaging, is mogelijk door verdere rationalisatie, grotere bouwstromen, vereenvoudiging vergunningprocedures, meer gezamenlijke ruimtes, casco opleveren. Dit heeft een positief effect op de realisatie van goedkope woningen. De woning zal evenwel direct na oplevering een marktconforme waarde hebben. Het voordeel is voor de eerste koper en/of ontwikkelaar. Behoud als goedkope/ betaalbare woning is niet gegarandeerd.

Voor een 1- en 2-persoonshuishouden is het een aantrekkelijk product. Voor een gezin die een grotere woning nodig heeft, is het niet altijd mogelijk om een goedkope of betaalbare woning in de markt te zetten, zelf als gebruik wordt gemaakt van kostprijsverlagende maatregelen. De maatregel vraagt inzet van de gemeentelijke organisatie (regelen van bouwstromen, vereenvoudiging procedures). Het financiële effect is neutraal. 4. Scheiding van grond/ opstal zorgt ervoor dat de aankoopsom daalt. De grond wordt in erfpacht uitgegeven. Daarvoor wordt een percentage over de waarde gevraagd (de canon), waarvan de hoogte door de aanbieder wordt bepaald. Er zijn constructies bekend dat deze start met een percentage van 0% en in de loop van de tijd oploopt. Deze vorm houdt rekening met een inkomensstijging van de koper. Het recht van erfpacht kan door de koper worden doorverkocht. Met deze vorm is de kans groot dat de woning (het recht van erfpacht) bereikbaar blijft voor de doelgroep. De waardeontwikkeling over de opstal komt bij de koper, de waardeontwikkeling over de grond bij de grondeigenaar. Ook staat de grondpositie langdurig op de balans bij de verkoper. Het perspectief van de koper is dubbel.

Aan de ene kant kan de woning worden verworven, aan de andere kant zullen veel kopers nooit een woning met erfpacht willen kopen, omdat dat het gevoel van eigenaarschap aantast en financiële onzekerheden met zich meebrengt (canonaanpassingen, taxaties). De uitvoerbaarheid is afhankelijk van de schaal waarop dit instrument wordt toegepast. Als het grondeigendom bij de gemeente rust en deze vorm wordt voor enkele woningen aangeboden, dan is de last (administratie, taxaties, canonaanpassingen) onevenredig groot. Financieel is de constructie aantrekkelijk vanwege de kasstroom, maar vooral vanwege de waardestijging van de grond. 5. Huur/ koopvarianten leiden niet tot de realisatie van goedkope koopwoningen, maar vervullen wel een functie bij het ‘instappen’ in de koopsector. De varianten: ‘eerst huren, dan kopen’ of C0-Kopen (huren en sparen) dragen bij aan de vorming van vermogen, waarmee in een later stadium dezelfde of een andere woning kan worden gekocht en dus minder financiering nodig is. Het is vaak een heldere regeling, waarbij de huurder weet wat hij krijgt. De maatregel is voor de partijen goed uitvoerbaar. Voor de gemeente zijn er geen financiële voordelen. Voor de aanbieder zijn deze er wel in de vorm van huurinkomsten. Toch vinden deze maatregelen nauwelijks plaats. Het is vooral de vraag voor aanbieders hoe deze vorm zich verhoudt tot direct verkopen. 9

Woonconcepten goedkope koop Afwegingskader 6. Verkoop van corporatiebezit kan om meerdere redenen aantrekkelijk zijn. Verkoop maakt financiële middelen vrij voor andere investeringen (duurzaamheid, woningen; in de interviews kwam naar voren dat de verkoop van 1 sociale huurwoning, de nieuwbouw van 2 sociale huurwoningen mogelijk maakt), het kan zorgen voor een aanpassing van de woningportefeuille aan de veranderende woningbehoefte (meer woningen voor ouderen, minder voor gezinnen), verkoop van woningen voorziet in een grote vraag vanuit de lokale gemeenschap en kopers zullen zelf gaan investeren in het verduurzamen en updaten van de woning. Daar tegenover staat dat de corporatie met de woningen al een doelgroep bedient en veelal behoorlijke wachtlijsten heeft voor de woning. Wanneer de corporatie wordt gecompenseerd voor verkoop met de nieuwbouw van een sociale huurwoning boven de overeengekomen taakstelling wordt aan dit bezwaar tegemoet gekomen. Dit hoeft niet aanvullend op de grote nieuwbouwlocaties, maar kan plaatsvinden op de kleinere herstructureringslocaties in de gemeenten. Marktconforme verkoop van een eengezinswoning zal net binnen het betaalbare segment kunnen. Omdat ook in de sociale koopsector een vraag naar dit product bestaat, kan dit alleen worden gerealiseerd wanneer aanvullend een korting kan worden gegeven, bijvoorbeeld met KoopGarant (Fonds/MGE).

In dat geval kan de woning ook langjarig in het segment worden behouden. Het perspectief van de koper is positief, de verkoop is goed uitvoerbaar (beide corporaties verkopen in meer of mindere mate al sociale huurwoningen) en het financieel resultaat is voor de verkoper positief, afhankelijk of er marktconform of niet marktconform wordt verkocht en of er wel of niet onrendabele nieuwbouw tegenover staat. 7. Splitsen van woningen maakt van een grote duurdere woning twee kleinere goedkopere woningen. Wanneer de woningvoorraad veel grote (gezins)woningen kent terwijl het aantal kleine huishoudens toeneemt, is dit een maatregel die behalve goedkope woningen ook het aantal woningen vergroot en de woningvoorraad meer in lijn brengt met de woningbehoefte. De uitvoerbaarheid is zwak als gevolg van het feit dat iedere woonsituatie uniek is en er geen grote productiestroom zal kunnen ontstaan. Daarnaast vraagt de maatregel extra parkeerruimte en dat is in de praktijk vaak lastig. Financieel aantrekkelijk is het zowel voor de gemeente (meer woningen bij een lage investering) als voor de verkoper (2 kleine woningen zijn in potentie meer waard dan een grote). De maatregel kan ook interessant zijn voor een oudere bewoner, die minder ruimte nodig heeft, wil blijven wonen in het huis en de woningwaarde deels te gelde kan maken. 8.

Doorstroming van ouderen van een grote koopwoning naar een kleinere koop- of huurwoning zorgt voor het vrijmaken van goedkopere koopwoningen. Het op deze manier vrijmaken van goedkopere koopwoningen is vaak effectiever en goedkoper dan het feitelijk bouwen van die goedkopere koopwoningen. Bovendien worden ouderen beter in hun woonbehoeften voorzien. Rekening moet wel worden gehouden met het feit dat veel ouderen prima wonen en lage lasten hebben. Dit leidt tot een lage verhuismobiliteit. Aan de andere kant zijn er ouderen die graag willen verhuizen, maar geen woning kunnen vinden. Dit zijn de rijpe appeltjes, die de focus moeten krijgen. Doorstroming leidt niet tot de toevoeging van goedkope/ betaalbare woningen, maar zorgt ervoor dat deze wel beschikbaar komen voor de doelgroep. Het kopersperspectief is positief. De oudere woningen zijn goedkoper en de koper kan hieraan zelf waarde toevoegen met het updaten en verduurzamen van de woning in de loop der tijd. De uitvoerbaarheid is positief. De gemeente kan het bouwprogramma aan laten sluiten op de vraag van ouderen, door middel van voorrangsregels (maar ook ontzorgen, inzet van een doorstroommakelaar, financiële prikkels als huurgewenning en voorlichting) kunnen corporaties en marktpartijen nieuwbouw voor deze groep beter toegankelijk maken en belemmeringen voor verhuizen wegnemen.

Financieel is doorstroming voor de gemeente aantrekkelijk. Het zorgt voor minder ruimtegebruik (kleine woningen bouwen in plaats van grote), waardoor de investeringen in bouw en grond aanzienlijk lager zijn. Bijlage 3 laat de potentie zien van doorstroming voor de gemeenten Putten en Nijkerk. 10

Woonconcepten goedkope koop Afwegingskader 9. Fonds/ Maatschappelijk Gebonden Eigendom (MGE) heeft betrekking op woningen die met korting (uitgestelde betaling) worden aangeboden met of zonder terugkoopregeling in combinatie met waardedeling. Bekende vormen zijn koopgarant (met terugkoopregeling), die door gemeenten en corporaties wordt toegepast en koopstart (geen terugkoopregeling) die vooral door marktpartijen wordt toegepast. De woningen met terugkoopregeling worden terugverkocht aan de verkoper, die de woningen weer met korting in de markt kan zetten, waarmee de woning in het goedkope/ betaalbare segment blijft. De woningen zonder terugkoopregeling krijgen bij doorverkoop een marktconforme waardering, waardoor ze uit het goedkope of betaalbare segment verdwijnen. Het consumentenperspectief is niet volledig positief. Weliswaar wordt de woning door de korting bereikbaar gemaakt, de verdere uitwerking verloopt niet altijd vloeiend. Bij de waardering van de woning staan de belangen van de verkoper en koper tegenover elkaar. Ook al is alles contractueel goed geregeld, toch heeft de koper soms het gevoel dat hij bij de terugverkoop benadeeld wordt. De uitvoerbaarheid is redelijk, mede als gevolg van de beschikbaarheid van professionele ondersteuning door licentiegevers als Stichting OpMaat. Daarentegen kunnen gemeenten dit niet opleggen aan corporaties en ontwikkelaars.

En corporaties en ontwikkelaars zien dit juist vaak niet als een interessant instrument. Een gemeente kan hier niet goed op sturen, tenzij ze het zelf ter hand neemt (bijv. in een fondsconstructie, op afstand van gemeente). Maar dat is weer heel complex en dus de vraag of de gemeente die rol wil hebben. Financieel is er sprake van beklemming: een corporatie moet middelen beschikbaar houden voor aankoop van de verkochte woning. Deze middelen kunnen niet in andere zaken worden geïnvesteerd. Naast de afzonderlijke maatregelen zijn ook combinaties denkbaar. Bijvoorbeeld de combinatie tussen corporatiebezit verkopen en Fonds/ MGE, waarbij een aanvullende korting wordt verleend en de woning in het goedkope segment blijft en toegankelijk is voor huishoudens met een inkomen tot € 65.000,--.

11

Woonconcepten goedkope koop Afwegingskader In opdracht van het ministerie van BZK is door RIGO een ‘Afwegingskader instrumenten betaalbare koop voor starters: een handreiking aan gemeenten’ gemaakt. Deze is tijdens ons onderzoek gepubliceerd. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/30/afwegingskaderinstrumenten-betaalbare-koop-voor-starters. Deze handreiking biedt een overzicht van de te nemen stappen om te komen tot passende instrumenten voor gemeenten. Voor de instrumenten Fonds/MGE, Scheiding grond/opstal, Financiering en Huur/koopvarianten geeft de handreiking een nadere toelichting met (reken)voorbeelden. Deze handreiking focust op de techniek en de gevolgen van toepassing van deze instrumenten. Het behandelt niet de bredere afwegingen die aan de orde zijn, waar ook doorstroming, woningsplitsing en zelfwerkzaamheid deel van uitmaken.

12

3

Overwegingen

Woonconcepten goedkope koop Er is een tekort aan goedkope en betaalbare koopwoningen. Het tekort in 2040 berekenden we op 445 woningen in Putten en 855 woningen in Nijkerk (zie blz 20). Op basis van onze analyse van de beschikbare instrumenten hebben we een afwegingskader samengesteld. Dit is belangrijk omdat er geen eenduidig goede oplossing is voor het vraagstuk. Iedere maatregel heeft voor- en nadelen. We geven u de volgende overwegingen mee. Bij de beleidsinstrumenten ligt de nadruk vooral op de nieuwbouw. Logisch, want dan bepalen de partijen welke woningen worden gebouwd. Maar de prijsvorming op de woningmarkt vindt in de bestaande voorraad plaats. De goedkope woningen zijn immers al lang gebouwd, maar zijn door de werking van de markt (vraag en aanbod, financieringsruimte) uit het sociale en betaalbare segment gedreven. Het kost veel inspanning om woningen tegen de markt in betaalbaar te houden. Naast vergroting van het woningaanbod kan eigenlijk alleen regulering (zoals bij sociale woningbouw) of grondeigendom (erfpacht) dit effectief bewerkstelligen. Het is de vraag of je deze (zware) instrumenten voor alleen een deel van de nieuwbouwwoningen zou moeten ontwikkelen en toepassen. Het grootste probleem volgens de geïnterviewden is dat op dit moment starters niet aan bod komen en óf hun heil elders moeten zoeken óf langer thuis moeten blijven wonen.

Dit is een vraagstuk van beschikbaarheid. Hoe kunnen zij het best/ snelst worden geholpen? Wij denken dat de volgende maatregelen daaraan het beste zullen bijdragen: 1. Marktconforme nieuwbouw van grondgebonden en gestapelde woningen voor 1- en 2-persoonshuishoudens en kleine gezinnen in bijvoorbeeld modulaire bouw met een oppervlak van 50-6 0m2.(zie blz 22) Deze woningen kunnen snel en marktconform worden gerealiseerd in het sociale koopsegment. De uitvoerbaarheid van deze maatregel is groot. 2. Verkoop van corporatiebezit. Dit vergroot direct het aantal beschikbare koopwoningen en het zijn ook vaak woningen waar de doelgroep op zit te wachten. Met de opbrengst kunnen nieuwe sociale huurwoningen worden gebouwd. De omvang van de sociale huurwoningvoorraad verandert hierdoor dus niet. Deze maatregel is marktconform en voldoet aan de vraag naar betaalbare koopwoningen. De uitvoerbaarheid van deze maatregel is groot. Jaarlijks kunnen aantallen met de corporaties worden overeengekomen. 3. Doorstroming. Dit is niet een instrument dat tot meer goedkope koopwoningen leidt, maar zorgt wel voor een grotere beschikbaarheid. In combinatie met een voorkeursbeleid (zowel voor de nieuwe woning voor senioren uit Putten/Nijkerk als voor de toewijzing van goedkope/ betaalbare koopwoningen die in de verhuisketen vrijkomen) wordt de lokale doelgroep bediend.

Doorstroming is afhankelijk van het bouwprogramma. Die verdient veel aandacht. Het hoge percentage betaalbaar en goedkoop in het streefwoningbouwprogramma gaat overigens ten koste van doorstroming. Juist duurdere woningen leiden tot langere verhuisketens en het beter benutten van ruimte in de woningvoorraad. 4. KoopStart. Deze maatregel met een korting op de aankoopprijs valt binnen Fonds/MGE en heeft in vergelijking met KoopGarant als voordeel dat er geen terugkoopverplichting is en goed kan worden toegepast door marktpartijen. De maatregel is voor kopers goed te begrijpen en maakt het mogelijk in te stappen op de koopmarkt. 5. Huur/koopvarianten. Deze varianten zijn gericht op het kunnen instappen in de koopmarkt wanneer het inkomen nog te laag is. De vorm is eenvoudig, begrijpelijk en leidt tot een spaarpot die later voor een koopwoning kan worden aangewend.

14

Woonconcepten goedkope koop De doelgroepenverordening, scheiding grond/opstal, Fonds/MGE (uitgezonderd KoopStart) en woningsplitsing zijn alle complexer. Ze vergen meer organisatie, investerend vermogen, regulering en handhaving. Toch kunnen situaties aan de orde zijn, waardoor deze maatregelen aan aantrekkelijkheid winnen. Denk bijvoorbeeld aan een plotselinge vraaguitval. Dan wordt scheiden van grond en opstal een serieuze mogelijkheid. Of het vrijkomen van woningen die zich goed en makkelijk laten splitsen en ook nog eens gelegen zijn nabij voorzieningen. Of het ontstaan van bovenlokale fondsen met een hoge mate van organisatorische en financiële capaciteit. Deze maatregelen schrijven we dus niet af, maar kunnen op een later moment alsnog in overweging worden genomen. We hebben stilgestaan bij het realiseren van goedkope en betaalbare koopwoningen en het behouden ervan. Het realiseren draagt direct bij aan de vraag vanuit de doelgroep. Of de betreffende woning bij toekomstige doorverkoop weer als goedkope woning wordt verhuurd, is voor de doelgroep minder relevant. Het mag ook een andere woning zijn. Belangrijk is dat er middelen zijn om telkens goedkope of betaalbare woningen op de markt te brengen. Deze middelen kunnen uit de opbrengsten van terugbetaling van een korting of afkoop van erfpacht worden gegenereerd.

15

4

Onderzoeksaanpak

Woonconcepten goedkope koop Onderzoeksaanpak Het vraagstuk van betaalbare koopwoningen speelt in praktisch alle gemeenten in Nederland. Om betaalbare koopwoningen te realiseren en blijvend voor de doelgroep te behouden zijn er verschillende knoppen om aan te draaien. Denk daarbij onder meer aan: • Kostprijsverlaging van de woning (industrialisatie, oppervlakreductie, kwaliteitsverlaging, casco, zelfbouw, collectief maken van ruimten) • Gronduitgifte (grondprijsverlaging, erfpacht, anti-speculatiebeding) • Subsidiering en latere terugbetaling bij verkoop (fondsvorming, KoopStart) • Aankoop en verkoop onder voorwaarden • Huur-koop/ kopen op termijn We hebben ervoor gekozen om het onderzoek langs twee lijnen uit te voeren: 1. Kwantitatieve analyse We hebben voor de gemeenten Putten en Nijkerk een analyse gemaakt van de verwachte vraag van huishoudens naar een goedkope of betaalbare woning, en van de mismatch tussen vraag en aanbod op middellange termijn (2040). 2. Interviews met de actoren: We hebben de stakeholders geïnterviewd over hun visie ten aanzien van het realiseren van goedkope koopwoningen, het blijvend bedienen van deze doelgroep en de vooren nadelen van de maatregelen. We interviewden tevens enkele starters in gerealiseerde projecten.

Het onderzoek heeft geleid tot een overzicht met de (financieel/ juridische) maatregelen die door de gemeenten Putten en Nijkerk kunnen worden ingezet om de goedkope koopwoningen te realiseren op een wijze die past bij de gemeenten. De vooren nadelen en risico’s van de verschillende maatregelen/ concepten brengen we in beeld vanuit het perspectief van de betrokken partijen.

We hebben de volgende personen gesproken: • Gemeenten Nijkerk en Putten • Nijkerk: Esther Heuting-Wenderich (wethouder wonen en RO) • Nijkerk: Peter van Straalen (senior beleidsmedewerker wonen) • Putten: Bertus Cornelissen (wethouder RO, volkshuisvesting en wonen) • Provincie Gelderland • Alexandra Norder (Projectleider Wonen regio Noord-Veluwe) • Corporaties in de gemeente Putten en Nijkerk • Woningstichting Nijkerk (WSN): Michiel van Baarsen (directeur- bestuurder) • Woningstichting Putten (WSP): Gerdien van der Ent (directeur-bestuurder) • Woningstichting Putten (WSP): Arjan de Heer (manager vastgoed) • Ontwikkelende partijen • BPD Bouwfonds : Harm Janssen (algemeen directeur Nederland) • Bouwbedrijf Timmer: Henk René Timmer (directeur) • Kondor Wessels: Roy Hasselerharm (directeur) • Systeembouwers • Startblock/ Smart Tiny Loft: Wim Jaquet (sales regio Utrecht) • Zelfbouw • Steenvlinder INC: Hans Sparreboom (initiatiefnemer) • Bewoners • Flexkopen, Aarle Rixtel • Steenvlinder INC De Nijverheid, Leiden • Koopgarant Nijkerk • Koop sociale huurwoning Nijkerk

17

5

De context

Woonconcepten goedkope koop 1. Algemeen Vraag en aanbod • De vraag naar woningen in de sociale en betaalbare koopsector is erg groot. Deze vraag wordt niet alleen uitgeoefend door startende jongere huishoudens. Ook empty nesters (55-75-jarigen) en ouderen (75+) oefenen vraag uit. • De gemeenten Putten en Nijkerk zien vooral een probleem bij de starters in de eigen bevolking. Zij hebben onvoldoende mogelijkheden om de woningmarkt te betreden, moeten lang wachten of vertrekken noodgedwongen naar elders. • In Putten is de vraag van jonge koopstarters 110 woningen per jaar en in Nijkerk 280 woningen per jaar. Hiertegenover staat een vrijkomend aanbod van 55 woningen in Nijkerk en 165 woningen in Putten per jaar. Daardoor ontstaat een jaarlijks tekort van 55 woningen in Putten en 125 woningen in Nijkerk. Dit zijn modelmatige berekeningen, gebaseerd op het woonwensenonderzoek. • Putten en Nijkerk hebben volgens onze geïnterviewden een koopcultuur. Startende huishoudens op de woningmarkt willen snel liefst een grondgebonden woning kopen en hebben er ook geld voor over. Ze lossen graag af om de schuld laag te houden. Dit vindt plaats in een relatief hechte samenleving waar mensen naar elkaar omzien en ook bereid zijn elkaar te helpen. Nieuwbouw en de bestaande voorraad • De bestaande voorraad is relevant.

De bevolking wijzigt, waardoor de vraag steeds meer afwijkt van het bestaande aanbod. Er is sprake van vergrijzing en een groei van 1- en 2-persoonshuishoudens. Dit leidt tot een behoefte aan andere woningtypen. De nieuwbouwproductie zorgt maar voor kleine aanpassingen in de gehele voorraad. • Het aanbod aan sociale en betaalbare koopwoningen is laag. Nieuwbouw in dit segment is eigenlijk een druppel op de gloeiende plaat. • Nieuwbouw kan de start zijn van verhuisketens. Door te bouwen voor bijvoorbeeld senioren, worden grotere eengezinswoningen vrijgemaakt voor andere doelgroepen, waaronder koopstarters. Deze doorstroming draagt bij aan het

vergroten van het beschikbare aanbod aan sociale en betaalbare koopwoningen. • De prijsvorming op de woningmarkt wordt bepaald door de woningvoorraad. De woningvoorraad is als een tanker die zich met moeite laat bijsturen. Het effect van de nieuwbouwproductie op de voorraad sociale en betaalbare koopwoningen kan met doorstroming worden vergroot. Nieuwe bouwmethoden • Er is sprake van een sterke ontwikkeling van nieuwe bouwmethoden (modulair, prefabricage, houtbouw). De kostprijs hiervan ligt volgens geïnterviewden (nog) niet onder de traditionele productie, maar deze potentie heeft het wel. Bovendien kunnen woningen sneller en onder optimale condities worden geproduceerd. Regulering • Veel gemeenten maken gebruik van publiekrechtelijke instrumenten als een doelgroepenverordening, een differentiatie-verordening of een meerwaardebeding. Een steeds groter deel van de bouwproductie wordt op deze manier gelabeld naar doelgroep, inkomen, prijssegment en instandhoudingstermijn. Dit alles heeft als doel om betaalbaar te bouwen en de woningen beschikbaar voor de doelgroepen te houden. Een tweede doel van regulering betreft de verevening van kosten/ opbrengsten tussen bouwlocaties. Verevening • In een nieuwbouwplan is sprake van de productie van meer renderende vrije sectorwoningen en minder renderende goedkope woningen.

Afspraken over de realisatie van sociale en betaalbare woningen komen onder druk te staan, wanneer de afzet van duurdere woningen moeilijker wordt. Dit hebben we gezien in de periode na de zomer 2022. 19

Woonconcepten goedkope koop 2. Vraag naar en aanbod van goedkope en betaalbare koopwoningen We hebben voor de gemeente Putten en de gemeente Nijkerk de woningvoorraad, de woningvraag en de mismatch in 2040 geanalyseerd. De mismatch geeft de tekorten en overschotten aan in de woningvoorraad ten opzichte van de woonbehoeften van de bevolking. De analyse baseerden we op ons Automated Valuation Model (AVM) voor een bepaling van de marktprijzen van de woningen, het Woon-onderzoek (WoOn21) voor verhuisintentie en woonvoorkeuren, EDM/ BAG voor informatie over de woningvoorraad en de demografische prognoses voor Putten en Nijkerk (Primos, 2022) voor de ontwikkeling van de bevolking. De sociale en betaalbare koopvoorraad is apart omkaderd. Deze analyses bieden de volgende inzichten: • De sociale koopvoorraad (< € 270.000) is in beide gemeenten praktisch nihil. Er is wel een vraag naar woningen in deze segmenten. • In het betaalbare segment (270.000 tot 350.000) is de mismatch een groot aandeel van de voorraad. • In totaal gaat het in Putten om een tekort van 445 sociale en betaalbare woningen in 2040. In Nijkerk gaat het om een tekort van 855 woningen.

Putten eigendom woningtype prijscategorie voorraad mismatch 2040 Sociaal 1560 -120 EGW Middelduur 155 -35 Duur 515 -55 Huur Sociaal 945 -285 MGW Middelduur 65 -60 Duur 155 -90 Sociaal 45 -145 Betaalbaar 245 -90 EGW Middelduur 815 -15 Duur_laag 1285 -100 Duur_hoog 4240 -175 Koop Sociaal 5 -105 Betaalbaar 115 -105 MGW Middelduur 80 -40 Duur_laag 60 -65 Duur_hoog 70 -100 Totaal 10355 -1585

Nijkerk eigendom woningtype prijscategorie voorraad mismatch 2040 Sociaal 2535 -260 EGW Middelduur 135 -30 Duur 680 -125 Huur Sociaal 1695 -290 MGW Middelduur 45 -155 Duur 350 -175 Sociaal 5 -370 Betaalbaar 850 -130 EGW Middelduur 2505 20 Duur_laag 2945 -65 Duur_hoog 5690 -270 Koop Sociaal 40 -210 Betaalbaar 340 -145 MGW Middelduur 195 -80 Duur_laag 250 -185 Duur_hoog 155 -230 Totaal 18415 -2700

20

Woonconcepten goedkope koop 3. Doelgroepen voor goedkope en betaalbare koopwoningen De vraag naar sociale en betaalbare koopwoningen komt vanuit alle doelgroepen. Hiernaast hebben we de relatie tussen inkomen en leenbedrag aangegeven. Voor een sociale koopwoning hebben we een inkomensgrens gehanteerd tot € 65.000. Voor een betaalbare woning hebben we een inkomensgrens gehanteerd van ongeveer € 80.000. Uit de Nationale Beroepengids blijkt dat een alleenverdiener met een beroep als leraar basisonderwijs of verpleegkundige gemiddeld genomen zich nog geen sociale koopwoning kan veroorloven. Voor modale tweeeverdieners is een sociale of betaalbare koopwoning wel bereikbaar.

Onder de doelgroepen voor een goedkope/ betaalbare koopwoning zijn kleine huishoudens onder de 30 jaar nog beperkt vertegenwoordigd. Veel van hen starten als alleenstaande in de huurmarkt om in een volgende levensfase over te stappen naar een koopwoning. De grootste doelgroep voor de sociale en betaalbare koopwoningen betreft 30+-ers. Dit zullen veelal starters op de koopmarkt zijn. In deze fase vindt vaak gezinsvorming plaats. Ook de groep 55-75 jaar (empty nesters) is goed vertegenwoordigd. Maar deze huishoudens wonen al zelfstandig. Gezinnen zijn vooral geïnteresseerd in een betaalbare of sociale eengezinskoopwoning.

Putten

Nijkerk

Opgave sociale en betaalbare koopwoningen tot 2040

Putten

Opgave goedkope en betaalbare koopwoningen tot 2040

Eengezinswoning sociaal Eengezinswoning betaalbaar Appartement sociaal Appartement betaalbaar

145 90 105 105

* als gevolg van afronding kan het totaal afwijken van 100

Doelgroepen * 1+2p 1+2p 1+2p 1+2p gezin <30 30-54 55-75 >75 15% 30% 30% 15% 15% 20% 35% 20% 0% 20% 0% 45% 45% 15% 0% 0% 30% 40% 25% 5%

Eengezinswoning sociaal Eengezinswoning betaalbaar Appartement sociaal Appartement betaalbaar

Nijkerk

370 130 210 145

* als gevolg van afronding kan het totaal afwijken van 100

Doelgroepen * 1+2p 1+2p 1+2p 1+2p gezin <30 30-54 55-75 >75 15% 30% 20% 5% 25% 5% 25% 20% 0% 50% 10% 35% 30% 10% 10% 5% 30% 30% 20% 15% 21

Woonconcepten goedkope koop 4. Marktconformiteit van goedkope en betaalbare koopwoningen Om de huidige marktconformiteit te onderzoeken, hebben we de bestaande woningvoorraad geanalyseerd. We zien daarin dat het prijsniveau in Putten gemiddeld zo’n 10% hoger ligt dan in Nijkerk. In Putten heeft een sociale koopwoning (eengezins/ appartement) een marktconform oppervlak van 49-60 m2. Voor een betaalbaar appartement is dit 49 m2 en voor een betaalbare eengezinskoopwoning 90 m2. In Nijkerk heeft een sociale koopwoning (eengezins/ appartement) een marktconform oppervlak van 55-57 m2. Voor een betaalbaar appartement is dit 75 m2 en voor een betaalbare eengezinskoopwoning 100 m2. Dit betekent dat een sociale koopwoning met een oppervlak van 50-60 m2 haalbaar is voor 1- en 2-persoonshuishoudens. Gezinnen zijn aangewezen op de betaalbare koop; een kleine betaalbare eengezinskoopwoning met een oppervlak van 90-100 m2 is dan marktconform.

PUTTEN KOOPWONINGEN Segment Aantal woningen Prijs per m2 Oppervlak in m2 Sociaal EGW 83 3310 60 Betaalbaar EGW 230 3619 90 Middelduur EGW 742 3519 109 Duur EGW 4890 3939 150 Onbekend EGW 693 geen gegevens 184 Sociaal MGW 16 4706 49 Betaalbaar MGW 136 4898 61 Middelduur MGW 74 4876 80 Duur MGW 128 4802 109 Onbekend MGW 50 geen gegevens 146 Totaal 7042 Putten

NIJKERK KOOPWONINGEN Segment Aantal woningen Prijs per m2 Oppervlak in m2 Sociaal EGW 8 3153 55 Betaalbaar EGW 869 3273 100 Middelduur EGW 2453 3382 111 Duur EGW 7998 3781 150 Onbekend EGW 835 geen gegevens 156 Sociaal MGW 36 3724 57 Betaalbaar MGW 372 4064 75 Middelduur MGW 156 4675 78 Duur MGW 407 4659 104 Onbekend MGW 60 geen gegevens 146 Totaal 13194 Nijkerk

De prijs per m2 betreft een gemiddelde (mediaan) en is modelmatig afgeleid van de vraagprijzen. Oppervlak betreft het gemiddelde gebruiksoppervlak (mediaan).

22

Woonconcepten goedkope koop 5. Visie van betrokken partijen We hebben gesproken met vertegenwoordigers van de gemeente Putten en Nijkerk, de provincie Gelderland, de woningstichting Putten en Nijkerk en met ontwikkelaars en bouwers. Hieruit kwamen de volgende beelden naar voren. Koopstarters • Voor jongere koopstarters uit Putten en Nijkerk zijn de koopwoningen te duur geworden. De sociale en betaalbare woningen in de voorraad zijn door de prijsstijgingen uit hun segment gelopen, waardoor instapmogelijkheden ontbreken. • Het opbouwen van vermogen is voor koopstarters belangrijk om door te kunnen stromen wanneer de behoefte aan een ruimere woning ontstaat. • De voorkeur van veel koopstarters gaat uit naar een eengezinswoning met tuin. Binnen de sociale koop (tot € 250.000) is een dergelijke woning niet/ nauwelijks te realiseren. In de betaalbare koop (tot € 350.000) zijn daarvoor nog wel mogelijkheden. Bestaande voorraad en nieuwbouw • Demografisch is er sprake van een behoefte aan meer woningen voor ouderen en voor 1- en 2-persoonshuishoudens. Eengezinswoningen moet je vooral in de bestaande voorraad zoeken. • Door de bouw van woningen voor senioren kunnen grotere betaalbare koopwoningen in de bestaande voorraad worden vrijgemaakt. • Niet alleen is er behoefte aan sociale en betaalbare koopwoningen, ook naar goedkope huurwoningen is een grote vraag..

• Verkoop van sociale huurwoningen in combinatie met de nieuwbouw van extra sociale huurwoningen leidt tot 1) verjonging van het corporatiebezit ,2) een betere match met de behoefte van onder andere senioren en 3) meer betaalbare eengezinswoningen voor gezinnen/jongeren in de bestaande voorraad. • De corporaties zijn bereid om meer sociale huurwoningen te verkopen, wanneer dat gecompenseerd wordt in meer nieuwbouw van sociale huurwoningen.

• Essentieel is dat de omvang van de voorraad betaalbare woningen in zowel koop als huur wordt vergroot. Maatregelen • Men gelooft vooral in het marktconform op de markt brengen van sociale en betaalbare koopwoningen, omdat anders gemeenschapsgeld enkel naar de eerste koper gaat. • Men heeft vertrouwen in kostprijsverlagende maatregelen door rationalisatie van de bouw en vergroting van de bouwstromen. • Men beseft dat een grondgebonden woning voor gezinnen niet meer haalbaar is binnen de sociale koop. Een kleinere woning voor 1- en 2-persoonshuishoudens is nog wel haalbaar. • Inzetten op doorstroming in de bestaande voorraad vergroot de beschikbare voorraad aan betaalbare koopwoningen. • Woningsplitsing kan bijdragen aan vergroten van de voorraad goedkope koopwoningen, maar is in de praktijk lastig. Friendswoningen gaat gemakkelijker, maar dit vergroot de voorraad koopwoningen niet. • Er is weinig enthousiasme voor het scheiden van grond/opstal en het daarmee goedkoper kunnen aanbieden van koopwoningen. • Bij de woningcorporaties is er weinig animo voor Koopgarant, omdat voor terugkoop middelen moeten worden vastgehouden. • Eerst huren dan kopen wordt als een goede opstapmogelijkheid voor koopstarters gezien. Deze worden niet/ beperkt in de markt aangeboden. Varianten hierop zijn in ontwikkeling (Cokopen).

• De doelgroepenverordening werkt samen met de differentiatieverordening sturend voor de realisatie en behoud van goedkope en betaalbare koopwoningen. Daarnaast wordt het toegepast als vereveningsinstrument tussen bouwlocaties. • Startersleningen zijn in de gesprekken niet/ nauwelijks genoemd als maatregel om koopstarters op weg te helpen.

23

6

Maatregelen

Woonconcepten goedkope koop 1. Aanbodgestuurde maatregelen De maatregelen om de toegang tot de koopmarkt te verbeteren zijn in hoofdlijnen in te delen in aanbodgestuurde maatregelen gekoppeld aan het vastgoed (vergroten van het aanbod van sociale en betaalbare koopwoningen) en vraaggestuurde maatregelen gekoppeld aan de koper (stimuleren van de vraag naar sociale en betaalbare koopwoningen). De gemeenten Putten en Nijkerk bevinden zich in een krappe woningmarkt. Dat betekent dat de vraag veel groter is dan het aanbod met als gevolg een sterk gestegen woningprijs als gevolg van schaarste. Het toevoegen van aanbod helpt om de prijs minder hard te laten stijgen. Het stimuleren van de vraag heeft juist een prijsopdrijvend effect. Daarom ligt het in een krappe woningmarkt voor de hand vooral in te zetten op aanbodgestuurde maatregelen. Daarbij gaat het om het toevoegen van betaalbare koopwoningen. Dit kan enerzijds door nieuwbouw toe te voegen, anderzijds door uit de bestaande voorraad woningen toe te voegen, zoals verkoop van corporatiewoningen of transformatie van vastgoed naar woningen (denk aan scholen, kantoren, winkels etc). Bij het toevoegen van nieuwbouwwoningen zijn verschillende maatregelen denkbaar die we in het vervolg nader toelichten.

Bij vraaggestuurde instrumenten gaat het om het verruimen van de financiële mogelijkheden voor de doelgroep om de toegang op de koopmarkt te verbeteren. Het kan dan zowel gaan om leningen als om subsidies. In een hoogconjunctuur is de vraag veel groter dan het aanbod en werkt het grootschalig inzetten van vraaggestuurde instrumenten averechts en hebben deze een prijsopdrijvend effect. In deze omstandigheden adviseren we om deze vraaggestuurde maatregelen 1) terughoudend toe te passen, 2) voor een gerichte doelgroep en 3) in combinatie met aanbodgerichte maatregelen. In deze studie richten we ons op aanbodgestuurde maatregelen. Deze zijn gekleurd in de tabel weergegeven.

25

Woonconcepten goedkope koop 2. Clusters van maatregelen Cluster Aanbod 1. Doelgroepenverordening

2.Nieuwbouw binnen segment

Werking

Doelbereik

Aandachtspunten

Kansrijkheid

Met een doelgroepen- en Door deze maatregel ontstaan meer Draagt dit type betaalbare woning ook bij No regret maatregel. Bijbouwen werkt in differentiatieverordening kunnen de betaalbare woningen. Dat betekent echter aan de gewenste voorraad op lange overspannen markt het beste om maximale koop- en huurprijs, de niet dat de woningen ook voor lange termijn? Blijft er voldoende aandacht voor woningprijzen te drukken en ook in inkomensdoelgroep en de termijn in het sociale/ betaalbare segment doorstroming (duurdere woningen)? betaalbare segment woningen toe te instandhoudingstermijn van goedkope en behouden blijven. Dit kan bepaald worden Blijft een project wel haalbaar? Overigens voegen. betaalbare koopwoningen worden in een doelgroepen- en voorziet het Rijk met WBI ook in een vastgelegd. Deze worden uitgewerkt in differentiatieverordening. regeling om het onrendabele deel in de anterieure overeenkomsten met grondexploitatie deels af te dekken. marktpartijen en worden in het bestemmingsplan geregeld. Op verschillende manieren kan de Partijen verwachten dat rationalisatie/ Industrialisatie/ prefabricage is anders dan Rationalisatie/ prefabricage is kansrijk. aanschafwaarde worden verlaagd: door prefabricage tot een kostprijsverlaging zal de huidige standaard. Dat betekent dat de PO/CPO lijkt minder kansrijk als generieke rationalisatie/ prefabricage, door leiden.

En daarmee tot een betaalbaarder consument dit product moet adapteren. maatregel. Afbouw casco (bijvoorbeeld vergroting van de bouwstroom, door woning. PO/CPO zijn vormen die vooral In de huursector gaat dit gemakkelijker Steenvlinder INC met bouwpakket) en zelfbouw ((collectief) particulier als doel hebben dat mensen zelf dan in de koopsector. De beoogde gedeelde voorzieningen zijn kansrijk voor opdrachtgeverschap (C)PO, casco) en keuzevrijheid hebben, in de praktijk vaak besparing van PO/CPO door het zelf te specifieke doelgroepen. Niet kansrijk als door het delen van voorzieningen. niet dat het betaalbaarder wordt. doen is niet altijd aanwezig, doordat generieke maatregel. Gedeelde voorzieningen (minder toekomstige bewoners het voor de eerste oppervlakte) en afbouw casco (minder keer doen, er veel maatwerk en kosten) lijken wel goede instrumenten om afstemming nodig is (minder efficiënt) en de aanschafprijs te verlagen en daarmee fouten worden gemaakt. de betaalbaarheid te vergroten.

26

Woonconcepten goedkope koop 2. Clusters van maatregelen Cluster Werking Aanbod 3.Kostprijsverlaging Op verschillende manieren kan de aanschafwaarde worden verlaagd: door rationalisatie/ prefabricage, door vergroting van de bouwstroom, door zelfbouw ((collectief) particulier opdrachtgeverschap (C)PO, casco) en door het delen van voorzieningen.

Doelbereik

Aandachtspunten

Kansrijkheid

Partijen verwachten dat rationalisatie/ Industrialisatie/ prefabricage is anders dan Rationalisatie/ prefabricage is kansrijk. prefabricage tot een kostprijsverlaging zal de huidige standaard. Dat betekent dat de PO/CPO lijkt minder kansrijk als generieke leiden. En daarmee tot een betaalbaarder consument dit product moet adapteren. maatregel. Afbouw casco (bijvoorbeeld woning. PO/CPO zijn vormen die vooral In de huursector gaat dit gemakkelijker Steenvlinder INC met bouwpakket) en als doel hebben dat mensen zelf dan in de koopsector. De beoogde gedeelde voorzieningen zijn kansrijk voor keuzevrijheid hebben, in de praktijk vaak besparing van PO/CPO door het zelf te specifieke doelgroepen. Niet kansrijk als niet dat het betaalbaarder wordt. doen is niet altijd aanwezig, doordat generieke maatregel. Gedeelde voorzieningen (minder toekomstige bewoners het voor de eerste oppervlakte) en afbouw casco (minder keer doen, er veel maatwerk en kosten) lijken wel goede instrumenten om afstemming nodig is (minder efficiënt) en de aanschafprijs te verlagen en daarmee fouten worden gemaakt. de betaalbaarheid te vergroten.

4. Scheiding grond/ Hierbij zijn verschillende vormen denkbaar waarbij grond en opstal van opstal

Door grond in erfpacht uit te geven hoeft er over grond geen aflossing te worden elkaar worden gescheiden. Eventueel zit betaald en wordt de woning meer er ook een korting/uitgestelde betaling op betaalbaar, zeker als dat ook nog de grond gekoppeld is aan uitgestelde betaling Bij huurkoop huurt de koper de woning Dit instrument zorgt ervoor dat voor een periode voordat over wordt huishoudens die met hun huidige gegaan op koop. De huur die wordt inkomen (nog) geen hypotheek kunnen betaald wordt deels ingezet om een deel krijgen wel in staat stelt om een woning van de koopsom af te lossen. Er zijn (uitgesteld) te kopen. Het leidt niet tot verschillende regelingen, waarbij het meer betaalbare woningen, het vergroot verschilt of er een verplichting of een recht wel de toegang tot een koopwoning. van koop is. Een variant is een vorm waarbij de woning in de huur blijft maar de huurder wel een spaarsaldo opbouwt..

Is dit vanuit gemeente wenselijk? Wil zij Deze maatregel is in de interviews met eventueel aanvullend korting geven? Kan partijen niet als kansrijk naar voren dit opgelegd worden aan marktpartijen? gekomen. Vindt de koper dit interessant?

5. Huur/koop varianten

De eisen voor het verkrijgen van een hypotheek zijn vaak strenger dan voor huur, waarmee nog steeds een huur kan worden gevraagd die hoger ligt dan de maandlasten van een hypotheek. Dit draagt niet bij aan de betaalbaarheid van de woning.

Minder kansrijk. Kleine doelgroep omdat eigenaar bereid moet zijn om deze constructie aan te gaan. Gedeeld eigenaarschap kan complex en verwarrend zijn. Gemeente heeft weinig sturende mogelijkheden.

27

Woonconcepten goedkope koop 2. Clusters van maatregelen Cluster Aanbod 6. Verkoop corporatiebezit

Werking

Doelbereik

7. Splitsen van woningen

Splitsen van woningen is aantrekkelijk Realiseren van kleinere sociale omdat het van 1 grotere duurdere woning koopwoningen. Maatregel is sterk 2 kleinere goedkopere woningen kunnen afhankelijk van de eigenaar. Minder druk worden gemaakt. In de huursector hebben op de woningvoorraad. Moelijk om vanuit we als enigszins vergelijkbare maatregel de gemeente hier sturing op uit te de friends-woning. oefenen.

8. Doorstroming

Door woningen te bouwen voor Het doelbereik van de maatregel is Bij doorstroming spelen allerlei huishoudens die zelf een woning indirect. Door woningen met voorrang toe belemmeringen een rol. Dat betreft als achterlaten ontstaat een verhuisketen. te wijzen aan huishoudens die een sociale eerste het juiste aanbod. Maar ook een Deze keten is vooral interessant als er of betaalbare koopwoning achterlaten hogere prijs van de nieuwe woning en de wordt gebouwd voor huishoudens die zelf stijgt het doelbereik avn deze maatregel. last van een verhuizing, zijn zaken om een gewilde woning (onder meer in het rekening mee te houden. sociale en betaalbare koopsegment) achterlaten.

Corporatiewoningen hebben vaak, onder De omvang van het betaalbare andere door de leeftijd van de woning, een koopsegment stijgt. Dit gaat ten koste wat lagere marktwaarde. Als deze van de sociale huurvoorraad, tenzij de corporatiewoningen verkocht worden opbrengsten benut worden voor de vallen ze vaak in het betaalbare segment. realisatie van sociale huurwoningen.

Aandachtspunten

Kansrijkheid

Verkoop corporatiebezit gaat ten koste van de sociale huurvoorraad, waar ook wachtlijsten zijn. Verder is de financiele positie van de corporatie relevant en het gemeentelijk beleid mbt prestatieafspraken Splitsen van woningen is fysiek (woningscheiding) en planologisch (parkeerruimte) vaak ingewikkeld.

Deze maatregel is kansrijk.

Deze maatregel is als generieke maatregel niet kansrijk. Realisatie is afhankelijk van de individuele eigenaar en de specifieke situatie.

Doorstroming is kansrijk. Dat vereist focus op het bouwen van woningen voor doorstromers.

28

Woonconcepten goedkope koop 2. Clusters van maatregelen Cluster Aanbod 9. Fonds/ MGE

Vraag Vraagstimulering

Werking

Doelbereik

Aandachtspunten

Kansrijkheid

Door woningen aan te bieden met korting Deze vorm kan helpen om woningen (uitgestelde betaling) met of zonder betaalbaarder te maken, maar er zijn terugkoopregeling in combinatie met weinig aanbieders (corporaties / waardedeling, worden woningen eerder beleggers) die deze constructie wensen. bereikbaar en dus betaalbaar voor Op dit moment is een Nationaal Fonds middeninkomens. Koopgarant is een Betaalbare Koopwoningen in opbouw. bekende vorm met terugkoopregeling, die Het Rijk heeft toegezegd daarin € 40 mln door gemeenten en corporaties wordt te storten. toegepast. Koopstart heeft geen terugkoopregeling en wordt door marktpartijen toegepast.

In 2021 waren er 130 licentiehouders bij Stichting OpMaat, die de ondersteuning levert voor KoopGarant en KoopStart. Door hen werden in totaal 236 woningen verkocht, waarvan 70% na terugkoop en 30% nieuw en 1125 teruggekocht. Dit geeft aan dat de interesse vanuit gemeenten en corporaties beperkt is. Bij de consument is dit product (met terugkoop) best lastig, zo blijkt uit rechtzaken en reacties op sociale media. Bij de noodzakelijke taxaties is er sprake van tegenstrijdige belangen.

Interesse van corporaties in dit product is beperkt. De focus ligt op verhuur, niet op verkoop. Kansrijkheid neemt toe wanneer de gemeente hier zelf actief mee aan de gang gaat samen met andere partijen. Ook neemt de kansrijkheid toe wanneer het gekoppeld is aan de verkoop van een sociale huurwoning.

In hoofdlijn gaat het hier om een lening of Grootschalige vraagstimulering werkt een subsidie aan de doelgroep om beter prijsopdrijvend in een krappe toegang te krijgen tot een betaalbare woningmarkt. koopwoning

Vraagstimulering kost geld. Terughoudendheid gewenst met Vraagstimulering drijft de prijzen nog vraagstimulering, enkel voor gerichte verder op. De vraag wordt nog groter. doelgroepen Voor sommige doelgroepen kan gerichte en tijdelijke vraagstimulering interessant zijn.

29

Woonconcepten goedkope koop 3. Aanvullende mogelijkheden We hebben verschillende maatregelen geïnventariseerd en betrokkenen gesproken. Hierbij zijn ons enkele zaken opgevallen, die buiten de directe onderzoeksvraag vallen, maar die we graag vermelden omdat het bij kan dragen aan de ontwikkeling van instrumenten voor de toekomst. Woningen voor werknemers In het (verre) verleden werden door werkgevers nog wel eens goedkopere (huur)woningen aangeboden voor de eigen werknemers. Bv in Delft en Eindhoven. Een bijdrage van de werkgever aan de realisatie van goedkope en betaalbare koopwoningen voor de werknemers is heden ten dage niet gebruikelijk, maar zou wel denkbaar zijn. De leaseauto is hier eigenlijk ook een voorbeeld van. De werkgever draagt bij aan de mobiliteit van de werknemer. Door de druk op de woningmarkt krijgt de relatie tussen beroep en huisvesting in het beleid opnieuw aandacht. De gewijzigde huisvestingswet maakt het mogelijk om cruciale doelgroepen (zoals politie, leerkrachten, verpleegkundigen) voorrang te geven op huur- en koopwoningen tot de NHG-grens. In Utrecht zijn al goedkope/ middeldure woningen bij voorrang verhuurd aan verschillende beroepsgroepen.

Woningen die leiden tot bezuinigingen elders Bepaalde vormen van wonen gaan gepaard met lagere kosten vanuit de zorgsector. In geclusterde woonvormen kunnen ouderen langer zelfstandig wonen met een hogere zorgvraag. Dit vermindert de gang naar dure intramurale zorgvoorzieningen. De woonvorm zorgt hier voor grote besparingen in de zorg. Het benutten van deze besparingen voor verlaging van de woonkosten kan ervoor zorgen dat én de voorraad betaalbare woningen toeneemt én huishoudens gezonder kunnen wonen en leven.

Goedkopere woningen voor studenten die meehelpen Waar er in de huur af en toe wordt geëxperimenteerd met een combinatie van dienstverlening en lagere huur (met name in verpleeghuizen en met studenten) vindt dit in de goedkope koopsector niet plaats. De portierswoning is een voorbeeld van vroeger. Het combineren van arbeid en geld kan leiden tot constructies die het wonen en in potentie de koopwoning beter betaalbaar maken.

30

Bijlagen

Bijlage 1 Beleid ten aanzien van goedkope koop in Putten en Nijkerk

Woonconcepten goedkope koop Woonvisie Nijkerk 2020+ De woonvisie van de gemeente Nijkerk 2020+ geeft het volgende aan: De gemeente Nijkerk ziet het zorgen voor geschikte woonruimte voor alle inwoners als een belangrijke opgave. Bij het onderscheiden van de woningbouw-categorieën richt de gemeente zich primair op een aantal doelgroepen op basis van het bruto jaarinkomen. Wanneer sociale koopwoningen ontwikkeld worden, moet het uitgangspunt hierbij zijn dat deze woningen in verhouding staan tot de marktwaarde. De ontwikkeling van sociale koopwoningen in de vorm van een reguliere eengezinswoning is daarmee niet langer aannemelijk. Er moet daarom gedacht worden aan alternatieven in de vorm van gestapelde woningen, gericht op eenpersoonshuishoudens, om in dit segment te kunnen blijven bouwen. Van de vereiste 35% sociale woningbouw mag maximaal 5% worden ingezet voor sociale koopwoningen. Wanneer in een nieuwbouwproject niet wordt gekozen om 5% sociale koopwoningen te ontwikkelen, dan moet de volledige 35% sociale woningbouw uit huurwoningen bestaan. Door het zeer geringe aanbod van woningen in het middeldure segment wordt een aandeel middeldure woningbouw bij nieuwbouw verplicht gesteld, met een onderscheid tussen het lage middensegment en het hoge middensegment.

We stellen ons daarbij ten doel om ten minste 20 woningen gemiddeld per jaar in het lage middensegment te realiseren, waar de afgelopen jaren vrijwel niet meer in dat segment ontwikkeld werd. Op grond van deze woonvisie is daarom, naast het vereiste aandeel van 35% sociale woningbouw, een aandeel van 10% in het lage middensegment (huur en/of koop) en 15% in het hoge middensegment (huur en/of koop) verplicht.

Woonvisie Nijkerk, 2020

33 33

Woonconcepten goedkope koop Woonvisie Putten 2020-2025 De gemeente Putten geeft in haar woonvisie het volgende aan: De gemeente Putten streeft naar een diversiteit in het bouwprogramma, waarbij de verhouding tussen betaalbare koop en dure koop meer in balans is. Starters zijn gebaat bij koopwoningen tot € 265.000,- en bij voorkeur veel goedkoper, onder € 210.000,-. (prijspeil 2020). Hierbij vindt de gemeente het belangrijk dat de verhouding tussen de prijs en kwaliteit klopt en de verstoring van de markt beperkt is. Sociale koop, én de toegankelijkheid voor starters wil de gemeente bevorderen door:

Segment

Prijspeil 2022

Sociale huur Middeldure huur Sociale koop Betaalbare koop Middeldure koop Dure koop

Wet Huurtoeslag € 1.050 € 270.000 € 350.000 € 450.000 > € 450.000

• Open te staan voor innovatieve oplossingen. • ‘Bestemmen in de krimpfolie’: grondgebonden starterswoningen realiseren op kleine smalle kavels zonder de gebruikelijke vergunningsvrije uitbreidingsmogelijkheden. Ook denken we hierbij aan boven- benedenwoningen en appartementen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=09ea163b-c818-4587-8d47-615744014083