2026-057 Bijlage 2 Landschapsontwikkelingsplan Gemeente Nijkerk 2026
Tekst van het document
1 voor een robuust landschap vandaag en morgen
2 VOORWOORD Het landschap van Nijkerk is bijzonder. De open polders, groene erven, houtwallen, lanen en natuurgebieden geven onze gemeente een eigen gezicht. Samen vormen zij een landschap waar veel mensen iedere dag van genieten. Het is een landschap dat in de loop van de tijd is gevormd door de natuur én door de mensen die er wonen en werken. Elk deel van ons landschap heeft zijn eigen kenmerken en kwaliteiten. Juist die afwisseling maakt Nijkerk zo mooi. Daarom vinden we het belangrijk om zorgvuldig om te gaan met ons buitengebied en de kwaliteiten ervan te behouden en te versterken. Dat is niet vanzelfsprekend. We staan voor opgaven op het gebied van klimaat, natuur, energie en wonen. Nieuwe ontwikkelingen zijn nodig, maar vragen ook om aandacht voor het landschap. Hoe zorgen we ervoor dat veranderingen passen bij de plek en bijdragen aan de kwaliteit van onze leefomgeving? Dit Landschapsontwikkelingsplan (LOP) helpt daarbij. Het laat zien wat ons landschap zo waardevol maakt en biedt inspiratie voor iedereen die aan de slag wil in het buitengebied. Zo kunnen nieuwe initiatieven niet alleen ruimte bieden voor de ontwikkelingen van vandaag, maar ook bijdragen aan een sterker landschap voor de toekomst. Als u tussen de regels van dit LOP door leest, ziet u vooral één boodschap: ons landschap is een waardevol bezit.
Een plek om trots op te zijn, zorgvuldig mee om te gaan en samen verder te ontwikkelen. Audrey Rohen Wethouder gemeente Nijkerk 3 Status: DEFINITIEF Datum: 29 oktober 2026 Gemeente Nijkerk Van 't Hoffstraat 24, 3863 AX Nijkerk Postbus 1000, 3860 BA NIJKERK 4 DOCUMENTSTRUCTUUR Hoofdstuk 2 Landschappelijk streefbeeld Landschappelijk streefbeeld op hoofdlijnen Bijlagen Hoofdstuk 7 Landschappelijke thema’s Water RecreatieLandbouw Natuur Duurzaamheid klimaatadaptatie energietransitie Hoofdstuk 1 Inleiding Inleiding en doelen van het landschapsontwikkelingsplan LOP 2026 Landschapsanalyse: Geomorfologie, Reliëf, Bodem, Ontstaansgeschiedenis, Cultuurhistorie Kaarten met leefgebieden van soorten van het actieve soortenbeleid van de provincie Gelderland Hoofdstukken 3 - 5 Ontwerprichtlijnen Indeling in landschappelijke eenheden en landschapstypen en beschrijving van bestaande kenmerken Gebiedsgerichte ontwerprichtlijnen per landschapstype Gebiedsoverschrijdende basisrichtlijnen en landschapselementen ten behoeve van de erfinrichting Hoofdstuk 6 Gereedschapskist Wonen en werken in het buitengebied Jonge veen- en turfontginningen bij Nijkerkerveen Polderlandschap Jonge heideontginningen met heiderestanten Kampenlandschap Landschap op de hogere zandgronden Slagenlandschap Slichtenhorst en Hoevelaken Westelijke veenontginningen Slagenlandschap INHOUD 1.
Inleiding | 6 | 6.2 Gebieden met lage vegetatie | 51 | Bijlagen | 84 1.1 Aanleiding | 6 | Vochtig weidevogelgrasland / wintergastenweide | 51 | I | Landschapsanalyse en cultuurhistorie | 85 1.2 Doel | 6 | Schraalland (nat) / Vochtig hooiland | 52 | I.1 Aardkunde | 85 1.2 Status en uitvoering | 6 | Heide (vochtig en droog) | 53 | I.1.1 Geologie en geomorfologie | 85 6.3 Waternatuur | 54 | I.1.2 Reliëf | 85 2. Landschappelijk streefbeeld | 7 | Natuurvriendelijke oevers bij beken en sloten | 54 | I.1.3 Bodem | 85 Poelen | 55 | I.2 Cultuurhistorie | 90 3. Polderlandschap | 10 | 6.4 Overgangen / lagere landschapselementen | 56 | I.2.1 Algemene ontginningsgeschiedenis | 90 3.1 Randmeerkust | 11 | Bermen en akkerranden | 56 | I.2.2 Cultuurhistorische waarden | 100 3.2 Polderlandschap Arkemheen | 11 | Knip- en scheerheg | 57 3.2.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 12 | Struweelhaag | 58 | II | Overzicht en kaarten leefgebieden diersoorten | 101 3.2.2 Ontwerprichtlijnen erf | 14 | 6.5 Opgaande landschapselementen | 59 Solitaire boom / bomengroep | 59 | III | Literatuurlijst en bronnen | 105 4.
Slagenlandschap | 16 | Bomenrij / -singel | 60 4.1 Westelijke veenontginningen | 17 | Boomgaard | 61 4.1.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 18 | Pluktuin | 62 4.1.2 Ontwerprichtlijnen erf | 20 | Voedselbos | 63 4.2 Slagenlandschap Slichtenhorst en Hoevelaken | 23 | Houtwal / houtstrook | 64 4.2.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 24 | Bospercelen | 65 4.2.2 Ontwerprichtlijnen erf | 26 | Productiebos (naaldbos, griend, voedselbos) | 65 4.3 Jonge veen- / turfontginning bij Nijkerkerveen | 29 | Natuurbos (gradiënten soortenrijk loofbos) | 66 4.3.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 30 | 6.6 Soortenlijsten | 67 4.3.2 Ontwerprichtlijnen erf | 32 5. Landschap van de hogere zandgronden | 35 | 7. Landschappelijke thema’s | 71 5.1 Kampenlandschap | 36 | 7.1 Landbouw | 71 5.1.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 38 | 7.2 Natuur | 73 5.1.2 Ontwerprichtlijnen erf | 40 | 7.3 Water | 78 5.2 Jonge heideontginningen | 43 | 7.4 Duurzaamheid, klimaatadaptatie en energietransitie | 80 5.2.1 Ontwerprichtlijnen landschap | 44 | 7.5 Recreatie | 81 5.2.2 Ontwerprichtlijnen erf | 46 | 7.6 Wonen en werken in het buitengebied | 83 6. Gereedschapskist | 48 6.1 Basisrichtlijnen voor veelvoorkomende vraagstukken | 49 5 6 1. INLEIDING Het LOP geeft uitleg over de verschillende landschappen in de gemeente Nijkerk. Bovendien biedt het plan praktische handvatten om deze te behouden en te versterken.
Zo kunnen burgers en bedrijven in het buitengebied met hun ontwikkelingen een bijdrage leveren aan het versterken en herkenbaarder maken van die landschappen. Praktische handvatten Een 'landschapsinclusieve' aanpak staat hierbij centraal. Ruimtelijke ontwikkelingen die impact hebben op het landschap moeten oplossingen in zich meedragen voor verbetering en versterking ervan. Het LOP ondersteunt initiatiefnemers hierin. Naast landschappelijke streefbeelden bevat het plan duidelijke handvatten in de vorm van ontwerprichtlijnen en een gereedschapskist. Landschap versterken Initiatiefnemers krijgen bij aanvang van hun ontwikkeling concrete ontwerprichtlijnen mee. Hiermee dienen zij rekening te houden bij het uitwerken van hun plan. Zo wordt een bijdrage geleverd aan het versterken van de diverse landschappen in de gemeente Nijkerk. Het LOP is natuurlijk ook uitgangspunt voor initiatieven en projecten van de gemeente zelf. 1.3 STATUS EN UITVOERING Dit LOP vervangt het LOP uit 2018. Daarbij blijft de verankering van het LOP in het omgevingsplan gelijk. De verschillende landschapstypen zijn onderdeel van het omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan Buitengebied), waardoor het LOP één belangrijk kader is van onze Omgevingsvisie.
Samen met het Groenbeleidsplan en het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied vormt het LOP een drieluik voor de bescherming van het groene kapitaal van de gemeente Nijkerk. Daarnaast zijn de praktische handvatten uit het LOP ook bruikbaar voor de regionale Menukaart en Functieveranderingsbeleid van Regio FoodValley. Het LOP bevat geen bindende regels, maar geeft richting met landschappelijke ontwerpprincipes. Met dit LOP wil de gemeente initiatiefnemers faciliteren en inspireren. Het dient als inspiratiebron voor landschapsinclusief handelen en als afwegingskader. Het landschap wordt vanaf de start betrokken bij het uitwerken van initiatieven en het opstellen van (gemeentelijke) plannen. De ontwerprichtlijnen bieden hiervoor praktische handvatten (uitnodigingsplanologie). Er is ruimte voor maatwerk en afwijken van het LOP is mogelijk, mits er sprake is 1.1 WAAROM EEN LANDSCHAPSONTWIKKELINGS- PLAN? In de gemeente Nijkerk vind je een grote diversiteit aan landschappen. Dit groene kapitaal willen we behouden voor toekomstige generaties. Het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) helpt burgers en bedrijven in het buitengebied om hieraan een bijdrage te leveren. De gemeente Nijkerk heeft een buitengebied met prachtige landschappen. Je vindt hier op korte afstand van elkaar verschillende landschapstypen. Dat komt door onze ligging tussen Veluwe en Randmeren: van hoog en droog naar laag en nat.
De stad Nijkerk ligt precies op het kruispunt van deze verschillende landschappen. Druk op landschap De druk op het buitengebied is groot. Steden en dorpen groeien, agrarische bedrijven maken plaats voor nieuwe functies, mensen willen recreëren en bedrijven willen uitbreiden. Er moet echter ook ruimte overblijven voor natuur en landschap. Elk landschap vertelt zijn eigen verhaal, maar zonder zorg en aandacht gaan al die verschillende landschappen steeds meer op elkaar lijken. Variatie noodzakelijk Variatie in het buitengebied is goed voor onze gezondheid en voor de lokale economie, want het nodigt uit tot recreëren. Bovendien zorgt het voor een grotere biodiversiteit: meer verschillende planten en dieren in een bepaald leefgebied. Dat maakt onze natuur sterker en veerkrachtiger. Daarom is het noodzakelijk om de diversiteit in het buitengebied te behouden en versterken. Klimaatadaptatie De verschillende landschappen zijn het groene kapitaal van de gemeente Nijkerk en haar inwoners. De urgentie is groot om dit voor toekomstige generaties te behouden. Ook het veranderende klimaat speelt hierbij een rol. Het landschap moet de gevolgen van klimaatverandering kunnen opvangen, zoals hitte, droogte en wateroverlast. Dat vraagt om aanpassingen, klimaatadaptatie geheten.
1.2 DOEL VAN HET LOP Dit LOP moet initiatiefnemers inspireren om een bijdrage te leveren aan het behoud van ons groene kapitaal. Het ondersteunt ze met streefbeelden en concrete ontwerprichtlijnen. van een inpassingsplan dat een volwaardig alternatief biedt voor het behouden of de verbeteren van de landschappelijke kwaliteit Daarnaast zet de gemeente medefinanciering in om landschapssubsidies te verkrijgen. De raad wordt op de hoogte gehouden van projecten die ingezet worden om het landschap te versterken. LEESWIJZER Hoofdstuk 2 bevat het landschappelijke streefbeeld voor de gemeente Nijkerk. Dit streefbeeld schetst de gewenste structuur van het toekomstige landschap. De hoofdstukken 3 t/m 5 bevatten de beschrijvingen van de verschillende landschapstypen en het streefbeeld voor elk landschap. Daarnaast vind je voor elk landschapstype ontwerprichtlijnen met kenmerkende elementen en aandachtspunten. In hoofdstuk 6 (gereedschapskist) vind je enkele basisrichtlijnen voor erfinrichting en de toepassing van zonnepanelen. Daarnaast bevat deze gereedschapskist informatie over soorten landschappen en de elementen en soorten die daarbij passen. Hoofdstuk 7 bevat verdiepende informatie over een aantal belangrijke landschappelijke thema’s zoals natuur, landbouw, water, duurzaamheid, recreatie, wonen en werken.
Voorbeeld: Als initiatiefnemer woont u in het kampenlandschap ten oosten van Nijkerk. In hoofdstuk 5 is informatie te vinden over de kenmerken van dit landschap en de te gebruiken ontwerp- richtlijnen om het erf in te richten. U besluit om enkele bomen te planten en een houtwal aan te leggen, zodat het erf goed aansluit bij het omliggende landschap en dit versterkt. In hoofdstuk 6 is informatie te vinden over boomsoorten die toegepast kunnen worden en over kenmerken van een houtwal. Meer informatie over uw type landschap en andere landschappelijke thema's dan biedt het LOP verdere verdieping. 7 strokenverkaveling blokverkaveling medenverkaveling KAART 1 - LANDSCHAPPELIJKE DEELGEBIEDEN 3 2 1 1 2 3 Randmeer en randmeerkust Polder Arkemheen Veenontginning (op veengronden) Slagenlandschap (uitgeturfd op zand) Jonge veen- /turfontginningen Kampenlandschap Jonge heideontginningen Heiderestanten Waterlopen Bos / opgaand groen Stedelijk gebied Polderlandschap Slagenlandschap Landschap op hogere zandgronden Nijkerkernauw Appel Achterhoek Holk De Bunt Hoeve- lakense Bos Appelsche Heide Kruishaarsche Heide Salentein Wullenhoven Slichtenhorst Nijkerk Hoevelaken Nijkerkerveen Vathorst Amersfoort A1 A28 Polder Arkemheen Holkerveen 2 2. LANDSCHAPPELIJK STREEFBEELD De Berencamp 8 2.
LANDSCHAPPELIJK STREEFBEELD Het landschappelijke streefbeeld schetst de gewenste structuur van het toekomstige landschap. Zo worden de oorspronkelijke landschappen van de gemeente Nijkerk weer herkenbaar. Het uitgangspunt hiervoor vormt het behoud van bestaande landschappelijke kernkwaliteiten. Elementen, structuren en patronen uit het verleden bieden houvast voor de herkenning van de verschillende landschapstypen. Hierbij draait het niet om een terugkeer naar vroeger, maar om het 'DNA' van de verschillende landschappen. Dit LOP richt zich op de volgenden hoofdlijnen: ▪ Versterking van de verschillende landschappen van de gemeente Nijkerk en het beleefbaar maken van die verschillen. Beide aspecten vormen belangrijke uitgangspunten voor inpassing van nieuwe ontwikkelingen en de landschappelijke versterking van de stads- en dorpsranden (kaart 2). ▪ Ontwikkeling van een sterke landschappelijke structuur in het buitengebied als kader voor noodzakelijke opgaven. Denk hierbij aan klimaatadaptatie, energietransitie en veranderingen in de landbouw zoals verduurzaming, schaalvergroting en bedrijfsbeëindiging. ▪ Versterking en het beleefbaar maken van cultuurhistorisch erfgoed, in de vorm van karakteristieke ontginningspatronen en bijbehorende waterhuishouding, bebouwing, beplanting en historische landgoederen.
De waarde van dit erfgoed staat onder druk door veranderingen in grondgebruik (kaart 18 in bijlage). ▪ Behoud en versterking van natuurgebieden van de gemeente Nijkerk. De verschillende landschappen bevatten natuur met een hoge biodiversiteit. De ecologische verbindingen tussen deze gebieden dienen behouden en versterkt te worden (kaart 4). ▪ Verzachten van stadsranden en aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit in de overgang van bebouwde kom naar buitengebied (kaart 7). ▪ Verduurzaming van het recreatieve netwerk en het benutten van kansen op recreatief vlak. Er dienen meer voorzieningen getroffen te worden om de toenemende recreatieve druk en bedreigingen voor het landschap in goede banen te leiden (kaart 7). Landschapsbeeld Een belangrijk thema dat aansluit op het streefbeeld is de overgang van stad naar het buitengebied. Hierbij kan je duidelijke landschapsbeelden herkennen. Er zijn een aantal waardevolle landschapsbeelden te onderscheiden: Stadsranden en kernranden De ruimtelijke kwaliteit in de overgang van de bebouwde kom naar het buitengebied is belangrijk voor de beleving van het landelijk gebied in de randen van stad en dorpen. De toegankelijkheid van de kernen naar het buitengebied speelt hierbij een cruciale rol.
De randen van de stad Nijkerk zijn zeer verschillend: De westelijke rand van de Nijkerk: De snelweg A28 fungeert als een lange en duidelijke grenslijn tussen het open polderlandschap en de stad Nijkerk. Het aanzicht vanaf de open polder naar Nijkerk is vanwege de grote openheid van groot belang. Met name de bedrijventerreinen met forse bouwhoogtes en zichtlocaties vragen om een zorgvuldige landschappelijke inpassing. Een hoge ruimtelijke kwaliteit, waarbij bebouwing en groen in balans zijn, zorgt voor een goed vestigingsklimaat. De noordelijke rand van de Nijkerk: De Berencamperweg is een belangrijke entree naar de stad en vraagt om meer allure door een opwaardering van de landschappelijke begeleiding van de weg. Het zou ook een waardevolle toegang zijn naar landgoed Salentein. De oostelijke rand van de Nijkerk: De overgang tussen Nijkerk en het kampenlandschap van Wullenhoven is landschappelijk zeer waardevol. Stad en landschap zijn vervlochten en vormen een traditionele rafelrand. Het gebied is voor langzaam verkeer toegankelijk, waardoor het een rustig gebied met hoge recreatieve waarde is. De zuidelijke rand van Nijkerk / de Barneveldseweg: De groene uitstraling van de lanen langs de Barneveldseweg en de landschappelijke kwaliteiten van Slichtenhorst zorgen voor een waardevol overgangsgebied. Via de rotonde aan de Strijlandse Beek is het gebied ook goed bereikbaar.
De noordelijke rand van Hoevelaken: Deze rafelrand wordt gevormd door de smalle Veenwal met beeldbepalende beplanting zoals de eiken langs de Veenwal en de boomsingels van elzen en wilgen haaks op de weg. De Veenwal vormt de grens tussen het slagenlandschap met zijn kenmerkende strokenverkaveling en de dorpsrand. Behoud van deze bijzonder waardevolle ruimtelijke situatie is belangrijk. De zuidelijke rand van Hoevelaken: Het beekdal van de Hoevelakense Beek als landschappelijke overgang tussen de bedrijventerreinen Overhorst en Horstbeek in de zuidrand van Hoevelaken en de snelweg A1 is zeer smal. Plaatselijk grenst het bedrijventerrein Horstbeek als zichtlocatie direct aan de snelweg A1. Andere gedeelten van bedrijventerrein zijn door bosstroken afgeschermd. Landschappelijk gezien is het beekdal van de Hoevelakense Beek zeer waardevol, maar kwetsbaar. Hiervoor is bij toekomstige ontwikkelingen (herinrichting/verbreding van de infrastructuur) aandacht vereist. De westelijke rand van Hoevelaken: Het Hoevelakense Bos is onderdeel van de 'Groene recreatieve zone Amersfoort en Nijkerk' en fungeert als groene afscherming tussen de oostelijke rand van Amersfoort en Hoevelaken. Gezien de ligging tussen gemeenten Amersfoort en Nijkerk en gebruik van het Hoevelakense Bos vanuit Amersfoort-Vathorst is het van essentieel belang om deze waardevolle entiteit te beschermen.
In het algemeen kunnen bij uitbreidingen, woningbouw, aanpassingen of vernieuwingen bij stadsranden en kernranden de volgende aanbevelingen gelden: ▪ Creëren van een zachte en passende landschappelijke overgang tussen nieuwe uitbreidingen en het buitengebied ▪ Aansluiten bij de karakteristieken van het landschap en rekening houden met gebiedseigen bebouwing ▪ Zowel in de kernen als daarbuiten gebruik maken van gebiedseigen/grondgebonden beplanting 9 KAART 2 - LANDSCHAPPELIJK STREEFBEELD Behoud van openheid en verbindingen van open gebieden Cultuurhistorisch waardevolle landschapsparels Groen/blauwe zones Ecologische en landschappelijke verbindingen Groen recreatieve zone Amersfoort en Nijkerk Versterking waterstructuur (beken, sloten, kreken) Versterking groenstructuur (bos, houtwallen, lanen, singels) Engen / aardkundige waarden Waardevol microreliëf (steilrandjes, wallen) Waardevolle natuur en heiderestanten Dalvormige laagten / waterlopen / kreken Bos / opgaand groen Stedelijk gebied / bebouwing Nijkerkernauw Appel Achterhoek Holk De Bunt Hoeve- lakense Bos Appelsche Heide Kruishaarsche Heide Salentein Wullenhoven Slichtenhorst Nijkerk Hoevelaken Nijkerkerveen Vathorst Amersfoort A1 A28 Polder Arkemheen Holkerveen 2. LANDSCHAPPELIJK STREEFBEELD De Berencamp 10 3. POLDERLANDSCHAP
11 3. POLDERLANDSCHAP De landschappelijke eenheid Arkemheen is ontstaan onder invloed van de zee en bestaat uit twee delen die door de Zeedijk worden gescheiden: de Randmeerkust en Polder Arkemheen. De Randmeerkust bestaat uit een smalle oeverstrook met enkele natuurgebiedjes en recreatieve voorzieningen. Het poldergebied is een open landschap met weinig bebouwing en begroeiing. Polder Arkemheen is in de omgevingsvisie aangewezen als cultuurhistorisch waardevolle landschapsparel. 3.1 RANDMEERKUST De Randmeerkust bestaat uit een smalle oeverstrook tussen de Zeedijk en het Nijkerkernauw. Vrijwel over de gehele lengte van de Zeedijk ligt de waterlijn direct aan de voet ervan. Op sommige plekken is deze strook breder, vooral bij de bochten in de dijk. In deze oeverstroken bevinden zich waardevolle natuurgebiedjes. Daarnaast zijn op de dijken waardevolle vegetaties en korstmossen te vinden. Cultuurhistorie De Zeedijk is als duidelijke scheiding tussen de Randmeerkust en de polder Arkemheen een belangrijk cultuurhistorisch landschapselement. Vanaf de dijk is het weidse landschap aan weerszijden goed zichtbaar. Het verschil in plantengroei op beide hellingen van de dijk verrijkt het landschap. Recreatiecomplex Stukken land bij de monding van de Arkervaart zijn voor recreatieve doelen aangelegd, zoals de jachthaven, camping en het strandbad met speelweide.
Het recreatiecomplex 'Nijkerk aan Zee' wordt nog verder uitgebreid. Aan de westzijde van het complex bevindt zich een strook natuur. 3.2 POLDER ARKEMHEEN Polder Arkemheen is een open landschap met weinig bebouwing en weinig hoge begroeiing in de vorm van bomen en struiken. Rust en ruimte zijn de kernwaarden van dit polderlandschap. Polder Arkemheen bestaat al vanaf de veertiende eeuw. De dijken en kaden werden aangelegd om het laaggelegen land te beschermen. Voordat het werd ingepolderd was Arkemheen een veengebied. Verkavelingen In de polder komen drie soorten verkaveling voor. Het westelijke deel wordt gekenmerkt door klei op veen en een strokenverkaveling. De stroken zijn van noordoost naar zuidwest gericht. De regelmatige wijze van verkavelen wijst op een systematische ontginning. Het noordelijke middengebied heeft een dikke kleilaag die tijdens de vele overstromingen is afgezet. Hier is de minste bebouwing. De onregelmatige blokverkaveling en de nog aanwezige meanderende sloten (voormalige kreken) wijzen op een individuele wijze van ontginning. Zuidelijk van Ark en in het Puttense deel van de polder komen zogeheten medenverkavelingen voor. Hier is sprake van een systematische ontginning met een regelmatige verdeling van gemeenschappelijke hooi- en weidelandcomplexen.
Cultuurhistorie De oude veenontginning met de verschillende verkavelingspatronen, deels grillig en deels regelmatig, met kronkelende sloten en oude boerderijen op terpen of pollen aan de rand van de open polder zijn cultuurhistorisch en landschappelijk van hoge kwaliteit. Ieder perceel wordt begrensd door sloten en watergangen. Deze zijn met elkaar verbonden en vormen een watersysteem. Openheid Arkemheen is een bijzonder landschap van rust en ruimte. De open graslanden met hoog waterpeil omvatten beschermde natuurgebieden van internationaal belang (Nationaal Landschap en Natura 2000). Het beschermde weidevogelgebied is van hoge kwaliteit en vormt samen met de water- en rietmoerasgebieden waardevolle natte natuur. Bedreiging Door stedelijke groei vanuit Bunschoten en Amersfoort komen die rust en openheid onder druk te staan. Met name de verbinding tussen polder Arkemheen en de Eempolders - de zogeheten wespentaille - wordt steeds smaller. Streefbeeld Polderlandschap De Randmeerkust bestaat uit een smalle oeverstrook met enkele natuurgebiedjes en recreatieve voorzieningen. Behoud en versterking van de aanwezige landschappelijke waarden is hier essentieel. Polder Arkemheen is een open landschap met weinig bebouwing en begroeiing. Dit polderlandschap moet de openheid en kenmerkende verkavelingsstructuren behouden.
Randmeerkust In het noordwestelijke deel van de gemeente Nijkerk is behoud en versterking van de aanwezige landschappelijke waarden essentieel. In deze kwetsbare omgeving vraagt het recreatiegebied ’Nijkerk aan Zee’ - ook in de toekomst - om de nodige aandacht met betrekking tot natuur en landschap. De verschillende vegetaties op de dijkhellingen dienen behouden te blijven. Polder Arkemheen Het polderlandschap moet de extreme openheid behouden en de open verbinding tussen de polder Arkemheen en de Eempolders moet gewaarborgd blijven. Behoud van landschappelijke, cultuurhistorische en natuurwaarden zijn hier de belangrijkste doelstellingen: ▪ Extreme openheid, duisternis en rust ▪ Kenmerkende perceelsstructuren (stroken-, meden- en blokverkaveling) ▪ Watersysteem met kreken en sloten ▪ Bijzondere bebouwing (Stoomgemaal Hertog Reijnout en oude agrarische bebouwing op pollen en terpen) ▪ Natuurwaarden met weidevogelgebied en water- en rietmoerasgebieden ▪ Kwaliteit van de polderranden en overgangen naar omringende landschappen en stedelijk gebied ▪ Bosaanplant is in de polder niet toegestaan Erven Bestaande erven en agrarische bedrijven dienen bij veranderingen landschappelijk heel zorgvuldig ingepast te worden. Opgaande beplanting mag alleen op het erf zelf worden toegevoegd. Boerderij aan de voet van de Zeedijk 12 3.2.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A.
Landschappelijke kenmerken: ▪ Eeuwenoud cultuurlandschap op voormalig veengebied ▪ Extreme openheid ▪ Weinig opgaande beplanting ▪ Drie verschillende verkavelingstypen: ▪ Strokenverkaveling ▪ Blokverkaveling ▪ Medenverkaveling ▪ Verschillende waterstructuren (wielen langs de dijk, grillige kreken en rechte sloten) ▪ Graslanden met hoog waterpeil ▪ Relatief weinig bebouwing op pollen of terpen Bijzondere gebieden / elementen: ▪ ‘Oude’ Zeedijk; ▪ Stoomgemaal Hertog Reijnout ▪ Arkervaart en het vogeleiland ▪ Tracé van ‘Nijhe Rijn’ ▪ Weidevogelgebied ▪ Middeleeuwse verkaveling Aandachtspunten: ▪ Stedelijke druk op het open gebied (met name de verbinding ‘de wespentaille’ tussen verschillende polders) ▪ Recreatieve druk op rust en ruimte ▪ Achteruitgang van aantallen en soorten weidevogels ▪ Behoud van de hoge waterkwaliteit ▪ Behoud van de biodiversiteit in het weidevogelgebied en de natte natuur ▪ Kwaliteit van de polderranden en overgangen naar omringende landschappen en het stedelijke gebied ▪ Doorstroming en zichtbaarheid ‘Nijhe Rijn’ 1850 1950 1970 2025 ONTWERPRICHTLIJNEN - POLDERLANDSCHAP 13 B.
Richtlijnen voor de inrichting van het landschap: Identiteitsverlies tegengaan, landschappelijke structuren behouden en versterken: ▪ Behoud van de openheid, duisternis en rust ▪ Geen sloten en kreken dempen ▪ Behoud hoog waterpeil ▪ Ruimte voor natuurvriendelijke oevers met kruidenrijke oeverzoom ▪ Behoud van rust en ruimte ▪ Aandacht voor bermen, sloot- en zoomvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: poelen in de voet / omgeving van de Zeedijk, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer Bedreiging natuur: ▪ Verdroging en verharding van de bodem door te lage waterpeilen ▪ Verzuring van de bodem Aandacht voor fauna: ▪ Leefgebied grutto, graspieper, veldleeuwerik, tureluur, watersnip, slobeend, zomertaling ▪ Foerageergebied ganzen, zwanen (kleine zwaan), eenden (smient), lepelaar en grote zilverreiger ▪ Foerageergebied steltlopers (kievit, wulp, kemphaan, goudplevier) ▪ Leefgebied bittervoorn, modderkruiper in de sloten ▪ Leefgebied hermelijn en spitsmuizen (aan de voet van de dijk) e.a. Aandacht voor flora: ▪ Kruidenrijk weidegrasland ▪ Kruidenrijke hooilanden (met wilde margriet, morgenster, beemdkroon, knoopkruid, wilde peen e.a.) ▪ Zilte rus, schorrenzoutgras en muizenstaart ▪ Gewone dotterbloem, rietorchis, veenpluis ▪ Rietmoerasgemeenschappen (langs de Zeedijk met heemst) e.a.
Streefbeeld Natuurontwikkeling: ▪ Vochtig weidevogelgrasland ▪ Wintergastenweide Landschapselementen: ▪ Grasland met brede natuurvriendelijke oevers ▪ Kreken en sloten Herstel sloten Landschappelijke inpassing (indicatief) Behoud openheid Uitsnede Polder Arkemheen ONTWERPRICHTLIJNEN - POLDERLANDSCHAP 14 3.2.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Erven zijn compact en volgen de bestaande verkavelingsstructuur ▪ Erven staan aan de weg ▪ Minder bestraat oppervlak door optimale logistieke indeling van het bedrijf zorgt voor een groene en natuurlijke uitstraling van het bedrijf ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant ▪ Zij- en achterkanten zijn informeel en landschappelijk ingericht ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing passen niet in het polderlandschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden) Erfelementen en -beplanting: ▪ Geen beplanting buiten het erf (behoud van de open polder) ▪ Hogere beplanting niet naar de grote openheid van de polder gericht maar naar de randen van het poldergebied ▪ Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) heeft bij voorkeur het karakter van een formele boerentuin met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen en/of andere exotische planten) ▪ Een solitaire boom
(paardekastanje, es, schietwilg) op veilige afstand van de woning ▪ Leibomen voor het huis ▪ Gedeelte van de tuin als fruitgaarden (laagstamfruit in regelmatige afstand op gras) ▪ Zijkanten van erven (bedrijfsbebouwing) begeleiden met vrij groeiende hagen ▪ Transparante beplanting langs de erfsloot (knotwilg, -els) ▪ Ruimte voor sloten en kreken met natuurvriendelijke oevers met kruidenrijke oeverzoom Randvoorwaarden: De bouwmogelijkheden in het polderlandschap zijn beperkt (zie omgevingsplan). Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype. Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid Open polder Polder- rand Bedrijfsbe- bouwing is van ver zichtbaar ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld agrarisch bedrijf (bestaande situatie) Open polder 15 Voorbeeld met landschappelijke inpassing Sloot met natuurvriendelijke oevers
Boomsingel Fruit-bomen Sleedoorn- haag 2 m ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Tuin Voortuin Leibomen Groenelement op het erf Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Meidoorn, veldesdoorn of haagbeuk Vrijgroeiende haag (zij- / achterkant) Meidoorn en / of sleedoorn Boomgaard Fruitbomen (laagstamfruit van verschillende soorten) Solitaire boom Paardekastanje, es (aandacht voor essentakziekte), schietwilg, treurwilg Leibomen Zomerlinde, sierpeer Singel van knotbomen (alleen bij het erf) Els, es (aandacht voor essentakziekte), schietwilg Sierstruiken Gele kornoelje, hazelaar, bruidsbloem, boerenjasmijn, bessenstruiken (verschillende soorten), struikrozen, sering Voortuin / border / bloementuin Kruipend zenegroen, vrouwenmantel, pluimspirea, Kaukasisch vergeet-mij- niet, zilverkaars, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, koninginnekruid, nagelkruid, wilgbladige zonnebloem, gele lis, Sibirische lis, kruiskruid, kattenstaart, schout-bij-nacht, eendagsbloem, kogelbloem 16 WESTELIJKE VEENONTGINNINGEN 4. SLAGENLANDSCHAP 17 WESTELIJKE VEENONTGINNINGEN Ten zuiden van de polder Arkemheen en Nijkerk liggen de zogeheten slagenlandschappen. Deze gebieden zijn ooit als veengebied ontgonnen en in slagen (stroken) verkaveld.
Er zijn drie typen veenontginningen met eigen kenmerken te onderscheiden: ▪ Westelijke veenontginningen (van de A28) ▪ Slagenlandschap Slichtenhorst en Hoevelaken ▪ Jonge veen- en turfontginning bij Nijkerkerveen De structuurverschillen tussen de drie deellandschappen binnen het slagenlandschap zijn genuanceerd. Door het verdwijnen van landschapselementen gaan ze steeds meer op elkaar lijken en komt de identiteit ervan onder druk te staan. Het streven is om de herkenbaarheid van deze deellandschappen te verbeteren. 4.1 WESTELIJKE VEENONTGINNINGEN Het landschap van de westelijke veenontginningen is van oudsher verdeeld in lange en smalle stroken. De percelen, wegen en sloten worden vaak door (knot)bomen begeleid. Dit halfopen landschap vormt een buffer tussen het stedelijke gebied en de open polders. De veenontginningen westelijk van de snelweg A28 liggen op zeer lage gronden. Bij hoge vloeden overstroomden de laagste delen waardoor een kleilaag op het zand of veen werd afgezet. In de omgeving van Achterhoek komen nog veengronden voor. De grondwaterstand in dit gebied is hoog. Smalle stroken Het landschap is van oudsher verdeeld in lange en smalle stroken (vooral grasland). Sloten voerden het water af naar De Wiel. De akkers lagen op de hogere en droge gronden en oorspronkelijk was een deel van de percelen als bos in gebruik.
Dit bos lag vooral op de laagste percelen, die mogelijk zijn ontstaan door turfwinning. Boerderijen Op de hogere delen, midden op de stroken, staan boerderijen. Lange rechte zandwegen verbinden deze met de openbare weg, de oost-west gerichte Bunschoterweg. De wegen worden vaak door (knot)bomen begeleid. De Palestinaweg (noord-zuid) is een kenmerkende weg met laanbeplanting. Ook enkele sloten hadden vroeger als vaarweg een verbindende functie tussen de boerderijen en de openbare wegen. De percelen en sloten werden begeleid door elzensingels en rijen (knot)wilgen. Achterhoek Het landschap van Achterhoek heeft een afwijkende indeling ten opzichte van de omgeving en is minder regelmatig verkaveld. Op de langgerekte trapeziumvormige percelen bevinden zich broek- en rabatbossen die een verrassend beeld in het landschap geven. Buffer De veenontginningen zuidelijk van de Bunschoterweg en noordelijk van de Laak vormen een cultuurhistorisch waardevol halfopen landschap. Dit overgangsgebied tussen de oprukkende stedelijke gebieden van Amersfoort ten zuiden van de rivier de Laak, fungeert als een ecologische buffer binnen de polder Arkemheen..
Streefbeeld westelijke veenontginningen Meer boomsingels (van elzen en wilgen, al dan niet geknot) aan de randen van sloten en het behoud van de smalle stroken land zorgen voor een geleidelijke overgang van het open polderlandschap van Arkemheen naar het veenontginnings- landschap. Verder naar het zuiden bieden langwerpige bospercelen een landschappelijke buffer naar het stedelijke gebied van Amersfoort- Vathorst. De oude structuren en bospercelen in de omgeving van Achterhoek en De Veenhuis moeten behouden blijven en versterkt worden. Bospercelen bij Achterhoek Slagenlandschap met elzensingel Lange wegen met begeleiding van knotwilgen 4. SLAGENLANDSCHAP 18 4.1.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A.
Landschappelijke kenmerken: ▪ Veenontginningslandschap met lange en smalle stroken ▪ Relatief laag gelegen veenvlakte (west) overgaand naar een dekzandvlakte met plaatselijk zeer geaccentueerd reliëf (pollen en terpen) ▪ Geometrische langgerekte slagenverkavelingen en rechte lijnen met plaatselijke afwijkingen ▪ Landschap met ruimtelijke variatie aan halfopenheid en lange doorzichten ▪ Verscheidenheid aan landschapselementen: langgerekte broekbosstroken, boomsingels, knotbomen, boomgaarden (fruit / eiken), solitaire bomen en erfrandbeplanting ▪ Lange boomsingels (knot)wilgen en elzen ▪ Waardevolle seizoensgebonden plas-dras gebieden ▪ Geclusterde bebouwing en bebouwingslinten ▪ Erven soms op grote afstand van de weg met typische toegangswegen Bijzondere gebieden / elementen: ▪ Onregelmatige broekbossenstroken bij Achterhoek ▪ Oud bebouwingslint Holk met beeldbepalende en monumentale boerderijen ▪ Boerderijen op pollen / terpen bij Holk, De Veenhuis en Achterhoek Aandachtspunten: ▪ Stedelijke en recreatieve druk vanuit Amersfoort-Vathorst ▪ Verdwijnen van landschapselementen zoals boomsingels ▪ Vitaliteit van essen in het gebied gaat achteruit ▪ Achteruitgang van planten- en diersoorten ▪ Enkele (agrarische) bedrijven zonder voldoende landschappelijke inpassing ▪ Toenemend gebruik van uitheemse erfbeplanting ONTWERPRICHTLIJNEN - WESTELIJKE VEENONTGINNINGEN 1850 1950 1970 2025
19 B. Richtlijnen voor de inrichting van het landschap: Stedelijke uitstraling (Amersfoort noord) opvangen en landschappelijke structuren versterken: ▪ ‘Herplanting’ van smalle bosstroken noordelijk van de Laakzone en versterken van de boomsingels langs sloten; ▪ Behoud van de smalle kavelbreedte ▪ Pollen en terpen behouden ▪ Behoud en versterking van de kleinschaligheid door landschappelijke elementen op erf- en perceelsgrenzen en aansluiten op al bestaande groenstructuren: ▪ Boomsingels ▪ Smalle bospercelen ▪ Rijen knotbomen ▪ Behoud en versterking van laanbeplanting langs wegen ▪ Aandacht voor bermen, zoom- en slootvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: kleine plas-dras gebieden, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer.
Aandacht voor fauna: ▪ Leef- en foerageergebied vleermuizen ▪ Leefgebied steenmarter en bunzing ▪ Leefgebied erf- en struweelvogels (zwaluwen, uilen, mussen e.a.) Aandacht voor flora: ▪ Verschillende vochtige bosgemeenschappen zoals haagbeuken- en essenbos of elzenbroekbos ▪ Hooilanden met plas-dras gebieden ▪ Kruidenrijke graslanden Landschapselementen: ▪ Boomrijen ▪ Bosstroken, houtwallen ▪ Elzensingels ▪ Knotwilgen ▪ Grasland en sloten Nieuwe houtwallen of bosstroken (indicatief) Herstel boomsingels (indicatief) Streefbeeld Uitsnede veenontginningen westelijk van de snelweg A28 Herstel sloten (indicatief) ONTWERPRICHTLIJNEN - WESTELIJKE VEENONTGINNINGEN 20 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF 4.1.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Erven zijn relatief regelmatig van vorm en bij voorkeur smaller en dieper dan breed (volg de slagenstructuur) ▪ Erven hebben 1 inrit (de bestaande laanbeplanting behouden en aanvullen) ▪ Minder bestrating zorgt voor een landelijke uitstraling en verbeterd de infiltratie van regenwater Voorzijde: ▪ Boerderij / woning is hoofdgebouw en staat vooraan ▪ Traditionele bebouwingstypologieën (hooiberg, bakhuisje,…) ondersteunen het landelijke karakter ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant Zij- en achterkanten: ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing op informele wijze met inheemse en
grondgebonden beplanting ▪ Bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing geven een stedelijke uitstraling en passen niet in het landschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet ´verstopt´ te worden) Erfelementen en -beplanting: ▪ Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) heeft bij voorkeur het karakter van een formele boerentuin met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen en/of andere exotische planten) ▪ Een grote boom of een boomgroep op veilige afstand van de woning (mogelijk op de erfgrens als markering hiervan) ▪ Gedeelte van de tuin als fruitgaarden (laagstam- of hoogstam-fruitbomen in regelmatige afstand op gras) of eikengaarde (bomen in onregelmatige afstand op gras) ▪ Zijkanten van erven met vrij groeiende hagen, houtwal of boomsingel (mogelijk knotbomen) ▪ Boomsingel, brede houtwal of langwerpig bosperceel (eventueel rabatbos) aan de zij- of achterkant van het bouwblok en passend in de perceelsstructuur Randvoorwaarden: Voor de ruimtelijke rechten en bouwmogelijkheden wordt verwezen naar het omgevingsplan. Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype.
Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid Voorbeeld agrarisch bedrijf (bestaande situatie) 21 Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Bruidsbloem, kardinaalsmuts, toverhazelaar, ranunkelstruik, boerenjasmijn, spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard Fruitbomen (laag- / hoogstamfruit van verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, paardekastanje, linde, notenboom, iep, es Voortuin / border / bloementuin Kruipend Zenegroen, anemoon, pluimspirea, Kaukasisch vergeet-mij-niet, zilverkaars, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, koninginnekruid, nagelkruid, wilgbladige zonnebloem, gele lis, Sibirische lis, kruiskruid, kattenstaart, schout-bij-nacht, eendagsbloem, kogelbloem Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het
landschap Bomenrij langs wegen, de oprit en sloten (Knot)elzen, (knot)wilgen, zachte berk en / of essen Houtsingel / bosstrook Bomen: eik, ruwe en zachte berk, linde, iep, zoete kers, zwarte els, lijsterbes Struiken: meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, boswilg, hondsroos Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, wilgen (heesters), hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing Sloot met natuur- vriendelijke oevers Boomsingel Boomgaard Struweelhaag Tuin Voortuin Leibomen Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing Bosstrook Natte natuur Sloot met natuur- vriendelijke oevers Boomsingel Struweelhaag Struweelhaag Boomgaard Versmallen bouwkavel Bosstrook 22 4. SLAGENLANDSCHAP SLAGENLANDSCHAP SLICHTENHORST EN HOEVELAKEN 23 4.2 SLAGENLANDSCHAP SLICHTENHORST EN HOEVELAKEN Het slagenlandschap van Slichtenhorst en Hoevelaken is een eeuwenoud landbouwgebied. Het omvat onder meer houtwallen, beken, bos, akkers en graslanden en natuurgebieden met kwel. Ook het landschap ten oosten en westen van Hoevelaken en rond Slichtenhorst is een slagenlandschap. De ontginning van de gebieden rond Slichtenhorst is al in de Middeleeuwen begonnen. Het gebied bij Hoevelaken is vermoedelijk in de veertiende eeuw ontgonnen.
Plaatselijk werd ook veen gestoken als brandstof. Het voormalige veen is geheel verdwenen en het onderliggende zand is aan het oppervlak komen te liggen. Slichtenhorst Slichtenhorst ligt op een hogere dekzandrug en was gemakkelijker te ontwateren. Dit gebied is nooit overstroomd vanuit de Zuiderzee, dus is er geen klei afgezet. Het landschap rond Slichtenhorst is mede door het aanwezige reliëf minder strak in stroken verdeeld. Het is minder kleinschalig en heeft een relatief open karakter. Door afwijkingen in de verkavelingspatronen zijn op sommige plekken ook kenmerken van het kampenlandschap aanwezig. Met name in de omgeving van de Bunt, langs de lopen van de Brede Beeken en de Strijlandse Beek en bij de bochtige Slichtenhorsterweg zijn deze zichtbaar. Landgoed en bebouwingslint Slichtenhorst zijn in de omgevingsvisie aangewezen als cultuurhistorisch waardevolle landschapsparel (gedeeltelijk gelegen in het kampenlandschap). Hoevelaken Het landschap van Hoevelaken is duidelijk noord-zuid gericht. Aan de noordzijde van Hoevelaken heeft het kleinschalige slagenlandschap een hoge bebouwingsgraad. Ook het Hoevelakense Bos heeft een langgerekte rechthoekige vorm. Dit landgoed is een rijksmonument en bestaat uit bos op natte gronden, oude lanen met monumentale bomen, waterpartijen, kleine graspercelen en open akkers omzoomd door houtwallen.
Het landgoed is in de omgevingsvisie aangewezen als cultuurhistorisch waardevolle landschapsparel. Aan de zuidzijde van Hoevelaken loopt de Hoevelakensche Beek. Hoewel de loop van de beek is rechtgetrokken, vertoont het landschap kenmerken van een klein beekdal. Landbouw Het slagenlandschap van Slichtenhorst en Hoevelaken is een eeuwenoud landbouwgebied waar van ongeveer 1650 tot 1850 vrij intensief tabak werd geteeld. Het is een slagenlandschap met lange houtelementen (zoals elzensingels en houtwallen), beken, bospercelen, graslanden, akkerbouwlanden en natuurgebieden. Natuur Er liggen natuurgebieden in het venige kwelgebied met broekbossen, vochtige heide en natte schraallanden. Een voorbeeld is De Bunt met diepe plaatselijke kwel, gradiënten in de bodem en bijzondere botanische kwaliteiten. Streefbeeld slagenlandschap Slichtenhorst en Hoevelaken Ook het karakter in het oostelijke slagenlandschap bij Slichtenhorst en Hoevelaken kan worden versterkt door het herstel van boomsingels op de grens van de lange en smalle percelen. Er liggen kansen om wateroverlast in dit gebied te voorkomen door verbreding van de sloten. Ook de inrichting van natuurvriendelijke oevers behoort tot de mogelijkheden. Belangrijk hierbij is de aanwezige kwel niet te verstoren. Een landschappelijke parel is het landgoed van het Hoevelakense Bos.
De lange open stroken langs de randen van het bos houden het landgoed ruimtelijk beleefbaar en dienen als buffer. Strijlandse beek Slagenlandschap bij Hoevelaken Langwerpige structuren bij het Hoevelakense Bos 4. SLAGENLANDSCHAP SLAGENLANDSCHAP SLICHTENHORST EN HOEVELAKEN 24 4.2.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A. Landschappelijke kenmerken: ▪ Veenontginning met plaatselijk kenmerken van het kampenlandschap ▪ Dekzandplateau met licht hogere dekzandruggen en dalvormige laagten (welvingen en laagten) ▪ Onregelmatig wegenpatroon volgt het reliëf ▪ Relatief regelmatige langgerekte stroken- of slagenverkavelingen en rechte lijnen (plaatselijk blokverkaveling) ▪ Landschap met ruimtelijke variatie aan openheid, halfopenheid en lange doorzichten en plaatselijk besloten gebieden ▪ Grote verscheidenheid aan landschapselementen: boscomplexen, houtwallen, lanen, boomrijen, boomgaarden (fruit / eiken), solitaire bomen en erfrandbeplanting ▪ Verspreide bebouwing en bebouwingslinten (Slichtenhorst) ▪ Erven soms op grote afstand van de weg ▪ Natuurgebieden en landgoederen Bijzondere gebieden / elementen: ▪ Rijksmonumentaal landgoed het Hoevelakense Bos en Huize Hoevelaken ▪ Landgoederen van agrarische oorsprong (Slichtenhorst, Nordengoed en Wilgenkamp) ▪ Natuurgebied De Bunt ▪ Lint aan de Slichtenhorsterweg en aan de Veenwal ▪ Laagten van de Breede Beek, de Strijlandse Beek en de Hoevelakense
Beek Aandachtspunten: ▪ Verdwijnen van landschapselementen zoals boomsingels ▪ Achteruitgang van planten- en diersoorten ▪ (Agrarische) bedrijven zonder landschappelijke inpassing ▪ Toenemend gebruik van niet passende bebouwingstypologieën en uitheemse beplanting ▪ Doorstroming en zichtbaarheid Breede Beek (beekherstel) 1850 1900 1970 2025 ONTWERPRICHTLIJNEN - SLAGENLANDSCHAP SLICHTENHORST EN HOEVELAKEN
25 B. Richtlijnen inrichting van het landschap: Landschappelijke identiteit behouden en structuren versterken: ▪ Behoud en versterken van de boomsingels langs sloten ▪ Behoud van de relatief smalle kavelbreedte ▪ Beken in de dalvormige laagten herkenbaar maken ▪ Behoud en versterking van de kleinschaligheid door landschappelijke elementen op erf- en perceelsgrenzen en aansluiten op al bestaande groenstructuren: ▪ Boomsingels ▪ Smalle bospercelen en hakhout ▪ Rijen knotbomen ▪ Behoud en versterking van laanbeplanting langs wegen ▪ Aandacht voor bermen, zoom- en slootvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: kleine plas-dras gebieden, inheemse bessenstruiken en wilde fruitbomen voor bijen en vogels, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer Aandacht voor fauna: ▪ Leefgebied vleermuizen ▪ Leefgebied steenuil en kerkuil ▪ Leefgebied roofvogels (buizerd, kiekendief, sperwer e.a.) ▪ Leefgebied bunzing, das en reeën ▪ Leefgebied erf- en struweelvogels (zwaluwen, mussen e.a.) Aandacht voor flora: ▪ Verschillende bosgemeenschappen zoals haagbeuken- en essenbos of elzenbroekbos en moerasbossen (met waterviolier) ▪ Hooilanden met plas-dras zones ▪ Kruidenrijke graslanden Streefbeeld Landschapselementen: ▪ Boomrijen ▪ Bospercelen, houtwallen ▪ Elzensingels ▪ Knotwilgen ▪ Poelen ▪ Grasland en sloten Herstel boomsingels
(indicatief) Herstel sloten (indicatief) Uitsnede slagenlandschap Slichtenhorst en Hoevelaken ONTWERPRICHTLIJNEN - SLAGENLANDSCHAP SLICHTENHORST EN HOEVELAKEN 26 4.2.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Erven zijn relatief regelmatig van vorm en bij voorkeur smaller en dieper dan breed (volg de slagenstructuur) ▪ Erven hebben 1 inrit (de bestaande laanbeplanting behouden en aanvullen) ▪ Minder bestrating zorgt voor een landelijke uitstraling en verbeterd de infiltratie van regenwater Voorzijde: ▪ Boerderij / woning is hoofdgebouw en staat vooraan ▪ Traditionele bebouwingstypologieën (hooiberg, bakhuisje,…) ondersteunen het landelijke karakter ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant Zij- en achterkanten: ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing op informele wijze met inheemse en grondgebonden beplanting ▪ Bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing geven een stedelijke uitstraling en passen niet in het landschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet ´verstopt´ te worden) Erfelementen en -beplanting: ▪ Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) heeft bij voorkeur het karakter van een formele boerentuin met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen
en/of andere exotische planten) ▪ Een grote boom of een boomgroep op veilige afstand van de woning (mogelijk op de erfgrens als markering hiervan) ▪ Gedeelte van de tuin als fruitgaarden (laagstam- of hoogstam-fruitbomen in regelmatige afstand op gras) of eikengaarde (bomen in onregelmatige afstand op gras) ▪ Zijkanten van erven met vrij groeiende hagen, houtwal of boomsingel (mogelijk knotbomen) ▪ Boomsingel, brede houtwal aan de achterkant van het bouwblok en passend in de perceelsstructuur Randvoorwaarden: Voor de ruimtelijke rechten en bouwmogelijkheden wordt verwezen naar het omgevingsplan. Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype.
Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld agrarisch bedrijf (bestaande situatie) 27 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing Sloot met natuur- vriendelijke oevers Boomsingel Struweelhagen Tuin Voortuin Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing Natte natuur Boomgaard Versmallen bouwkavel Sloot met natuur- vriendelijke oevers Boomsingel Struweel- hagen Tuin Voortuin Boomgaard Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Bruidsbloem, kardinaalsmuts, toverhazelaar, ranunkelstruik, boerenjasmijn, spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard Fruitbomen (laag- / hoogstamfruit van verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, paardekastanje, linde, notenboom, iep, es Voortuin /
border / bloementuin Kruipend Zenegroen, anemoon, pluimspirea, Kaukasisch vergeet-mij-niet, zilverkaars, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, koninginnekruid, nagelkruid, wilgbladige zonnebloem, gele lis, Sibirische lis, kruiskruid, kattenstaart, schout-bij-nacht, eendagsbloem, kogelbloem Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het landschap Bomenrij langs wegen, de oprit en sloten (Knot)elzen, (knot)wilgen, zachte berk en / of essen Houtsingel Bomen: eik, ruwe en zachte berk, linde, iep, zoete kers, zwarte els, lijsterbes Struiken: meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, boswilg, hondsroos Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, wilgen (heesters), hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos 28 4. SLAGENLANDSCHAP JONGE VEEN- / TURFONTGINNING
29 Slagenlandschap met elzensingels Slagenlandschap Kleinschalig slagenlandschap oostelijk van Nijkerkerveen 4. SLAGENLANDSCHAP JONGE VEEN- / TURFONTGINNING 4.3 JONGE VEEN- / TURFONTGINNING BIJ NIJKERKERVEEN Het landschap is kleinschalig met een grote variatie aan bebouwing op vele percelen. Het moeilijk toegankelijke Grauwe Veen op de grens tussen Utrecht en Gelderland bij Nijkerkerveen is lang woeste grond gebleven. De ontginning begon met turfwinning en was niet systematisch, maar vond individueel plaats door boeren voor eigen gebruik. Het gebied werd pas echt ontgonnen in de achttiende eeuw. De verkaveling is niet al te regelmatig en bestaat uit smalle stroken grond. Kleinschalig en divers In het gebied is een voor Nijkerkerveen typerend bebouwings- patroon ontstaan met een grote hoeveelheid en diversiteit aan huisjes en boerderijen op een strook. Het landschap is kleinschalig en 'druk' met kleine percelen die oorspronkelijk van elkaar gescheiden waren door eikenhakhout, elzen en wilgen. Oostelijk van Nijkerkerveen komt diepe kwel voor. Verdwenen elementen In vrijwel alle gebieden van het type slagenlandschap zijn sloten gedempt om de landbouwstroken te verbreden. Hierdoor zijn geleidelijk belangrijke begeleidende landschapselementen als elzensingels, houtwallen en laanbeplantingen verdwenen. Op veel erven is geen inheemse beplanting te vinden.
Ook het bebouwingsbeeld is tamelijk diffuus. Het karakter van het slagenlandschap en de herkenbaarheid komt hierdoor onder druk te staan. Streefbeeld jonge veen- en turfontginning bij Nijkerkerveen In de jonge veen- en turfontginning in de omgeving van Nijkerkerveen is veel verspreide bebouwing aanwezig. De dynamiek en diversiteit van het gebied vraagt om een sterk landschappelijk raamwerk. 30 4.3.1 ONTWERPRICHTLIJNEN LANDSCHAP A. Landschappelijke kenmerken: ▪ Uitgeturfde kleinschalige veenontginning met sterk verstedelijkt karakter ▪ Dekzandplateau met nauwelijks hogere dekzandrug (veengronden geheel verdwenen) ▪ Onregelmatig wegenpatroon volgt de dekzandrug ▪ Relatief regelmatige stroken- of slagenverkavelingen met onderverdelingen in de lengte en de breedte (door erfdeling) ▪ Kleinschalig halfopen landschap met hoge dichtheid aan verspreide bebouwing ▪ Relatief weinig landschappelijk raamwerk aan landschapselementen: bosgebied als uitloper van De Bunt, boomrijen, kleine bosperceeltjes, solitaire bomen en erfrandbeplanting ▪ Verspreide bebouwing en hoge diversiteit aan bouwvormen en functies Bijzondere gebieden / elementen: ▪ Wegenpatroon en toegangsweggetjes naar boerderijen ▪ Gebied met schoon grondwater en hoge grondwaterdruk ▪ Laak Aandachtspunten: ▪ Verdichting en toenemende verstedelijking ▪ Verdwijnen van de landschappelijke identiteit ▪ Verdwijnen van
landschapselementen zoals boomsingels ▪ Achteruitgang van planten- en diersoorten ▪ Toenemend gebruik van niet passende bebouwingstypologieën en uitheemse beplanting 1850 1950 1970 2025 ONTWERPRICHTLIJNEN - JONGE VEEN- / TURFONTGINNINGEN
31 B. Richtlijnen voor de inrichting van het landschap: Landschappelijke identiteit behouden en structuren versterken: ▪ Behoud en versterken van de boomsingels langs sloten ▪ Behoud van de relatief smalle kavelbreedte ▪ Benutten van het schone grondwater voor natte natuur ▪ Handhaven en versterken van de kleinschaligheid door landschappelijke elementen op erf- en perceelsgrenzen en aansluiten op al bestaande groenstructuren: ▪ Boomsingels ▪ Elzensingels ▪ Rijen knotbomen ▪ Behoud en versterking van laanbeplanting of eenzijdige boomrijen langs wegen ▪ Aandacht voor bermen, zoom- en slootvegetaties ▪ Inrichting van kleinschalige biotopen: kleine plas-dras gebieden, poelen, inheemse bessenstruiken en wilde fruitbomen voor bijen en vogels, natuurvriendelijke oevers langs sloten, bloem- en kruidenrijke perceelsranden door extensief beheer Aandacht voor fauna: ▪ Leefgebied vleermuizen ▪ Leefgebied steenuil en kerkuil ▪ Leefgebied roofvogels (buizerd, kiekendief, sperwer e.a.) ▪ Leefgebied bunzing, das en reeën ▪ Leefgebied erf- en struweelvogels (zwaluwen, mussen e.a.) Aandacht voor flora: ▪ Hooilanden seizoensgebonden met wisselende waterstanden (wisseldroog) ▪ Hooilanden met plas-dras gebieden ▪ Kruidenrijke graslanden Streefbeeld Landschapselementen: ▪ Boomrijen ▪ Elzensingels ▪ Knotwilgen ▪ Poelen ▪ Grasland en sloten Uitsnede veen- / turfontginning bij Nijkerkerveen Herstel
boomsingels (indicatief) Herstel sloten (indicatief) ONTWERPRICHTLIJNEN - JONGE VEEN- / TURFONTGINNINGEN 32 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERF 4.3.2 ONTWERPRICHTLIJNEN ERF Erfinrichting en oriëntatie: ▪ Erven zijn relatief regelmatig van vorm en bij voorkeur smaller en dieper dan breed (volg de slagenstructuur) ▪ Erven hebben 1 inrit (de bestaande laanbeplanting behouden en aanvullen) ▪ Minder bestrating zorgt voor een landelijke uitstraling en verbeterd de infiltratie van regenwater Voorzijde: ▪ Boerderij / woning is hoofdgebouw en staat vooraan ▪ Traditionele bebouwingstypologieën (hooiberg, bakhuisje,…) ondersteunen het landelijke karakter ▪ Erven hebben een tuinachtige representatieve sfeer aan de voorkant Zij- en achterkanten: ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing op informele wijze met inheemse en grondgebonden beplanting ▪ Bebouwing hoeft niet helemaal ´verstopt´ te worden ▪ Schuttingen en muren als erfbegrenzing geven een stedelijke uitstraling en passen niet in het landschap ▪ Landschappelijke inpassing begeleidt het erf en de bebouwing (bebouwing hoeft niet ´verstopt´ te worden) Erfelementen en -beplanting: ▪ Voortuin met lagere gesneden haag (niet hoger dan 1,20 meter) heeft bij voorkeur het karakter van een formele boerentuin met traditionele sierheesters, vaste planten en bloemen (liever geen coniferen, laurierkersen en/of andere exotische planten)
▪ Een grote boom of een boomgroep op veilige afstand van de woning (mogelijk op de erfgrens als markering hiervan) ▪ Gedeelte van de tuin als fruitgaarden (laagstam- of hoogstam-fruitbomen in regelmatige afstand op gras) of eikengaarde (bomen in onregelmatige afstand op gras) ▪ Zijkanten van erven met vrij groeiende hagen, houtwal of boomsingel (mogelijk knotbomen) ▪ Boomsingel, brede houtwal aan de achterkant van het bouwblok en passend in de perceelsstructuur Randvoorwaarden: Voor de ruimtelijke rechten en bouwmogelijkheden wordt verwezen naar het omgevingsplan. Hieronder vindt u het toetsingskader voor alle ruimtelijke ontwikkelingen in dit landschapstype.
Voor (agrarische) bedrijven gelden bij iedere uitbreiding de volgende randvoorwaarden: ▪ Een compacte bouwblokvorm ▪ Een zorgvuldige landschappelijke inpassing ▪ Geen onacceptabele verkeersaantrekkende werking ▪ Geen significante aantasting van ecologische waarden ▪ Geen significant negatieve effecten op de natuurgebieden ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven milieunormen en emissiereducerende milieutechnieken ▪ Het moet voldoen aan voorgeschreven normen voor dierenwelzijn ▪ Het moet voldoen aan wettelijke eisen gericht op bescherming van de volksgezondheid Voorbeelden agrarische bedrijven (bestaande situatie) Erf A Erf B 33 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERFONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing (erf A) Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing (erf A) Boomgaard Natte natuur Singel met knotbomen Struweelhagen Tuin Leibomen Sloot met boomsingel Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Bruidsbloem, kardinaalsmuts, toverhazelaar, ranunkelstruik, boerenjasmijn, spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard Fruitbomen (laag- / hoogstamfruit van verschillende soorten) of eiken Solitaire boom / kleine groep Eik, paardekastanje, linde, notenboom, iep, es Voortuin / border / bloementuin Kruipend Zenegroen, anemoon, pluimspirea, Kaukasisch
vergeet-mij-niet, zilverkaars, gebroken hartje, voorjaarszonnebloem, koninginnekruid, nagelkruid, wilgbladige zonnebloem, gele lis, Sibirische lis, kruiskruid, kattenstaart, schout-bij-nacht, eendagsbloem, kogelbloem Landschapselement buiten het erf Plantensoorten in (de overgang naar) het landschap Bomenrij langs wegen, de oprit en sloten (Knot)elzen, (knot)wilgen, zachte berk en / of essen Houtsingel Bomen: eik, ruwe en zachte berk, linde, iep, zoete kers, zwarte els, lijsterbes Struiken: meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, boswilg, hondsroos Struweelhaag Meidoorn, vogelkers, veldesdoorn, wilgen (heesters), hondsroos, eglantier, hazelaar, wilde kardinaalsmuts, sporkehout, zwarte bes, aalbes, gewone vlier, Gelderse roos Boomgaard Singel met knotbomen Struweelhagen Leibomen Sloot met boomsingel Inkrimpen bouwkavel 34 ONTWERPRICHTLIJNEN - ERFONTWERPRICHTLIJNEN - ERF Voorbeeld met landschappelijke inpassing (erf B) Voorbeeld functieverandering met landschappelijke inpassing (erf B) Versmallen bouwkavel Boomgaard Natte natuur Singel met knotbomen Struweelhagen Tuin Voortuin Struweelhagen en boomsingels Bomen langs de weg Groenelement in de tuin Plantensoorten op het erf Geneden haag (voorzijde woning) Haagbeuk, liguster, meidoorn of veldesdoorn Sierstruiken Bruidsbloem, kardinaalsmuts, toverhazelaar, ranunkelstruik, boerenjasmijn, spierstruik, sering, Gelderse roos Boomgaard