2026-057 Bijlage 2 Landschapsontwikkelingsplan Gemeente Nijkerk 2026
Tekst van het document
Fruitbomen (laag- / hoogstamfruit van verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, paardekastanje, linde, notenboom, iep, es Voortuin / border / bloementuin Kruipend Zenegroen, anemoon, pluimspirea, Kaukasisch vergeet-mij-niet, zilverkaars, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, koninginnekruid, nagelkruid, wilgbladige zonnebloem, gele lis, Sibirische lis, kruiskruid, kattenstaart, schout-bij-nacht, eendagsbloem, kogelbloem Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het landschap Bomenrij langs wegen, de oprit en sloten (Knot)elzen, (knot)wilgen, zachte berk en / of essen Houtsingel Bomen: eik, ruwe en zachte berk, linde, iep, zoete kers, zwarte els, lijsterbes Struiken: meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, boswilg, hondsroos Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, wilgen (heesters), hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos Boomgaard Natte natuur Singel met knotbomen Struweelhagen Tuin Voortuin Struweelhagen en boomsingels Bomen langs de weg 35 KAMPENLANDSCHAP 5. LANDSCHAP VAN DE HOGERE ZANDGRONDEN 36 Oostelijk van Nijkerk begint het landschap van de hogere zandgronden.
Grote verscheidenheid in grondsoorten en hydrologie vormen de basis voor een rijk en divers landschap waarin drie typen herkenbaar zijn: kampenlandschap, jonge heideontginningen en heiderestanten. Deze zijn op verschillende wijze ontstaan en vertonen grote tegenstellingen in schaal, vormen en structuren. In het rijke en diverse landschap van de hogere zandgronden zijn drie typen herkenbaar: kampenlandschap, jonge heideontginningen en heiderestanten. Door herstel van landschapselementen kan het kampenlandschap zijn karakteristieke kleinschaligheid terugwinnen. Rechte lijnen en een geometrische opzet in de percelen zijn kenmerkend voor de structuur van de jonge heideontginningen. Dit bijzondere contrast met het kampenlandschap mag niet vervagen. 5.1 KAMPENLANDSCHAP Een kamp was een kleine, door houtwallen/-singels omgeven ontginning op de drogere gronden van dekzandruggen. Daar omheen lagen woeste gronden met bos, heide en graslanden waar het vee kon grazen. Kampontginningen zijn ontstaan vanaf de Vroege Middeleeuwen. Voorbeelden hiervan liggen onder andere in de omgeving van Berencamp, Wullenhoven en Appel. De Kemna/Hof van Appel, waar de rentmeester van de abdij Elten zetelde, was eveneens een kampontginning. Geleidelijk werden deze kampen uitgebreid en nieuwe houtwallen aangelegd.
Diversiteit Het kampenlandschap is een halfopen, kleinschalig landschap met onregelmatige (mozaïekachtige) verkavelingspatronen. Het reliëf wordt geaccentueerd door afwisseling van hogere dekzandruggen en dalvormige laagten. Er is een grote diversiteit aan landschapselementen zoals lanen, houtwallen, bomenrijen, solitaire bomen, droge en natte boscomplexen en kleinere hakboutbosjes. Naast besloten delen zoals bossen zijn er open gebieden zoals engen. Smalle wegen met bomen aan weerszijden hebben een grillige vorm en volgen de hoogtelijnen. Engen Op de hogere en drogere gronden zijn boerderijen, drogere bossen en kampontginningen met bouwlanden gelegen. Oude door de mens opgehoogde akkers met rijke enkeerdgronden (engen) zijn hoger gesitueerd en meestal door houtwallen omgeven. Deze engen zijn cultuurhistorisch en landschappelijk gezien van grote waarde. Ehrental/Schavenouw is een mooi voorbeeld van een eng waar nog steeds akkerbouw plaatsvindt. Beekdalen De verschillende beekdalen verrijken het landschap. In de lage gebieden komen graslanden, natte bosjes (deels rabatbosjes) en waterlopen voor. Het beekdallandschap van de Nooienbeek met een overgang van laag en nat naar hoog en droog is nog goed herkenbaar - behalve in de omgeving van Den Akker waar stallen tot aan de overs van de beek zijn gebouwd.
Landgoederen Landgoederen in verschillende verschijningsvormen zijn waardevolle onderdelen van het kampenlandschap: Salentein, De Berencamp, De Neude en Appel. Ook Ehrental, Groot Ehrental en Klein Ehrental met bijhorende landerijen hebben de uitstraling en kenmerken van een (voormalig) landgoed. In de omgevingsvisie zijn verschillende delen van de landgoederenzone aangewezen als cultuurhistorisch waardevolle landschapsparel. Landschapselementen Het kampenlandschap ontleent - naast de aardkundige kwaliteiten - zijn karakter aan de verschillende landschapselementen die er voorkomen: ▪ Bossen en houtwallen: ▪ De omvang en vorm van houtelementen zijn divers ▪ Afhankelijk van ondergrond en reliëf komen natte broekbossen, rabatbos of droog bos voor ▪ Houtelementen met inheems loofbos hebben een struikachtige ondergroei, een struikachtige mantelvegetatie en een kruidenzoom ▪ Houtwallen en bomenrijen geven kavelgrenzen aan en lanen begeleiden wegen ▪ Akkers en bouwlanden: ▪ De vorm van de akkers wordt door de ondergrond bepaald (opgehoogd/bol, meestal langwerpig en onregelmatig) ▪ Plaatselijk komen steilrandjes voor ▪ Kruidenbermen en houtwallen omringen de akkers Eikenboomgaard Kleinschalig kampenlandschap met akkerperceel en steilrandje Oude opgehoogde akker / eng 5.
LANDSCHAP VAN DE HOGERE ZANDGRONDEN KAMPENLANDSCHAP 37 ▪ Dalvormige laagten (met waterlopen): ▪ Afhankelijk van de ondergrond komen natte en droge, arme en rijkere graslanden voor ▪ Beken en waterlopen worden al dan niet begeleid door bomen (elzen/wilgen) ▪ Oude boerderijen en hoeven: ▪ Erven hebben typische boerderijen (hallenhuis, stal, bakhuis, schuur) ▪ Moestuinen, voortuinen en leibomen zijn kenmerkende elementen op een erf ▪ Solitaire bomen (soms monumentaal), hoogstamfruit, boomgaarden en/of hakhoutbosje (bomen op gras) markeren het erf ▪ Buurtschappen: ▪ Driedorp is een historisch en organisch gegroeid bebouwingslint aan de kruising van de Barneveldsestraat en de Slichtenhorsterweg ▪ De Appelsestraat is een verdicht bebouwingslint aan de tweesprong van de Appelsestraat en de Woudweg ▪ 't Woud is vanuit zijn geometrische opzet atypisch in dit landschap. In circa 1800 ontstond deze nederzetting. Streefbeeld kampenlandschap Het kampenlandschap is het over eeuwen heen gecultiveerde kleinschalige landschap met organische structuren. Van oudsher herbergt het kampenlandschap een veelvoud aan verschillende landschapselementen. Sluipenderwijs verdwijnen deze landschapselementen of delen daarvan. Vaak worden laanbomen gekapt als inritten langs wegen worden aangelegd of verbreed. Ook gaat plaatselijk de vitaliteit van laanbomen achteruit.
Houtwallen verdwijnen geheel of worden geleidelijk dunner en smaller door het weghalen van de mantel- en zoomvegetatie. Dan blijft van een houtwal alleen een bomenrij over. Behoud en versterking van boomlanen langs wegen is een belangrijke doelstelling. Herstel landschapselementen Door het verdwijnen van landschapselementen wordt het landschap armer en opener en daardoor minder herkenbaar. De verscheidenheid van leefgebieden wordt kleiner en daarmee neemt de biodiversiteit sterk af. Plaatselijk zijn grotere open gebieden ontstaan. Door herstel van landschapselementen en het herplanten of aanplanten van bosschages en houtwallen kan het kampenlandschap zijn karakteristieke kleinschaligheid terugwinnen. Diversiteit behouden Behoud en versterking van de organische structuren en de landschappelijke diversiteit (zoals dalvormige laagten met waterlopen, dekzandruggen met oude akkers en verschillende landschapselementen als houtwallen en bossen) van het kampenlandschap staan voorop. Uitgangspunt hierbij is het behoud van de vele cultuurhistorische kwaliteiten en de beeldbepalende en monumentale elementen. 5. LANDSCHAP VAN DE HOGERE ZANDGRONDEN KAMPENLANDSCHAP Fruitboomgaard Kleinschalig kampenlandschap met beekloop Graanakker 38 5.1.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A.
Landschappelijke kenmerken: ▪ In de middeleeuwen ontgonnen landschap van dekzandruggen (hoog en droog) en beekdalen (laag en nat) ▪ Geaccentueerd reliëf met aardkundige waarden, zoals smalle dekzandruggen, steilrandjes, dalvormige laagten ▪ Onregelmatige blokverkavelingen en organische structuren ▪ Kleinschaligheid landschap met grote ruimtelijke variatie aan openheid en beslotenheid ▪ Grote verscheidenheid aan landschapselementen: droge en vochtige boscomplexen, kleinschalige hakhoutbosjes, houtwallen, lanen, boomrijen, boomgaarden (fruit / eiken), solitaire bomen en erfrandbeplanting ▪ Relatief weinig bebouwing ▪ Natuurgebieden en landgoederen Bijzondere gebieden / elementen: ▪ Landgoed Salentein ▪ ‘Kemna’ (voormalige woonplaats van de meier / rentmeester van Elten - gesloopt) ▪ Landgoed Appel ▪ Oude molen ‘De Hoop’ ▪ Oude ‘bolle’ akkers en engen (b.v. Eng van Ehrental) ▪ Beekdalen van verschillende beken ▪ Tracé van het kippenlijntje ▪ Rabatbossen (beekbegeleidende bossen) Aandachtspunten: ▪ Verdwijnen van verschillende landschapselementen ▪ Vitaliteit van laanbomen gaat achteruit ▪ Achteruitgang van planten- en diersoorten ▪ Onvoldoende landschappelijke inpassing ▪ Toenemend gebruik van niet passende bebouwingstypologieën en uitheemse beplanting ONTWERPRICHTLIJNEN - KAMPENLANDSCHAP 1850 1900 1970 2025
39 B. Richtlijnen voor de inrichting van het landschap: Identiteitsverlies tegengaan, landschappelijke structuren behouden: ▪ Onregelmatig en kleinschalig kavelpatroon ▪ Steilrandjes, oude ‘bolle’ akkers en engen ▪ Handhaven en versterken van de kleinschaligheid door landschappelijke elementen op erf- en perceelsgrenzen en aansluiten op al bestaande groenstructuren: ▪ Houtwallen ▪ Bospercelen en hakhout ▪ Boomrijen ▪ Vrij groeiende hagen ▪ Behoud en versterking van laanbeplanting langs wegen ▪ Aandacht voor zoom- en mantelvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: solitaire bomen, inheemse bessenstruiken en wilde fruitbomen voor bijen en vogels, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer Aandacht voor fauna: ▪ Leefgebied das ▪ Leefgebied steenuil ▪ Leefgebied amfibieën ▪ Leefgebied vleermuizen ▪ Leefgebied erf- en struweelvogels (zwaluwen, mussen e.a.) Aandacht voor flora: ▪ Verschillende bosgemeenschappen zoals haagbeuken- en essenbos of berken- eiken- en beukenbos (salomonszegel, bosanemoon, lelietje van dalen) ▪ Bosmantelgemeenschappen (hengel, grote muur) ▪ Vochtige heide (kleine zonnedauw, klokjesgentiaan) ▪ Hooilanden (rietorchis) ▪ Kruidenrijke graslanden (grasklokje e.a.) Streefbeeld Landschapselementen: ▪ Lanen en boomrijen ▪ Houtwallen ▪ Bos ▪ Steilrandjes en oude ‘bolle’ akkers ▪ Beken Herstel beken
en sloten (indicatief) Versterking bos, houtwallen (indicatief) Behoud openheid (oude akkers) Behoud steilrandjes Uitsnede kampenlandschap ONTWERPRICHTLIJNEN - KAMPENLANDSCHAP 40 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF 5.1.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Bouwblokken zijn afhankelijk van de bestaande kavelstructuur en zijn bij voorkeur onregelmatig van vorm en relatief compact (volg de onregelmatige bestaande structuur) ▪ Erven aan de weg hebben 1 inrit (de bestaande laanbeplanting behouden en aanvullen, geen bomen kappen) ▪ Minder bestraat oppervlak door optimale logistieke indeling van het bedrijf zorgt voor een groene en natuurlijke uitstraling van het bedrijf en verbeterd de infiltratie van regenwater Voorzijde: ▪ Boerderij / woning is hoofdgebouw en staat vooraan ▪ Traditionele bebouwingstypologieën (hooiberg, bakhuisje,…) ondersteunen het landelijke karakter ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant Zij- en achterkanten: ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing op informele wijze met inheemse en grondgebonden beplanting ▪ Bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing geven een stedelijke uitstraling en passen niet in het landschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet ´verstopt´ te worden) Erfelementen en -beplanting: ▪
Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) heeft bij voorkeur het karakter van een formele boerentuin met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen en/of andere exotische planten) ▪ Een grote boom of een boomgroep op veilige afstand van de woning (mogelijk op de erfgrens als markering hiervan) ▪ Gedeelte van de tuin als hoogstam-fruitgaarden mogelijk omheind door een scheerhaag van meidoorn of eikengaarden (bomen in onregelmatige afstand op gras) ▪ Gesneden haag van de voortuin gaat in de achtertuin over naar een vrij groeiende haag, houtwal of boomsingel ▪ Inpassen van de achterkanten van de bedrijven met kleine bosjes, dichte houtwallen of boomgroepen (gebruik maken van “overhoeken”) ▪ Versterken van al aanwezige structuren Randvoorwaarden: Voor de ruimtelijke rechten en bouwmogelijkheden wordt verwezen naar het omgevingsplan. Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype.
Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid Voorbeeld agrarisch bedrijf (bestaande situatie) 41 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing Tuin Voortuin Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing Kruidenrijk grasland Struweelhagen Boomgaard hoogstamfruit Bosstrook Tuin Voortuin Kruidenrijk grasland Struweelhaag Boomgaard hoogstamfruit Bos Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Vuuresdoorn, krentenboompje, bruidsbloem, ranunkelstruik, gouden regen, boerenjasmijn, vogelkers, struikrozen (verschillende soorten), spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard Fruitbomen (verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, linde, beuk, notenboom, iep, es en leibomen Voortuin / border / bloementuin Akelei, anjers, astern,
pluimspirea, Kaukasisch vergeet-mij-niet, klokjesbloem, zilverkaars, ridderspoor, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, daglelie, margriet, lupine, pioenroos, ridderspoor, Oosterse klaproos, vlambloem, salie, ereprijs, gewoon vergeet-mij-nietje Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het landschap Bomenrij langs wegen en de oprit Linde, eik, beuk, esdoorn, haagbeuk Houtsingel, Houtwal, bosperceel Bomen: eik, linde, iep, ruwe berk, es, haagbeuk, lijsterbes en zoete kers Struiken: hazelaar, veldesdoorn, meidoorn, hondsroos, vuilboom, Gelderse roos en hulst Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sleedoorn, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos Langs beken en sloten Grauwe wilg, els en inheemse vogelkers 42 JONGE HEIDEONTGINNINGEN 5. LANDSCHAP VAN DE HOGERE ZANDGRONDEN 43 5.2 JONGE HEIDEONTGINNINGEN Tot de jonge heideontginningen worden landschappen gerekend die vanaf 1900 zijn ontgonnen en rond 1850 nog uit vochtige tot natte heide of gemeenschappelijke broeklanden bestonden. De heidevelden die halverwege de negentiende eeuw nog onontgonnen waren, waren over het algemeen natter en moeilijker toegankelijk dan de eerder ontgonnen gebieden.
Onder andere door de uitvinding van kunstmest en het toenemende gebruik van landbouwmachines vanaf het begin van de twintigste eeuw werd de ontginning van armere gronden mogelijk. Het betrof grotere gebieden die voor de landbouw werden omgevormd tot regelmatige (soms zelfs vierkante) percelen. Zandwegen De vele oude slingerende driftwegen over de heide zijn verdwenen en hebben plaatsgemaakt voor rechte zandpaden en wegen. Deze zandpaden zijn landschappelijk zeer waardevol door hun schoonheid en bijzondere plantengroei. Karakteristiek is het wegenpatroon van de Appelsche en Kruishaarsche Heide met haakse structuren. Op de reliëfkaart is goed te zien dat veel van deze wegen verhoogd zijn aangelegd. Grootschalig Het jonge heideontginningslandschap heeft een heldere geometrische en grootschaligere indeling. Het is een open, eenvoudig en sober/nuchter landbouwlandschap. Ook is het reliëf minder geaccentueerd. Dennenbossen, houtsingels en lanen (van Amerikaanse eiken, beuken en platanen langs de Nieuwe Voorthuizerweg) zijn karakteristieke kenmerken van het landschap. Landbouw Veel nog actieve agrarische bedrijven zijn hier gevestigd. De Kruishaarderberg is een eeuwenoud landschapsrelict in het jonge heideontginningslandschap. Er is veel onderzoek gedaan naar de oorsprong, de opbouw en de voormalige functie van de omwalling.
Waarschijnlijk was het een veekraal, waar tijdelijk het vee veilig kon verblijven. Het is een bijzonder waardevol element. Heiderestanten De restanten van de heidevelden (de Appelsche en Kruishaarsche Heide) doen denken aan een natuurlandschap. Maar ook dit ecologisch waardevolle gebied is door menselijk toedoen ontstaan. Door het georganiseerde gebruik van maalschappen (samenwerkingsverbanden) kon de heide zich hier ontwikkelen. Kenmerken De ondergrond bestaat uit arme natte zandgronden. Het milieu in dit gebied bevordert de ophoping van humus (gedeeltelijk verteerde plantresten) en plaatselijk komen zelfs veenlagen voor. Op sommige stukken waren ooit dennenbossen aangeplant, maar inmiddels hebben zich op veel plaatsen gemengde bossen ontwikkeld. Binnen de heidegebieden liggen aangelegde vennen en waterpoelen. Voorbeelden hiervan zijn het Lijmgat en Moordgat. Van oudsher waren waterpoelen belangrijk voor de jacht op eenden en werden ze gebruikt als schapenwasplaats. Natuurwaarde De heiderestanten worden gevormd door de heidegebieden van de gemeenten Nijkerk en Putten met Gerven en Hell. Het zijn waardevolle natuurgebieden die veel bijzondere soorten herbergen: reptielen zoals de hazelworm en levendbarende hagedis, maar ook zeldzame vlinders zoals het gentiaanblauwtje en de zilveren maan.
Streefbeeld jonge heideontginningen en heide- restanten De jonge heideontginningen zijn pas in de vorige eeuw ontgonnen en in korte tijd gecultiveerd. Het landschapstype wordt gekenmerkt door vooruitgang en efficiëntie in de landbouw. Rechte lijnen en een geometrische opzet in de percelen zijn kenmerkend voor de structuur van de jonge heideontginningen. Dit bijzondere contrast met het kampenlandschap mag niet vervagen. De uitstraling en het karakter van een agrarisch werklandschap in afwisseling met de heiderestanten en waardevolle natuurgebieden is zeer waardevol en biedt een complementaire landschapsbeleving. Landschapselementen Het lanenstelsel zou versterkt kunnen worden. Omdat in dit gebied grootschalige landbouwbedrijven aanwezig zijn, is de landschappelijke inpassing van bedrijfsbebouwing van groot belang. Bijzondere landschapselementen in het gebied moeten gekoesterd en behouden blijven, zoals onverharde zandwegen, de heiderestanten, natte natuurgebieden, rabatbossen, wallen en greppels en in het bijzonder de Kruishaarderberg en zijn omgeving. Open landbouwlandschap in de jonge heideontginningen Platanenlaan Natte natuur en heiderestanten 5. LANDSCHAP VAN DE HOGERE ZANDGRONDEN JONGE HEIDEONTGINNINGEN 44 5.2.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A.
Landschappelijke kenmerken: ▪ Jonge ontginningen op natte heide / zandgronden ▪ Relatief vlak dekzandplateau met plaatselijk geaccentueerd reliëf (welvingen en laagtes) ▪ Geometrisch wegenpatroon met lange rechte lijnen ▪ Geometrische blokverkavelingen en rechte lijnen ▪ Landschap met ruimtelijke variatie aan openheid en beslotenheid ▪ Grote verscheidenheid aan landschapselementen: (geometrische) bospercelen, rabatbossen, houtwallen, lanen, boomrijen, boomgaarden (fruit / eiken), solitaire bomen en erfrandbeplanting ▪ Relatief weinig bebouwing, wel grootschaligere erven ▪ Natuurgebieden en nieuwe landgoederen Bijzondere gebieden / elementen: ▪ Kruishaarder berg ▪ Prinsenkamp met waardevolle jonge natuur ▪ Heiderestanten ‘Appelsche Heide’ Aandachtspunten: ▪ Verdwijnen van landschapselementen zoals boomsingels ▪ Verdwijnen van zoom- en mantelvegetaties ▪ Achteruitgang van planten- en diersoorten ▪ Grootschalige bedrijven en recreatieterrein zonder passende landschappelijke inpassing ▪ Toenemend gebruik van niet passende bebouwingstypologieën en uitheemse beplanting 1850 1950 1970 2025 ONTWERPRICHTLIJNEN JONGE HEIDEONTGINNINGEN
45 B. Richtlijnen voor de inrichting van het landschap: Identiteitsverlies tegengaan, landschappelijke structuren behouden: ▪ Geometrische verkavelingspatroon in ruime opzet (relatief grootschalig) ▪ Natuurgebieden en heiderestanten ▪ Handhaven en versterken van de landschapsstructuur met elementen op erf- en perceelsgrenzen en aansluiten op al bestaande groenstructuren: ▪ Houtwallen ▪ Geometrische bospercelen en hakhout ▪ Boomrijen ▪ Behoud en versterking van laanbeplanting en de smalle struwelen / bosstroken langs wegen ▪ Behoud van zandpaden en -wegen ▪ Aandacht voor zoom- en mantelvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: schraallanden, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer Aandacht voor fauna: ▪ Leefgebied das ▪ Leefgebied steenuil ▪ Leefgebied amfibieën (kamsalamander) en reptielen ▪ Leefgebied vleermuizen ▪ Leefgebied erf- en struweelvogels (zwaluwen, mussen e.a.) Aandacht voor flora: ▪ Verschillende bosgemeenschappen zoals dennen- berken- en eikenbos ▪ Bosmantelgemeenschappen (hengel, grote muur) ▪ (Vochtige) heide (struikhei, dophei, kleine zonnedauw, moerasviooltje, gevlekte orchis en klokjesgentiaan) ▪ Schraallanden, vengebiedjes met waterlepeltje ▪ Kruidenrijke graslanden (grasklokje e.a.) Streefbeeld Landschapselementen: ▪ Boomrijen ▪ Lanen ▪ Bosstroken ▪ Bospercelen ▪ Poelen Behoud en
versterking natuurgebieden Versterking landschappelijke inpassing (indicatief) Behoud openheid (oude akkers) Behoud steilrandjes Uitsnede jonge heideontginningen met heiderestanten ONTWERPRICHTLIJNEN JONGE HEIDEONTGINNINGEN 46 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF 5.2.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Bouwblokken zijn afhankelijk van de bestaande kavelstructuur en zijn geometrisch van vorm (volg de regelmatige blokverkaveling) ▪ Erven aan de weg hebben 1 inrit (de bestaande laanbeplanting behouden en aanvullen, geen bomen kappen) ▪ Minder bestraat oppervlak door optimale logistieke indeling van het bedrijf zorgt voor een groene en natuurlijke uitstraling van het bedrijf en verbeterd de infiltratie van regenwater Voorzijde: ▪ Boerderij / woning is hoofdgebouw en staat vooraan ▪ Traditionele bebouwingstypologieën (hooiberg, bakhuisje,…) ondersteunen het landelijke karakter ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant Zij- en achterkanten: ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing op informele wijze met inheemse en grondgebonden beplanting ▪ Bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing geven een stedelijke uitstraling en passen niet in het landschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet ´verstopt´ te worden) Erfelementen en
-beplanting: ▪ Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen en/of andere exotische planten) ▪ Een grote boom of een boomgroep op veilige afstand van de woning (mogelijk op de erfgrens als markering hiervan) ▪ Gedeelte van de tuin als hoogstam-fruitgaarden mogelijk omheind door een scheerhaag van meidoorn of eikengaarden (bomen in onregelmatige afstand op gras) ▪ Gesneden haag van de voortuin gaat in de achtertuin over naar een vrij groeiende haag, houtwal of boomsingel ▪ Dichte houtwal, boomsingel of geometrisch bosperceel aan de achterkant van het bouwblok Randvoorwaarden: Voor de ruimtelijke rechten en bouwmogelijkheden wordt verwezen naar het omgevingsplan. Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype.
Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid Voorbeeld agrarisch bedrijf (bestaande situatie) 47 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing Boomgaard hoogstamfruit Tuin Boomsingel Bosstrook Bosstrook Boomgaard eiken Boomgaard hoogstamfruit Tuin Boomsingel Boomgaard eiken Tuin ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Krentenboompje, breem, bruidsbloem, gouden regen, pronkklokje, heidebreem, boerenjasmijn, rotsheide, struikrozen (verschillende soorten), spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard Fruitbomen (verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, linde, beuk, notenboom, iep, es en leibomen Voortuin / border / bloementuin Akelei, aster,
pluimspirea, heide, klokjesbloem, zilverkaars, vingerhoedskruid, voorjaarszonnebloem, nagelkruid, daglelie, margriet, lupine, pioenroos, salie, Engels gras, heiligenbloem, zonneroosje, stokroos Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het landschap Bomenrij langs wegen en de oprit Linde, eik, berk, els Houtsingel, Houtwal, bosperceel Bomen: eik, linde, iep, ruwe berk, zwarte els en lijsterbes Struiken: hazelaar, veldesdoorn, meidoorn, hondsroos, vuilboom, boswilg en hondsroos Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, breem, heidebreem, hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos Langs beken en sloten Zwarte els (hoofdboom), knotwilgen en (knot)essen 48 49 6.1 Erftoegang / inrit Er is een trend naar toenemende verharde oppervlaktes op erven in het buitengebied. Het aanzicht en het landelijke karakter van het buitengebied lijdt hieronder. Ook kan op verharde oppervlaktes het hemelwater niet infiltreren en vindt er geen verdamping plaats vanuit de ondergrond. Dit is niet wenselijk.
Als basis voor bestaande, te herstructureren en nieuwe erven gelden de basisregels: ▪ Nieuwe / tweede inritten voor bestaande erven zijn ongewenst / niet toegestaan ▪ Bij functieverandering / herstructurering van een agrarisch erf worden de eventueel meerdere inritten teruggebracht naar een enkele inrit (zie ook de één erf principe) ▪ Nieuwe erven ontstaan alleen door functieverandering in samenhang met het bestaande (voormalig agrarische) erf. Er is dan één enkele toegang tot het hart (hofje) van het erf. Een splitsing van de ontsluiting of een dubbele ontsluiting zijn ongewenst. BASISRICHTLIJNEN VOOR VEELVOORKOMENDE VRAAGSTUKKEN Een gemeenschappelijke inrit tot het hart van het erf Bebouwing Voor randvoorwaarden omtrent de bebouwing wordt verwezen naar het beeldkwaliteitsplan buitengebied. In dit document worden ontwerprichtlijnen geformuleerd ten aanzien van de bebouwing van erven en kleine buurtschappen in het buitengebied bij: ▪ (Ver)bouwplannen aan of bij bestaande panden in het buitengebied ▪ Sloop en nieuwbouw op bestaande agrarische kavels ▪ Nieuwe woningen op nieuwe of bestaande erven De ontwerprichtlijnen gaan over de massa, de architectuur, het kleur- en materiaalgebruik en mogelijke duurzaamheids- maatregelen (waaronder de biodiversiteit).
Geen splitsing van de ontsluiting Geen dubbele ontsluiting / dubbele inritten BASISRICHTLIJNEN Één erf principe 1 De bebouwing (bestaand en nieuw) vormt een samen- hangend nieuw erf 2 De hoofdwoning is de bestaande beeldbepalende / monumentale boerderij 3 Één enkele toegang tot het hart (hofje) van het erf. Een splitsing van de ontsluiting of dubbele ontsluiting zijn ongewenst 4 Een gemeenschappelijke landschappelijke inrichting / inpassing 5 Het ‘nieuwe’ erf behoudt een landelijke uitstraling 6. GEREEDSCHAPSKIST 50 Kleinschalige zonneweide / groepsopstelling op de grond ▪ Alleen als plaatsing op het dak niet mogelijk / toereikend is. ▪ Opstellingen zijn compact ingericht en zijn binnen het bouwvlak gesitueerd. ▪ Opstellingen worden achter de voorgevellijn geplaatst. ▪ Opstellingen passen in de basisstructuur van het landschap. ▪ Opstellingen zijn op het erf of er tegenaan gesitueerd. ▪ Opstellingen liggen niet vrij in het landschap maar tegen een landschapselement aan (noordkant) om hinder en schaduwslag te voorkomen. ▪ Opstellingen zijn vanaf de openbare weg niet of in zeer beperkte mate zichtbaar. ▪ Opstellingen worden landschappelijk ingepast met inheemse grondgebonden beplanting / heesters / aarden wal. ▪ Bestaande landschappelijke elementen blijven behouden en er worden geen bestaande bomen gekapt of takken gesnoeid vanwege schaduwwerking.
Hierbij wordt ook rekening gehouden met de groei van bomen in de toekomst. Aanbevelingen voor zonnepanelen op daken ▪ Zonnepanelen alleen op daken plaatsen die geen last hebben van schaduw van andere bebouwing of bestaande bomen. ▪ Geen bomen kappen of snoeien om zonnepanelen te kunnen plaatsen. Hierbij rekening houden met de groei van bomen in de toekomst. ▪ Bijzondere aandacht voor monumentale, historisch waardevolle en beeldbepalende bebouwing / omgevingen. Mogelijke plaatsing op de grond ▪ Grondeigenaren / -gebruikers in de omgeving mogen niet onevenredig geschaad worden door de zonneweide (b.v. aantasting van het uitzicht, reflectie). ▪ Natuurgebieden in de (directe) omgeving mogen geen nadelige gevolgen hebben van de plaatsing van zonnepanelen. ▪ Bijzondere aandacht is nodig in (cultuurhistorisch) waardevolle gebieden. Aanzicht met inpassing Plaatsing met inpassing ZUID NOORD BASISRICHTLIJNEN6.
GEREEDSCHAPSKIST Plaatsing op platte daken Aandacht voor het legpatroon Aandacht voor de helling 51 Waarde: ▪ Weidevogelgebied van internationaal belang Kenmerken: ▪ Weidse graslanden met open karakter en diverse vormen van graslandbeheer (diversiteit in maaidata, beweiding, plas-dras,…) ▪ Neutraal tot matig zuur met lichte voedselrijke bodem ▪ Hoge grondwaterstanden / waterpeilen ▪ Weinig predatoren door weinig opgaande begroeiing Bedreiging natuur: ▪ Verdroging en verharding van de bodem door te lage waterpeilen ▪ Verzuring van de bodem ▪ Predatoren en verstoring door recreanten Algemene regels voor beheer ▪ Behoud weidse openheid ▪ Pas vanaf midden juni maaien ▪ Aandacht voor weidevogels tijdens het maaien ▪ Snelheid van maaien aanpassen ▪ Werkbreedte overzichtelijk houden ▪ Voorbeweiden en beweiden (op circa een derde van de beheerde oppervlakte) met name tijdens het broedseizoen van kievit-, tureluur- en scholekster ▪ Verruiging (spontane groei van heesters en bomen) beperken in de buitenrand van de polder, geen verruiging in het centrale gebied (tegengaan van predatoren) ▪ Waterbeheer: hogere waterpeilen in de lente en de zomer ▪ Behoud / herstel van bredere slootkanten / natuurvriendelijke oevers ▪ Delen van het grasland met plas-drasse gebieden ▪ Verzuring tegengaan (eventueel langzaam werkende steenmeel of schelpenkalk toedienen in het najaar) ▪ Instelling
rustperioden tijdens broedseizoen 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Vochtig weidevogelgrasland N 13.01 / A 11.01 ▪ Wintergastenweide N 13.02 / A 11.03 Weidevogels: Grutto, kievit, tureluur, watersnip, kemphaan, zomertaling, veldleeuwerik, wulp, kluut, Ganzen, zwanen (kleine zwaan), eenden (slobeend), lepelaar, grote zilverreiger GEBIEDEN MET LAGE VEGETATIE Graslanden voor weidevogels in Polder Arkemheen (vochtig weidevogelgrasland / wintergastenweide) 6.2 Gebieden met lage vegetatie 52 Waarde: ▪ Zeldzame gebieden (nichegebieden voor zeldzame planten) Kenmerken: ▪ Van oorsprong zeer oude voedselarme boerengraslanden ▪ Natte gronden met slappe bodem waardoor slecht toegankelijk (staan in de winter meestal onder water en drogen in de zomer oppervlakkig uit) ▪ Kruiden- en zeggenrijke vegetaties / graslanden met hoge biodiversiteit ▪ Meestal kleinschalige gebieden rond landgoederen met natuurbeheer (Appel, Slichtenhorst, De Bunte, De Doelen, Prinsenkamp) Bedreiging natuur: ▪ Verdroging door ontwatering / waterafvoer ▪ Verzuring van de bodem ▪ Eutrofiëring (toename van voedselrijkdom in de bodem) Algemene regels voor beheer ▪ Waterbeheer aanpassen ▪ Mogelijk hemelwaterberging (voedselarm water) ▪ Eutrofiëring tegen gaan / bemesting vooral in het waterinfiltratiegebied verminderen of stoppen ▪ Gefaseerd maaien (met uitzondering van enkele stroken / delen) en afvoer van maaisel in de
nazomer ▪ Maaimaterieel en methoden zijn afhankelijk de draagkracht van de bodem 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Nat schraalland N 10.01 ▪ Vochtig hooiland N 10.02 Doelsoorten kruiden: blonde zegge, sterzegge, knotszegge, blauwe zegge, waterdrieblad, draadrus, melkviooltje, spaanse ruiter, gevlekte orchis, moeraswespenorchis, klokjesgentiaan, welriekende nachtorchis, klein glidkruid, brede en rietorchis, vleeskleurige orchis, blauwe knoop, moerasstreepzaad, addertong, harlekijn, adderwortel, kleine valeriaan, moeraskartelblad, welriekende nachtorchis, parnassia, vetblad GEBIEDEN MET LAGE VEGETATIE Vochtige schraalgraslanden 53 Waarde: ▪ Cultuurhistorisch landschap ▪ Gebied met specifieke en karakteristieke planten en insecten Kenmerken: ▪ Meestal ontstaan op uitgeputte bodems door het rooien van bomen, het plaggen en / of overbegrazen van woeste gronden ▪ Gronden zijn droog tot vochtig of nat, vrij zuur en voedselarm en bestaan uit zand of leem ▪ Microreliëf, structuurvariatie en afwisselende vegetaties: dwergstruiken met gewone dophei (nat) en struikheide (droog), open zandige stukken, grazige en kruidige vegetaties met pijpenstrootje, kleine veentjes en kleine verspreide struweeltjes (opslag van dennen en berken) Bedreiging natuur: ▪ Verdroging door ontwatering / waterafvoer (vochtige heide) ▪ Verzuring van de bodem (ook al is het van nature een ‘zuur’ vegetatietype) ▪
Eutrofiëring (toename van voedselrijkdom in de bodem) en verstoring van de nutriëntenbalans Algemene regels voor herstel en beheer ▪ Herstel waterbeheer ▪ Water opstuwen, mogelijk sloten dempen ▪ Verdamping tegengaan (uitbreiding struweeltjes en bomengroei tegenhouden) ▪ Behoud van de diversiteit in structuur en gradiënten in vegetaties ▪ Plaggen van kleine delen behoort tot de mogelijkheden om vergrassing (teveel pijpenstrootje) tegen te gaan ▪ Verzuring tegengaan (eventueel langzaam werkende steenmeel toedienen - vooral na het plaggen) ▪ Beweiding (droge heide) door schapen ▪ Aanleg van nieuwe heidegebieden is mogelijk in wisseldroge randzones van het zandlandschap (consultatie van ecologen en / of natuurbeheerorganisaties noodzakelijk) 6.
GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Vochtige heide N 06.04 ▪ Droge heide N 07.01 Doelsoorten vegetatie: Droge heide: struikheide, valkruid, rozenkransje, hondsviooltje, wilde tijm en zandblauwtje Vochtige heide: gewone dophei, kraaihei en / of bosbessoorten, struikheide Zeldzame karakteristieke soorten: gevlekte orchis, kleine zonnedauw, ronde zonnedauw, klokjesgentiaan, moeraswolfsklauw, beenbreek, heidekartelblad, eenjarig wollegras, veenpluis, witte snavelbies, bruine snavelbies, gewone en noordse veenbies, waterveenmos, groot veenmos, slank veenmos, kussentjesveenmos, week veenmos of zacht veenmos Fauna: warmteminnende diersoorten als adder en levendbarende hagedis, veel insectensoorten zoals het gentiaanblauwtje en spiegeldikkopje GEBIEDEN MET LAGE VEGETATIE Heidegebieden 54 Waarde: ▪ Systeem met grote diversiteit door invloed van land en water ▪ Grotere natuurwaarde door natuurvriendelijke oevers met rijke slootvegetaties (verhoging biodiversiteit) ▪ Verbetering waterkwaliteit door filtereigenschappen van waterplanten ▪ Vasthouden van water in het stroomgebied / waterberging Kenmerken: Dynamische oevers langs beken: ▪ Diversiteit in taludhellingen, diverse stroomsnelheden, meanders, variatie in de structuur van de bedding Flauwe oevers langs sloten: ▪ Geen of weinig stroming, weinig verschillen in de structuur van de bedding, taludhelling loopt gelijkmatig op en biedt grote
verscheidenheid in vegetatiegradiënten Bedreiging natuur: ▪ (On)voldoende afstand tussen de natuurvriendelijke oevers en aangrenzende agrarische gronden (weide / akkers) Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ Inrichting van natuurvriendelijke oevers alleen in overleg met het Waterschap Vallei en Veluwe ▪ Aanleg in het begin van het groeiseizoen (maart / april) ▪ Gedeeltelijk inplanten / inzaaien omdat spontane oevervegetatie jaren kan duren ▪ Natuurlijk waterpeilbeheer ▪ Onderhoudswerkzaamheden vermijden bij temperaturen onder 10ºC (dieren worden inactief en kunnen niet vluchten) ▪ Onderhoudswerkzaamheden vermijden bij temperaturen boven 25ºC (weinig zuurstof in het water waardoor planten en dieren kwetsbaar worden) ▪ Maaien / schonen van de oever (gefaseerd maaien behoort tot de mogelijkheden) en afvoer van het maaisel tussen juli en oktober (1 keer per jaar) ▪ Bloemrijke droge delen gefaseerd maaien in september / oktober (1-2 keer per jaar) ▪ Rietstroken gefaseerd maaien in de winter (1 keer per jaar) ▪ Baggeren en profielherstel indien nodig in het najaar (1 keer per 10 jaar) 6.
GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Natuurvriendelijke oevers langs beken en sloten Doelsoorten: Watervegetatie (ondergedoken): fonteinkruiden, krabbenscheer, kikkerbeet, vederkruid, gele plomp, waterlelie en verschillende oeversoorten (bijvoorbeeld gele lis) Helofytenzone: riet, kleine lisdodde en mattenbies Insecten: vedermuggen, libellelarves, kokerjuffers, wantsen en waterkevers Vissen: bittervoorn WATERNATUUR Natuurvriendelijke oevers langs sloten en beken Talud 1:5 Gelijkmatige flauwe oever Talud 1:4 Flauwe oever met accolade 1:3 6.3 Waternatuur 6. GEREEDSCHAPSKIST | WATERNATUUR Voorbeelden: ▪ | Zoete plas / poel | N 04.02 / A 14.04 ▪ | Poel en klein historisch water | L 01.01 Doelsoorten: Watervegetatie (ondergedoken): fonteinkruiden, krabbenscheer, kikkerbeet, vederkruid, gele plomp, waterlelie en verschillende oeversoorten (bijvoorbeeld gele lis) Helofytenzone: riet, kleine lisdodde en mattenbies Insecten en weekdieren: schrijvertjes, ruggenzwemmers, duikerwantsen, poelslakken, vedermuggen, libellelarves, kokerjuffers, wantsen en waterkevers Amfibieën: salamanders, kikkers en padden Zoete plas / poel NOORD Waarde: | Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ | Systeem met grote verscheidenheid door de invloed van land en | ▪ | Moet passen in het landschap: water | ▪ | Van nature laag deel in de omgeving ▪ | Grotere natuurwaarde door natuurvriendelijke oevers met rijke | ▪ |
Gebied met hoge grondwaterstanden slootvegetaties (verhoging biodiversiteit) | ▪ | Vorm van de poel / waterplas past in de landschapsstructuur ▪ | Voortplantingsplek voor amfibieën en insecten | ▪ | Vrijkomende grond ter plekke verwerken in een aardewal / ▪ | Drink- en badplaats voor verschillende dieren | ophoging aan de noordzijde van de poel ▪ | Verbetering waterkwaliteit door filtereigenschappen van | ▪ | De noordelijke oever heeft een talud van minimaal 1:5 tot 1:8 waterplanten | ▪ | Een poel heeft geen aansluiting op een beek of het slotensysteem ▪ | Vasthouden van water in het gebied / waterberging | om geen vissen toe te laten ▪ | Maaien van de oever (gefaseerd maaien behoort tot de Kenmerken: | mogelijkheden) en afvoer van maaisel tussen september en | ≥ 2 m diep ▪ | Omvang is minstens 50 m² groot en minimaal 2 m diep | oktober (1 keer per 2 jaar) ▪ | Een poel is afhankelijk van de gemiddelde grondwaterstand: | ▪ | Uitbaggeren indien nodig in het najaar (1 keer per 10-15 jaar) met 30 - 50 cm boven de bodem van de poel | gefaseerd werkschema (oostzijde het ene jaar en westzijde het ▪ | Oevers met verschillend steile en flauwe hellingen zorgen voor | jaar daarop) ZUID diversiteit in leefgebieden | Zie ook schema natuurvriendelijke oevers ▪ | Voldoende expositie naar de zon in het vroege voorjaar (opwarming van het water voor de voortplanting van amfibieën) ▪ | Tijdens
de zomer voldoende schaduw om wateropwarming te beperken 55 56 Waarde: ▪ Bijen vinden pollen en nectaar in bloemrijke bermen en kruidenzomen ▪ Hogere biodiversiteit zorgt voor meer predatoren tegen schadelijke vraatinsecten Kenmerken: ▪ Grote variatie in zoomvegetaties ▪ Op voedselarme zandgronden komen planten voor als mannetjesereprijs, hengel en schermhavikskruid ▪ Op voedselrijke zandgronden groeien dagkoekoeksbloem, gewoon nagelkruid en fluitenkruid (halfschaduw) ▪ In moerasachtige omstandigheden zijn valeriaan, moerasspirea en koninginnekruid aanwezig ▪ Schuil- en foerageerplek voor kleine zoogdieren, vlinders en insecten Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ Kruidenachtige grasvegetatie in de randzone naast een houtopstand, akker of langs een weg ▪ Een zoom bestaat uit hoog groeiende, overblijvende grazige planten en ruigtekruiden van open terreinen maar ook soorten die in de schaduw voorkomen ▪ Liever niet inzaaien (grondgebonden vegetaties zelf laten ontwikkelen) tenzij er met alleen maaibeheer geen soortenrijke vegetatie opkomt ▪ Zoomvegetaties vragen om een gefaseerd maaibeheer ▪ Verwijderen van houtopslag 6.
GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Bermen ▪ Zomen ▪ Akkerranden Doelsoorten: Bermvegetaties zijn zeer divers en afhankelijk van de omstandigheden echte natuurdoeltypen zijn er niet OVERGANGEN Bermen en akkerranden 1 x per jaar maaien en afvoeren september 1 x per 2 jaar maaien en afvoeren september 2 x per jaar maaien en afvoeren juni en september 1 x per jaar maaien en afvoeren september Wegenberm Kruidenzoom in de rand van een houtwal 6.4 Overgangen Weg 6. GEREEDSCHAPSKIST | OVERGANGEN Voorbeelden: ▪ | Knip- en scheerheg | L 01.05 ▪ | Meidoornhaag (geschoren) ▪ | Gesneden tuinhagen (beuken, haagbeuken, liguster, veldesdoorn) Doelsoorten: Vogels en insecten (bij bloeiende soorten) 1 plantrij Knip- en scheerheg Waarde: | Algemene regels voor aanplant en beheer ▪ | Bescherming van bouwland met gewassen | ▪ | Strikt lijnvormig erf- en landschapselement ▪ | Afbakening en (zicht)bescherming van een erf | ▪ | Aanplant tijdens vorstvrije perioden in de wintermaanden (tussen ▪ | Een knip- of scheerheg biedt nest-, schuil- en voedselgelegenheid | november en maart) voor vogels, zoogdieren en insecten | ▪ | Plantmateriaal is 2-jarig bosplantsoen met de maat 80-100 cm ▪ | Een knip- of scheerheg verbindt leefgebieden van kleine | hoogte zoogdieren, amfibieën en vlinders | ▪ | Geplant wordt in 1 plantrij met gelijke plantafstanden van 4 stuks per strekkende meter Kenmerken: | ▪ |
Grondbewerking van de aanliggende gronden wordt zodanig ▪ | Een knip- of scheerheg is een lijnvormig structuurelement van het | uitgevoerd dat schade aan het element wordt voorkomen landschap | ▪ | Een knip- en scheerhaag wordt 2 tot 3 keer per jaar gesneden / ▪ | Vormen: recht gesneden / geschoren waarbij de onderkant iets | geschoren breder is dan de bovenkant (licht trapeziumvormig) ▪ | Hoogte en breedte van een knip- of scheerheg variëren afhankelijk van het gewenste beeld: ▪ | Hoogte maximaal 1,40 m (moet nog kunnen worden gesneden) ▪ | Breedte van 60 cm tot 1,40 m ▪ | Knip- en scheerheggen bestaan uit inheemse en grondgebonden heesters (zoals haagbeuk, veldesdoorn, meidoorn, sleedoorn, liguster en beuk) 57 6.
GEREEDSCHAPSKIST | OVERGANGEN Voorbeelden: ▪ | Struweelhaag | L 01.06 ▪ | Sleedoornhaag Typen hagen met doelsoorten: 2 m breed Patrijzenhaag 1 plantrij Struweelhaag Waarde: | Algemene regels voor aanplant en beheer ▪ | Bescherming van bouwland met gewassen | ▪ | Lijnvormig landschapselement ▪ | Struweelhagen bieden nest-, schuil- en voedselgelegenheid voor | ▪ | Aanplant tijdens vorstvrije perioden in de wintermaanden (tussen vogels, zoogdieren en insecten | november en maart) ▪ | Struweelhagen verbinden leefgebieden van kleine zoogdieren, | ▪ | Plantmateriaal is 2 en 3-jarig bosplantsoen met de maat 60-80 cm | 3 m breed amfibieën en vlinders | hoogte en 80-100 cm hoogte (afgewisseld toegepast) ▪ | Een haag van circa 2 m breed wordt geplant in 1 plantrij met | Gewone struweelhaag Kenmerken: | plantafstanden van 1 tot 1,5 meter | Bijenhaag (lager en breder met alleen bloeiende soorten) ▪ | Struweelhagen zijn lijnvormige structuurelementen van het | ▪ | Een haag van circa 3 m breed wordt geplant in 2 plantrijen met landschap | plantafstanden van 1 tot 1,5 meter | 2 plantrijen ▪ | Struweelhagen groeien vrij en hebben een organische vorm | ▪ | Een haag of heg kan ook vanzelf groeien uit een rij dode takken en ▪ | Hoogte en breedte zijn afhankelijk van de geplante soorten en | dood hout: schuilende zoogdieren en vogels maken de haag zelf verschillen per type struweelhaag: | (zaden
van bessenstruiken in de uitwerpselen kiemen in de luwte van het dode hout) ▪ | Gewone struweelhaag (3,00 m hoog en breed) | ▪ | Grondbewerking van de aanliggende gronden wordt zodanig ▪ | Patrijzenhaag (2,00 m hoog en breed met bessendragende | uitgevoerd om schade aan het element te voorkomen struiken en overhangende takken) | ▪ | Om de 6 tot 15 jaar afzetten van de haag in de periode tussen ▪ | Bijenhaag (3,00 m hoog en breed met bloeiende struiken met | begin november en medio maart verschillende bloeiperioden) | ▪ | Kleinschalige snoeiwerkzaamheden (indien nodig) in de periode ▪ | Struweelhagen hebben vaak een grote variatie aan struiken met | tussen begin november en medio maart bloemen en bessen (alle geplante soorten zijn streekeigen) ▪ | Hoe breder een haag hoe meer diersoorten | 1 - 1,5 m 58 59 Algemene regels voor aanplant en beheer ▪ Aanplant tijdens vorstvrije perioden in de wintermaanden (tussen november en maart) ▪ Plantmateriaal is een geveerde boom of hoogstam met stamomtrek 10-12 cm of 14-16 cm ▪ Aanplant in een ruim plantgat van circa 70 x 70 x 70 cm met los gespitte basis ▪ Aanplant met boompaal van onbehandeld hout naast de boom ▪ 2,50 m lang met een doorsnede van 8 cm ▪ Op circa 15 cm afstand van de boom ▪ Vooraan de heersende windrichting (zuidwesten) ▪ Plantafstand bij een bomengroep is minimaal 6 m ▪ In de eerste 2 jaar voldoende water geven (vooral in
droge perioden) ▪ Bij beweiding van de aanliggende gronden is een raster aanbevolen om vraatschade te voorkomen ▪ Snoeiwerkzaamheden (alleen indien nodig) in de periode tussen begin november en medio maart (behalve haagbeuk, walnoot, paardenkastanje, esdoorn en berk - vanwege sapuittreding in september) 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Solitaire boom in het landschap ▪ Solitaire boom op het erf ▪ Bomengroep OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Solitaire boom Bomengroep Boomtouw (sisal) 15 cm Bescherming tegen vraat Boomspiegel Ø 70 cm Waarde: ▪ Referentiepunt(en) in het landschap ▪ Beeldbepalend(e) structuurelement(en) op een erf ▪ Leef’gebied’ voor vogels, insecten en kleine zoogdieren ▪ Uitkijk voor roofvogels ▪ Schaduw in de zomer Kenmerken: ▪ Solitaire bomen of boomgroepen kunnen zelfs volledig vrij groeien totdat de stam in de boomkroon is opgenomen ▪ Solitaire bomen of boomgroepen kunnen als hoogstam(men) opgesnoeid worden ▪ Solitaire bomen of boomgroepen ontwikkelen brede kronen in de natuurlijke groeivorm 6.5 Opgaande landschapselementen Schema aanplant 6.
GEREEDSCHAPSKIST | OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Voorbeelden: ▪ | Bomenrij op perceelsgrenzen ▪ | Elzensingel | L 01.03 ▪ | Knotbomen (wilgen, essen, elzen) | L 01.08 ▪ | Bomenlaan | L 01.07 5 - 6 m Korte plantafstanden vormen een besloten Bomenrij | landschapselement Waarde: | Algemene regels voor aanplant en beheer ▪ | Bomenrijen breken de wind en helpen bodemerosie en | ▪ | Lijnvormig en regelmatig geplant landschapselement | 10 - 15 m stormschade aan gewassen te voorkomen | ▪ | Plantafstanden zijn binnen een bomenrij meestal gelijk ▪ | Bomenrijen structureren het landschap, begeleiden wegen, | ▪ | Bij beweiding van de aanliggende gronden is een raster stabiliseren de grond en bieden schaduw | aanbevolen om vraatschade te voorkomen ▪ | Onder de bomen is vaak een gevarieerde berm met kruidenlaag | ▪ | Grondbewerking van de aanliggende gronden wordt zodanig | Lange plantafstanden vormen een transparante scherm aanwezig | uitgevoerd dat schade aan het element wordt voorkomen | (coulissen) ▪ | Bomenrijen zijn het leefgebied van veel verschillende vogels, | ▪ | Snoeiwerkzaamheden in de periode tussen begin november en insecten, weekdieren en amfibieën (in nattere gebieden) | medio maart ▪ | Bomenrijen dienen als verbindingszone voor kleine zoogdieren, | ▪ | Indien nodig (veiligheidsoverwegingen) ziek of dood hout vlinders en vleermuizen | verwijderen | 10 - 15 m ▪ | Bomenrijen
zijn ook van groot belang voor de leefomgeving van de | ▪ | Knotwilgen periodiek knotten (1 keer per 5 jaar) mens (structuur in het landschap, kleinschaligheid en | ▪ | Andere knotbomen (minimaal 1 keer per 8 jaar) beslotenheid) Laan 60 6. GEREEDSCHAPSKIST | OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Voorbeelden: ▪ | Boomgaard met hoogstamfruit | L 01.09 ▪ | Eikenboomgaard Boomgaard met hoogstamfruit Waarde: | Algemene regels voor aanplant en beheer ▪ | Boomgaarden zijn onderdeel van het traditionele boerenerf (ook bij | ▪ | Erfbeplantingselement buitenplaatsen en landgoederen) | ▪ | Aanplant is relatief regelmatig maar door verschillende ▪ | Productie van fruit en noten | plantafstanden per soort enigszins ontregeld ▪ | Eikengaard: houtopbrengst (constructie / biomassa / hakhout) | ▪ | Vanaf 10 bomen in onderlinge samenhang is er sprake van een | Plantafstanden verschillen per soort ▪ | Belangrijk voor het behoud van oude en zeldzame fruitrassen | boomgaard ▪ | Leefgebied voor diverse diersoorten zoals bijvoorbeeld steenuil | ▪ | Verzameling van fruitbomen, met een stam van minimaal 1,5 meter ▪ | In de ondergroei vaak grasland met soortenrijke kruidenvegetatie | hoog | Appel-, peren en kersenbomen: | 10 - 12 m ▪ | Boomgaarden geven bij beweiding schaduw in de zomer | ▪ | Onderbegroeiing wordt als grasland beheerd | Pruimenbomen: | 5 - | 6 m ▪ | Boomgaarden van hoogstamfruit bieden voedsel
aan insecten, | ▪ | Bij beweiding is bescherming van de stammen aanbevolen om | Eiken: | 10 - 14 m vogels (geliefd bij de ringmus, spreeuw, merel en grote lijster) en | vraatschade te voorkomen kleine zoogdieren | ▪ | Bij natuurvriendelijk hoogstamfruit is minder onderhoud / snoei ▪ | Boomgaarden van hoogstamfruit omzoomd door hagen bieden | nodig schuilplaatsen tijdens de winter aan egels | ▪ | Bij ‘productiegerichte fruitbomen’ van jonge bomen, de gestel- ▪ | Oude bomen met holten in de stam bieden broedplaatsen aan | takken met touwtjes en gewichten verzwaren (zorgt voor steenuilen en bijzondere (zang)vogels zoals de gekraagde | horizontale groei en meer fruit) roodstaart en de groene specht en soms ook aan vleermuizen | ▪ | Snoeiwerkzaamheden voornamelijk in de periode tussen begin ▪ | Op stammen groeien vaak mossen en korstmossen | november en medio maart (vormsnoei 1 keer per 2 jaar) ▪ | Fruitbomen kleuren het landschap, zorgen voor afwisseling en geven aan het erf een karakteristiek beeld 61 62 Waarde: ▪ Bloemen en voedselproductie op natuurlijke en relatief kleinschalige wijze ▪ Grote verscheidenheid in groenten, bessen en andere landbouwproducten ▪ Zelf plukken / oogsten door bezoekers vergroot de bewustwording omtrent voeding en voedselproductie ▪ Kennisoverdracht en samenwerking onder telers en beheerders ▪ Recreatieve meerwaarde voor bezoekers ▪ Ook te combineren
met agroforestry en / of strokenteelt Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ Erf- / tuinelement (passend in vorm en omvang) opgenomen in het landschap ▪ Verschillende mogelijkheden in vormgeving ▪ Volgens traditioneel boeren- / moestuin principe ▪ Strokenteelt met verschillende groenten, bloemen en bessen ▪ Teelt- en plukperken van organische vormen in een bewandelbaar grasland ▪ Verbindingen en looproutes met pergola’s en klimplanten (zoals wijnstokken) 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Bessentuin ▪ Bloementuin ▪ Strokenteelt OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Pluktuin
63 Waarde: ▪ Ontworpen plantengemeenschap naar het voorbeeld van een natuurlijk bos, met een hoge diversiteit aan bomen, heesters, klimplanten en vaste planten bedoeld als voedsel (vruchten, zaden, noten, bessen, bladeren, stengels, knollen en wortels) voor de mens (en dieren) ▪ Ecosysteem met een gezonde bodem en rijk bodemleven door rijk stroisel en natuurlijke compostering ▪ Veerkrachtig agro-ecosysteem door grote diversiteit aan gewassen en symbiotische relaties tussen de gewassen ▪ Onderhoudsarm door ecologisch evenwicht ▪ Leefgebied en foerageerplaats voor insecten, vogels en (kleine) zoogdieren ▪ Hoge biodiversiteit ▪ Oogst door het hele jaar door Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ Complex ontworpen meerlagig plantensysteem: ▪ Boomlaag van grote en volwassen fruitbomen ▪ Lage boomlaag van kleinere noten- en fruitbomen tot dwergwortelstokken ▪ Struiklaag van fruitstruiken zoals krenten en bessen ▪ Kruidenlaag van meerjarige groenten en kruiden ▪ Schimmellaag of ondergrondse dimensie van planten gekweekt voor hun wortels en knollen ▪ Bodembedekker van eetbare planten die zich horizontaal verspreiden ▪ Verticale laag van wijnstokken en klimplanten ▪ Een voedselbos heeft verschillende dichtheden in de beplanting: ▪ Open plekken met veel licht ▪ Dichte bosdelen ▪ Er worden geen kunstmatige bestrijdingsmiddelen of kunstmest ingezet ▪ Alertheid voor ongewenste
verspreiding van exoten (zoals de appelbes die zich sterk uitbreidt in omgevingen met natte gronden) 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Voedselbos ▪ Bostuin ▪ Plukbos Structuurschema OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Voedselbos
6. GEREEDSCHAPSKIST | OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Voorbeelden: ▪ | Houtwal / -singel | L 01.02 ▪ | Bossingel | L 01.16 1 - 2 m 2 - 5 m 2 - 5 m Houtwal | 1 - 2 m Waarde: | Algemene regels voor aanleg en beheer | Plantschema houtwal | Plantschema houtsingel ▪ | Houtwallen en houtsingels breken de wind en helpen bodemerosie | ▪ | Lijnvormige landschapselementen en stormschade aan gewassen te voorkomen | ▪ | Afmetingen zijn minimaal 25 m lang en 5 - 20 m breed ▪ | Hogere biodiversiteit zorgt voor meer predatoren van schadelijke | ▪ | Aanplant van een houtwal is onregelmatig op een aardewal vraatinsecten | ▪ | Aanplant van een houtsingel is onregelmatig zonder aardewal ▪ | Houtopbrengst (biomassa / hakhout) bij het periodieke afzetten | ▪ | Plantafstand bomen circa 2 - 5 m (circa 1000 bomen per ha) ▪ | Houtwallen en houtsingels hebben een kernzone, een mantel met | ▪ | Plantafstand struiken (mantelvegetatie) circa 1 - 2 m struiken en een zoom met kruidenlaag | Zie lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende ▪ | Houtwallen die oost-west gericht zijn hebben een koele | ▪ | Grondbewerking van de aanliggende gronden wordt zodanig | omstandigheden op pagina 65 - 67 schaduwrijke noordkant met andere soorten dan de zuidkant met | uitgevoerd dat schade aan het element wordt voorkomen warmte en licht minnende planten en diersoorten | ▪ | Bescherming van de jonge individuele
bomen met manchetten of ▪ | Houtwallen en houtsingels ordenen de landschappelijke ruimte, | gazen kokers tegen konijnen zorgen voor afwisseling in beslotenheid en openheid en hebben | ▪ | Bestrijding van ongewenste houtsoorten (zoals de Amerikaanse een sterke samenhang met het omringende landschap | eik) in de periode tussen medio juli en begin maart (buiten het ▪ | Organische structuren in het kampenlandschap | broedseizoen van vogels) ▪ | Rechte structuren in jonge heideontginningen ▪ | Houtwallen houden het landschap kleinschalig en gevarieerd Mantel en zoom 64 65 Waarde: ▪ Houtopbrengst (constructie, biomassa / hakhout) ▪ Vasthouden van water in het gebied ▪ Rustgebieden met nest-, schuil- en voedselgelegenheid ▪ Sommige dieren zijn afhankelijk van naaldbomen (zoals eekhoorns, muizen, spechten) Bedreiging en aandacht ▪ Een productiebos is relatief soortenarm tot monocultuur en daardoor kwetsbaar voor plaaginsecten en ziektes ▪ Minder gezonde en zure bosbodem met weinig bodemleven ▪ Minder biodiversiteit ▪ Aanzicht van een productiebos is eentonig Algemene regels voor beheer en herstel ▪ Landschapselement met verschillende vormen en omvang ▪ Plantafstanden zijn relatief regelmatig voor een optimale boomontwikkeling ▪ Herstel door openingen in het productiebos te kappen en verschillende dichtheden toe te passen ▪ Herstel door aanplant van clusters met loofbomen en heesters
(rijke strooiselbomen tegen verzuring en voor een gezond bodemleven): ▪ Gemiddelde plantafstanden bomen circa 2 - 5 m (circa 1000 bomen per ha) ▪ Gemiddelde plantafstanden heesters (ondergroei en mantelvegetatie) circa 1 - 2 m ▪ Bescherming van de jonge individuele bomen met manchetten of gazen kokers tegen konijnen 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Naaldbos ▪ Rabattenbos ▪ Grienden Plantschema rabatbos Zie lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende omstandigheden op pagina 65 - 67 OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Productiebos 2 - 5 m 3 - 4 m
66 Waarde: ▪ Houtproductie, (hazel)noten, bessen en paddestoelen ▪ Vasthouden van water in het gebied ▪ Gezonde bosbodem met rijk bodemleven ▪ Hogere biodiversiteit door soortenrijke samenstelling van het loofbos zorgt voor meer predatoren van schadelijke vraatinsecten ▪ Rustgebieden met nest-, schuil- en voedselgelegenheid voor vele dieren zoals vogels, zoogdieren en insecten ▪ Bossen hebben een kernzone, een mantel met struiken en een zoom met kruidenlaag ▪ Oude bomen bieden broedgelegenheid aan spechten en andere holenbroeders (vleermuizen overwinteren en brengen jongen voort in boomholten) ▪ Omgevallen dode bomen raken begroeid met mossen en paddestoelen en vormen een leefgebied voor veel soorten insecten ▪ Bossen zijn prachtige structuurelementen in het landschap Algemene regels voor aanleg en beheer ▪ Landschapselement met verschillende vormen en omvang ▪ Soortensamenstelling is afhankelijk van de aanwezige gronden en het watersysteem ▪ Verschillende dichtheden in de beplanting: ▪ Plekken met meer openheid en licht ▪ Dichte ‘ondoordringbare’ donkere bosdelen ▪ Plantafstanden zijn onregelmatig voor een natuurlijke uitstraling ▪ Gemiddelde plantafstanden bomen circa 2 - 5 m (circa 1000 bomen per ha) ▪ Gemiddelde plantafstanden heesters (ondergroei en mantelvegetatie) circa 1 - 2 m ▪ Rijke strooiselbomen voor gezonde bodem en tegen verzuring ▪ Bescherming van de jonge
individuele bomen met manchetten of gazen kokers tegen konijnen ▪ Bestrijding van ongewenste houtsoorten (zoals de Amerikaanse eik) in de periode tussen medio juli en begin maart (buiten het broedseizoen van vogels) 6. GEREEDSCHAPSKIST Voorbeelden: ▪ Gemengd loofbos ▪ Eiken haagbeukenbos ▪ Vogelkers essenbos ▪ Elzenbroekbos ▪ Klimaatbosje ▪ … Plantschema Zie lijsten met boomsoorten en heesters voor verschillende omstandigheden op pagina 65 - 67 OPGAANDE LANDSCHAPSELEMENTEN Natuurbos 1 - 2 m 2 - 5 m 2 - 5 m 67 6. GEREEDSCHAPSKIST 1. Bomen voor droge zandgronden Bomen Alnus glutinosa Zwarte els Alnus incana Witte els Betula pendula Ruwe berk Populus tremula Ratelpopulier / esp Quercus petraea Wintereik Salix caprea Boswilg Sorbus aucuparia Lijsterbes Tilia cordata Winterlinde / Kleinbladige linde Tilia vulgaris Hollandse linde Ulmus minor Gladde iep Heesters Amelanchier ovalis Europees krentenboompje Crataegus laevigata Tweestijlige meidoorn Crataegus monogyna Eenstijlige meidoorn Cytisos scoparius Breem Prunus spinosa Sleedoorn Rosa arvensis Bosroos Rosa canina Hondsroos Rosa rubiginosa Eglantier Rubus fruticosus Gewone braam Rhamnus cathartica Wegedoorn Sambucus racemosa Trosvlier 2.
Bomen voor moerige gronden en veengronden Bomen Alnus glutinosa Zwarte els Betula pubescens Zachte berk Carpinus betulus Haagbeuk Fraxinus excelsior Gewone es Malus sylvestris Wilde appel Populus nigra Zwarte populier Populus tremula Ratelpopulier / esp Prunus padus Gewone vogelkers Quercus robur Zomereik Salix alba Schietwilg / Gewone wilg Tilia platyphyllos Zomerlinde / Grootbladige linde Ulmus laevis Fladderiep Ulmus minor Gladde iep Heesters Cornus sanguinea Rode kornoelje Corylus avellana Hazelaar Crataegus laevigata Tweestijlige meidoorn Crataegus monogyna Eenstijlige meidoorn Euonymus europeus Wilde kardinaalsmuts Frangula alnus Sporkehout Ligustrum vulgare Wilde liguster Ribes nigrum Zwarte bes Ribes rubrum Aalbes Rosa canina Hondsroos Rosa rubiginosa Eglantier Rubus fruticosus Gewone braam Rubus idaeus Framboos Salix cinerea Grauwe wilg Salix repens Kruipwilg Sambucus nigra Gewone vlier Viburnum opulus Gelderse roos 3.