2026-001 Bijlage 1 Archeologische Beleidskaart gemeente Nijkerk 2025
Tekst van het document
CAR
Centrum voor Archeologie car-rapport nr. 154, 2025
Actualisatie 2025 Archeologische beleidskaart Nijkerk
Actualisatie 2025 Archeologische beleidskaart Nijkerk
2
CAR rapport 154 – Archeologische Beleidskaart Nijkerk Actualisatie 2025 ISSN: 1879-4289 © 2025 uitgave: Centrum voor Archeologie, Gemeente Amersfoort opsteller(s): afbeeldingen: vormgeving: uitgave:
drs. M.L. Verhamme Centrum voor Archeologie, Gemeente Amersfoort (tenzij anders vermeld) drs. T. d’Hollosy Centrum voor Archeologie, Gemeente Amersfoort
De CAR-rapportenreeks is een reeks waarin het Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort standaard eindrapportages (zoals bedoeld in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie) van de door hun uitgevoerde archeologische onderzoeken publiceert. De reeks staat onder redactie en autorisatie van de stadsarcheoloog van de Gemeente Amersfoort: drs. T. d’Hollosy.
Samenvatting De gemeente Nijkerk heeft op 17 februari 2011 haar eerste archeologische beleidskaart vastgesteld.1 Op deze kaart staat aangegeven waar en wanneer, aan de hand van oppervlakte- en diepteondergrenzen, op het grondgebied van de gemeente archeologisch onderzoek noodzakelijk is bij bodemverstoringen. De beleidskaart en de achterliggende archeologische dataset hebben sinds 2011 nog niet eerder een actualisatie gehad. In het najaar van 2024 is gestart met een actualisatie van de kaart, ter verwerking van nieuwe gegevens en doorvoering van enkele correcties en (cosmetische) aanpassingen. Hiervoor is de oude dataset gecontroleerd en - waar nodig - gecorrigeerd en is nieuwe archeologische, landschappelijke en historisch-geografische data verzameld, beoordeeld en toegevoegd. De werkzaamheden zijn in november 2025 afgerond. Het heeft geresulteerd in de Archeologische Beleidskaart versie 2025 met onderliggende kaarten, dataset en verwachtingsmodel. Dit rapport beschrijft de wijzigingen die zijn verwerkt tijdens de actualisatie. De actualisatie van 2025 betreft in totaal 57 punten. Deze punten worden per betreffende hoofdstuk kort behandeld. Het totale overzicht van de wijzigingen staat in tabel 1. De Archeologische Beleidskaart Nijkerk versie 2025 is op [datum] door de Gemeenteraad van Nijkerk vastgesteld.
Figuur 1 toont de geactualiseerde Archeologische Beleidskaart Nijkerk versie 2025. Tabel 1: Overzicht van wijzigingen actualisatie 2025. Wijzi ging snr. 1
OZ. nr.
Adres / locatie
Type onderzoek / wijziging
Gevolg voor verwachting
Bron
76
Proefsleuven
2 3
19 48
Inspectie Booronderzoek
Aanwijzing Rijksmonument Hoge waarde Archeologievrij
Van Doesburg, de Kort & Schut, 2011 Archis3 Sophie, 2005
4 5
53 98
Appel; De Poort Kamersteeg Veenwal Spoorkamp, De terrassen, De Flier De Smidspol Nijkerkerveen
Booronderzoek Booronderzoek
Archeologievrij Archeologievrij
6
99
Nijkerkerveen
Booronderzoek
Archeologievrij
7
114
Nijkerkerveen
Booronderzoek
Archeologievrij
8
129
Wallerstraat
Booronderzoek
Archeologievrij
9
133
Park Weldam 16 en 18
Booronderzoek
Archeologievrij
10
149
Schoolstraat 40 en 42
Booronderzoek
Archeologievrij
11 12 13 14
150 165 167 179
Doornsteeg Bijenvlucht Westerdorpsstraat 66 Winkelmanstraat 5 en Van Noortstraat 36 / Van Rootselaar-straat 7 en Van Noortstraat
Booronderzoek Proefsleuven Bureauonderzoek Booronderzoek
Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij
Schuurman, 2005 Van Rooij et al, 2009 Van Rooij et al, 2009 Van Rooij et al, 2009 Leuvering, J.H.F. & D. Hagens, 2014 Broeke, E.M. ten, 2013 Broeke, E.M. ten, 2015 Exaltus, 2014 Vosselman, 2016 Goossens, 2016 Holl, 2017B
1
De gehanteerde peildatum voor archeologische data voor de beleidskaart versie 2011 was juli 2009.
3
4
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36
180 185 188 190 191 194 197 201 202 214 217 221 222 223 227 228 230 231 232 245 246 252
37 38
96/9 7 174
42 Doornsteeg Filippoterrein Het Spaanse Leger Woonpark Hoevelaken Venestraat 31 De Veenhuis 1 Doornsteeg De Hofstee Het Spaanse Leger Hoogstraat 26 Nautenaseweg 2 Laakweg Oude Barneveldseweg Bruins Slotlaan Nautenaseweg 2 Het Spaanse Leger 9 Doornsteeg 9 Jan Thijmensteeg Voerstlaantje 2 Doornsteeg 9 Schoolstraat Oude Barneveldseweg Torenstraat - Brink Holkerkstraat De Havenaer (Glasfabriek Padang) Havenkom
39
252
Hoevelakense Bos
40
251
41
-
Brink, Kerkplein, Torenstraat Gehele gemeente
42
-
Gehele gemeente
43
-
Gehele gemeente
44
-
Gehele gemeente
45
-
Arkemheen
46
-
Gehele gemeente
47
-
Gehele gemeente
Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Proefsleuven Proefsleuven Begeleiding Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Booronderzoek Proefsleuven Booronderzoek Proefsleuven Proefsleuven Proefsleuven Opgraving Booronderzoek Proefsleuven Opgraving Bureauonderzoek / booronderzoek Bureauonderzoek / booronderzoek Bureauonderzoek / booronderzoek Opgraving Cartografische gegevens actualiseren Grenzen van bodemkundige (m.n. podzolen) en geomorfologische eenheden (m.n. dekzandruggen) aanpassen Ongekarteerde gebieden invullen met behulp van landschappenkaart RCE Aardkundige waarden Provincie Gelderland opnemen Uitbreiden van locaties met pollen Toevoegen bijzondere historische locaties Toevoegen historische boerderijplaatsen van
Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij Archeologievrij (deels) Afwijkend beleid
Bouter, 2019 Holl, 2018A Holl, 2018B Vosselman, 2018 Dijkstra, 2018 Peters, 2019 De Boer, 2019 Klerks, 2020 De Vries, 2019 Ten Broeke, 2021 Van der Kuijl, 2021 i.v. Witmer, 2021 Gerritsen, 2021 Beckers, 2023 Hendriks, 2021 Bot, 2024 Spitzers, 2022 Hendriks, 2022 De Boer, 2023 i.v. Dijkstra, i.v.
Afwijkend beleid
Miedema, 2017
Afwijkend beleid
Beumer, 2025
Afwijkend beleid
Dijkstra, i.v.
Geen
PDOK - BGT
Wisselend
PDOK – bodemkaart en geomorfologische kaart
Afhankelijk van geomorfologische eenheid Geen
https://rce.webgis .nl/nl/map/erfgoe datlas Geoportaal Gelderland
Hoge waarde
www.ahn.nl
Hoge waarde
Keunen, 2016; Consultatie kb3 Van Dooren, 1986; Bijvank et al, 2013
Hoge waarde
Ten Broeke, 2009
vóór 1700 Toevoegen historische begraafplaatsen Toevoegen historische molens en industrie Toevoegen tabaksschuren Toevoegen schaapskooien Toevoegen sluizen en gemaal Toevoegen historische dijk of kade Kanaal Hertog van Gelre (Oude Rijn)
48
-
Gehele gemeente
49
-
Gehele gemeente
50
-
Gehele gemeente
51
-
Gehele gemeente
52
-
Gehele gemeente
53
-
Arkemheen
54
-
Arkemheen / Fliersteeg
55
-
Beulecamper-steeg
Schietbaan 1815-1914
56
-
Gehele gemeente
Toevoegen bestaande kazematten WOII Toevoegen verdwenen kazematten WOII
57
-
Arkersluisweg
Toevoegen crashlocaties WOII Toevoegen loopgraven, tankgrachten, tankversperringen, bomkraters, inundatiegebied WOII Toevoegen luchtwachttoren Koude Oorlog
Hoge verwachting
Consultatie kb3
Hoge verwachting
Consultatie kb3
Middelhoge verwachting Middelhoge verwachting Hoge verwachting
https://hisgis.nl/ projecten/ https://hisgis.nl/ projecten/ Consultatie kb3
Middelhoge verwachting Middelhoge verwachting; deels hoge waarde Middelhoge verwachting Hoge waarde
Keunen, 2016 Keunen, 2016; Consultatie kb3 Keunen, 2016 Keunen, 2016; Consultatie kb3
Middelhoge verwachting
Attentiewaarde
Middelhoge verwachting
Consultatie kb3
5
6
Figuur 1: Archeologische Beleidskaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.
Inhoud Inleiding
8
1. Archeologische Inventarisatiekaart
11
2. Landschappelijke Eenhedenkaart
22
3. Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart
31
4. Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart
42
5. Archeologische Beleidskaart
47
Archeologische perioden
54
Bronnen
55
Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen
64
Bijlagen en kaartbijlagen
67
7
Inleiding 8
In 2023 is de Beleidsnota erfgoed Trots op Nijkerk gepresenteerd. In deze nota werd het actualiseren van de archeologisch verwachtings- en beleidskaart als doel gesteld. Hier werd actie aan gegeven door het Centrum voor Archeologie Amersfoort opdracht te verlenen deze actualisatie uit te voeren in 20242025. De uitgevoerde actualisatie van de archeologische beleidskaart van Nijkerk is onderdeel van een grotere actualisatieslag die dit jaar in de regio wordt gemaakt. Ook de andere gemeenten binnen de regionale samenwerking (Amersfoort, Bunschoten, Leusden en Soest) actualiseren in 2025-2026 hun archeologiebeleid.2 Archeologische beleidsadvieskaart gemeente Nijkerk In 2009-2010 is door RAAP Archeologisch Adviesbureau BV (hierna: RAAP) een Archeologische Verwachtings- en Beleidskaart ontwikkeld voor het grondgebied van de gemeente. Deze kaarten, en de verantwoording ervan, werden gepubliceerd in RAAP-rapport 19763. De archeologische beleidskaart is door de Raad vastgesteld op 17 februari 2011. In dit rapport worden kaarten uit dit rapport aangehaald als versie 2011. Actualisatie 2025 De afgelopen jaren hebben archeologische onderzoeken en (regionale) onderzoeksprojecten veel nieuwe data opgeleverd. Hierop heeft de gemeente Nijkerk besloten in 2023 een actualisatie van de beleidskaart te laten maken. In dit rapport worden kaarten uit dit rapport aangehaald als versie 2025.
Methode en werkwijze De werkzaamheden zoals deze in 2009-2010 door RAAP zijn uitgevoerd bij de vervaardiging van de Archeologische Waarde- en Verwachtingskaart bestonden uit het: verzamelen van de beschikbare archeologische gegevens en het vervaardigen van de archeologische vindplaatsencatalogus; verzamelen van de beschikbare landschappelijke gegevens en het verwerken ervan in de betreffende kaarten; verzamelen van de relevante historische gegevens en het verwerken ervan in de betreffende kaarten. Bovenstaande informatie werd vervolgens gebundeld, geïnterpreteerd en methodisch 4 vertaald naar: de Archeologische waarden- en verwachtingskaart; de Archeologische Beleidskaart. Actualisatie gegevens De actualisatie bestaat uit nieuwe data (voortschrijdend inzicht), correcties op bestaande data en herstel van onvolkomenheden. Daarnaast zijn er aanvullende wensen gesteld door de Gemeente. Dit betrof hoofdzakelijk: inhoudelijke aanvullingen op het gebied van historisch-geografische elementen en conflictarcheologie; het terugbrengen van het aantal beleidscategorieën ten opzichte van de versie 2011; In 2018 zijn de Gemeente Nijkerk en het Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort een samenwerkingsverband aangegaan ten aanzien van archeologische advies- en beleidswerkzaamheden.
Bij de regionale samenwerking op het gebied van archeologie zijn behalve Nijkerk en Amersfoort ook de gemeenten Bunschoten, Leusden en Soest aangesloten. 3 Oosterhout, 2014 (Herziene versie). 4 De methode van het bepalen van een archeologische (verwachtings)waarde en de vertaling hiervan naar het gemeentelijk beleid wordt uitgebreide behandeld in RAAP-rapport 1976, hoofdstuk 5. 2
-
het gelijkstellen van de dieptegrens bij verwachtingsgebieden (30cm onder maaiveld); het vervaardigen van een beleidskaart met eenduidig beleid per locatie, zonder overlappende beleidsregels; het toevoegen van locaties waar geen archeologisch onderzoek meer noodzakelijk is.
De verantwoording voor de actualisatie wordt in deze rapportage gegeven. Leeswijzer en begrippen Onderliggende rapportage bestaat uit de verantwoording van de actualisatie, vergezeld van vijf geactualiseerde kaarten, een overzicht van de beleidsregels die gelden bij een vergunningsaanvraag voor bouw- of aanlegactiviteit, en een aantal catalogi. Archeologie Archeologie is de wetenschap die zich richt op reconstructie van samenlevingen in het verleden door middel van onderzoek van de materiële overblijfselen van menselijke activiteiten. Doel is enerzijds het verkrijgen van kennis over de menselijke samenleving door de tijden heen en anderzijds het verkrijgen van beter inzicht in de processen waardoor samenlevingen veranderen. Bodemarchief Archeologische resten in de bodem worden ook wel aangeduid met de term bodemarchief. Het zijn alle overblijfselen van menselijke activiteiten uit het verleden die zich in de vorm van grondsporen en materiële resten in de bodem bevinden. Het kan hierbij bijvoorbeeld gaan om resten van nederzettingen, begraafplaatsen, infrastructurele werken, etc. Ze zijn over het algemeen niet zichtbaar aan de oppervlakte. Slechts een kleine groep archeologische resten is wel aan de oppervlakte zichtbaar, bijvoorbeeld huisterpen, grafheuvels, hunebedden, versterkingen, kasteelbergen en kazematten.
Archeologische waarden Het bodemarchief vormt de enige bron voor informatie over het prehistorisch verleden en daarmee over meer dan 99% van de geschiedenis van de mensheid. Ook voor de periode na de Prehistorie vormt het bodemarchief de belangrijkste bron voor bestudering van de materiële cultuur. Archeologische resten hebben naast een wetenschappelijke waarde als cultureel erfgoed derhalve ook een waarde voor de samenleving als geheel. Er wordt daarom ook gesproken over archeologische waarden. Wettelijk kader Het archeologisch bodemarchief is bijzonder kwetsbaar voor bodemingrepen. Veranderingen in de bodem leiden onherroepelijk tot informatieverlies of zelfs tot totale vernietiging ervan. Het bodemarchief heeft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld natuur, geen regeneratievermogen: wat eenmaal weg is, is voorgoed verloren. Dit gegeven heeft, samen met het toenemend besef dat archeologische resten niet oneindig in de bodem aanwezig zijn, ertoe geleid dat behoud van archeologische waarden in situ (op zijn oorspronkelijke plaats in de bodem) in de landelijk wetgeving tot primair beleid is uitgeroepen. Gemeenten worden geacht om in ruimtelijke besluitvormings-processen het archeologische belang mee te nemen.
Archeologische kaarten Voor een realistisch en doelgericht gemeentelijk archeologiebeleid dient allereerst in beeld te zijn gebracht welke archeologische waarden zich waar bevinden of worden verwacht. Zo’n Archeologische Waarde- en Verwachtingskaart geeft inzicht in het voorkomen van bekende en te verwachten
9
10
archeologische waarden. Het dient als basis voor het gemeentelijke archeologiebeleid. Op de Archeologische Beleidskaart staat per afzonderlijk (verwachtings)waardegebied aangegeven welke eisen de gemeente in het kader van de Archeologische Monumentenzorg voor dat gebied stelt. Afkortingen Om de leesbaarheid van dit rapport te vergroten zijn de volgende afkortingen gebruikt: AHN: AMK: AMZ: Archis: AWN: CAR: CHAT: kb: KNA: Mv: PDOK: RCE:
Actueel Hoogtebestand Nederland Archeologische Monumentenkaart Nederland Archeologische Monumentenzorg Archeologisch Informatie Systeem Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie Centrum voor Archeologie van de Gemeente Amersfoort Cultuurhistorische Atlas van de Provincie Utrecht kaartbijlage Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie maaiveld (– Mv = onder maaiveld) Publieke Dienstverlening Op de Kaart. Dataplatform van geodatasets. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Projectteam Het projectteam dat zich heeft beziggehouden met de actualisatie van de kaarten en het opstellen van de bijbehorende rapportages en catalogi bestond uit Louis van Berkum, Sanne Beumer en Milo Verhamme. Participatie Tijdens het project is veelvuldig en dankbaar gebruik gemaakt van diverse personen die nauw betrokken zijn bij het Nijkerkse erfgoed. Met name voor het leveren en beoordelen van informatie voor de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart waren zij onmisbaar. Speciale dank gaat daarbij uit naar Peter Bijvank, Dion van Hooren, André Jansen, Peter Schut en Theo Slijkerman. Kwaliteitscontrole Door het nauwgezette contact tussen de ambtenaren uit Nijkerk en het CAR tijdens de loop van de actualisatie, heeft de Gemeente zich ervan verzekerd dat de studie volgens de gestelde kwaliteitseisen is uitgevoerd. Daarbij is de aandacht zowel uitgegaan naar de onderzoekmethode zelf, de gebruikte data, als naar de kaarten en de verslaglegging.
1. Archeologische Inventarisatiekaart De Archeologische Inventarisatiekaart bevat alle bekende archeologische informatie die beschikbaar is via de landelijke archeologische database Archis, het archief van het CAR en de lokale AWN. 1.1 Actualisatie dataset AMK-terreinen De Archeologische Monumenten Kaart (AMK) is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in samenwerking met de verschillende provincies en gemeentelijk archeologen ontwikkeld. De kaart bevat een overzicht van archeologische terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op de criteria kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde. Op grond van deze criteria zijn de terreinen ingedeeld in terreinen met archeologische waarde, hoge archeologische waarde en zeer hoge archeologische waarde. Onder deze laatste categorie vallen ook de wettelijk beschermde monumenten. Sinds 2014 wordt de AMK niet meer bijgewerkt door de RCE. De kaart is hiermee een statisch bestand geworden. Ter actualisatie zijn allereerst de in de dataset 2011 opgenomen AMK-gegevens gecontroleerd. Er is één correctie op die dataset: de aanwijzing van een terrein aan de Kamersteeg in Appel als Archeologisch Rijksmonument in 2018 (Rijksmonumentnummer 532452); zie tabel 3. De volledige catalogus met AMK-terreinen is bijgevoegd in bijlage 1.
Daarnaast heeft Nijkerk nog 13 terreinen die zijn aangewezen als gemeentelijk archeologisch monumententerrein.5 De lijst met Gemeentelijke archeologische monumententerreinen is bijgevoegd in bijlage 2. 1.2 Actualisatie dataset archeologische onderzoeken Ter actualisatie van de dataset archeologisch onderzoeken is gebruik gemaakt van het Archeologisch Informatie Systeem (Archis) 6. Tot aan de nieuwe peildatum van 1-1-2025 zijn binnen de gemeentegrens van Nijkerk in totaal 252 onderzoeken in Archis geregistreerd7. Deze complete lijst staat in bijlage 3: catalogus van archeologische onderzoeken. Sinds de vorige peildatum (juli 2009) zijn er 164 nieuwe onderzoeken aan Archis toegevoegd tot aan de nieuwe peildatum van 1-1-2025. Sommige onderzoeken betreffen meerdere onderzoekstypen uit de cyclus van de AMZ binnen (een deel van) een enkel plangebied. Het betreft hier dus niet 164 nieuwe locaties. In tabel 6 staan de nieuwe onderzoeken naar type uitgesplitst. Naast deze in Archis opgenomen onderzoeken heeft er in de brede regio van de (flanken en uitlopers van de) Utrechtse Heuvelrug een grootschalig citizen science project plaatsgevonden. Dit project, Erfgoed Gezocht (zie ook kader in hoofdstuk 2), heeft een schat aan informatie opgeleverd. Deze informatie, in de vorm van potentiële grafheuvels, dient de komende jaren geverifieerd te worden.
Voor Nijkerk betreft dit enkele tientallen locaties. 1.3 Gevolgen voor de archeologische (verwachtings-) waarde Op basis van de resultaten van de nieuwe onderzoeken zijn er drie groepen te onderscheiden:
https://www.nijkerk.eu/monumenten-in-de-gemeente-nijkerk https://Archis.cultureelerfgoed.nl . 7 Twee onderzoeken in deze actualisatie vallen na deze peildatum. Het gaat om het bureauonderzoek voor de herinrichting van het Hoevelakense Bos (ZaakID 5726599100) en de opgraving aan de Torenstraat – Holkerstraat – Brink (ZaakID 5741429100). Deze onderzoeken zijn meegenomen in deze publicatie en de bijbehorende kaartbijlagen, omdat ze relevant zijn voor de actualisatie. 5 6
11
12
-
onderzoeken die hebben geleid tot het behoud van de geldende archeologische (verwachtings)waarde; onderzoeken die hebben geleid tot een opwaardering van de geldende archeologische (verwachtings)waarde; onderzoeken die hebben geleid tot een afwaardering8 van de geldende archeologische (verwachtings)waarde.
1.3.1 Behoud van archeologische (verwachtings-)waarde In veel gevallen leidden de uitgevoerde onderzoeken tot een archeologisch advies, waarbij – soms onder specifieke voorwaarden – het ingediende (bouw)plan uitgevoerd kon worden. Hoewel er op deze locaties in enkele gevallen mogelijk archeologische resten aanwezig waren of mochten worden verwacht, vormde dit geen belemmering voor de beoogde bouw- of aanlegactiviteit. In deze specifieke gevallen leidde het uitgevoerde onderzoek dus niet tot een archeologisch vrijgeven van een plangebied, maar alleen van de aangevraagde bouw- of aanlegactiviteit. De geldende (verwachtings)-waarde van het betreffende plangebied blijft daarom van kracht in de geactualiseerde Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart en Beleidskaart. 1.3.2 Opwaardering archeologische (verwachtings-)waarde In één geval maakte de resultaten van het betreffende archeologisch onderzoek (een inspectie) het noodzakelijk om de geldende archeologische verwachtingswaarde naar boven bij te stellen. Dit betreft een kampement van mesolithische jagers-verzamelaars aan de Veenwal in Hoevelaken (tabel 5). 1.3.3 Archeologievrij plangebied Op basis van archeologisch bureau- of veldonderzoek kan blijken dat de archeologische verwachtingswaarde van een onderzoeksgebied dermate laag is, dat archeologische resten niet (meer) verwacht worden.
In dat geval kan de Gemeente het betreffende plangebied aanduiden als archeologievrij. Tevens krijgen terreinen die volledig archeologisch zijn opgegraven de aanduiding archeologievrij. Tijdens de beoordeling van de onderzoeken die zijn uitgevoerd sinds de vorige peildatum (9-9-2009) is gekeken in hoeverre ze gevolgen hebben voor de archeologische verwachtingswaarde. Indien een plangebied archeologievrij is, verdwijnt de (verwachtings)waarde van de Archeologische Beleidskaart. Het betreft 34 wijzigingen. Zie voor deze wijzigingen tabel 7. Op de Archeologische Beleidskaart wordt de aanduiding van deze gebieden weergegeven middels blanco vlakken en de bijbehorende legenda-aanduiding ‘Gebied zonder archeologische waarde / verwachting’. 1.3.4. Afwijkend beleid op basis van onderzoek In enkele gevallen is ten behoeve van planontwikkeling een gebiedsspecifiek (bureau)onderzoek uitgevoerd, wat resulteerde in een archeologische verwachting die afwijkt van de bestaande categorieën. Om te voorkomen dat er een waslijst aan regimes ontstaat, is besloten deze afwijkende gebieden te bundelen in een nieuwe beleidscategorie: Gebied met afwijkend archeologiebeleid. Voor de precieze verwachting (en eventuele regimes) dient de betreffende onderzoeksrapportage geraadpleegd te worden. De betreffende onderzoeksgebieden staan vermeld in tabel 8.
De onderzoeken in deze categorie hebben in alle gevallen geleid tot het archeologievrij opleveren van het betreffende onderzoeksgebied. 8
1.4 Actualisatie dataset archeologische vindplaatsen Vindplaatsen betreffen locaties waar daadwerkelijk archeologische resten zijn aangetroffen. Tijdens het opstellen van de Archeologische Beleidskaart versie 2011 heeft RAAP een vindplaatscatalogus opgesteld met 123 vindplaatsen. Dit betrof het totaal aantal geregistreerde vindplaatsen in Archis van het moment van de toenmalige peildatum 9-9-2009, inclusief enkele vindplaatsen die niet in Archis staan. Deze totale lijst van vindplaatsen is toen niet beoordeeld op betrouwbaarheid (of het daadwerkelijk een vindplaats betreft of kan betreffen).9 Tijdens de actualisatie 2025 zijn deze vindplaatsen wel beoordeeld. 10 Hieruit zijn 71 potentiële vindplaatsen gedestilleerd. Daarnaast zijn tijdens de actualisatie 36 nieuwe vindplaatsen geselecteerd. Hiermee is een totaal aantal van 107 vindplaatsen opgenomen in de betreffende kaartbijlagen. Alle vindplaatsen hebben tijdens de actualisatie een nieuw vindplaatsnummer gekregen, ten behoeve van deze rapportage en de bijbehorende kaartbijlagen. Zier hiervoor tabel 9. Ter actualisatie van de vindplaatsgegevens is gebruik gemaakt van vindplaatsgegevens uit Archis, uit het Archeologisch archief van het Centrum voor Archeologie en uit Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) 11. PAN heeft twee locaties opgeleverd van archeologische vindplaatsen in Nijkerk.
De meldingen in PAN betreffen vondsten waar de locatie bij benadering van bekend is, maar waar de betreffende vondsten geen aanleiding geven om het betreffende perceel een aangepaste verwachtingswaarde toe te bedelen. Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) De naam Portable Antiquities of the Netherlands verwijst naar mobiele archeologische vondsten zoals munten, kledingspelden, gespen, scherven aardewerk en glas. PAN is een project van de Stichting Archeo Hotspots, met als partner de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Het PAN-project is in 2016 gestart. Het meest zichtbare deel van PAN is een online database. Het doel van PAN is om oudheidkundige vondsten in privébezit, met name metaalvondsten gevonden met behulp van een metaaldetector, te documenteren en online te publiceren, en zo de informatie over de vondsten en hun vondstlocatie beschikbaar te maken voor wetenschap, erfgoedonderzoek, musea en alle andere geïnteresseerden. De vondsten die via PAN zijn aangemeld kunnen indicatief zijn voor een archeologische vindplaats in de ondergrond. Als laatste is de Catalogus van archeologische vindplaatsen opgesteld; zie bijlage 4.
1.5 Actualisatie Archeologische inventarisatiekaart (kaartbijlage 1) Met de geactualiseerde dataset 2025 is een Archeologische Inventarisatiekaart gemaakt (kaartbijlage 1 versie 2025) met daarop alle AMK-terreinen, alle onderzoekslocaties en alle geselecteerde vindplaatsen.
Quote uit RAAP-rapport 1976 (p.16): “Hierbij moet opgemerkt worden dat de vondstmeldingen en vindplaatsgegevens niet gelijkwaardig van kwaliteit zijn. Het gevolg kan zijn dat de plaatsaanduiding van de vindplaats globaal is vastgelegd (binnen een vierkante kilometer). Vindplaatsen met een vage plaatsbepaling zijn van mindere waarde dan vindplaatsen waarvan de locatie exact bekend is. De vindplaatsen staan als losse punten op de kaart en hebben voornamelijk een signalerende functie.” 10 Het selecteren van vindplaatsen gebeurt op basis van daadwerkelijk aangetroffen vondsten en sporen, die bijdragen aan de kennis van (een deel van) de gemeente Nijkerk. 11 portable-antiquities.nl 9
13
14
De actualisatie is aangegrepen om de volgende punten op te nemen en te verwerken: -
-
-
als onderlegger voor de kaart is de topografie van 1 juni 2025 van de gemeente Nijkerk gebruikt; archeologische onderzoeken hebben niet langer het Archis2/OMnr. of Zaaknummer als label maar dragen nu het (voor deze actualisatie aangemaakte) Onderzoeksnummer als label. Dit, omdat het Archis2/OMnr. inmiddels 10 karakters lang is en dergelijk lange labels de kaart erg onleesbaar maken. Het Archis2/OMnr. en het Zaaknummer is terug te vinden in de onderzoekscatalogus (bijlage 3); voor de aan de onderzoeken gerelateerde polygonen (kaartvlakken) zijn verschillende vlakcontouren / -vullingen gebruikt om onderscheid te maken tussen de verschillende nondestructieve onderzoeken (bureauonderzoeken en booronderzoeken) en destructieve onderzoeken (proefsleuven-onderzoeken, begeleiding, niet-archeologisch graafwerk en opgravingen); de legenda is conform de overige wijzigingen en de actualisatie aangepast.
1.6 Resultaat De archeologische informatie in de dataset 2025 omvat gegevens over AMK-terreinen, gemeentelijke monumententerreinen, archeologische onderzoeken en vindplaatsen. De gegevens zijn afkomstig uit het Archeologisch Informatie Systeem (Archis) 12, van de Archeologische Monumentenkaart (AMK)13, Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) en uit het Archeologisch archief van de gemeenten Nijkerk en Amersfoort14. Tevens zijn relevante gegevens gebruikt van de lokale amateurarcheologen en -historici, de AWN (afdeling 14 Vallei en Eem) en uit literatuur (met name de betreffende onderzoeksrapporten. De geactualiseerde gegevens van de Archeologische Monumentenkaart zijn opgenomen in bijlage 1 (Catalogus AMK-terreinen). Het betreffen in totaal 47 terreinen. Aan deze AMK-terreinen is een archeologische waarde toegekend. Ditzelfde geldt voor de 13 gemeentelijke archeologische monumententerreinen. Een deel van de gemeentelijke monumententerreinen overlapt (deels) met AMK-terreinen. De geactualiseerde archeologische informatie omvat de gegevens en resultaten van alle ‘oude’ en de 164 nieuwe archeologische onderzoeken en waarnemingen uit de periode tot aan 1 januari 2025, inclusief twee relevante onderzoeken uit 2025. Een compleet overzicht is opgenomen in bijlage 3: Catalogus van archeologische onderzoeken.
De geactualiseerde dataset 2025 omvat informatie over totaal 107 archeologische vindplaatsen binnen de gemeentegrens van Nijkerk. Een compleet overzicht van de vindplaatsgegevens staat vermeld in bijlage 4: Catalogus van archeologische vindplaatsen. De opgestelde Archeologische Inventarisatiekaart (versie 2025) is een visuele weergave van bovengenoemde archeologische informatie en geeft inzicht in de aanwezigheid van bekende archeologische vindplaatsen en terreinen waar in het verleden reeds archeologisch (veld-)onderzoek is uitgevoerd. Op de kaart zijn tevens de terreinen weergegeven met een bepaalde archeologische status (bijvoorbeeld wettelijk beschermde archeologische monumenten), zoals deze voorkomen op de AMK. https://Archis.cultureelerfgoed.nl Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2003 – 2009. 14 Centrum voor Archeologie, gemeente Amersfoort. 12 13
Tabel 2: Overzicht aantallen AMK-terreinen in Nijkerk. Archeologische Monumenten terreinen (AMK) Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van archeologische waarde Totaal
Dataset 2011 9 16 22 47
Dataset 2025 1 9 16 22 48
Tabel 3: Wijziging in aantallen Archeologische Rijksmonumenten. Wijzigings nr. 1
OZ.nr.15
Zaak ID
Adres / locatie
76
2201890100
Appel; De Poort Kamersteeg
Type onderzoek Proefsleuven
Literatuurverwijzing Van Doesburg, de Kort & Schut, 2011
Tabel 4: Overzicht aantallen Gemeentelijke archeologische monumententerreinen in Nijkerk. Gemeentelijk monumententerrein Gemeentelijk archeologisch monumententerrein Totaal
Dataset 2011 13 13
Dataset 2025 13 13
Tabel 5: Wijzigingen in opwaardering vindplaatsen. Wijzigings nr.
VP.nr.16
Zaak ID
2
19
2785886100
Adres / locatie Veenwal
Type onderzoek Inspectie
Literatuurverwijzing Archis3
Tabel 6: Nieuwe onderzoeken in de gemeente Nijkerk sinds de vorige peildatum, uitgesplitst naar het type onderzoek. Type onderzoek Bureauonderzoek Booronderzoek Proefsleuven / -putten Opgraving Inspectie (niet-archeologisch graafwerk) Begeleiding (protocol IVO-P of DO) Geofysisch onderzoek Totaal
Totaal 35 95 15 5 1 12 1 164
De nummers in de kolom Onderzoeksnummer (OZ.nr.) zijn de nummers die ten behoeve van de leesbaarheid op de kaarten zijn gegeven aan de onderzoeken in Nijkerk. De huidige zaaknummers (Zaak ID) zoals die in ARCHIS worden gegenereerd zijn tien karakters lang. Gebruik van die nummers zou de kaart onleesbaar maken. 16 De nummers in de kolom Vindplaatsnummer (VP.nr.) zijn de nummers die ten behoeve van de leesbaarheid op de kaarten zijn gegeven aan de vindplaatsen in Nijkerk. De huidige zaaknummers (Zaak ID) zoals die in ARCHIS worden gegenereerd zijn tien karakters lang. Gebruik van die nummers zou de kaart onleesbaar maken. 15
15
16
Tabel 7: Onderzoeken die hebben geleid tot het opheffen van de archeologische (verwachtings)waarde. Wijzi gings nr. 3
OZ. nr.
Zaak ID
Adres / locatie
Type onderzoek
Literatuurverwijzing
48
2073149100
Spoorkamp, De terrassen, De Flier
Booronderzoek
Sophie, 2005
4
53
2102292100
De Smidspol
Booronderzoek
Schuurman, 2005
5
98
2261400100
Nijkerkerveen
Booronderzoek
Van Rooij et al, 2009
6
99
2261409100
Nijkerkerveen
Booronderzoek
Van Rooij et al, 2009
7
114
2338027100
Nijkerkerveen
Booronderzoek
Van Rooij et al, 2009
8
129
2367633100
Wallerstraat
Booronderzoek
9
133
2409404100
Park Weldam 16 en 18
Booronderzoek
10
149
2460020100
Schoolstraat 40 en 42
Booronderzoek
11
150
2462824100
Doornsteeg
Booronderzoek
Leuvering, J.H.F. & D. Hagens, 2014 Broeke, E.M. ten, 2013 Broeke, E.M. ten, 2015 Exaltus, 2014
12
165
4000624100
Bijenvlucht
Proefsleuven
Vosselman, 2016
13
167
4001815100
Westerdorpsstraat 66
Bureauonderzoek
Goossens, 2016
14
179
4552105100
Booronderzoek
Holl, 2017B
15
180
4566913100
Winkelmanstraat 5 en Van Noortstraat 36 / Van Rootselaarstraat 7 en Van Noortstraat 42 Doornsteeg
Booronderzoek
Bouter, 2019
16
185
4587025100
Filippoterrein
Booronderzoek
Holl, 2018A
17
188
4597531100
Het Spaanse Leger
Booronderzoek
Holl, 2018B
18
190
4610417100
Woonpark Hoevelaken
Proefsleuven
Vosselman, 2018
19
191
4612726100
Venestraat 31
Proefsleuven
Dijkstra, 2018
20
194
4639692100
De Veenhuis 1
Begeleiding
Peters, 2019
21
197
4679941100
Doornsteeg De Hofstee
Booronderzoek
De Boer, 2019
22
201
4716439100
Het Spaanse Leger
Booronderzoek
Klerks, 2020
23
202
4724125100
Hoogstraat 26
Booronderzoek
De Vries, 2019
24
214
4865536100
Nautenaseweg 2
Booronderzoek
Ten Broeke, 2021A
25
217
4898877100
Laakweg
Booronderzoek
Van der Kuijl, 2021
26
221
4930951100
Oude Barneveldseweg
Booronderzoek
i.v.
27
222
4934361100
Bruins Slotlaan
Booronderzoek
Witmer, 2021
28
223
4944519100
Nautenaseweg 2
Proefsleuven
Gerritsen, 2021
29
227
5095908100
Het Spaanse Leger 9
Booronderzoek
Beckers, 2023
30
228
5096142100
Doornsteeg 9
Proefsleuven
Hendriks, 2021
31
230
5121438100
Jan Thijmensteeg
Proefsleuven
Bot, 2024
32
231
5129360100
Voerstlaantje 2
Proefsleuven
Spitzers, 2022
33
232
5131288100
Doornsteeg 9
Opgraving
Hendriks, 2022
34
245
5475377100
Schoolstraat
Booronderzoek
De Boer, 2023
35
246
5537747100
Oude Barneveldseweg
Proefsleuven
i.v.
36
252
5741429100
Torenstraat - Brink - Holkerkstraat
Opgraving
Dijkstra, i.v.
Tabel 8: Wijzigingen voor specifiek gebied met afwijkend archeologiebeleid. Wijzigings nr. 37
OZ.nr.
Zaak ID
Adres / locatie
Type onderzoek
Literatuurverwijzing
96/97
2270684100/2260494100
Bureauonderzoek / booronderzoek
Ten Broeke, 2009
38
174
4024706100
De Havenaer (Glasfabriek Padang) Havenkom
Miedema, 2017
39
252
5726599100
Bureauonderzoek / booronderzoek Bureauonderzoek
40
251
5741429100
Bureauonderzoek / proefsleuven / opgraving
Dijkstra i.v.
Hoevelakense Bos Brink, Kerkplein, Torenstraat
Beumer, 2025
Tabel 9: Overzicht van archeologische vindplaatsen in Nijkerk. VP nr. 1
Zaakidentificatie 2727046100
Toponiem
Complex
Begindatering
Einddatering
Holkerveen
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
2
2727054100
Nijkerkerstraat
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
3
2727151100
Oosterdorpsstraat
Losse vondst(en) Losse vondst(en) Nederzetting
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
4
2727849100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
5
2727857100
Bontepoort
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
6
2727865100
Bontepoort
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
7
2728229100
Arkersluisweg
Losse vondst(en) Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
8
3187823100
Arkersluisweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
9
2729047100
Weldammerlaan
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
10
3093182100
Arkerweg
Losse vondst(en) Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
11
2785723100
Groene Wegje
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
12
3218984100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
13
2081646100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
14
3093190100
Nekkeveld
Huisplaats
Onbekend
Onbekend
15
3149697100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
16
3093199100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
17
2785731100
Nekkeveld
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
18
3213223100
Zeedijk
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
19
2785886100
Veenwal
Nederzetting
Mesolithicum
Mesolithicum
20
3102748100
Kemna
Nederzetting
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
21
2912788100
Holkerstraat/Brink
Stad
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
22
3143467100
Bremenseweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
23
2940951100
Bremenseweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
24
2940968100
Korte Holk
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
17
18
25
2940976100
Korte Holk
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
26
3175762100
Keienweg 15
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
27
2940984100
Keienweg 1
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
28
3118413100
Keienweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
29
2940992100
Keienweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
30
3175770100
Keienweg
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
31
2941007100
Keienweg
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
32
2941023100
Zeedijk
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
33
2941056100
Nijkerkernauw
Nederzetting
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
34
2945025100
Veenwal
Onbekend
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
35
3151818100
Herinrichtingsgebied
Nederzetting
Mesolithicum
Neolithicum
36
3151818100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
37
2092119100
Nijkerkernauw
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
38
2031199100
Herinrichtingsgebied
Versterkt gebouw Nederzetting
Mesolithicum
Neolithicum
39
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
40
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
41
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
42
2031199100
Herinrichtingsgebied
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
43
2031199100
Herinrichtingsgebied
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
44
2031199100
Herinrichtingsgebied
Losse vondst(en) Losse vondst(en) Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
45
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
46
2031199100
Herinrichtingsgebied
Mesolithicum
Neolithicum
47
2031199100
Herinrichtingsgebied
Losse vondst(en) Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
48
2031199100
Herinrichtingsgebied
Onbekend
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
49
2031199100
Herinrichtingsgebied
Nederzetting
Mesolithicum
Neolithicum
50
2036026100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
51
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
52
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
53
2036050100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
54
2974720100
Herinrichtingsgebied
Vuursteensite
Mesolithicum
Neolithicum
55
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
56
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
57
2036091100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
58
2036180100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
59
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
60
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
61
2031199100
Herinrichtingsgebied
Vuursteensite
Mesolithicum
Neolithicum
62
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
63
2031199100
Herinrichtingsgebied
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
64
2031199100
Herinrichtingsgebied
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
65
2031199100
Herinrichtingsgebied
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
66
2031199100
Herinrichtingsgebied
Losse vondst(en) Losse vondst(en) Vuursteensite
Mesolithicum
Neolithicum
67
2031199100
Herinrichtingsgebied
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
68
3209417100
Van Dijkhuizenstraat
Losse vondst(en) Vuursteensite
Mesolithicum
Neolithicum
69
3254542100
Hoevelaken
Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
70
2382991100
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
71
4883867100
Kanaal Hertog van Gelre Vetkamp
Losse vondst(en) Kanaal
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
72
5112333100
Hoevelakense bos
5301314100
Plein
Midden Mesolithicum Nieuwe Tijd
Laat Mesolithicum
73
Bewoning onbekend Losse vondst(en) Molen
74
5457573100
Klokkenpol
Huisplaats
Nieuwe Tijd
75
5545871100
Huisplaats
76
5388115100
Landinrichting
Ijzertijd
Romeinse Tijd
77
5388115100
Landinrichting
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
78
5131288100
Hardenberg (Ten Boven) A28 Knooppunt Hoevelaken A28 Knooppunt Hoevelaken Doornsteeg 9
Vroege Middeleeuwen Middeleeuwen
Tabaksschuur
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
79
4741598100
Kloosterstraat 3-5
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
80
4741598100
Kloosterstraat 3-5
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
81
4741970100
Palestinaweg 1
Agrarisch landgebruik Nederzetting / stad Huisplaats
Nieuwe Tijd?
Nieuwe Tijd?
82
4639692100
De Veenhuis 1
Huisplaats
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
83
4024017100
Nieuwe Tijd
2682901100
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
85
2468405100
Venestraat 16
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
86
2382991100
Arkemheenweg
Nederzetting / stad Nederzetting / stad Nederzetting / stad Kanaal / Gracht
Late Middeleeuwen
84
Callenbachstraat / Torenstraat Torenstraat
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
87
2343616100
Singel 24 en 24a
Gracht
Late Middeleeuwen
Late Middeleeuwen
88
2343616100
Singel 24 en 24a
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
89
2339761100
Oosterpoort
Nederzetting / stad Gracht
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
90
2263880100
Brink
Landinrichting
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
91
5129360100
Voerstlaantje 2
Nederzetting / stad
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
Vroege Nieuwe Tijd
19
20
92
5129360100
Voerstlaantje 2
Gracht
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
93
5121438100
Het Spaanse Leger
Tabaksschuur
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
94
5108884100
Bloemendaalseweg 2
Landinrichting
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
95
5086430100
Doornsteeg 21
Tabaksschuur
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
96
5036931100
Domstraat 65-69
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
97
4944519100
Nautenaseweg 2
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
98
4884093100
Brink - Torenstraat
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
99
4884093100
Brink - Torenstraat
Bewoning onbekend Agrarisch landgebruik Nederzetting / stad Gracht
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
100
4612726100
Venestraat 31
Landinrichting
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
101
4612726100
Venestraat 31
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
102
4610417100
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
103
4022105100
Westerdorpsstraat 6466 Voorthuizen N303
Nederzetting / stad Agrarisch landgebruik Infrastructuur
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
104
4022105100
Voorthuizen N303
Kampement
Mesolithicum
Mesolithicum
105
4000624100
Bijenvlucht
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
106
5537747100
Oude Barneveldseweg
Agrarisch landgebruik Tabaksschuur
Nieuwe Tijd
Nieuwe Tijd
107
2201890100
Kamersteeg
Nederzetting (Ringwalburg)
Late Middeleeuwen
Nieuwe Tijd
21
Figuur 2: Archeologische Informatiekaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.
2. Landschappelijke Eenhedenkaart 22
Inventarisatie van de landschappelijke informatie van een gebied is de volgende stap, om iets te kunnen zeggen over het voorkomen van verwachte archeologische waarden. Daartoe zijn alle bekende landschappelijke gegevens over de gemeente verzameld, beoordeeld en op de Landschappelijke Eenhedenkaart weergegeven. De kaart toont de opbouw van het landschap binnen de gemeente Nijkerk. Tevens zijn de geselecteerde archeologische vindplaatsen uit de archeologische informatiekaart opgenomen. De relatie tussen vindplaats en landschap levert namelijk de basis voor het archeologisch verwachtingsmodel. 2.1 Actualisatie landschappelijke gegevens Ter actualisatie zijn allereerst de gebruikte landschappelijke gegevens in de dataset van versie 2011 gecontroleerd. Ten opzichte van de huidige landschappelijke gegevens, de geomorfologische kaart Nederland en de Bodemkaart Nederland17, zijn er duidelijke veranderingen zichtbaar. De grootste verschillen zitten in de begrenzingen van de geomorfologische en bodemkundige eenheden. Deze zijn hoofdzakelijk te verklaren door het schaalgebruik van de gebiedspecifieke bodemkaarten18 die voor versie 2011 zijn gebruikt, versus de huidige bodemkaart. De wijzigingen zijn opgenomen in tabel 10. In 2021 heeft een revisie plaatsgevonden van de bodemkaart van (een deel van) de Gelderse Vallei.
Dit, vanwege een storend verschil in nauwkeurigheid en aansluiting van bodemkundige eenheden op de grens van de kaartbladen oost en west. Hierdoor had een deel van de gronden een onjuiste classificatie. Wijzigingen: Landschappelijke eenheden Deze wijzigingen betreffen het bijstellen van grenzen van geomorfologische en bodemkundige eenheden. Dit heeft automatisch gevolgen voor de grenzen van diverse verwachtingszones (kaartbijlage 4; hoofdstuk 4) die op deze geomorfologische en bodemkundige eenheden zijn gebaseerd. Bodemkundige wijzigingen De geactualiseerde Landschappelijke Eenhedenkaart is ten aanzien van de bodemkundige gegevens gewijzigd. De grenzen van diverse bodemtypen zijn veranderd en door de schaalvergroting zijn meer homogene eenheden ontstaan. Daarnaast zijn bij de huidige actualisatie de bodemkundige eenheden minder doorslaggevend dan bij de versie 2011. De bodemkundige eenheden podzolen en dikke eerdgronden leiden nog wel tot een specifieke verwachting, andere eenheden niet. De podzolgronden hebben een middelhoge verwachting, en dan specifiek voor vindplaatsen uit de Vroege Prehistorie. De podzolgronden zijn op basis van de meest recente bodemkaart wel uitgebreid. De aanwezigheid van dikke eerdgronden zorgt voor een hoge verwachting.
Geomorfologische veranderingen De geactualiseerde Landschappelijke Eenhedenkaart is voor wat betreft de geomorfologische gegevens enigszins gewijzigd. De grenzen of posities van diverse geomorfologische eenheden zijn veranderd. De ongekarteerde delen van de bodem- en geomorfologische kaart zijn ingevuld met behulp van de Archeologische landschappenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (bron: 17 https://rce.webgis.nl/nl/map/erfgoedatlas) Geraadpleegd via www.pdok.nl en gedownload via https://www.nationaalgeoregister.nl/. Een publieksvriendelijke storymap over het onderwerp is te vinden op https://storymaps.arcgis.com/stories/7421f35487194501bffd68e960e02c08 18 Bannink 1960, Zegers 1961 en Leenders et al, 1990.
2.1.1 Afgravingen en ontgrondingen Gegevens van ontgrondingen, afgravingen, egalisaties en ophogingen, zoals die voorkomen op de geomorfologische- en bodemkaart kaart waren in de versie 2011 opgenomen. De exacte bronnen (archiefstukken) van deze gegevens zijn echter niet altijd beschikbaar. In de praktijk is de afgelopen jaren gebleken dat de grenzen van deze gebieden niet altijd kloppen. Daarnaast bestaat er twijfel over de precieze bodemingrepen in deze gebieden; niet alle ingrepen zijn namelijk schadelijk voor de archeologie. In de versie 2025 zijn alleen gebieden vrijgesteld van archeologisch onderzoek indien zeker is dat er geen archeologische vindplaatsen meer aanwezig zijn, bijvoorbeeld door uitgevoerde afgravingen. In andere gevallen ligt de bewijslast bij de aanvrager van een omgevingsplanactiviteit, als er een verdenking is van grootschalige ontgronding of afgraving op het betreffende terrein. De (mogelijk) vergraven gronden worden opgenomen op de Landschappelijke Eenhedenkaart (kaartbijlage 2).19 Het is momenteel echter onbekend wat de omvang en diepte van deze ingrepen is geweest. Op de Samengestelde Archeologische Verwachtingskaart (kaartbijlage 4) en de Archeologische Beleidskaart (kaartbijlage 5), worden alleen de volledig verstoorde gebieden opgenomen, waar geen archeologische verwachting meer geldt.
Figuur 3a: De bodemkaart van de Gelderse Vallei in de oude (links) en nieuwe (rechts) versie.
19
https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Verstoringsbronnenkaart
23
24
Figuur 3b: Detail van de bodemkaart van de Gelderse Vallei in de oude (links) en nieuwe (rechts) versie. 2.2 Actualisatie dataset Archeologische Vindplaatsen De hiervoor genoemde 107 vindplaatsen binnen de gemeente Nijkerk zijn geclassificeerd naar complextype en periode. Het complextype beschrijft de aard van de archeologische vindplaats (bijvoorbeeld nederzetting), de periode beschrijft de datering ervan (bijvoorbeeld Late-Middeleeuwen). Vindplaatsen kunnen echter meerdere perioden omvatten, namelijk locaties die meerdere malen opnieuw bewoond / gebruikt zijn geweest, of verschillende complextypen (locaties die verschillende soorten gebruik hebben gekend) omvatten. Er is dan feitelijk sprake van meerdere vindplaatsen op één locatie. Ze vormen een combinatie van twee of meer afzonderlijke vindplaatsen.20 Ter actualisatie zijn de gegevens complextype en periode in de dataset gecontroleerd en waar nodig gecorrigeerd en aangevuld. De vindplaatsgegevens zijn weergegeven in tabel 9. Een complete catalogus van de vindplaatsen staat in bijlage 4: Catalogus van archeologische vindplaatsen. 2.3 Actualisatie Algemeen Hoogtebestand Nederland Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is een land-dekkende kaart van het oppervlak. Het AHN toont het reliëf van het landschap, met de mogelijkheid om obstakels als bebouwing weg te filteren.
Voor deze actualisatie is AHN generatie 4 gebruikt.21 Deze laatste generatie beschikt over meer gedetailleerde data dan de AHN-generatie die is gebruikt voor versie 2011. Deze gegevens zijn uitermate geschikt voor het speuren naar archeologische fenomenen die zorgen voor reliëf. Dit geldt met name voor prehistorische grafheuvels en raatakkers (Celtic Fields), maar ook middeleeuwse huisterpen of meer recente sporen zoals loopgraven, ontginningssloten etc. Daarnaast is de AHN geschikt voor het begrenzen van grootschalige ontgrondingen, zoals bassins, groeves etc. 2.4 Actualisatie Landschappelijke Eenhedenkaart (kaartbijlage 2) Op basis van de landschappelijke basisgegevens en de geactualiseerde vindplaatsgegevens is een nieuwe versie van de Landschappelijke Eenhedenkaart gemaakt (kaartbijlage 2).
Dergelijke gecombineerde vindplaatsen staan in de catalogus vermeld onder het gezamenlijke vindplaatsnummer. 21 AHN generatie 5 is inmiddels voor een groot deel van Nederland beschikbaar, maar ten tijde van de actualisatie nog niet voor het gehele plangebied. 20
25
Figuur 4a: De AHN4 van de regio.
26
Figuur 4b: De AHN4 van de gemeente Nijkerk.
In het verlengde van het AHN is in 2020 de Lidar techniek gebruikt bij een citizen science project rond de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug. Zie hiervoor de kadertekst hieronder. Citizen science: Erfgoed Gezocht Erfgoed Gezocht is een citizen science- of burgerwetenschapsproject. In dit project kon iedereen meedoen aan archeologisch onderzoek. Hoogtekaarten, gemaakt met een nieuwe techniek (LiDAR) waarbij voor het eerst ook gebieden verborgen onder dichte vegetatie in detail zichtbaar zijn, worden onderzocht met als doel nog onbekend archeologisch erfgoed zoals onder andere grafheuvels in kaart te brengen. Tijdens Erfgoed Gezocht speurden in 2020 zo’n 4500 mensen naar nog niet eerder ontdekt archeologisch erfgoed op de Utrechtse Heuvelrug. Van achter hun computer leverden zij een bijdrage aan wetenschappelijk onderzoek en de bescherming van het plaatselijke erfgoed. De vrijwilligers ontdekten grafheuvels, prehistorische raatakkers (Celtic Fields) en karrensporen. De enorme hoeveelheid werk die door de vrijwilligers is verzet heeft een unieke set gegevens over de Prehistorie van de Utrechtse Heuvelrug opgeleverd. Binnen de gemeente Nijkerk leverde het onderzoek 33 locaties op met potentiële grafheuvels. De grafheuvels in het project zijn ingedeeld naar locaties met een zeer lage, lage, middelhoge of hoge potentie/verwachting.
De potentiële grafheuvels in Nijkerk hebben allen een zeer lage of lage verwachting. Er werden in Nijkerk geen raatakkers herkend tijdens het project.
Figuur 5: Infographic van het project Erfgoed Gezocht.
27
28
Figuur 6: AHN4 met de locaties van potentiële grafheuvels in Nijkerk. 2.4 Opstellen Landschappelijke Eenhedenkaart (kaartbijlage 2) Op basis van de landschappelijke basisgegevens en de geactualiseerde vindplaatsgegevens is een nieuwe versie van de Landschappelijke Eenhedenkaart gemaakt (kaartbijlage 2). Voor de begrenzing van de landschappelijke eenheden is voornamelijk gebruik gemaakt van de verschillende geomorfologische zones en, in mindere mate, van bodemkundige kenmerken. In een relatief reliëfrijk gebied zoals de gemeente Nijkerk zijn geomorfologische kenmerken namelijk bepalend voor de bodemgeografische kenmerken van een gebied. Lokale reliëfkenmerken en de ontstaansgeschiedenis van terreinvormen (geomorfologie) bepalen in hoge mate de hydrologische en bodemkundige karakteristieken van de deellandschappen. Dit zegt iets over de mate waarin een deellandschap geschikt is voor vestiging (bewoning, landbewerking etc.). Bepaalde bodemkundige gegevens echter, zoals hoge eerdgronden (plaggendekken) en podzolen zorgen daarentegen voor een hogere archeologische verwachting. Dit, omdat hun aanwezigheid iets zegt over de intactheid van de bodem ter plaatse. Op de kaart zijn vervolgens de bekende archeologische vindplaatsen (met een weergave van archeologische begin- en eindperiode in kleur en complextype in symbool) weergegeven.
Voor een duidelijk kaartbeeld zijn alle overlappende vindplaatsen (meerdere complexen per locatie) uiteen
geplaatst, maar wel zo veel mogelijk binnen dezelfde landschappelijke eenheid gehouden ter visualisatie van de relatie tussen archeologie en landschap. De actualisatie is aangegrepen om de volgende punten op te nemen en te verwerken: de geactualiseerde bodem- en geomofologische kaarten zijn verwerkt; de archeologische vindplaatsen zijn opgenomen op de kaart; de Provinciale Gebieden met Aardkundige waarden zijn opgenomen; de mogelijk vergraven gronden zijn opgenomen; als onderlegger voor de kaart is de topografie van 1 juni 2025 van de gemeente Nijkerk gebruikt. 2.5 Resultaat De landschappelijke informatie omvat gegevens van de Geomorfologische kaart van Nederland (kaartblad 32 Amersfoort) en de Bodemkaart van Nederland (kaartblad 32 West / Oost Amersfoort22). De begrenzingen van de aardkundige waarden in de gemeente zijn afkomstig van de Provinciale atlas.23 In de geactualiseerde dataset 2025 staan de gegevens van 107 individuele vindplaatsen, gecatalogiseerd naar complextype en periode. De vindplaatsen omvatten 11 verschillende complextypen uit de periode Mesolithicum tot Nieuwe Tijd (zie tabel 8). De vindplaatsgegevens zijn opgenomen in de Catalogus van archeologische vindplaatsen (bijlage 4).
De Landschappelijke Eenhedenkaart (versie 2025) is een visuele weergave van bovengenoemde landschappelijke informatie en toont de opbouw van het landschap binnen de gemeente, opgedeeld in landschappelijke eenheden: gebieden met overeenkomstige landschappelijke, hydrologische en bodemkundige karakteristieken, reliëf-kenmerken en ontstaansgeschiedenis. De geactualiseerde Landschappelijke eenhedenkaart (versie 2025) bevat elf verschillende geomorfologische en vier bodemkundige eenheden. Op de kaart zijn tevens de 107 bekende archeologische vindplaatsen binnen Nijkerk weergegeven, met aanduiding van periode (in kleur) en complextype (in symbool). De kaart geeft inzicht in de relatie tussen de verspreiding en dichtheid van bekende archeologische waarden en het landschap. Tabel 10: Wijzigingen op basis van actualisatie van de BGT, bodemkaart en geomorfologische kaart. W. nr. 41 42
Locatie / Toponiem Gehele gemeente Gehele gemeente
Type wijziging Cartografische gegevens actualiseren
43
Gehele gemeente
Grenzen van bodemkundige (m.n. podzolen) en geomorfologische eenheden (m.n. dekzandruggen) aanpassen Ongekarteerde gebieden invullen met behulp van landschappenkaart RCE
44
Gehele gemeente
Aardkundige waarden Provincie Gelderland opnemen
Gevolg voor verwachting Geen
Bron
Wisselend
PDOK - Bodem-kaart en geomorfologische kaart https://rce.webgis.nl/ nl/map/erfgoedatlas
Afhankelijk van geomorfologische eenheid Geen
Gegevens via www.pdok.nl. Download via https://www.nationaalgeoregister.nl/ Raadpleegbaar via https://geoportaal.gelderland.nl/ en te downloaden via https://www.nationaalgeoregister.nl/ 22 23
PDOK - BGT
Geoportaal Gelderland
29
30
Figuur 7: Landschappelijke Eenhedenkaart versie 2025. Een grotere weergave bevindt zich in de bijlage.
3. Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart Een belangrijk onderdeel van de archeologische verwachtingskaart zijn de elementen die een historisch-geografische oorsprong hebben. Dit betreffen puntlocaties, vlakken (percelen e.d.) en lijnelementen (tracés) vanaf de Middeleeuwen. Het gaat dan hoofdzakelijk om elementen die op één of andere wijze een archeologische component (kunnen) hebben. De bijbehorende kaartbijlage is de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart genoemd. Dit om verwarring te voorkomen met de Cultuurhistorische Waardenkaart (Keunen 2016) van Nijkerk. 3.1 Inventariseren historisch-geografische gegevens De oorspronkelijke archeologische verwachtingenkaart van Nijkerk bevatte geen aparte kaartbijlage met historisch-geografische elementen. Er is dus geen sprake van een actualisatie van deze kaartbijlage, maar van een nieuw samengestelde kaart. Om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de aanwezige historisch-geografische elementen in Nijkerk zijn diverse bronnen geraadpleegd. In eerste instantie zijn bekende (online en analoge) kaarten geraadpleegd, waaronder HisGis 24 en de beschikbare kaarten via Topotijdreis25, maar ook kaartmateriaal zoals de verschillende Gemeentelijke en Provinciale kaarten26. Daarnaast zijn diverse verenigingen en personen geraadpleegd die zich bezig houden met het verleden van Nijkerk.
De door hen geleverde informatie vormde een onmisbare aanvulling. De diverse wijzigingen zijn weergegeven in tabel 11. Naar aanleiding van de inventarisatie is de Historisch-geografische Elementen en Conflictarcheologiekaart gemaakt (kaartbijlage 3 versie 2025). 3.1.1 Ontginningstypen Als onderligger van deze kaart zijn de diverse historisch-geografische landschappen opgenomen. Dit betreffen met name de verschillende typen oude en jonge ontginningen. Deze gegevens hebben geen gevolg voor de archeologische verwachting. 3.1.2 Bijzondere historische locaties Buitenplaatsen en landgoederen Nijkerk kent diverse (voormalige) buitenplaatsen en landgoederen: Salentein, Hoevelaken, Appel, De Berencamp, Groot Hennekeler en Slichtenhorst. Archeologisch relevant is met name de (locatie van de) historische bebouwing: de (land)huizen en bijgebouwen of opstallen. Bij de actualisatie wordt voorgesteld alleen de hoofdbebouwing inclusief een zone eromheen een archeologische waarde te geven. De rest van de buitenplaats of het landgoed krijgen de verwachtingswaarde van de onderliggende bodemkundige of geomorfologische eenheid. De landschappelijke elementen van de landgoederen komen ook terug op de Cultuurhistorische Waardenkaart Nijkerk. Deze behoeven daarom geen extra bescherming via de archeologische beleidskaart.
Stadspoorten Op 27 maart 1413 kreeg Nijkerk stadsrechten van hertog Reijnout IV van Gelre. Hij wilde een sterke vesting op de grens met 't Sticht (nu Utrecht). Bij deze rechten hoorde echter ook een dure plicht: Nijkerk moest stadspoorten en muren bouwen ter bescherming van de stad. Aangezien baksteen duur was, bouwde Nijkerk haar drie stadspoorten van hout. Als verdedigingsmuur werd een aarden wal opgeworpen, bestaande uit grond die vrij kwam bij het uitgraven van de stadsgracht(en). De posities van de drie stadspoorten zijn, bij benadering, bekend. Via https://hisgis.nl/kaartviewer/gelderland Via https://www.topotijdreis.nl 26 Via https://geoportaal.gelderland.nl 24 25
31
32
Kastelen Watergoor De oudste vermelding van kasteel Watergoor dateert uit circa 1300. De eerste bewoner die bij naam bekend is, betreft Willem van Aller in het jaar 1377. In 1741 kwam Watergoor in bezit van de familie Schimmelpenninck van der Oye. Het werd in dat jaar omschreven als een oud gebouw met een droge gracht, met er tegenover een boerderij die Klein Watergoor heette. In 1847 verkocht eigenaar Van der Hammen het huis aan Wulf van den Tweel, die het rond 1850 liet afbreken. Alleen het koetshuis en de gracht werden toen gespaard. Uiteindelijk zijn ook die verdwenen.27 Van kasteel Watergoor zijn geen zichtbare restanten meer overgebleven. Tegenwoordig ligt het bedrijventerrein Watergoor op de voormalige kasteellocatie. Het is zeker niet ondenkbaar dat er zich in de bodem nog resten van het kasteel en de gracht bevinden. Hulkestein Behalve voormalig kasteel Watergoor kent Nijkerk nog een middeleeuws kasteel: kasteel Hulkestein. Dit kasteel, opgericht in 1427 of 1458 door Arnold van Gelre, lag in wat tegenwoordig het Nijkerkernauw is. In 1517 werd het kasteel verwoest. Hierop bouwde de hertog op een andere locatie een nieuw kasteel. Vermoedelijk lag die locatie niet op het grondgebied van het huidige Nijkerk. In het verleden zijn al diverse malen archeologische inspecties uitgevoerd naar de nog aanwezige resten van het oude Hulkestein.
In 1989/1990 zijn er muurresten of fundamenten over een lengte van 20 meter te volgen. De resten liggen aan de rand van de vaargeul. Ook in 2024 zijn er bakstenen van de muren of funderingen gevonden tijdens een inspectie.28 Gelet op het lokaal en regionaal belang van de locatie, zou het terrein het verdienen om opgenomen te worden in de lijst van Gemeentelijke archeologische monumenten. Hoevelaken De ambachtsheerlijkheid Hoevelaken valt in de 15de eeuw onder het bezit van de familie Van Zuylen van Nijeveld. Zij stichten er een burcht. Volgens een anonieme tekening uit 1602 was het een vierkante omgrachte burcht met een markante toren met poort. In 1672 gaat het kasteel door brand verloren. Een nieuw landhuis wordt dan aan de Westerdorpsstraat gebouwd. In 1925 wordt dit afgebroken. Vlakbij wordt vervolgens het huidige Huis Hoevelaken gebouwd.29 De precieze locatie van het laatmiddeleeuwse kasteel is niet bekend. Lange tijd werd er van uitgegaan dat het vlak ten zuiden van de Westerdorpsstraat lag. Archeologische karteringen in de vorige eeuw hebben echter geen resultaat opgeleverd op die locatie. Het is zelfs mogelijk dat het kasteel buiten de huidige gemeentegrens lag. Huis Kemna Huis Kemna was een voormalige uithof van abdij Elten. Van hieruit bestuurde het klooster haar bezittingen in het gebied rond Nijkerk.