CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2026-001 Bijlage 1 Archeologische Beleidskaart gemeente Nijkerk 2025

Raadsvergadering 26 februari 2026, gemeente NijkerkBij agendapunt: Actualisatie archeologiebeleid (2026-001)25.697 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

De omtrekken van de hof zijn nog goed in het landschap te onderscheiden. Ook de oprijlaan naar het vroegere huis is nog als zodanig herkenbaar. Deze is iets hoger gelegen dan het omliggende terrein. Kerken Op de kaart staan de twee oude kerken van de gemeente aangeduid: de Grote of St. Catharinakerk in Nijkerk en de Hervormde Dorpskerk in Hoevelaken. Beide kerken hebben een laatmiddeleeuwse oorsprong. https://nl.wikipedia.org/wiki/Watergoor_(kasteel) https://www.omroepflevoland.nl/nieuws/393968/vergeten-middeleeuws-kasteel-in-beeld-gebrachtin-meer-bij-zeewolde 29 https://mijngelderland.nl/inhoud/verhalen/kasteel-hoevelaken-in-nijkerk 27 28

3.1.3 Voormalige kerkhoven en begraafplaatsen Op de kaart zijn de bekende voormalige kerkhoven en begraafplaatsen aangeduid, waaronder de Joodse begraafplaatsen aan de Hoogstraat.

Figuur 8: De voormalige Joodse begraafplaatsen aan de Hoogstraat op een kadastrale kaart uit 1961. Hoewel voormalige begraafplaatsen over het algemeen geruimd zijn, betekent dit in de praktijk niet dat ze vrij zijn van menselijke resten. Het gebeurt geregeld dat bij graafwerkzaamheden ter hoogte van geruimde begraafplaatsen nog menselijke resten worden aangetroffen. 3.1.4 Pollen en historische boerderijplaatsen Voor de ligging van pollen (huisterpen) is gebruik gemaakt van de bestaande gegevens uit de verwachtingskaart versie 2011. RAAP had hiervoor al een inventarisatie van pollen gemaakt. Op basis van een analyse van het meest actuele AHN zijn er twaalf (potentiële) pollen toegevoegd. Dankzij hun verhoogde ligging in het verder lage landschap zijn de pollen goed zichtbaar op het AHN. Hierdoor zijn ze ruimtelijk goed af te bakenen. Niet alle pollen kenden historische bewoning. Bij een aantal pollen is het onduidelijk waarvoor ze zijn opgeworpen in het verleden. Dit is een belangrijke onderzoeksvraag bij onderzoek op of nabij pollen. Waar op de Archeologische Verwachtingskaart versie 2011 de pollen al een hoge waarde toebedeeld hadden gekregen, gold dat niet voor de historische boerderijplaatsen. Tijdens deze actualisatie worden deze locaties toegevoegd op kaartbijlage 3.

Op basis van diverse bronnen (Van Dooren, 1986; Bijvank et al, 2013) is redelijk goed bekend waar de belangrijkste historische boerderijplaatsen van Nijkerk lagen. Deze locaties zijn op de Historische-geografische elementen en conflictarcheologiekaart met iconen aangegeven.

33

34

Het is bewust besloten niet alle boerderijplaatsen die voorkomen op de Kadastrale Minuutplan 1832 op te nemen in deze kaartbijlage. De archeologische potentie van de oudere boerenerven (die van vóór 1700) wordt hoger ingeschat. Van de Kadastrale Minuutplan zijn wel enkele bijzondere historische bouwwerken op kaartbijlage 3 gezet, zoals molens, tabaksschuren en schaapskooien. Zie hiervoor de volgende alinea’s. 3.1.5 Industrie Tabaksschuren Nijkerk was de bakermat van de Gelderse tabaksteelt. In de 18de eeuw beleefde Nijkerk haar Gouden Eeuw dankzij de tabaksindustrie. Het ging daarbij vooral om snuiftabak of pruimtabak. De bloeiperiode van Nijkerk is nog altijd terug te zien in het straatbeeld. In het centrum staan nog verschillende oude tabakspakhuizen. De tabak werd gedroogd in tabaksschuren. Eind 17de eeuw telde Nijkerk ruim tachtig van deze schuren, in 1815 maar liefst 230. Rond die tijd is een zesde deel van de Nederlandse tabak afkomstig uit Nijkerk.30 De locaties van tabaksschuren zijn van het Kadastraal Minuutplan 1811-1832 overgenomen. Van deze kaart is bekend dat hij zeer nauwkeurig is. Met nadruk moet vermeld worden dat tabaksschuren veelal oudere voorlopers kenden in de directe nabijheid van de 19de eeuwse schuren. Bij grote bodemverstorende werkzaamheden loont het zeker een tabaksschuur te onderzoeken.

Bij kleinere bodemingrepen is het veelal lastig om de (vaak omvangrijke) sporen van tabaksschuren goed te kunnen onderzoeken. In bebouwd gebied mag worden aangenomen dat archeologische sporen van tabaksschuren alleen goed bewaard zijn gebleven buiten de huidige bouwvlakken. Glasfabriek Padang Een tak van industrie in Nijkerk die naast de verbouw van tabak opbloeit, is de fabricage van glas. In glasfabriek Padang aan de Westkadijk worden tussen 1765 en 1814 miljoenen flessen en glazen geproduceerd. Ook plateel (fijn aardewerk) en koper- en zilverbewerking maken deel uit van de productie van Padang. De naam Padang vindt haar oorsprong in de kolonie Nederlands-Indië: Padang is een stad op Sumatra. De afzetmarkten liggen vooral buiten Nijkerk: Holland, het Rijngebied en Indië. Door oorlogen en de Franse overheersing ontstaan hoge brandstofprijzen en exportbeperkingen. Dit leidt, naast interne strubbelingen, tot een onzeker bestaan en in 1814 wordt de fabriek in Nijkerk gesloten en overgeplaatst naar Loenen aan de Vecht.31 De locatie van de fabriek is op kaartbijlage 3 geplaatst. De locatie krijgt op de beleidskaart (kaartbijlage 5) de aanduiding afwijkend beleid. Van het gebied rondom de voormalige fabriek bestaat al een locatiespecifieke advieskaart.32

https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/nijkerk/tabak-uit-nijkerk https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/nijkerk/glasfabriek-padang 32 Zie Ten Broeke, 2009. 30 31

35

Figuur 9: Glasfabriek Padang aan de Westkadijk, opgericht in 1765, opgeheven in 1814. Molens Er is een inventarisatie gemaakt van (voormalige) molens in Nijkerk. Vervolgens is gekeken welke locaties daarvan (mogelijk) archeologische interessant zijn. Waar dat bijvoorbeeld zeker het geval was, was de voormalige grutmolen / watermolen op het Plein (zie kader). Touwslagerij In 1783 komt Teunis van Slooten naar Nijkerk en begint ergens aan de oostzijde van de Arkervaart, buiten de stad, een touwslagerij. Dat is dan niet meer dan een klein schuurtje, het spinhok, met daarin het grote spinnewiel en ander gereedschap, en een lange strook grond als touw- of lijnbaan. Op een touwbaan worden van natuurlijke materialen zoals vlas en hennep garens gesponnen en daarvan worden sterke touwen voor onder andere de visserij en het boerenbedrijf gedraaid. In 1785 wordt de touwslagerij verplaatst naar een locatie achter het voormalige stadhuis. Het pad tussen de tuin van het stadhuis en het achterliggende tabaksland wordt gebruikt als touwbaan.33 De locatie van het spinhok en de touwbaan zijn op de kaart opgenomen. Ze krijgen een hoge verwachting toebedeeld, vanwege de historische relatie van deze ambacht met Nijkerk. 3.1.6 Schaapskooien De locaties van schaapskooien zijn van het Kadastraal Minuutplan 1811-1832 overgenomen. Deze locaties hebben een middelhoge verwachting toebedeeld gekregen.

33

https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/nijkerk/de-nijkerkse-touwslagerij

36

De grutmolen op het Plein Bij werkzaamheden voor de nieuwe inrichting van het Plein is in oktober 2022 een archeologische inspectie uitgevoerd. De werkzaamheden bestonden uit het afgraven van een deel van het Plein ten behoeve van een waterkelder. Theo Slijkerman van Museum Nijkerk en de gemeentelijk archeoloog hebben zo goed als onder de omstandigheden mogelijk was de aangetroffen resten van de oude watermolen gedocumenteerd. De werkzaamheden trokken veel bekijks van voorbijgangers. Er werd zeer positief gereageerd op het feit dat de resten niet ongezien verdwenen. Theo Slijkerman heeft een prachtige analyse gemaakt van de gevonden resten en de resultaten verwerkt in een artikel in het magazine De Nieuwe Molenwereld (Slijkerman, 2023).

Figuur 10: De resten van de watergoot van de molen zijn nog zichtbaar in de putwand, links van de graafmachine (foto © Arjen Gerritsma).

Figuur 11: De locatie van het voormalige waterrad van de molen is in de verharding van het Plein gemarkeerd (foto © Theo Slijkerman).

3.1.7 Sluizen en gemaal Langs de Zeedijk lagen en liggen diverse sluizen. De Laaksluis en Wielsluis zijn bestaande uitwateringssluizen die vermoedelijk een oudere voorloper hebben; de Rassenbeeksluis is een voormalige uitwateringssluis. In de voormalige Zeedijk (ter hoogte van de huidige jachthaven) lag tot de overstroming in 1703 ook een houten schutsluis. Na 1703 lagen er diverse opeenvolgende schutsluizen in de huidige dijk, bij de Arkervaart. Iets zuidelijker lag een zogenaamde zinker ten behoeve van de bemaling van het Putterdeel van Arkemheen. Het stoomgemaal Arkemheen (voormalig gemaal Hertog Reijnout) is ook op de kaart opgenomen.34 3.1.8 Infrastructuur Op kaartbijlage 3 zijn diverse vormen van (historische) infrastructuur opgenomen. Naast de bestaande spoorlijn zijn ook de voormalige Kippenlijn (Nijkerk – Ede-Wageningen) en de Havenlijn aangeduid. Ze hebben geen gevolg voor de archeologische verwachting. Aan de oostkant van de gemeente liggen in het (voormalige) heidelandschap enkele zones met karrensporen die teruggaan tot de Late Middeleeuwen.35 Dat doen ook de oude Hessenwegen en Postwegen die door Nijkerk lopen. Ze hebben allen geen gevolg voor de archeologische verwachting, maar hebben wel een attentiewaarde. Hetzelfde geldt voor de tollocaties in de gemeente. De historische dijken en enkele waterlopen vallen ook binnen deze categorie.

De (voormalige) dijken krijgen een middelhoge verwachting. Uit onderzoek in de regio blijkt dat de dijken vaak nog hun laatmiddeleeuwse opbouw bevatten. Op de Archeologische waarden- verwachtingskaart versie 2011 is reeds het Kanaal Hertog van Gelre aangeduid. Dit voormalig kanaal36 is deels gemeentelijk monument, bij de Fliersteeg. Het overige deel van (de mogelijke loop van) het kanaal krijgt in de versie 2025 een middelhoge verwachting. 3.1.9 Toponiemen Van veel locaties in Nijkerk, zoals buurten en wijken, zijn toponiemen bekend. Ook van veel (voormalige) boerderijlocaties is de naam bekend. Om de leesbaarheid van de kaart te behouden is echter besloten alleen de namen van de oude marken (bestuurlijke gebieden) op te nemen.37 3.2 Conflictarcheologie Conflictarcheologie is een term die gebruikt wordt voor archeologisch, historisch en bouwhistorisch onderzoek naar resten van krijgshandelingen. Het is een vorm van onderzoek die niet gebonden is aan een bepaalde periode. Veldslagen en militaire bouwwerken vanaf de Romeinse tijd tot aan de Koude Oorlog vallen onder deze tak van archeologisch onderzoek. Doordat de Tweede Wereldoorlog in Nederland de meeste impact heeft gehad op het bodemarchief, ligt de nadruk in de conflictarcheologie vaak op deze periode.

In onderstaande paragrafen worden per periode de verschillende voor de archeologie relevante militaire elementen en terreinen behandeld.

Informatie verkregen van T. Slijkerman. https://historischgeografischeartikelen.wordpress.com/wp-content/uploads/2016/08/artikelkarrensporen-op-de-heide.pdf 36 https://mijngelderland.nl/inhoud/canons/nijkerk/de-nieuwe-rijn-een-onvoltooid-kanaal 37 Voor toponiemen in Nijkerk zijn de standaardwerken van Van Dooren (1986) en Hagoort (2018) een aanrader. 34 35

37

38

3.2.1 Historische verdedigingswerken Stadsgracht en -omwalling In paragraaf 3.1.2 zijn de (locaties van de voormalige) stadspoorten reeds behandeld. Bij het stadsrecht en het creëren van een verdedigbare veste hoorde natuurlijk ook een stadsmuur of, in het geval van Nijkerk, een wal. De exacte locatie van de wal is niet bekend, maar deze zal aan de binnenzijde van de stadsgracht hebben gelopen, of mogelijk tussen twee grachten; een zogenaamde singel. De wal had waarschijnlijk een houten palissade erbovenop. Hoewel de ligging van de wal niet bekend is, is de loop van de stadsgracht deels wel bekend. De gracht, eigenlijk meerdere grachten of in ieder geval meerdere fasen, is tijdens diverse archeologische onderzoeken aangetroffen. Zowel tijdens het onderzoek aan de Callenbachstraat (OZ.nr. 173; Spanjer, 2016) als tijdens het recente onderzoek aan het Kerkplein (OZ.nr. 251; Dijkstra, i.v.) zijn drie (fasen van) grachten naast elkaar blootgelegd. Kruishaarderberg Vlakbij de Nieuwe Voorthuizerweg ligt de Kruishaarderberg, ook wel de Kruishaarsche schans genoemd. Deze ‘berg’ is eigenlijk een vierkante akker die aan vier zijden is omgeven door een enkele meters hoge wal die plaatselijk ongeveer 6 meter hoog is. De oudste kaart waar de Kruishaarderberg op voorkomt is de kaart van M.J. de Man uit 1807.

De berg ligt in die tijd midden op een vrijwel boomloze Kruishaarse heide en was van verre zichtbaar als een markante ‘berg’. Over de ouderdom en functie van de Kruishaarderberg zijn door de jaren heen diverse theorieën ontwikkeld. Meest plausibele verklaring is dat de Kruishaarderberg in de 15de en 16de eeuw een vluchtplaats was voor vee. Tijdens deze roerige tijden, met vooral twisten tussen ’t Sticht en Gelre, was vee een geliefde roofbuit. De schans diende waarschijnlijk als afgelegen veilige plek om het vee tijdelijk onder te brengen als er plunderende legers in de buurt waren.38 Het terrein is een AMK-terrein met de kwalificatie ‘archeologische waarde’. Ringwalburg Appel Aan de Kamersteeg in Appel ligt een walburg of ringwalburcht. Deze walburg is het enige archeologische rijksmonument in de gemeente Nijkerk. Het is een vluchtburcht waar de inwoners uit de buurt zich terugtrokken als er onraad werd vermoed. De walburg is in 2007 ontdekt en vervolgens onderzocht door archeologen van de RCE. Op het binnenterrein van de walburg heeft tussen de 13 de en de 17de eeuw een deels uit baksteen bestaand torenvormig voorraadgebouw (met name voor graan) gestaan. Op basis van de aangetroffen vondsten vermoeden de onderzoekers dat op de locatie ook een smidse en / of bronsgieterij was.

3.2.2 Schietbaan 1815-1914 Aan de zuidzijde van de Beulecampersteeg, iets ten oosten van de Deuverdenseweg, was van 1815 tot 1914 een schietbaan aanwezig. De locatie krijgt een middelhoge verwachting. 3.2.3 Grebbelinie, Pantherstellung en Koude Oorlog De Grebbelinie is een historische waterlinie tussen Rhenen en Spakenburg, aangelegd in de 18 de eeuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de linie voor het laatst gebruikt. In 1940 vormde ze een belangrijke verdedigingslinie tegen de Duitse invasie. Aan het eind van de oorlog werd ze door de Duitsers ingezet om de opmars van de geallieerden te vertragen.

https://historischgeografischeartikelen.wordpress.com/wp-content/uploads/2011/07/rapportagekruishaarderberg5.pdf 38

De basis van de verdedigingsstrategie van de Grebbelinie was het onderwater zetten van grote stukken laaggelegen land. Dit inundatiegebied bestond uit een reeks ‘kommen’ die werden geflankeerd door de liniedijk en keerkades. Aan het begin van WOII werden de dijk en de keerkades voorzien van kazematten en loopgraafstelsels. Aan het eind van WOII maakte de Grebbelinie deel uit van de Duitse Pantherstellung. Die linie volgde voor een groot deel de Grebbelinie en begon ter hoogte van het IJsselmeer bij Nijkerk. Vanaf daar liep de linie via Hoevelaken naar Leusden waar het aansloot op de Grebbelinie. Vanaf dit punt lagen beide linies langs het Valleikanaal ongeveer tot aan Veenendaal. De Grebbelinie zakte hier af richting de Grebbeberg terwijl de Pantherstellung door liep via Bennekom richting Wageningen. Dat de Pantherstellung iets afwijkt van de Grebbelinie heeft te maken met de schootvelden en inundatiegebieden die voor beide linies anders waren. 39 Voor de Pantherstellung werden loopgraven en tankgrachten en -versperringen aangelegd. Deze locaties kennen we, net als bomkraters, dankzij luchtfoto’s uit 1943-1945. Ze staan aangeduid op deze kaartbijlage, maar hebben geen gevolg voor de verwachting. Ze dienen wel ter attentie voor ontwikkelingen in het betreffende gebied. In theorie kunnen bomkraters zijn opgevuld met (oorlogs)puin; dit heeft dan zeker wel informatiewaarde.

Ook tankgrachten en loopgraven bevatten informatiewaarde. Onderzoek naar dergelijke fenomenen heeft vooral meerwaarde bij grotere ontwikkelingen. Dan kan gekeken worden in of en hoe deze fenomenen pragmatisch onderzocht kunnen worden. De kazematten en bunkers uit WOII krijgen een hoge waarde toebedeeld indien ze nog aanwezig zijn. Niet meer aanwezige bunkers (opgeblazen of gesloopt) krijgen een middelhoge verwachting toebedeeld, met name vanwege de kans op verwante sporen zoals loopgraven. Op de kaart zijn bekende bomkraters opgenomen. Deze hebben een attentiewaarde, maar geen archeologische verwachting. Daarnaast zijn in Nijkerk vier crashlocaties uit WOII bekend. Het gaat om één bommenwerper en drie jachtvliegtuigen. De wrakken zijn tijdens en na de oorlog geruimd, maar mogelijk zijn er op de crashlocatie nog resten aanwezig. De zones hebben daarom een middelhoge verwachting gekregen. Uit de Koude Oorlog spreekt vooral de voormalige luchtwachttoren tot de verbeelding. Deze stond aan de westzijde van de Arkervaart, iets ten noorden van de huidige A28. De locatie van de toren is bekend, dankzij een luchtfoto uit 1960. Ook de bouw- en funderingswijze van de toren kennen we, aangezien de bouwvergunning aanwezig is in het archief. De locatie krijgt een middelhoge verwachting.

3.3 Resultaat Op de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart (kaartbijlage 3 versie 2025) zijn historisch-geografische gegevens weergegeven, die (op gemeentelijke schaal) de archeologische verwachting (mede) bepalen of een archeologische attentiewaarde hebben. Er is nadrukkelijk niet voor gekozen een compleet beeld van alle beschikbare cultuurhistorische informatie te geven, maar om historisch-geografische elementen te tonen, die daadwerkelijk de archeologische verwachting beïnvloeden of invullen. Er wordt dan ook gesproken over de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart. De kaart levert met name een beeld van de elementen die de basis vormen voor het archeologische verwachtingsmodel voor de periode Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd.

39

https://www.bunkerinfo.nl/2015/09/pantherstellung.html

39

40

Tabel 11: Wijzigingen op basis van toevoeging van historisch-geografische elementen en conflictarcheologie. Wijzi ging s nr. 45

Locatie / Toponiem

Type wijziging

Gevolg voor verwachting

Bron

Arkemheen

Hoge waarde

www.ahn.nl

46

Gehele gemeente Gehele gemeente Gehele gemeente Gehele gemeente Gehele gemeente

Uitbreiden van locaties met huisterpen (pollen) Toevoegen bijzondere historische locaties

Hoge waarde

Toevoegen historische boerderijplaatsen van vóór 1700 Toevoegen historische begraafplaatsen

Hoge waarde

Keunen, 2016; Consultatie kb340 Van Dooren, 1986; Bijvank et al, 2013 Consultatie kb3

47 48 49 50

Toevoegen historische molens en industrie Toevoegen tabaksschuren

Hoge verwachting Hoge verwachting Middelhoge verwachting

51

Gehele gemeente

Toevoegen schaapskooien

Middelhoge verwachting

52

Gehele gemeente Arkemheen

Toevoegen sluizen en gemaal

54

Arkemheen en Fliersteeg

Kanaal Hertog van Gelre (Oude Rijn)

55

Beulecampersteeg Gehele gemeente

Schietbaan 1815-1914

Hoge verwachting Middelhoge verwachting Middelhoge verwachting (en deel hoge waarde) Middelhoge verwachting Hoge waarde

53

56

Toevoegen historische dijk of kade

Toevoegen bestaande kazematten WOII

Toevoegen verdwenen kazematten WOII

Consultatie kb3 https://hisgis.nl/proj ecten/ gelderland/ https://hisgis.nl/proj ecten/ gelderland/ Consultatie kb3 Keunen, 2016 Keunen, 2016; Consultatie kb3

Keunen, 2016 Keunen, 2016; Consultatie kb3

Middelhoge verwachting

Toevoegen crashlocaties WOII

57

Arkersluisweg

Toevoegen loopgraven, tankgrachten, tankversperringen, bomkraters, inundatiegebied WOI0049 Toevoegen luchtwachttoren Koude Oorlog

Attentiewaarde

Middelhoge verwachting

Consultatie kb3

De verwijzing Consultatie kb3 betreft informatie die via gerichte participatie is opgehaald bij het opstellen van de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart (kaartbijlage 3). 40

41

Figuur 12: Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.

4. Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart 42

Door kennis over de ligging en verspreiding van de archeologische vindplaatsen te combineren met de landschappelijke gegevens, ontstaat een archeo-landschappelijk verwachtingsmodel41. De relatie gaat vooral op voor pre- en vroeghistorische kampementen en nederzettingen, waarbij de locatiekeuzefactoren gebaseerd zijn op economische motieven. Andere archeologische resten uit deze periode, zoals bijvoorbeeld graven42, wegen en greppels, en die uit jongere tijden zijn minder of geheel niet gebonden aan specifieke landschappelijke eenheden. Het verwachtingsmodel is weergegeven op de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart waar de afzonderlijke landschappelijke eenheden voorzien zijn van een hoge-, een middelhoge-, een lage- of een onbekende archeologische verwachting voor jagers-verzamelaars (Paleolithicum-Neolithicum) en (vroege) landbouwers (Neolithicum-Vroege Middeleeuwen). 4.1 Aanpassingen naar aanleiding van correcties 4.1.1 Correcties op vindplaatsgegevens Tijdens de actualisatie 2025 zijn de vindplaatsen uit de versie 2011 beoordeeld. Hieruit zijn 71 potentiële vindplaatsen gedestilleerd. Daarnaast zijn tijdens de huidige actualisatie 36 nieuwe vindplaatsen geselecteerd. Hiermee is een totaal aantal van 107 vindplaatsen opgenomen in de betreffende kaartbijlagen. Waar dat voor een specifieke locatie noodzakelijk werd geacht, is de verwachting hier op aangepast.

4.1.2 Correcties op landschappelijke gebiedsindeling In de landschappelijke gebiedsindeling is een en ander veranderd door het gebruik van de meest actuele bodem- en geomorfologische kaarten. Daarnaast is op basis van uitgevoerde onderzoeken gekeken of bij die betreffende onderzoeken (hoofdzakelijk booronderzoeken) ook de op basis van kaartmateriaal te verwachten landschappelijke eenheid werd aangetroffen. Waar dat niet het geval was, is gekeken in hoeverre de begrenzingen hiervan konden worden aangepast, hoofdzakelijk met behulp van het AHN4. 4.2 Aanpassingen naar aanleiding van nieuwe gegevens Op basis van de sinds 2009 (vorige peildatum) uitgevoerde onderzoeken kan voor bepaalde gebieden worden gesteld dat de verwachting te hoog of te laag was ingeschat. Zo wordt er in de versie 2025 onderscheid gemaakt tussen dekzandruggen in laaggelegen (hoge verwachting) en in hooggelegen (middelhoge verwachting) gebied. Dit, omdat wordt aangenomen dat dekzandruggen in laaggelegen gebied, met name in de (vroege) Prehistorie, een grotere aantrekkingskracht hadden op mensen. In hooggelegen gebied zijn met name de (hogere) dekzandruggen interessant, waar ook een hoge eerdgrond (esdek) aanwezig is.

De aanwezigheid van een esdek toont enerzijds aan dat het gebied sinds de (Late) Middeleeuwen lange tijd als vruchtbare landbouwgrond is gebruikt, maar anderzijds ook dat het potentiële onderliggende archeologische bodemarchief uit de Prehistorie afgedekt en daardoor waarschijnlijk goed geconserveerd is. Van alle onderzoeken (en eventueel bijbehorende vindplaatsen) in de dataset is getracht op basis van het resultaat te beoordelen of de archeologische (verwachtings)waarde voor het betreffende terrein aangepast diende te worden. Er kunnen vier groepen gemaakt worden: Voor uitleg over de opzet van het verwachtingsmodel van de verwachtingskaart versie 2011, zie Van Oosterhout 2014, 29 e.v. Het verwachtingsmodel behoefde voor de versie 2025 o.i. geen aanpassing. 42 Graven lijken slechts in beperkte mate gekoppeld aan het landschap; ze zijn doorgaans nabij de hoger gelegen prehistorische bewoningslocaties te vinden, maar kunnen ook zijn aangelegd in de lagere delen van het landschap. 41

1. 2. 3. 4.

onderzoeken die hebben geleid tot opheffen van de archeologische onderzoeksplicht; onderzoeken die hebben geleid tot opwaardering van de geldende archeologische (verwachtings)waarde; onderzoeken die hebben geleid tot behoud van de geldende archeologische (verwachtings)waarde; onderzoeken die hebben geleid tot verlaging van de geldende archeologische (verwachtings)waarde.

4.3 Actualisatie Samengestelde archeologische verwachtingskaart (kaartbijlage 4) Op basis van de dataset 2025 is een geactualiseerde archeologische verwachtingskaart voor de gemeente geproduceerd. Deze Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart geeft voor de verschillende landschappelijke zones in de gemeente een lage, middelhoge of hoge verwachting voor de prehistorische jagers-verzamelaars en landbouwers, voor de periode vanaf de ontginningen in de Middeleeuwen, en voor de Nieuwe Tijd. Ook de bekende monumenten (AMK-terreinen) en gebieden van hoge waarde vanwege het voorkomen van archeologische resten zijn aangegeven. Op deze kaart is hiermee de bekende en verwachte dichtheid aan archeologische resten vlakdekkend weergegeven. 4.3.1 Terreinen met archeologische waarde Onder de categorie Waardegebied-1 vallen het wettelijk beschermde archeologische Rijksmonument en de Gemeentelijke archeologische monumenten. Onder de categorie Waardegebied-2 vallen zones of percelen waar op basis van historische bronnen of archeologisch onderzoek een vindplaats aanwezig is. Dit geldt voor alle AMK-terreinen, historische boerderijplaatsen43 en huisterpen, het mesolithisch kampement aan de Veenwal, locaties van (voormalige) kastelen, landhuizen en stadspoorten, en de nog bestaande kazematten.

Behalve gebieden met aangetoonde archeologische waarden, zijn er ook zones met een verwachting op archeologische resten. De verwachtingsgebieden zijn opgedeeld in: - terreinen met een hoge archeologische verwachting. Hier wordt de hoogste dichtheid aan archeologische vindplaatsen verwacht; - terreinen met een middelhoge archeologische verwachting. Hier worden archeologische vindplaatsen verwacht, maar in een lagere dichtheid dan in de zones met een hoge archeologische verwachting; - terreinen met een lage archeologische verwachting. Hier wordt de kans op het voorkomen van archeologische vindplaatsen klein geacht. Dit betekent echter niet dat de aanwezigheid van archeologische resten uitgesloten kan worden.44 Het gaat hierbij om de historische boerderijplaatsen van vóór 1700 uit de inventarisaties van Van Dooren (1986) en Bijvank et al (2013), die hoofdzakelijk zijn gelokaliseerd met behulp van de AHN (pollen in Arkemheen) en de Kadastrale Minuutplan 1832. Voor de begrenzingen zijn het AHN4 (voor de pollen) en de kadastrale minuutplan 1832 (voor de erven op de zandgronden) aangehouden. Van boerderijen Krommenhorst en Wallerenk zijn geen locaties bekend. Deze boerderijen zijn bij benadering aangegeven op kaartbijlage 3, maar niet opgenomen op kaartbijlagen 4 en 5.

44 Hierbij moet worden opgemerkt, dat de verwachte dichtheid aan archeologische resten (binnen de landschappelijke eenheden) niet verward moet worden met de waarde van individuele archeologische vindplaatsen die binnen deze eenheden voorkomen. Een archeologische vindplaats in een gebied met een hoge verwachte dichtheid aan archeologische resten is niet per definitie waardevoller dan een vindplaats in een gebied met een lage verwachte dichtheid aan archeologische resten. De waarde van individuele vindplaatsen is namelijk afhankelijk van de criteria gaafheid, zeldzaamheid en de externe (landschappelijke) context en niet van de ligging binnen een bepaalde verwachtingszone; 43

43

44

- terreinen met een onbekende archeologische verwachting. Hier ontbreken gegevens die leiden tot een (middel)hoge of lage verwachting. In de regel worden ze daarom als middelhoog beschouwd, om in een later stadium (bij voldoende gedegen onderzoek) opgewaardeerd, dan wel gedevalueerd te worden. 4.3.2 Terreinen met hoge archeologische verwachting De zones met hoge archeologische verwachting zijn de geomorfologische eenheden van (geulrand)dekzandruggen in laaggelegen gebied en hoge dekzandruggen in hooggelegen gebied. De bodemkundige eenheden met een hoge verwachting zijn de esdekken (dikke eerdgronden) binnen de hele gemeente. De historische kern van Nijkerk buiten het deel met een hoge waarde (AMK-terrein) heeft een hoge verwachting gekregen. Historische elementen die een hoge verwachting toebedeeld krijgen zijn de voormalige begraafplaatsen, molens, sluizen / gemaal, glasfabriek Padang en de touwslagerij. Het Nijkerkernauw (voormalige Zuiderzee), met uitzondering van de vaargeul, krijgt een hoge verwachting voor waterbodems. 4.3.3 Terreinen met middelhoge (of onbekende) archeologische verwachting Binnen deze verwachtingscategorie vallen de geomorfologische eenheden van de dekzandruggen met steile randen en in hooggelegen gebied, en landduinen (met bijbehorende vlakten). Daarnaast zijn er gebieden waar de verwachting onbekend is.

Die krijgen in de regel een middelhoge verwachting toebedeeld. Deze verwachting wordt ingevuld, zodra daar op basis van voortschrijdend inzicht reden toe is. Vanuit bodemkundige overweging krijgen de podzolen in laaggelegen gebied een middelhoge verwachting. Historische zones met een middelhoge verwachting zijn de historische bebouwingslinten in Hoevelaken, Appel en Slichtenhorst. Losse historische elementen met een middelhoge verwachting zijn de locaties van voormalige tabaksschuren45 en schaapskooien, verdwenen kazematten, de verschillende crashlocaties van vliegtuigen uit WOII en de locatie van de voormalige luchtwachttoren uit de Koude Oorlog. De lijnelementen met een middelhoge verwachting zijn het Kanaal Hertog van Gelre en historische dijken en kades. 4.3.4 Terreinen met lage archeologische verwachting De gebieden in de gemeente die van oudsher vermoedelijk niet geschikt waren voor (tijdelijke) bewoning hebben een lage archeologische verwachting gekregen. Dit betreffen voornamelijk de laaggelegen dekzandvlaktes, de ontgonnen veenvlaktes en vlaktes van getij-afzettingen. Daarnaast hebben de eenheden beekdal, uitblazingskom, storthoop en afgraving een lage verwachting gekregen, als daar op basis van het AHN aanleiding toe leek.

4.3.5 Terreinen met afwijkende archeologische verwachting Om te voorkomen dat er meerdere beleidsregimes ontstaan die afwijken van de eerdere gekozen verdeling in zones met hoge waarde, en lage, middelhoge en hoge verwachting, is een nieuwe categorie geïntroduceerd. Dit zijn terreinen met een afwijkend beleid. Deze afwijking kan te maken hebben met eerder uitgevoerd onderzoek op deze locatie, welke heeft geleid tot een eigen lokale advieskaart (plangebied Herinrichting Hoevelakense Bos, Havenkom en De Havenaer), of een aangepaste diepte-ondergrens (plangebied Torenstraat-Brink-Holkerstraat fase 3). Deze locaties zijn Groenewoudt (1994). 45 Op de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart en de Archeologische Beleidskaart zijn alleen die schuren opgenomen die niet voor maximaal 50% onder bestaande bebouwing liggen. Van de overige schuren, die wel op de Historisch-geografische elementen en Conflictarcheologiekaart staan, mag worden aangenomen dat ze dermate ernstig zijn verstoord door recentere bebouwing dat onderzoek relatief weinig kenniswinst zal opleveren.

niet als dusdanig afgebeeld op de verwachtingskaart, maar wel op de Archeologische Beleidskaart, middels grijze vlakken. 4.3.6 Water zonder archeologische verwachting De vaargeul in het Nijkerknauw is geregeld uitgebaggerd en bevat vermoedelijk geen archeologische resten meer in-situ. De vaargeul heeft daarom geen archeologische verwachting. Hetzelfde geldt voor de Arkervaart, sloten, vijvers en poelen binnen de gemeente. 4.4 Grenzen van verwachtingszones De grenzen van de verwachtingszones die op basis van de landschappelijke elementen zijn gedefinieerd, volgen automatisch uit de begrenzingen van landschappelijke en bodemkundige eenheden. Bodemkundige (bijvoorbeeld plaggendekken) en geomorfologische (bijvoorbeeld dekzandruggen) elementen zijn direct van de bodemkundige en geomorfologische kaarten overgenomen. Betrouwbaarheid en nauwkeurigheid volgt uit de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van deze kaarten. Grenzen voor terreinen met een (verwachtings)waarde op basis van historische informatie zijn (na beoordeling) overgenomen, voor zover deze reeds bekend zijn (historisch kaartmateriaal), al eerder zijn gedefinieerd (AMK) of op basis van (archeologische) onderzoeksresultaten.

In tegenstelling tot bij de versie 2011 is voor de geactualiseerde versie gekozen om op de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart onderscheid te maken tussen de verwachting voor de twee archeologische hoofdperioden vroeg-prehistorische jagers-verzamelaars en (vroege) landbouwers, en locaties met resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. Dit onderscheid helpt mede bij het bepalen van welke onderzoeksstrategie er gehanteerd moet worden bij veldonderzoek. Daarnaast helpt het ook bij het bepalen van de onderzoeksvragen in een Programma van Eisen etc. De actualisatie is aangegrepen om de kaart op enkele overige punten aan te passen: • als onderlegger voor de kaart is de topografie van 1 juni 2025 van de gemeente Nijkerk gebruikt; • vindplaatsen (type en periode) staan op kaartbijlage 2 en niet langer op kaartbijlage 4; • AMK-terreinen hebben één kleurstelling; • de gebruikte kleurindeling is aangepast aan de kleurstelling van verwachtingskaarten van de regiogemeenten; •

de legenda is conform alle wijzigingen aangepast.

4.5 Resultaat De Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart (versie 2025) toont vlakdekkend voor de gehele gemeente het archeologisch verwachtingsmodel voor de twee archeologische hoofdperioden vroegprehistorische jagers-verzamelaars en (vroege) landbouwers, en locaties met resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. Op deze kaart zijn de afzonderlijke landschappelijke eenheden van de onderliggende kaart (kaartbijlage 2) voor de twee archeologische hoofdperioden voorzien van een hoge-, een middelhoge- een lage- of een onbekende archeologische verwachting. In zones met een onbekende archeologische verwachting zijn te weinig gegevens voorhanden om tot een betrouwbare archeologische verwachting te komen. In de regel worden ze daarom als middelhoog beschouwd. Opgemerkt moet worden dat de cartografische basis voor de archeologische verwachtingskaart vooral wordt gevormd door de bodemkaart en de geomorfologische kaart. Deze kaarten hebben een schaal van 1:50.000. Dit betekent dat relatief kleine landschappelijke eenheden niet zijn weergegeven en rekening moet worden gehouden met enige marge in de begrenzing van de eenheden.

45

46

Figuur 13: Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.

5. Archeologische Beleidskaart Door het archeo-landschappelijk verwachtingsmodel en het historisch-geografisch verwachtingsmodel te combineren, ontstaat een opeenstapeling van archeologische verwachtingen voor de periode Prehistorie tot en met Nieuwe Tijd. Hierbij wordt een onderverdeling gehanteerd in gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde, gebieden met een middelhoge archeologische verwachtingswaarde en gebieden met een lage archeologische verwachtingswaarde. Gebieden waar het voorkomen van archeologische resten is aangetoond of aannemelijk is gemaakt, krijgen een hoge waarde toebedeeld. Bij een gestapelde verwachting is de hoogste (verwachtings) waarde leidend. Gebieden (land en water) die geen archeologische (verwachtings)waarde meer hebben, worden geduid als Gebied zonder archeologische (verwachting)waarde. Op de Archeologische Beleidskaart zijn aan de verschillende waardegebieden en verwachtingsgebieden specifieke beleidsregels gekoppeld. Zie de legenda van kaartbijlage 5 en tabel 13. De Beleidskaart is de werkkaart voor de ambtenaren van de Gemeente en de Omgevingsdienst, die opereren binnen de AMZ-cyclus. Uiteindelijk dient de beleidskaart door de Gemeente in het Omgevingsplan te worden verwerkt. Idealiter dient de kaart ook raadpleegbaar te zijn voor initiatiefnemers / aanvragers van een Omgevingsvergunning.

Voor het achterhalen van de oorsprong van een bepaalde (verwachtings)waarde, en daarmee ook de implicaties of mogelijkheden voor het te volgen beleid, dient de gemeentelijk archeoloog geraadpleegd te worden. 5.1 Een afwegingskader in de ruimtelijke ordening: beleidsadviezen De gemeente moet projecten kleiner dan 100m2 in beginsel vrijstellen van de archeologische onderzoeksplicht (artikel 5.130 lid 4 Besluit kwaliteit leefomgeving). Maar de gemeente kan in een omgevingsplan een grotere of kleinere vrijstellingsgrens vastleggen. Archeologisch onderzoek kan in bepaalde gevallen ook al bij projecten kleiner dan 100m2 belangrijke wetenschappelijke informatie opleveren en daarmee grote maatschappelijke en wetenschappelijke meerwaarde hebben. Gemeenten kunnen op deze locaties in het Omgevingsplan kleinere vrijstellingsgrenzen vastleggen, zoals 50m2 of zelfs 0m2. Leidend hierbij is dat de geformuleerde verwachtingen aantoonbaar moeten zijn. In gebieden met een lage verwachtingswaarde kan de gemeente kiezen om een grotere vrijgestelde oppervlakte vast te leggen in het Omgevingsplan. Dit om te voorkomen dat de gemeente een initiatiefnemer belast met het doen van archeologisch onderzoek dat naar verwachting niet of nauwelijks zinvol is. De mate van vrijstelling is afhankelijk van de archeologische verwachtingswaarde van het gebied.

Daarom zal de gemeente de vrijstelling ook met archeologisch-inhoudelijke redenen moeten onderbouwen. 5.2 Actualisatie ondergrenzen Aan de verschillende beleidsvlakken op de Archeologische Beleidskaart zijn ondergrenzen gekoppeld. Deze ondergrenzen geven aan vanaf welke diepte en oppervlakte van de bodemingrepen de gemeente regels stelt ten aanzien van archeologie bij bijvoorbeeld aanleg- of bouwactiviteiten. Bij de actualisatie is in overleg met de Gemeente Nijkerk besloten om de grote verscheidenheid aan beleidscategorieën en bijbehorende adviezen uit de versie 2011, namelijk 16 categorieën, terug te brengen naar 8 categorieën. 5.2.1 Ondergrenzen: oppervlaktes In de versie 2025 wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten Waardegebieden. Onder Waardegebied-1 vallen de Archeologische Rijks- en Gemeentelijke monumenten. Deze zijn op de kaart in rood aangeduid. In deze gebieden is voor alle bodemingrepen een Omgevingsvergunning (of

47

48

vrijstelling van de gemeente) noodzakelijk. Daarnaast zijn er gebieden met de aanduiding Waardegebied-2. Dit zijn locaties met een hoge archeologische waarde, die geen status van rijks- of gemeentelijk monument hebben. Deze gebieden zijn in de kleur roze weergegeven. Archeologisch onderzoek is in deze gebieden noodzakelijk bij bodemingrepen dieper dan 30cm onder maaiveld, die een groter oppervlak dan 50m2 beslaan. Specifiek voor de historische boerderijplaatsen geldt daarbij wel, dat een plantoets door de gemeentelijk archeoloog essentieel is. Dit, om op basis van een quickscante kijken of ter hoogte van het plangebied inderdaad resten van de historische bebouwing verwacht mogen worden.46 De drie verwachtingsgebieden zijn middels de kleuren oranje (hoge verwachting), geel (middelhoge verwachting) en groen (lage verwachting) weergegeven. Voor deze gebieden gelden ondergrenzen voor onderzoek van respectievelijk 250m2, 1000m2 en 10.000m2 bij bodemverstoringen dieper dan 30cm. De watergebieden met een hoge verwachting zijn oranje belijnd tegen een blauwe achtergrond. Hier geldt een ondergrens voor onderzoek bij bodemverstoringen groter dan 250m2. Een diepte-ondergrens geldt niet bij watergebieden, aangezien de archeologische vindplaatsen onder water direct op of in de waterbodem liggen. Gebieden met een afwijkend archeologiebeleid zijn grijs weergegeven.

De landgebieden zonder archeologische (verwachtings)waarde zijn wit. Watergebieden zonder (verwachtings)waarde zijn blauw. Als voor een projectgebied twee of meer beleidscategorieën gelden, dan geldt de hoogste (verwachtings-)waarde voor het gehele terrein. Tijdens een plantoets door de gemeentelijk archeoloog wordt gekeken of en zo ja welk type archeologisch onderzoek nodig is en in welk deel van het plangebied. 5.2.2 Ondergrenzen: dieptes Bij het toekennen van een verwachting aan een gebied, hoort ook een uitspraak over de verwachte diepteligging van de verwachte archeologische sporen en vondsten. Deze informatie is van belang om een inschatting te kunnen maken wat men in een bepaald gebied archeologisch kan verwachten bij een specifieke verstoringsdiepte. Hiermee kan ook beter ingeschat worden welke onderzoeksmethode toegepast moet worden en met welke intensiteit. Binnen het grondgebied van Nijkerk bevinden zich (door veen en / of klei afgedekte) pleistocene zandgronden. Dit betekent dat er sinds de Prehistorie slechts één en hetzelfde leefniveau is geweest. In principe worden de archeologische resten op veel plekken binnen de gemeentegrenzen dus al ín en direct onder de huidige bouwvoor verwacht (en aangetroffen). De diepteligging betreft dus in feite: ‘vanaf het maaiveld tot de onderzijde van de diepst gegraven sporen’.

De bovengrond (bouwvoor) in deze regio is vrijwel overal verstoord door ontginning, agrarisch gebruik, ontgronding, herverkaveling en egalisatie. Dit is herkenbaar aan de grootschalige afwezigheid van podzols (oude bodemvorming) in delen van de gemeente. De bovengrond (bouwvoor) ligt hier, met uitzondering van de polder, veelal direct op het ‘afgetopte’ dekzand - met een scherpe grens als overgang. Dit zijn zogenoemde AC-bodemprofielen.

Een quickscan door de gemeentelijk archeoloog behelst het afzetten van de beoogde plannen tegen bekende verstoringsgegevens en overige bronnen, zoals bodemkundige en historische kaarten. 46

In de versie 2011 werd er onderscheid gemaakt tussen wel of niet (door veen, klei, plaggendek of stedelijke ophoging) afgedekte gebieden. Hierdoor waren er zones met een diepteondergrens van 30, 40 of 50cm. Hoewel de indeling op inhoudelijke gronden was gemaakt, het is namelijk zeker zo dat het potentieel archeologisch niveau in sommige delen van de gemeente dieper ligt dan op andere delen, zorgde het in de praktijk nauwelijks voor extra vrijstellingen. Veel bouw- en aanlegwerkzaamheden reiken namelijk veelal dieper dan 50cm. Funderingen, kabels en leidingen etc. dienen vorstvrij in de bodem te liggen; dit betekent in de regel minstens 60-80cm onder maaiveld. De gekozen variërende dieptes zorgden mede voor een groot aantal verschillende beleidszones, wat de bruikbaarheid van de kaart niet ten goede kwam en ook nauwelijks tot meer vrijstellingen leidde. Over het algemeen mag aangenomen worden dat de bovenste 30cm van de bodem dusdanig verstoord is, dat in deze zone de archeologische sporen onherkenbaar zijn geworden en de archeologische vondsten zich niet meer in-situ bevinden. Vandaar dat in de beleidsadviezen, met uitzondering van Waardegebied-1, de grens vanaf 30cm onder maaiveld wordt gehanteerd. Voor Waardegebied-1 geldt een 0cm ondergrens, vanwege aangetoonde archeologische waarden die op en/of vlak onder het maaiveld of de waterbodem liggen.

Daarnaast is het goed te beseffen dat in de historische binnenstad archeologische resten in sommige gevallen ook al vlak onder het huidige maaiveld kunnen liggen. Zo bleek onder meer tijdens het onderzoek aan de Brink in 2025. De resten van het Joods badhuis dat hier ooit lag, lagen vrijwel direct onder het maaiveld.

Figuur 14: Resten van het Joodse badhuis aan de Brink, vlak onder het maaiveld, tijdens archeologisch onderzoek in 2025 (© ADC Archeoprojecten). In alle gevallen wordt tijdens planbeoordeling gekeken in hoeverre de aangevraagde bouw- of aanlegactiviteiten het potentieel archeologisch niveau dreigen te verstoren. Op basis van (voor)onderzoek kan blijken dat op bepaalde locaties het archeologisch interessante niveau zich

49

50

dieper bevindt dan de gestelde 30cm. De vrijstellingsdiepte kan dan (per project, en alleen naar aanleiding van gedegen onderzoek) aangepast worden. In de legenda staat voor iedere kleur een afzonderlijke beleidsregel in het kader van de Archeologische Monumentenzorg. Hierin staan de ondergrenzen voor vrijstelling van onderzoek. Zie hiervoor tabel 13. Het doel van de Archeologische Beleidskaart is het bieden van een beslissingskader bij de verlening van omgevingsvergunningen. Daartoe dienen de archeologische waarde- en verwachtingszones te zijner tijd opgenomen te worden in het Omgevingsplan en te worden voorzien van regels voor bouw- en aanlegactiviteiten, gebaseerd op de ondergrenzen in de legenda van de Archeologische Beleidskaart. 5.3 Gebieden zonder archeologische waarde of verwachting Het kan voorkomen dat een terrein geen archeologische waarden (meer) bevat, en dat er zelfs geen verwachting (meer) geldt op archeologische resten. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals grootschalige ontgravingen of reeds uitgevoerde en afgeronde archeologische (veld)onderzoeken. Die gebieden krijgen op de Archeologische Beleidskaart geen aanduiding met waarde of verwachting meer. 5.3.1 Ontgrondingen en grootschalige ontgravingen Grootschalige verstoringen kunnen er voor zorgen dat de aanvankelijk (middel)hoge verwachting voor een gebied naar beneden bijgesteld moet worden.

De meest voorkomende soorten verstoringen zijn ontgrondingen en de aanleg van nieuwbouwwijken en bedrijventerreinen. Ontgrondingen waren er vaak op gericht ‘schoon’ dekzand te winnen. Het is juist dit dekzand waar veel archeologische resten zich in bevinden. Dergelijke ontgrondingen in Nijkerk zijn voor zover bekend bij de gemeente en de Omgevingsdienst De Vallei uitgevoerd op de volgende locaties: -

Doornsteeg fase 1 en 2 Nijkerkerveen DP 1,2,3 Industrieterrein de Flier / Blekkerserf Spaanse leger Ooststreeck Industrieterrein Smidspol Arkerpoort Woonpark Hoevelaken

Indien het bronmateriaal van deze ontgrondingen raadpleegbaar was, is gekeken in hoeverre deze gebieden dermate diep waren ontgraven dat archeologische resten niet meer aanwezig zullen zijn. Die locaties hebben op de beleidskaart geen (verwachtings)waarde gekregen, ze zijn blanco gelaten. 5.3.2 Afgeronde archeologische onderzoeken Archeologisch reeds onderzochte terreinen zijn doorgaans onderzocht naar aanleiding van een specifieke vergunningsaanvraag. Hierbij speelde de verwachte verstoring (soort, diepte, omvang e.d.) door de bouw- of aanlegactiviteit een rol bij de keuze voor het soort onderzoek. Een nieuwe vergunningsaanvraag binnen hetzelfde plangebied zal daarom in principe altijd opnieuw aan een archeologietoets moeten worden onderworpen. Uiteraard zijn er daarnaast ook gebieden waarvan op basis van uitgevoerd archeologisch vooronderzoek is geconcludeerd dat de archeologische verwachting dermate laag is, dat archeologisch onderzoek hier niet langer zinvol is. Tevens zijn enkele gebieden dermate vlakdekkend

onderzocht (opgraving) dat er geen archeologische resten meer aanwezig zijn. Ook deze zones hebben geen archeologische verwachting meer. 5.3.3 Waterbodems De vaargeul in het Nijkerkernauw, de Arkervaart, sloten en diverse vijvers en poelen in Nijkerk hebben geen archeologische verwachting voor waterbodems gekregen. Gelet op de intensieve baggerwerkzaamheden van de afgelopen eeuw wordt verondersteld dat in de vaargeul en de Arkervaart geen (intacte) archeologische resten meer verwacht worden. Eventuele scheepswrakken en andere resten zijn daar door baggerwerkzaamheden en uitdiepen hoogstwaarschijnlijk zwaar aangetast of zelfs geheel vernietigd. Ook sloten worden geregeld uitgebaggerd. Voor deze locaties geldt dezelfde vrijstelling: er worden hier geen archeologische resten meer verwacht. Watergebieden die zijn vrijgesteld van de archeologische onderzoeksplicht zijn blauw op de beleidskaart: hier geldt niet langer meer een archeologische onderzoeksplicht. 5.3 Cosmetische ingrepen in begrenzingen Tijdens het vertalen van de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart (kaart met meerdere lagen) naar de Archeologische Beleidskaart (kaart met één laag) bleek dat randen van verschillende beleidszones (kleurvlakken) in enkele gevallen niet goed op elkaar aansloten. Ook waren er geregeld ‘randjes’ van onderliggende verwachtingszones te zien.

Deze randen en versnipperde stukjes zijn ‘cosmetisch’ gecorrigeerd. Hierbij is zoveel mogelijk getracht om niet meer dan noodzakelijk te wijzigen en gebieden niet hoger te waarderen dan inhoudelijk logisch en noodzakelijk is. Bij de boerderijplaatsen die op een pol liggen is de contour van de pol aangehouden als beleidszone, aangezien deze het meest betrouwbaar is. Voor de boerderijplaatsen op de zandgronden is de contour van het erf op de kadastrale minuutplan 1832 (zoals ook weergegeven op de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart) aangehouden als beleidszone. 5.4 Oppervlakte verschillen 2011 – 2025 De actualisatie in 2025 heeft tot een verschuiving gezorgd ten opzichte van de versie 2011 wat betreft de verdeling van de geldende beleidsregimes (in oppervlakte en diepte). Dit staat in tabel 12 weergegeven. De verschillen komen voort uit de in dit rapport gepresenteerde wijzigingen, zoals het toekennen van een lagere verwachting aan bepaalde geomorfologische of bodemkundige eenheden / gebieden. Of juist aan het opnemen van historisch-geografische elementen en conflictarcheologie, die zorgen voor een toename in oppervlakte van hoge waardegebieden. Deze toename is echter gering als het wordt afgezet tegen de oppervlakte waar een minder streng beleidsregime gaat gelden. In enkele gevallen komen de verschillen ook voort uit de afwijkende opzet van beide kaarten.

Zo bevat de beleidskaart versie 2011 enkele overlappende beleidscategorieën; alle AMK-terreinen en Gemeentelijke archeologische monumenten hebben daar ook een onderliggend verwachtingsregime. In de versie 2025 is dit gecorrigeerd door op een bepaalde locatie maar één enkel beleidsregime (of vrijstelling) aan te duiden. De oppervlaktes in tabel 12 zijn aangegeven in hectares, waarbij is afgerond op 5 hectare.

51

52

Tabel 12: Verschil in beleidsoppervlaktes 2025 ten opzichte van de versie 2011. Beleidscategorie

Oppervlakte in afgeronde hectares in versie 2011

Verschil in hectares

120

Oppervlakte in afgeronde hectares in versie 2025 385

Hoge waarde (divers) Hoge verwachting

2060

865

 1195

Middelhoge verwachting

1755

1950

 195

Lage verwachting

3400

3850

 450

Geen verwachting

20

305

 285

Totaal

7355

7355

0

 265

5.5 Actualisatie Archeologische Beleidskaart De actualisatie is verder aangegrepen om de kaart op enkele punten aan te passen: • als onderlegger voor de kaart is de topografie van 1 juni 2025 van de gemeente Nijkerk gebruikt; • in de beleidskaart zijn enkel beleidsvlakken en geen andere gegevens opgenomen; • er zijn geen overlappende beleidsvlakken meer; • enkele onduidelijkheden in de legenda op de kaart versie 2011 zijn gecorrigeerd; • de gebruikte kleurindeling is aangepast aan de kleurstelling van beleidskaarten van buurgemeenten uit de regio; • de legenda is conform alle wijzigingen aangepast. Tabel 13: Beleidsregels behorende bij de Archeologische Beleidskaart. Gebieden met archeologische waarde Waardegebied 1: Archeologische Rijksmonumenten en Gemeentelijke archeologische monumenten Waardegebied 2: Land- of waterbodem met hoge archeologische waarde Gebieden met archeologische verwachting Gebied met hoge archeologische verwachtingswaarde Waterbodem met hoge archeologische verwachtingswaarde Gebied met middelhoge archeologische verwachtingswaarde Gebied met lage archeologische verwachtingswaarde Gebied met afwijkend archeologiebeleid Landbodem zonder archeologische verwachtingswaarde. Waterbodem zonder archeologische verwachtingswaarde.

Beleidsregel Bij geplande bodemingrepen dient een Omgevingsvergunning aangevraagd te worden. Voorafgaand aan bodemingrepen die over een oppervlak groter dan 50m2 dieper gaan dan 30cm onder maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Voorafgaand aan bodemingrepen die over een oppervlak groter dan 250m2 dieper gaan dan 30cm onder maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Voorafgaand aan bodemingrepen over een oppervlak groter dan 250m2 op of in de waterbodem is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Voorafgaand aan bodemingrepen die over een oppervlak groter dan 1000m2 dieper gaan dan 30cm onder maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Voorafgaand aan bodemingrepen die over een oppervlak groter dan 10.000m2 dieper gaan dan 30cm onder maaiveld is archeologisch onderzoek noodzakelijk. Gebied waarvoor afwijkend archeologiebeleid geldt. Hier is reeds locatiespecifiek beleid opgesteld. Landbodem zonder archeologische verwachtingswaarde. Waterbodem zonder archeologische verwachtingswaarde.

53

Figuur 15: Archeologische beleidskaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.

Archeologische perioden NTC

1850

B

NTB

1650

A

NTA

1500

B

LMEB

1250

A

LMEA

1050

D

VMED

900

C

VMEC

725

B

VMEB

525

A

VMEA

450

Laat

ROML

270

Midden

ROMM

70 na Chr.

Vroeg

ROMV

12 voor Chr.

Laat

IJZL

250

Midden

IJZM

500

Vroeg

IJZV

800

Laat

BRONSL

1100

Midden

BRONSM

1800

Vroeg

BRONSV

200

Laat

NEOL

2850

Midden

NEOM

4200

Vroeg

NEOV

4900/5300

Laat

MESOL

6450

Midden

MESOM

7100

Boreaal

Vroeg

MESOV

8800

Preboreaal

Laat Vol Middeleeuwen Vroeg

Bronstijd

Neolithicum

Mesolithicum

Tijd(vak)

C

Nieuwe tijd

IJzertijd

Chronostratigrafie

Pollenzone

Gekalibreerd

Nieuwste tijd

Romeinse Tijd

Biostratigrafie Code

Subatlanticum

Subboreaal

Atlanticum Holoceen

Archeologische periode

Laat glaciaal

Late Dryas Allerød Vroege Dryas Laat

PALEOL

13.7000

Bølling Denekamp

32.000

Paleolithicum

Pleniglaciaal

Hengeloo Moershoofd 73.000

Figuur 16: Overzicht van archeologische perioden.

130.000

Eemien Saalien

Mid Laat den

Steentijd

Amersfoort 113.000

Kwartair

Brørup

Pleistoceen

PALEOM

Weichselien

Midden

Vroeg Glaciaal

Odderade

Prehistorie

54

Bronnen • • • • • • • •

• •

• • •

•

•

• • • • •

Anderson, K. & T. Stavenga, 1992: ‘Weerstandsonderzoek naar kasteel 'Hulkestein'’, RAAP-notitie 43, Weesp. Bakker, A. M., 2019: ‘Palestinaweg 1 te Nijkerk (gemeente Nijkerk). Een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (BO en IVO-O)’, Salisbury Archeologische Rapporten 250, Assen. Bannink, J.F., 1960: ‘De bodemgesteldheid van een gedeelte van de polder Arkemheen’, Stiboka Rapport 506, Wageningen. Beckers, I.S.J., 2023: ‘Het Spaanse Leger 9 te Nijkerk. Een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek’, ADC-rapport 5526, Amersfoort. Beumer, S., 2025: ‘Archeologische inventarisatie (bureauonderzoek) Hoevelakense Bos, Nijkerk’, CAR-rapport 144, Amersfoort. Bijvank, P., D. van Dasler, F. van Dooren, D. van Hooren, W. Hagoort en P. Schut, 2013: ‘Kaart van Nijkerk in de vijftiende eeuw’, Prentenatlas Nijkerk 600 jaar, 1413-2016, Nijkerk. Blom, J.M. & J. Huizer, 2007: ‘Nijkerk, Akkerweg 4. (Gld.) Een bureauonderzoek en IVO in de vorm van een karterend booronderzoek’, ADC-rapport 988, Amersfoort. Blom, J.M. & N. Huisman, 2011: ‘Laakzone in de gemeente Nijkerk. Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek’, ADC-rapport 2686, Amersfoort. Blom, J.M., 2012: ‘Westerdorpsstraat 42 te Hoevelaken (gemeente Nijkerk). Een Bureauonderzoek’, ADC-rapport 3057, Amersfoort. Boer, A.

de, 2014: ‘Klaarwaterweg 12a, Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen’, Bureau voor Archeologie rapport 54, Utrecht. Boer, G.H. de, 2019: ‘Doornsteeg 'Plan De Hofstee' te Nijkerk (gemeente Nijkerk)’, ADC-rapport 4886, Amersfoort. Bot, M.C.J., 2024: ‘Sporen van tabaksteelt langs de Jan Thijmensteeg, plangebied Het Spaanse Leger te Nijkerk’, ADC-rapport 6330, Amersfoort. Bouter & I.S.J. Beckers, 2020: ‘Amersfoortseweg 53 te Nijkerkerveen, gemeente Nijkerk. Een Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek’, ADC-rapport 5058, Amersfoort. Bouter, H.E., 2019: ‘Doornsteeg fase 2, Nijkerk (gemeente Nijkerk). Verkennend booronderzoek langs de Dammersbeek: een fysisch-geografische en archeologische inventarisatie’, ADC-rapport 4487, Amersfoort. Braiek, J., 2021: ‘Een Archeologisch Inventariserend Veldonderzoek door middel van Proefsleuven, karterende en waarderende fase. Nijkerkerveen, Domstraat 65-69. Gemeente Nijkerk’, Transect-rapport 3483, Utrecht. Broeke, E.M. ten, 2009: ‘Eindrapportage archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Plangebied De Havenaer te Nijkerk, Econsultancy-rapport 09095947, Doetinchem. Broeke, E.M. ten, 2012A: ‘Eindrapportage archeologisch onderzoek Middelaarseweg (ong.) te Hoevelaken’, Econsultancy-rapport 11126476, Doetinchem.

Broeke, E.M. ten, 2012B: ‘Rapport archeologisch onderzoek Nieuwe Kerkstraat 66-86 te Nijkerkerveen’, Econsultancy-rapport 12015098, Doetinchem. Broeke, E.M. ten, 2013: ‘Eindrapportage archeologisch onderzoek Park Weldam 16 en 18 te Hoevelaken’, Econsultancy-rapport 13035378, Doetinchem. Broeke, E.M. ten, 2015: ‘Eindrapportage archeologisch onderzoek Schoolstraat 40 en 42 te Nijkerkerveen’, Econsultancy-rapport 14106176, Doetinchem.

55

56

• • • • • • •

•

• •

• •

•

• • • • • • •

Broeke, E.M. ten, 2020: ‘Eindrapportage archeologisch vooronderzoek (11198.005) De Brink Torenstraat en Holkerstraat te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 11198.005, Doetinchem. Broeke, E.M. ten, 2021A: ‘Eindrapportage archeologisch verkennend booronderzoek (11503.003) Nautenaseweg 2 te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 11503.003, Doetinchem. Broeke, E.M ten, 2021B: ‘Eindrapportage archeologisch booronderzoek (9700.001) Hoek Berencamperweg en Ambachtsstraat te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 9700.001, Doetinchem. Broeke, E.M. ten, 2022: ‘Eindrapportage proefsleuvenonderzoek (IVO-P) (11198.015) parkeerterrein en perceel Brink 10-12 te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 11198.015, Doetinchem. Broeke, E.M. ten & A.J. Wullink, 2009: ‘Eindrapportage archeologisch onderzoek plangebied De Havenaer te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 09095947, Doetinchem. Broeke, E.M. ten & Thijs, W.J.F., 2010: ‘Eindrapportage archeologisch onderzoek Singel 24 en 24a te Nijkerk’, Econsultancy-rapport 10015114, Doetinchem. Brouwer, F., et al, 2021: Bodemkaart en Geomorfologische Kaart van Nederland: actualisatie 2020-2021 en toepassing Deelgebieden Gelderse Vallei-Zuid en -West en Veluwe-Zuid, Wageningen. Brouwer, E.W., 2022: ‘Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek verkennende en karterende fase Achterduijst 2 te Nijkerk, gemeente Nijkerk (GD)’, Laagland Archeologie Rapport 469, Almelo.

Brouwer, E.W., 2024: ‘Inventariserend veldonderzoek - verkennende fase Achterduyst 2 te Nijkerk, gemeente Nijkerk (GD)’, Laagland Archeologie Rapport 895, Almelo. Brugman, B.A. & R. Schrijvers & W.J. Weerheijm, 2013: ‘Archeologisach vooronderzoek ten behoeve van nieuwbouw a/d Slichterhorsterweg 39/41 te Nijkerk, gemeente Nijkerk’, Vestigiarapport V1112, Amersfoort. Buikema, T., 2017: ‘Voorthuizen Westelijke rondweg. Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P)’, BAAC-rapport A-16.0275, Den Bosch. Cruchten, T.S. van, 2020: ‘Een Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase, Hoevelaken, Westerdorpsstraat 50, Gemeente Nijkerk’, Transect-rapport 2900, Utrecht. Diependaal, S., E.M. ten Broeke & S. Ostkamp, 2011: ‘Archeologische begeleiding onder protocol opgraven Singel 24 en 24A te Nijkerk, Gemeente Nijkerk’, Econsultancy-rapport 11065758, Amersfoort. Dijkstra, J., 2020: ‘Kloosterstraat 3-5 Nijkerk. Een archeologische opgraving’, ADC-rapport 5197, Amersfoort. Dijkstra, J., i.v.: ‘Archeologie bij de toren. Opgraving aan de Torenstraat - Brink – Holkerkstraat’, ADC-rapport i.v., Amersfoort. Dijkstra, R., N. de Koning & E. Louwe, 2018: ‘Proefsleuvenonderzoek Venestraat 31’, Econsultancy-rapport 5348.004, Doetinchem. Doesburg, J. van, 2004: ‘Nieuwe blik op verleden Hoevelaken.

Vondsten bij kerk geven nieuwe kijk op verleden’, Historisch Hoeflake jaargang 11, 1, 3-7. Doesburg, J. van, J.W. de Kort & P.A.C. Schut, 2011: ‘IJzer en Aarde’, ROB Rapportage Archeologische Monumentenzorg 185, Amersfoort. Dooren, F. van, 1986: Landschappen van Nijkerk-Arkemheen. De geschiedenis van het cultuurlandschap van Nijkerk en de polder Arkemheen, Nijkerk. Eimermann, E., 2015: ‘Stadskernonderzoek van een postzegel. Bewoningssporen vanaf de 13de/14de eeuw in de tuin van Venestraat 16 (15de-eeuws gasthuis)’, Rapport AWN-afdeling 14, Vallei- en Eemland Rapport 2015-1, Amersfoort.

•

• • • • • • •

• • • • • • •

• • • • • •

• •

Engeldorp Gastelaars, H.J.N., 2015: ‘Gemeente Nijkerk, op zoek naar het Torenhuis en de Stadsgracht. Een archeologische begeleiding tussen de Torenstraat en de Groenestraat’, ADCrapport 4018, Amersfoort. Exaltus R., 2013: ‘Prinsenweg 55, Nijkerk’, ArcheoPro-rapport 13067, Eijsden. Exaltus, R., 2014: Doornsteeg, Nijkerk’, ArcheoPro-rapport 14022, Eijsden. Exaltus, R., 2015: ‘Voorthuizerweg 15, Nijkerk‘, ArcheoPro-rapport 15088, Eijsden. Gaauw, P.G. van der & H.C.J. Visscher, 1993: ‘Archeologisch onderzoek op vuursteenvindplaatsen in de herinrichting Nijkerk-Putten’, RAAP-notitie 63, Weesp. Gerritsen, H.J., 2021: ‘Proefsleuvenonderzoek (IVO-P) Nautenaseweg 2 te Nijkerk in de gemeente Nijkerk’, Econsultancy-rapport 11503.005, Doetinchem. Gijma, P. & G. Hordijk, 2015: ‘Nijkerk / Nieuwe Voorthuizerweg 15; Archeologisch bureauonderzoek’, Greenhouse Advies 2015.01, z.p. Goossens, E. & J. Vosselman, 2017: ‘Plangebied Westerdorpsstraat 66 te Hoevelaken, gemeente Nijkerk; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek (deels verkennend en deels karterend booronderzoek)’, RAAP-notitie 5551, Weesp. Grift, J., 2015: Veen in de Vallei. Een interdisciplinair onderzoek naar de veenontginningen in de noordelijk Gelderse Vallei en de ontginning Zwartebroek, Utrecht.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=873058bd-ad9c-4c1e-8e2e-fe1c735735c9