CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2024-048 Bijlage 2 - Rapport Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (deel B)

Raadsvergadering 27 juni 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (2024-048)27.800 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

38

Tabel 2: KRW-lichamen in het gebied11.

Naam

Type

Valleikanaal

R6) Langzaam stromend riviertje op zand/klei

Lunsterse beek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Zijdewetering

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Moorsterbeek

R4a) Permanent langzaam stromende bovenloop op zand

Modderbeek

R4a) Permanent langzaam stromende bovenloop op zand

Heiligenbergerbeek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Esvelderbeek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Hoevelakense beek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Kleine Barneveldse Beek

R4a) Permanent langzaam stromende bovenloop op zand

Middenloop Barneveldse Beek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Benedenloop Barneveldse Beek

R6) Langzaam stromend riviertje op zand/klei

Grote Valkse Beek

R4a) Permanent langzaam stromende bovenloop op zand

Veldbeek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

Eem

R7) Langzaam stromende rivier/nevengeul op zand/klei

Wiel

M3) Gebufferde (regionale) kanalen

Arkervaart

M7B) Grote diepe kanalen met scheepvaart

Eemnesservaart

M3) Gebufferde (regionale) kanalen

Noorderwetering

M3) Gebufferde (regionale) kanalen

Haarse Wetering

M3) Gebufferde (regionale) kanalen

Schuitenbeek

R5) Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

11 Waterschap Vallei en Veluwe

39

Tabel 3: KRW beoordeling 202112

Naam

Fysisch-chemische kwaliteit

Valleikanaal Lunsterse beek Zijdewetering Moorsterbeek Modderbeek Heiligenbergerbeek Esvelderbeek Hoevelakense beek Kleine Barneveldse Beek Middenloop Barneveldse Beek Benedenloop Barneveldse Beek Grote Valkse Beek Veldbeek Eem Wiel Arkervaart Eemnesservaart Noorderwetering Haarse Wetering Schuitenbeek

Matig Goed Ontoereikend Slecht Slecht Matig Goed Matig Slecht Matig Goed Matig Goed Matig Matig Matig Goed Matig Goed Matig

Aantal “specifiek verontreinigende stoffen” dat niet voldoet. 5-6 5-6 7-11 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6 5-6

Biologie

Macrofauna

Vissen

Waterplanten

Goed Matig Slecht Goed Matig Goed Goed Goed Goed Goed Goed Matig Matig Goed Matig Goed Matig Goed Goed Matig

Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Matig

Goed Matig Slecht Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Matig Matig Goed Goed Goed Goed Goed Goed Matig

Goed Goed Goed Goed Matig Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Goed Matig Goed Goed Goed Goed Goed

12 Compendium voor de Leefomgeving

40

Grondwater en drinkwater: kwantiteit en kwaliteit Voor grondwater zijn de volgende doelen gesteld: • Verontreinigende stoffen (o.a. gewasbeschermingsmiddelen) en nutriëntenconcentraties (P en N) verlagen; • Grondwaterpeil herstellen: halen en behouden van de goede kwantitatieve toestand van grondwaterlichamen; • Significant stijgende trends in het grondwaterlichaam ombuigen; • De doelen voor beschermde gebieden, zoals drinkwaterwinningen halen. Meer specifiek zijn de KRW-eisen voor grondwater beschreven in de Grondwaterrichtlijn. Om de continuïteit en de toekomstige inrichting van onze drinkwatervoorziening te waarborgen (voor de korte en de lange termijn) èn in samenhang met andere opgaven te verduurzamen zijn er vanuit drinkwater diverse doelen gesteld. Deze gaan naast het beschermen en verbeteren van de grondwaterkwaliteit over het verbeteren van de waterbeschikbaarheid, waterbesparing en het benutten van potentie van drinkwater-wingebieden om de natuur te versterken. De provincie Gelderland heeft drinkwaterreserveringsgebieden aangewezen; de provincie Utrecht nog niet. In deze gebieden wordt het grondwater beschermd zodat het water geschikt blijft voor eventuele toekomstige drinkwaterwinning. De bescherming is vooral gericht op de het intact houden van de kleilaag die het diepe grondwater van het ondiepe grondwater scheidt.

De Provincie Gelderland heeft hiervoor regels opgenomen in de Omgevingsverordening. De provincie Gelderland wil werken aan het inzicht bieden, evalueren en opschonen van de onttrekkingsvergunningen. Daarnaast wil ze onderzoeken of alternatieven voor grondwater beschikbaar zijn, bijvoorbeeld via de vijfjaarlijkse waterbesparingsplannen die aan de industriële onttrekkers worden gevraagd. De verwachting is echter dat de resultaten die met waterbesparing behaald gaan worden, vooral voor de lange termijn een relevante vermindering van drinkwatergebruik opleveren. Voor Regio Foodvalley is ook voor de korte termijn sprake van een groeiende Figuur 19: Drinkwaterwinningen op kaart (Bron: Vitens) drinkwatervraag. Uitbreiding van de productiecapaciteit blijft daarom nodig. Een belangrijke opgave is het vergroten en op peil houden van de voorraad grondwater. Voor de Veluweregio zijn nog geen specifieke doelen gesteld voor het aanvullen van de voorraad grondwater. De hogere zandgebieden, waaronder de Veluwe, zijn de plek waar regenwater infiltreert (vooral in het winterseizoen, omdat de verdamping dan veel kleiner is) en het grondwatersysteem aanvult. De grondwaterstanden in het gebied zakken echter door o.a. verhoogde verdamping, grondwateronttrekkingen en 41

aanleg Flevopolders. Kwelwater stroomt onder de randmeren door naar de Flevopolder. In het noorden van het gebied komt kwel naar boven in de uitloop van de Hierdense Beek, vanwege en relatief ondiepe kleilaag. De aanwezige watergangen hebben een drainerende werking. Grondwateronttrekkingen hebben ook een flinke impact op het grondwaterniveau. Bovendien is er onvoldoende aanvulling van het grondwater op het Veluwemassief door een hogere verdamping in een warmer klimaat met een langer groeiseizoen. Ook zwaardere naaldbossen (vooral sparren) hebben een hogere verdamping door een veel hogere interceptieverdamping in de winter. Waterschap Vallei en Veluwe werkt toe naar een natuurlijker regime van (ondiepe) grondwatertrappen. Daarnaast speelt de opgave om de huidige grondwaterkwaliteit (fysisch en chemisch) te behouden. Regionaal: Om het grondwater op peil te houden wordt ingezet op water vasthouden. Bijvoorbeeld aan de rand van de stuwwal (en dekzand- en rivierruggen). Dekzandvlakten worden natter gehouden. Idealiter gaat de grondwaterstand in zandgebieden 20-30 cm omhoog. Het drinkwaterreserveringsgebied de Gelderse Vallei (GV) tussen Ede, Barneveld Scherpenzeel en Renswoude is aangewezen als aanvullende strategische voorziening (ASV). Dit gebied is gereserveerd om er ook in de toekomst voor te zorgen dat onder alle omstandigheden voldoende drinkwater is.

Het gaat dan om een mogelijke winning van 4-6 miljoen m3 per jaar. Dit is in lijn met de verwachte groei in vraag naar schoon drinkwater en als gevolg van de toenemende droogte in de regio. Regionale plafonds voor wateronttrekkingen zijn te overwegen. In lijn met de kamerbrief is waterbesparing een regionale ambitie. Bodemrichtlijn; gezonde bodem Als onderdeel van de EU-bodemstrategie is in 2023 een voorstel voor een bodemrichtlijn gedaan. 60 tot 70 % van de bodems in de EU is momenteel ongezond. Bovendien wordt jaarlijks een miljard ton grond door erosie weggespoeld, waardoor de resterende bovenste vruchtbare laag snel verdwijnt. De kosten in verband met bodemaantasting worden geraamd op meer dan 50 miljard euro per jaar13. Deze nieuwe wet zet in op gezonde bodems in 2050. Hieronder valt: een uniforme definitie van bodemgezondheid, een monitoringkader, sanering van verontreinigde locaties en duurzaam bodembeheer als norm. Vanuit het ministerie van LNV wordt via het Nationaal Programma Landbouwbodems gestuurd op het duurzaam beheer van alle landbouwgronden in uiterlijk 2030. Veel van deze doelen worden meegenomen in het thema “water en bodem sturend”. Water en bodem sturend Het belangrijkste is om in samenwerking met het waterschap invulling te geven aan de Water en Bodem sturend brief.

In het deltaprogramma ruimtelijke adaptatie (DPRA) wordt gewerkt aan het doel: “klimaatadaptief en waterrobuust Nederland in 2050”. Water en bodem worden sturend in het oplossen van andere opgaven. Een belangrijk deel van de oplossing is het creëren van meer ruimte voor natuurlijke processen bij ruimtelijke ordening en inrichting. Als gebruiksfuncties te belastend zijn voor het lokale water- en bodemsysteem, moet gezocht worden naar een aanpassing of beëindiging van die functie. De kamerbrief ‘Water en Bodem Sturend’ van november 2022 is door Gelderland al vertaald naar de volgende principes:

13 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_23_3565

42

• • • •

•

Ruimte voor water, te weten: de rivieren, rivierwater binnendijks, toekomstige dijkversterkingen en water in regionale systemen. Voldoende water: veerkrachtige watersystemen, ruimte voor waterberging en water vasthouden (ook in de bodem), hogere grondwaterpeilen rond natuurgebieden, voldoende drinkwaterbronnen en waterbesparing. Schoon water en schone bodem: water- en bodemkwaliteit op orde, bronnen van verontreinigingen worden aangepakt, voorkom lozingen van schadelijke stoffen uit industrie en RWZI, beperk gebruik van nutriënten en bestrijdingsmiddelen. Vitale en efficiënt geordende bodem; regie op de ondergrond, behoud bodems die waardevolle functie vervullen; zoals het produceren van groen, infiltreren van water en bijdragen aan biodiversiteit, duurzaam bodembeheer, verminder verstoring van de bodem en zet in op hergebruik, prioriteit aan preventie en sanering bodemverontreiniging, afdekking van de bodem tegengaan. Een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving.

De volgende denklijn wordt in het UPLG aangehouden voor het principe water en bodem sturend: -

Het veranderend klimaat met extreme weersituaties vraagt om klimaatbestendige en water robuuste ruimtelijke ontwikkelingen waarbij het natuurlijk bodem- en watersysteem veel meer leidend wordt. Keuzes zijn nodig voor het realiseren van voldoende water, schoon water en ruimte voor water. Behoud en versterking van de bodemstructuur, bodemleven en bodembiodiversteit is van groot belang ten behoeve van o.a. de opvang van extreme droogte en neerslag.

Regionaal: In samenwerking met het waterschap is een kaart gemaakt die inzicht geeft in wat Water & Bodem sturend voor de regio betekent. Deze kaart staat in hoofdstuk 4 (deel B). Via de Regiodeal wordt hard gewerkt aan verbetering van de bodemkwaliteit. Bijvoorbeeld via pilots, een meetnetwerk en bodemcursussen. Het Valleikanaal is een sterke drager van de Gelderse Vallei. Deze ontwikkelen we in een brede zone door tot een regionale waterbuffer (klimaatkanaal). Hierbij worden landgoederen, waterbergingsgebieden en de natuurontwikkeling van Binnenveld-West betrokken (zie BOVI). Voor de Grift onderzoeken we of we het verder doorontwikkelen als klimaatkanaal, en wat dit dan betekent of zou kunnen betekenen voor de regio. In lijn met bodem en water sturend wordt het gebruik rondom de beek afgestemd met de hydrologische randvoorwaarden.

43

Hoe ver zijn we regionaal met Water en bodem in balans? Doelen Huidige situatie regio Foodvalley Ecologische, biologische en chemische Zie tabellen doelstellingen in oppervlaktewater (KRW) Ecologische, biologische en chemische Zie tabellen doelstellingen in grondwater (KRW) Grondwaterbalans herstellen met hoger Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken grondwaterpeil Grondwaterstand verhogen in veenweide gebieden Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken (Arkemheen). Drinkwaterdoelen Nog aanvullen Water en bodem sturend als basis Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken

5.3.3.

Resterende opgave regio Foodvalley Zie tabellen Zie tabellen Nog niet bekend Nog niet bekend Nog niet bekend Nog niet bekend

Klimaatneutraal

Doelen vanuit Rijk en provincies: Het nationale klimaatakkoord stelt de volgende doelen: • 55% minder uitstoot broeikasgassen in 2030 t.o.v. 1990 • Reductie van broeikasgasuitstoot van landbouw van minimaal 5 Mton CO2 eq (t.o.v. 2017) in 2030 • Reductie van methaanemissie in de landbouw van minimaal 3,82 Mton CO2 eq in 2030 • Reductie van broeikasgassen veenweiden van minimaal 1 Mton CO 2 eq in 2030 • Vastlegging van koolstof in bossen, natuurgebieden en landschapselementen (0,4-0,8 Mton CO2 eq) en landbouwbodems (0,5 Mton CO2 eq) in 2030 • De klimaatopgave voor de industrie is onderdeel van de opgave energietransitie • In 2050 moet de landbouwsector klimaatneutraal zijn Het aandeel van broeikasgasreductie in Provincie Gelderland is groot. Dit moet in 2030 met minimaal 1,9 Mton CO2-eq. worden verminderd. De provinciale opgave voor emissiereductie in de land- en tuinbouwsector is opgesplitst voor de veehouderij (vooral methaan (CH4) en lachgas (N2O)) en voor de glastuinbouw (met name CO2). Er is berekend14 dat er in de land- en tuinbouwsector in 2030 een reductie van 50% CO₂ en een reductie van 50% in de overige broeikasgassen nodig is ten opzichte van 2016. Voor de reductie van methaan en lachgas is doelbereik nog (lang) niet in zicht15. De Provincie Utrecht gaat uit van een (veehouderij) methaan reductie van 0.3 Mton (t.o.v. 2021).

Voor de opgave van reductie van CO2 uitstoot in veenweidegebied (veenoxidatie) stelt Utrecht als doel een reductie van 0.09 Mton CO2eq/jaar. Voor de overige doelen zijn nog geen kwantitatieve provinciale of regionale doelen. 14 Gelders Energieakkoord 15 E. Gies et al., mei 2023

44

Diverse maatregelen die passen bij duurzaam bodembeheer kunnen ook een bijdrage leveren CO2 vastlegging in bodems16. Regionaal: Het grootste deel van CO2-reductie in veenbodems zal buiten de regio Foodvalley worden gerealiseerd. De opgave voor methaanreductie vanuit de veehouderij zal relatief hoog zijn in onze regio. Door te sturen op “de juiste functie op de juiste plek” kan er via slim landgebruik worden bijgedragen aan vastlegging van CO2-eq. in de bodem.

Hoe ver zijn we regionaal? Doelen Broeikasgassen veehouderij en akkerbouw Methaanemissie reductie Broeikasgassen veenweiden (Arkemheen) Koolstofvastlegging in natuur en landbouwbodems

5.3.4.

UPLG/VLGG 1,9 Mton CO2eq/jaar (GLD) UT nog aanvullen 0,3 Mton CO2eq/jaar (UT) GLD nog aanvullen 0.09 Mton CO2eq/jaar (UT)

Huidige situatie FoodValley Nog niet bekend

Opgave Foodvalley Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Nog niet bekend

Gezonde leefomgeving

We zetten ons samen in voor een gezonde leefomgeving en de daarmee gepaarde gezondheidswinst. Dit betekent dat we bovenstaande (NPLG) doelen combineren met (landelijke) doelen voor fijnstofreductie, verminderen van geluidsoverlast en geuroverlast, en het voorkomen van de verspreiding van dierziekten en zoönosen. We sluiten hiermee aan bij de voorgestelde EU-richtlijnen voor luchtkwaliteit, en werken samen met de sector aan de uitvoering van het Schone Lucht Akkoord (SLA). De drie belangrijkste componenten voor luchtverontreiniging in de buitenlucht betreffen deeltjesvormige luchtverontreiniging (PM10, PM2,5, roetdeeltjes waaronder elementair en organisch koolstof, stikstofdioxide (NO2) en ozon (O3)). De gezondheidsindicatoren voor nationale en provinciale beleidsvoering zijn gebaseerd op langdurige blootstelling en sterfte door PM10 en NO2, omdat deze typen luchtverontreiniging hoofdzakelijk direct in de atmosfeer worden gebracht door menselijk handelen in Nederland en omringende landen. Op de andere stoffen is aanzienlijk moeilijker effectief beleid te voeren. Ammoniak wordt in de regio gemonitord om inzicht te krijgen in geuroverlast. Er zijn vanuit het gezondheidsbelang geen wettelijke eisen aan de concentraties ammoniak gesteld. In Nederland is de ammoniak concentratie gemiddeld 7 µg/m3 (2020 = 8 µg/m3).

Voor meer informatie, zie het ‘Methoderapport gezondheidsindicatoren Schone Lucht Akkoord’ van het RIVM 17.

16 Het klimaatdoel voor minerale landbouwbodems in Nederland is haalbaar (Slier en van der Kolk, WUR 2023). 17 Methoderapport gezondheidsindicatoren (rivm.nl)

45

Doelen vanuit Rijk en provincies: Voor de gezonde leefomgeving zijn de volgende doelen gesteld: • Met de aanpak van de binnenlandse bronnen streven het Rijk en de provincies naar een gezondheidswinst van minimaal 50% in 2030 ten opzichte van 2016.18 • We werken toe naar de WHO-advieswaarden in 2030, met de WHO-advieswaarden uit 2005 als uitgangspunt (zie tabel). • De Europese grenswaarde voor de fijnstofconcentratie rond veehouderijen wordt niet meer overschreden, en er wordt bijgedragen aan de realisatie van de doelen van het Schone Lucht Akkoord (SLA). • Met het ‘Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid’ verkleinen we het risico op het ontstaan en de verspreiding van zoönosen, en zijn we voorbereid op een eventuele uitbraak. De focus ligt daarbij op zoönosen die potentieel een grote impact hebben op individuen of de maatschappij. We wegen de risico’s van (onbekende) (zoönotische) ziekteverwerkkers mee in de GGA’s. 19 Het NPLG onderschrijft dit. Tabel 4. Overzicht waarden luchtkwaliteit: jaargemiddelde waarden. 20 Bronnen Verplichte wettelijke Streefdoel 2030 SLA akkoord grenswaarden.

WHO-waarden 2005 NO2 (stikstofdioxide) 40 µg/m3 40 µg/m3 3 PM10 (fijnstof) 40 µg/m 20 µg/m3 PM2,5 (fijnstof) 25 µg/m3 10 µg/m3 NH3 (Ammoniak) Niet bekend Niet bekend Hoe ver zijn we regionaal met Gezonde Leefomgeving?21 Bronnen Huidige Utrecht/Gelderland (2020)* NO2 (stikstofdioxide) 16,6 / 10,1 µg/m3 PM10 (fijnstof) Volgt PM2,5 (fijnstof) 9,6 / 7,0 µg/m3 NH3 (Ammoniak) 4,0 / 9,5 µg/m3

Voorstel aanpassen EU-richtlijn 2030* (wordt nog besproken, dus niet zeker) 20 µg/m3 20 µg/m3 10 µg/m3 Niet bekend

Huidige situatie FoodValley* 11,7 µg/m3 (2020) 19-22 µg/m3** (2023) 8,7 µg/m3 (2020) 8,9 µg/m3 (2020)

EU-beleid zero-pollution 2050, streven naar WHO-waarden 2021 10 µg/m3 15 µg/m3 5 µg/m3 Niet bekend

Opgave Foodvalley Jaargemiddelde overal onder streefdoel SLA Jaargemiddelde overal onder streefdoel SLA Jaargemiddelde overal onder streefdoel SLA Nog niet bekend

*Deze gemiddelde waarden laten niet de sterke regionale verschillen op gemeente –en wijkniveau zien, net als verschillen in daggemiddelden. ** Huidig jaargemiddeld PM10 (in µg/m3, bron RIVM): Barneveld 20, Ede 20, Nijkerk 20, Putten 19, Renswoude 22, Rhenen 20, Scherpenzeel 22, Veenendaal 21, Wageningen 20.

18 Het Schone Lucht Akkoord - Schone lucht akkoord 19 Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (overheid.nl) 20 Overzicht luchtkwaliteitswaarden - Schone lucht akkoord 21 Monitoring brede welvaart 2021 Regiodeal (i.s.m. UU op basis van RIVM data)

46

5.4.

SOCIAALECONOMISCHE DOELEN

Een ondernemend en vitaal landelijk gebied vormt het fundament van onze regio. De transitie van het landelijk gebied zorgt voor veranderingen op zowel sociaal en economische vlak. Uiteraard bij de agrarische sector, maar ook voor andere ondernemers en inwoners. Daarmee hebben deze veranderingen impact op de brede welvaart van de gehele regio. Brede welvaart gaat verder dan economische voorspoed. Het gaat over alles wat het leven de moeite waard maakt. Het zorgt voor een nieuwe balans tussen economische groei (met focus op bbp) en breder welzijn. Het is zowel gericht op het ‘hier en nu’ (ervaren van brede welvaart op dit moment), als het ‘later’ (datgene dat nodig is voor brede welvaart voor volgende generaties) en het ‘elders’ (mensen in andere landen). Omdat welvaart een breed begrip is onderscheiden de Brede Welvaartsmonitor van het CBS en de WUR acht thema’s (fig. 20). De ambities van de Strategische Agenda van de Regio Foodvalley gericht op brede welvaart en de Regiodeal Foodvalley sluiten aan bij deze doelen en thema’s. Zowel vanuit de doelen voor het natuurlijk systeem (gerelateerd aan gezondheid, milieu en leefomgeving), als vanuit het sociaaleconomische doel “een ondernemend en vitaal landelijk gebied” werken we aan onderdelen van brede welvaart. Uiteraard zitten er meer verbanden tussen de thema’s dan figuur 20 doet vermoeden.

Het thema milieu (reductie van emissies en luchtkwaliteit) heeft bijvoorbeeld veel verbanden met gezondheid. Gezondheid heeft veel invloed op de economische kansen en het welzijn van mensen. Zo zijn er nog vele dwarsverbanden te maken. Naast brede welvaart voor mensen hoort hier ook verbeteren van diergezondheid en dierenwelzijn bij.22 Dat wil zeggen naar een dierwaardige veehouderij waarin 6 leidende principes centraal staan23; 1) erkenning van de intrinsieke waarde en de integriteit van het dier; 2,3 en 4: goede voeding, omgeving en gezondheid; 5) voldoende mogelijkheden voor natuurlijk gedrag en 6) stel dieren in staat om te reageren op veranderende omstandigheden. Om te kunnen sturen hebben we binnen het sociaaleconomische hoofddoel twee subdoelen gesteld. Deze zorgen voor meer afbakening. Binnen de twee subdoelen wordt in de verdieping aangegeven aan welke brede welvaart thema’s dit subdoel bijdraagt. Inwoners van Regio Foodvalley vinden subjectief welzijn, materiële welvaart en gezondheid het meest belangrijk4. De twee subdoelen zijn: - We behouden een economisch sterke en diverse regio (economisch domein) - We creëren sterke regionale samenwerkingen en geven ruimte aan bottom-up initiatieven (maatschappelijk domein)

22 Convenant dierwaardige veehouderij 23 https://www.rda.nl/nieuws/nieuws/2021/11/18/zes-leidende-principes-voor-een-dierwaardige-veehouderij

47

Figuur 20: Indeling effecten brede welvaart naar domeinen (naar WUR-rapport 2023-052)

5.4.1.

Economische sterke en diverse regio

We streven naar een goede balans tussen de belangen van ondernemers, bewoners en recreanten. We werken hiermee aan een nieuwe economie waarin werken in balans met het natuurlijk systeem en het bevorderen van de brede welvaart, onderdeel is van ons economisch model. De brede welvaart thema’s die hier onder vallen zijn: - Arbeid en vrije tijd: Ontwikkeling van de werkgelegenheid en de arbeidsomstandigheden. Effecten zijn bijvoorbeeld werkgelegenheid, arbeidsmarkteffecten en arbeidsmarktomstandigheden. - Materiele welvaart: Effecten die het besteedbaar inkomen beïnvloeden. Materiële welvaart geeft het effect op het inkomen van de ondernemer weer, maar ook de doorwerking hiervan op de betreffende sector. Effecten zijn bijvoorbeeld inkomen ondernemer, inkomen agrarische sector en inkomen andere ketenpartijen. Aansluitende doelen vanuit Rijk en provincies: • Duurzaam én ondernemend Nederland en een klimaatneutrale samenleving met een sterke, open economie24 • Ruimte voor ondernemers om te vernieuwen25 • Duurzame toekomstperspectieven voor de landbouw 26 • Goede uitgangspositie behouden in concurrerende economieën (wereldwijd) 27 • Verduurzaming en innovatie met een uitmuntend ondernemingsklimaat 28 • Nederland zet zich in voor het verminderen van lange afstandstransporten van landbouwhuisdieren 29

24 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat | Rijksoverheid.nl 25 Organisatie ministerie van Economische Zaken en Klimaat | Ministerie van Economische Zaken en Klimaat | Rijksoverheid.nl 26 VERKENNING 21/06 Naar duurzame toekomstperspectieven voor de landbouw (ser.nl) 27 Home | Bedrijvenbeleid in beeld (min. EZK) 28 Home | Bedrijvenbeleid in beeld 29 Nationaal actieplan versterken zoönosenbeleid (overheid.nl)

48

Regionale ambitie: In het landelijk gebied zijn er kansen om betekenisvol te zijn in de voedselproductie, met mogelijkheden voor verbreding van activiteiten en de doorontwikkeling of overstap naar een natuurinclusieve en circulaire bedrijfsvoering. Afhankelijk van de locatie, het natuurlijk systeem en de wensen van individuele ondernemer zijn er diverse keuzes mogelijk om op een volwaardige manier de bedrijfsvoering door te ontwikkelen of te verbreden. Denk hierbij aan activiteiten zoals natuurinclusief boeren, recreatie, natuurontwikkeling, zorg, educatie en energie. Een goed verdienmodel, gegarandeerd voor de langere termijn, is hierbij essentieel. Het verdienmodel is in sterke mate afhankelijk van wat in de markt wordt verdiend en daarmee van de ontwikkeling in productprijzen en kosten voor inputs (Jongeneel, 2022). Ook andere soorten bedrijven en ondernemers in het landelijk gebied krijgen ruimte om zich te ontwikkelen. Hiermee creëren we innovatieruimte voor de economie van de toekomst op bijvoorbeeld het gebied van eiwittransitie, circulair of biobased. Om de druk van recreatie en toerisme op de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug te verminderen zijn, nieuwe bedrijven op het gebied van recreatie en toerisme een kans voor de regio.

We streven naar het versterken van de balans van de Veluwe tussen natuur, recreatie & toerisme en erfgoed te koesteren en aan de andere kant de beleving te verbeteren voor het realiseren van de ambities voor toerisme en recreatie. Voor een meer concrete invulling van deze ambitie heeft Studio Savelberg het rapport “Next Economy” voor “Geef vertrouwen aan de regio ontwikkeld ter inspiratie30. de boer, dan boeren we

vooruit”. In “een regiodeal Veluwe in balans” (2025) zijn onderstaande doelen meegenomen: • We bieden nieuwe perspectieven voor de Gouden Randen van de Veluwe met recreatie, multifunctionele landbouw, erfgoed en zorg. Deze perspectieven ondersteunen de verstedelijkingsopgave en de opgaven voor het landelijk gebied. Op die manier ontlasten en beschermen we de kwetsbare natuur in het centrale Veluwemassief en voegen we kwaliteit toe aan het platteland; • We investeren sterker in de kwaliteit en duurzaamheid van recreatieve voorzieningen en mobiliteit naar en op de Veluwe. Daarmee dragen we bij aan de biodiversiteit, de klimaatopgave, circulariteit, de energietransitie én aan een toekomstbestendige vrijetijdseconomie. Van daaruit gaan we inzetten op nieuwe vormen van verblijfsrecreatie die bijdragen aan een nieuw perspectief en een nieuw verdienmodel op gebiedsniveau. Dus niet het simpelweg toevoegen van een groot vakantiepark of kamperen bij de boer, maar bijvoorbeeld in de vorm van meerdere verspreide huisjes (biobased, off-grid) in een groot gebied, geëxploiteerd door een coöperatie, die ervoor zorgt dat de resultaten ten goede komen aan de boeren/eigenaren. Hierdoor blijft de winst binnen het gebied behouden.

Hoe ver zijn we regionaal? In september 2022 is via de Regiodeal Foodvalley aan de inwonerspanels van Barneveld, Ede, Rhenen, Scherpenzeel en Veenendaal een vragenlijst voorgelegd 31. Hieruit blijkt dat wat betreft arbeid en inkomen inwoners gemiddeld hoger scoren en daarmee meer brede welvaart ervaren, dan gemiddeld in de rest van Nederland. Voor werk ging dit over de vraag “in hoeverre ze verzekerd zijn van een baan of werk” voor inkomen over “of men voldoende inkomen heeft”. Dit is afgezet tegenover cijfers als gemiddeld persoonlijk inkomen, inkomensongelijkheid en percentage werkloosheidsuitkeringen. Beide thema’s worden in de regio beter ervaren dan deze feitelijk zijn.

30 Savelberg – Next Economy 2023 31 Factsheet Brede Welvaart in de Regio Foodvalley, UU, CHE.

49

5.4.2.

Sterke regionale samenwerkingen

We versterken lokale gemeenschappen en creëren wederkerigheid in samenwerken. Daarnaast geven we ruimte aan diversiteit, creativiteit en nieuwe ondernemingen. De overheden passen hun beleid hierop aan, en leggen de lat even hoog voor zichzelf als voor andere stakeholders in het gebied. Dit subdoel gaat daarmee over de kwaliteit van (sociale) verbanden in de samenleving. Het vertrouwen van (groepen) inwoners in elkaar en in instanties. De belangrijkste brede welvaart thema’s die hier onder vallen zijn (gezondheid valt onder het subdoel “gezonde leefomgeving): - Samenleving: Een samenleving waaraan iedereen kan deelnemen en waarin mensen kunnen vertrouwen op elkaar is belangrijk voor goede welvaartsuitkomsten. Effect is bijvoorbeeld gemeenschapszin. - Veiligheid: Ervaren veiligheid in de Nederlandse samenleving, en wordt beoordeeld via de mate waarin criminele activiteiten voorkomen. Veiligheid heeft een sterke koppeling met sociale cohesie. Effect is bijvoorbeeld de mate van criminele activiteiten (bijvoorbeeld via leegstand). - Subjectief welzijn, In termen van geluk en tevredenheid met het leven, is gerelateerd aan verschillende factoren die betrekking hebben op de kwaliteit van leven. Effecten zijn bijvoorbeeld ervaren regie over het eigen leven (verplicht karakter van maatregel) en tevredenheid met het leven (zinvolle tijdsbesteding na invoering maatregel).

Doelen vanuit Rijk en provincies: • Vertrouwen in instituties en in anderen32 • Meer samenwerking tussen Rijk en regio: samen werken aan meervoudig ruimtegebruik in een gebiedsgerichte benadering 33 • Bottom-up initiatieven worden benut in de uitwerking van gebiedsprogramma’s 34 Regionale ambitie: Sterke samenwerking vereist gelijkwaardigheid, onderling vertrouwen en gedeelde historie. Alle belanghebbenden in de regio werken in vertrouwen samen, met respect voor ieders autonomie en expertise. We benutten de kracht van onze gemeenschap en de onderlinge verbondenheid. We geven ruimte aan bottom-up initiatieven en proeftuinen, waarbij overheden kaders stellen die ruimte bieden voor creatieve oplossingen. Korte ketens waarbij rechtstreeks inkopen wordt gedaan bij de boer past bijvoorbeeld in het beeld van vertrouwen in elkaar. Het welzijn voor de boer verbetert door duurzaam zicht op afzet. Diverse overheidslagen stellen zich op als één overheid en alle gebiedspartijen zetten zich in om een betrouwbare samenwerkingspartner te zijn. Hiermee werken we toe naar doelsturing. We realiseren ons dat de veranderingen die van ondernemers gevraagd wordt groot zijn. De overheid sluit hierbij aan door zelf ambitieus te werken aan een stevige sociaaleconomische basis voor de regio.

Dit doen we bijvoorbeeld door vanuit ‘Practise what you preach’ te werken aan flexibiliteit in regelgeving, verkorten van doorlooptijden en financiële inzet.

32 Brede_welvaart_in_de_Foodvalley_Brochure.pdf 33 Regio Deals | PBL Planbureau voor de Leefomgeving 34 Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied (overheid.nl)

50

Hoe ver zijn we regionaal? Kijkend naar de uitkomsten van de Regiodeal Factsheet Brede Welvaart zijn de gekozen thema’s iets anders. Echter voor Subjectief welzijn en Veiligheid is ook hier de ervaren brede welvaart hoger dan landelijk en is ook de ervaren waarde positiever dan de feitelijke waarde. Feitelijk is er voor deze twee thema’s gekeken naar gemelde incidenten, percentage van bewoners die zich onveilig voelt of men aangeeft rond te komen en controle over hun leven te hebben. Het thema Samenleving komt het meest overeen met het thema “Maatschappelijke betrokkenheid” en “Sociale contacten”van de Regiodeal Factsheet. Maatschappelijke betrokkenheid is van de hier vermelde thema’s het enige thema waar de 5 regiogemeenten slechter scoren dan het landelijk gemiddelde (met de vraag “in hoeverre heeft u invloed op uw leefomgeving”). De sociale contacten worden wel hoog gewaardeerd.

51

6.ONZE WAARDEN - BIJ H3 Wat staat er in deel A en wat staat hier In hoofdstuk 3 is een toekomstbeeld van de regio te vinden. In hoofdstuk 1 beschrijven we daar hoe we ons in afgelopen decennia hebben ontwikkeld en op welke wijze we bezig zijn met doorontwikkelingen in het landelijk gebied. In dit hoofdstuk van deze verdieping leest u de meer over de waarden van ons gebied; de kijk op onze wereld en wie we daarin samen zijn. Dit is de basis van de huidige regio, maar ook het toekomstbeeld. We vinden het belangrijk dit op deze manier voor het voetlicht te brengen, omdat keuzen voor het landelijk gebied, hiernaar terug te voeren zijn. Het zijn de zachtere waarden, die in de onderstroom van gesprekken een belangrijke rol spelen. Waarom doen we dit? Een perspectief voor het landelijk gebied begint bij gedeelde waarden: wie zijn we samen, waar staan we voor, wat vinden we belangrijk en hoe willen we met elkaar en met onze omgeving omgaan? Dit deel beschrijft drie waarden die het fundament vormen van ons regionaal perspectief landelijk gebied. Dit willen we opschrijven, omdat onderbouwing van keuzen vaak hiernaar terug te leiden is. We kunnen zeggen dat iedereen, inwoners, agrariërs, ondernemers en politici een gezonde wereld wil doorgeven aan de volgende generaties en tegelijkertijd in het hier en nu goed zorgdragen voor onze naasten met waardering voor het verleden.

Iedereen doet dit op zijn en haar eigen manier. Onze wens is om meer aandacht te hebben voor het delen van waarden, die ons verbinden, waar we groot mee zijn geworden en die we willen doorgeven aan volgende generaties. Hierin schuilt namelijk gedeeld eigenaarschap van de opgaven van nu en de plek waar we leven. In de regio willen we hoopvol vooruitzien, waarin brede welvaart leidend is. Brede welvaart ‘hier en nu’ gaat over de kwaliteit van ons leven en de levende omgeving. Dit gaat over het ervaren van welzijn, gezondheid, eigen keuzen kunnen maken, arbeid en vrije tijd, wonen, samenleven, veiligheid en milieukwaliteit. Brede welvaart ‘later’ gaat over de sociale, economische, menselijke en natuurlijke hulpbronnen die volgende generaties nodig hebben om tenminste hetzelfde niveau van brede welvaart te kunnen bereiken als de huidige generatie. Dat vraagt andere ontwikkelingen. Want door de huidige manier van leven staat de verbinding met en daarmee nuttig maken van onze omgeving, tussen mensen onderling en met de levende omgeving onder druk. Bij het ontwikkelen van dit perspectief is de vraag om met elkaar vast te stellen wat ons gezamenlijk belang is, hoe ons dit in beweging brengt en waar we deel van willen uitmaken.

Vanuit dit veranderend perspectief kunnen we verantwoordelijkheid nemen voor onze leefomgeving, ieder op zijn eigen manier, binnen de met elkaar vastgestelde kaders.

52

Waarde 1: Verantwoordelijkheid nemen en in Vertrouwen ruimte geven Mensen hebben ruimte nodig om te leven en zich te ontwikkelen. Zij maken eigen keuzes en richten het leven en werk in op een manier die bij hen past. Fysieke ruimte is echter schaars in onze regio Foodvalley en scherp afgebakend in Nederland. Hoe kunnen we ruimte geven om eigen keuzes te blijven maken in hoe we ondernemen, ondersteund door systemen en instituties, die onze verantwoordelijkheid stimuleert en elkaar in vertrouwen ruimte biedt? We respecteren elkaars autonomie, zonder gedeelde belangen uit het oog te verliezen. Dit is een belangrijk evenwicht. We maken gebruik van de kracht van onze gemeenschappen en onderlinge verbondenheid. Daarbij willen we ruimte geven om te experimenteren en om van fouten te leren. Daarin mogen keuzes met lef worden gemaakt en vernieuwingen doorgevoerd in overheidsorganisaties, bedrijven en andere maatschappelijke organisaties, gericht op een toekomstbestendige, leefbare omgeving, waarin welvaart en welzijn stimuleren voorop staat. Dat wat lokaal geworteld is vraagt om lokale oplossingen. Overheden stellen kaders die ruimte houden voor creatieve oplossingen. Ze werken met goed vertrouwen en goede intenties mee aan het in gang zetten van goede ontwikkelingen. Dat vraagt om onderling vertrouwen en leren van elkaar.

Het vraagt ook om lef en moed, en om begrip en respect voor elkaars standpunten. We scheppen met elkaar de ruimte voor de mens, het landschap, de ondernemer. Tot slot willen we benadrukken dat het landschap ook ruimte nodig heeft om in perspectief te ontwikkelen. Daarbij zijn gezamenlijke keuzes nodig om de ontwikkeling van het landschap te borgen en initiatieven voor verbetering ruimte te geven en belonen.

Waarde 2: Zorgdragen voor onze omgeving De inwoners van de Regio Foodvalley staan niet los van hun natuurlijk omgeving en het landschap, maar zijn er onderdeel van. Zonder natuur is er geen leven mogelijk. Daarbij zorgt een gezonde natuur, de lokale gemeenschap en een vitaal landschap voor de inwoners voor gezond voedsel, voor energie, rust en ontspanning. Als we weten hoe we ons verhouden tot onze omgeving, dan weten we wat ons te doen staat: we gaan uit van onze relatie met de natuurlijke omgeving, en de relaties binnen natuurlijke systemen. Dat kunnen we op verschillende manieren doen. Dat kan door minder in functies en begrenzingen te denken, en te kijken vanuit onderlinge relaties en verbanden die niet stil staan maar altijd in ontwikkeling zijn. Om de veerkracht van de natuurlijke omgeving te herstellen en in balans te houden is meer evenwicht nodig. Hiervoor is het nodig om de natuurlijke processen te versterken, in een variëteit aan landbouw (gangbaar, biologisch, natuurinclusief, multifunctioneel et cetera) en in de identiteit van het karakter van de dorpen en stedelijke profilering. Zo kunnen we bijdragen aan de omgeving voor onze toekomstige generaties.

53

Waarde 3: Oplossingen bouwen met respect voor verleden en heden De vraagstukken van deze tijd vragen om een brede blik en lange adem. Maatregelen die de korte termijn overstijgen, en oplossingen die recht doen aan verleden én toekomst. We bouwen voort op wat er in eeuwen is ontwikkeld. En dat wat we gestart zijn en ten goede komt aan de gewenste ontwikkelingen, zetten we door. We zorgen dat we in verbinding blijven met ons verleden, door elkaars blik op de geschiedenis te delen, daarvan te leren en te respecteren. We durven ver vooruit te kijken, 2040 en waar nodig en behulpzaam daar voorbij. We hebben oog voor effecten op lange termijn en laten deze zwaar meewegen in de keuzes die we maken. Want we willen dat de generaties na ons hier ook gezond en plezierig kunnen leven. Zo gaan we met respect voor ons verleden de uitdagingen van deze tijd aan met openheid en nieuwsgierigheid naar de toekomst.

54

7.DOELEN RUIMTELIJK IN BEELD – BIJ H3 Isometriën - conceptuele 3D weergaven van het landschap De doelen worden komende tijd en in samenwerking met gebiedspartijen en overheden ruimtelijk gemaakt. De plek staat daarin centraal, met haar eigen historie, fysieke kenmerken, huidig gebruik en ontwikkelmogelijkheden. Kennis over de landschappen zit zowel bij de overheden als de huidige gebruikers. In dit hoofdstuk, dat hoort bij hoofdstuk 3 (deel A), wordt een eerste verkenning getoond hoe landschappen er in de toekomst uit kunnen komen te zijn. In de isometriën zijn de doelen gerangschikt naar type landschappen en type gebruik. Deze ordening is niet automatisch in vlekken op de kaart te zetten. Enerzijds omdat er meerdere typen gebruik in een gebied kunnen zitten, maar ook omdat we in dit document ‘enkel’ de doelen voor het landelijk gebied noemen. In gebiedsprocessen wordt er gewerkt aan plannen voor systeemherstel op verschillende schaalniveaus en verschillende tijdspaden en worden doelen voor energie en gebiedsontwikkeling mee afgewogen. De isometriën, die hier worden getoond, zijn hiervoor een middel om het onderzoek en gesprek te voeren. Hierbij moet de relatie tussen praktijk en beleid goed worden onderzocht. Het verzachten van grenzen tussen ruimtelijk of beleidsmatig aangewezen gebieden helpt in het bedenken van oplossingen.

55

Figuur 21: Landgoederenzone en N2000 landschap

• •

In de landgoederen(zone) vragen de doelen om versterking van de combinatie van natuurinclusieve voedselproductie, natuur(beheer) en recreatief medegebruik. In N2000 gebieden vragen de doelen om een betere balans (minder druk) tussen recreatie en natuurbeheer en ontwikkeling.

56

Figuur 22: Beken landschap en Landbouwgebieden

• •

Rondom de beken vragen de doelen om reductie van uitspoeling en vergroten van de biodiversiteit in en rond het water. Ook vraagt dit deelgebied meer ruimte voor waterberging en het vertraagd laten infiltreren van neerslag. In (grondgebonden) landbouwgebieden vragen de doelen om natuurvriendelijk bodembeheer, versterking en herstel van landschap, biodiversiteit en watersysteem en vermindering van verliezen (stoffenbalans).

57

Figuur 23: Gebouwgebonden landbouw en stedelijk gebied

•

•

In gebieden met veel gebouwgebonden landbouw vragen de doelen om emissiereductie, verduurzaming, aandacht voor dierenwelzijn met ruimte voor ondernemerschap. Door inzet van technische en managementmaatregelen in stallen komen bedrijven binnen de grenzen van de milieugebruiksruimte (duurzaam intensiveren) en blijft er ruimte voor schaalvergroting. In de dorpen en stedelijk gebied vragen de doelen om vasthouden en infiltreren van water, herstel biodiversiteit, vermindering drinkwatergebruik en bijdragen aan de (nutriënten)kringloop. Ook het beschikbaar maken van lokaal geproduceerd voedsel draagt bij aan de doelen; verdienen en waarderen van lokaal voedsel en in balans brengen van het natuurlijk systeem

58

Figuur 24: Landschap aansluiten aan stedelijk gebied en Landschap aansluitend aan N2000 gebieden

• •

Rondom dorpen en steden vragen de doelen om het verbeteren van de leefomgeving voor mens, flora en fauna door het terugdringen van emissies (schone lucht) en versterking en herstel van landschap en biodiversiteit, verbinding tussen stad en land en piek-waterberging. Rondom N2000 gebieden vragen de doelen om extra ruimte voor natuurherstel. Het verzachten van harde grenzen tussen bijvoorbeeld natuur en voedselproductie en reductie van emissies.

59

Figuur 25: Polderlandschap en (gebiedsproces) Binnenveld

•

•

In de Nijkerkse Polder/Arkemheen vragen de doelen om herstel van biodiversiteit (weidevogels) en vergroten van recreatief medegebruik (al dan niet rondom/buiten het N2000 gebied). De doelen op het gebied van natuurherstel vragen hier om de doorontwikkeling van natuurinclusieve voedselproductie en verbreding van de landbouw via andere verdienmodellen. In het Binnenveld vragen de doelen om het verzachten van grenzen en het maken van keuzes op het gebied van leefbaarheid, voedselproductie, recreatie, verstedelijking en natuurontwikkeling.

60

8.LANGE TERMIJN STUDIES – BIJ H3 Om een systeemverandering op lange termijn te kunnen ontwikkelen, hebben we nu lange termijn visies nodig. Daarbij hebben we onze waarden opnieuw tegen het licht te houden; rechtvaardigheid, eerlijke prijs, verdelen van de lasten.

“By changing our food environment, healthy and sustainable food has been made appealing, normal and easy.” – WUR: re-rooting the Dutch Foodsystem.” Wereldwijd moeten we toe naar een landbouw- en voedselsysteem dat rechtvaardig is en opereert binnen de planetaire grenzen. Het hebben van een langetermijnvisie is daarbij essentieel, mede door de groeiende wereldbevolking die duurzaam gevoed moet worden. Wij kunnen hieraan bijdragen dankzij goed ondernemerschap, gunstige natuurlijke omstandigheden en logistieke voordelen. Het bestaande landbouwsysteem in Nederland stuit echter op beperkingen, bijvoorbeeld op het gebied van economie, landbouwkunde, ecologie, en maatschappij. Niet alleen in Regio Foodvalley, maar in heel Nederland, is een sterke behoefte aan een langetermijnperspectief. Hieronder vind je daarom korte samenvattingen van een aantal studies uit de regio die hier onderzoek naar hebben gedaan, en waaruit we inspiratie willen halen voor toekomstige besluitvorming in onze regio. Het gaat om de rapporten: Re-rooting the Dutch food system – from more to better (de Boer, 2020 – WUR rapport) WUR-perspectieven op landbouw, voedsel en natuur (Bos et al., 2023 – WUR rapport) Een natuurlijkere toekomst voor Nederland in 2120 (Baptist et al., 2019 – WUR rapport) Next Economy & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley (Savelberg, 2023) (Een watergestuurde regio.

Vallei en Veluwe in 2120: NB: Deze visie is 4 december opgeleverd en wordt in een volgende versie geïntegreerd, de kaart is al wel vast weergegeven.) Re-rooting the Dutch Foodsystem35 Dit artikel gaat over de visie van het herstructureren van het Nederlandse voedselsysteem, waarbij de focus verschuift van kwantiteit naar kwaliteit. Het benadrukt de noodzaak om duurzamere, gezondere en veerkrachtigere voedselsystemen te ontwikkelen. Hierbij worden verschillende aspecten besproken, zoals de rol van de landbouwsector, de noodzaak van een circulaire economie, de goede relatie tussen steden en het platteland, duurzaam waterbeheer, het belang van gezonde voeding en het betrekken van een grote verscheidenheid aan belanghebbenden bij deze transitie. Het doel is om een voedselsysteem te creëren dat niet alleen voldoende voedsel produceert, maar ook rekening houdt met milieueffecten, dierenwelzijn, volksgezondheid en sociale rechtvaardigheid. Het artikel benadrukt dat deze veranderingen niet alleen van boeren en producenten afhangen, maar ook betrokkenheid vereisen van consumenten, overheden,

Een regeneratief en gezond voedselsysteem in 2120 In het nieuwe systeem wordt gezond voedsel voor iedereen geproduceerd, met respect voor onze planeet en alle mensen en dieren die er leven. Plantaardig en gezond voedsel is aantrekkelijk, makkelijk toegankelijk en een fors groter aandeel van het menu. Economische welvaart wordt gemeten aan de hand van het Bruto Maatschappelijk Product.

35 Re-rooting the Dutch food system – from more to better - WUR

61

onderzoekers en andere belanghebbenden. Een fundamentele verandering in het voedselsysteem is nodig om de uitdagingen van klimaatverandering, milieu-impact en gezondheidsproblemen aan te pakken. Er is daarom een noodzaak van een duurzame en kwalitatieve verandering van het Nederlandse voedselsysteem, waarbij verschillende aspecten van landbouw, stedelijke gebieden, waterbeheer, kustgebieden, mariene ecosystemen en de rol van consumenten worden belicht. Voor meer informatie, zie afbeelding 26 en het volledige artikel.

Figuur 26: de visie van het herstructureren van het Nederlandse voedselsysteem, waarbij de focus verschuift van kwantiteit naar kwaliteit

62

WUR-perspectieven op landbouw, voedsel en natuur36 Een team onderzoekers van de WUR heeft zes dilemma's geïdentificeerd op basis van diverse studies, die bepalend zijn voor de toekomst van landbouw, voedsel en natuur in Nederland. Het doel is om bij te dragen aan het maatschappelijke debat en dit in een breder perspectief te plaatsen. Vanuit een breder perspectief en op de langere termijn zijn zes dilemma's naar voren gekomen die volgens de onderzoekers onderwerp van het maatschappelijke en politieke debat zouden moeten zijn, namelijk: 1. Wat wordt de Nederlandse bijdrage aan de wereldvoedselvoorziening? 2. Wat is de functie van de dierhouderij in Nederland? 3. Wat is de morele positie van dieren in onze voedselvoorziening, en welke rechten kennen we dieren toe? 4. Hoeveel van de toekomstige klimaat- en natuurdoelen willen we binnen Nederland halen? 5. Moeten landbouw en natuur gescheiden of verweven worden? 6. Hoe sturen we op consumentengedrag? Deze dilemma's zijn onderling verbonden en keuzes op het ene gebied kunnen invloed hebben op andere dilemma's. Nederland heeft al internationale afspraken gemaakt over biodiversiteit en klimaat, maar binnen die kaders moet de regering keuzes maken over de ontwikkeling van de Nederlandse landbouw. Op basis van de analyse van de onderzoekers worden enkele ontwikkelingen verwacht: 1.

Nederland kan een grote bijdrage leveren aan de wereldvoedselvoorziening door te focussen op uitgangsmaterialen, technologie en kennis, in plaats van alleen productievolumes. 2. De dierhouderij moet zich meer richten op het benutten van niet-humaan consumeerbare grondstoffen en reststromen, om minder afhankelijk te zijn van de import van veevoer. 3. Er is behoefte aan actieve sturing op het consumptiepatroon naar een plantaardiger, gezonder en minder vervuilend dieet. 4. Herstel van de bestaande natuur in Nederland is zowel internationaal verplicht als in het belang van Nederland en de landbouw. 5. Er moet een keuze gemaakt worden over de verhouding tussen landbouw en natuur, waarbij zowel scheiding als verweving van grondgebonden functies mogelijkheden zijn. Zie afbeelding 27 voor de verbinding tussen de verschillende dilemma’s.

36 WUR-perspectieven op landbouw, voedsel en natuur — Research@WUR

63

Figuur 27: Verbinding tussen de verschillende dilemma's (WUR)

64

Een natuurlijkere toekomst voor Nederland in 2120 37 Wageningen University & Research heeft een toekomstvisie uitgewerkt voor Nederland in 2120. Hoe kan Nederland er over een eeuw uitzien, hoe groeit en bloeit ons land dan? Op welke ontwikkelingen kunnen we de komende tien decennia inspelen om extreme situaties en groeiende onzekerheden te vermijden of te weerstaan? Welke opgaven liggen er, welke transities moeten we daarvoor doormaken en welke oplossingen zijn er? Deze toekomstvisie voor het Nederland van 2120 werkt kansen uit voor de economie, biodiversiteit en leefbaarheid van ons land. Het is een nieuw verhaal voor Nederland met een hoofdrol voor de natuur en natuurlijke processen. Het ontvouwt zich rondom de thema’s waterbeheer, energie, landbouw, circulaire economie, verstedelijking en biodiversiteit. Door de ontwikkelingen op deze gebieden integraal te benaderen en te analyseren, kunnen we toewerken naar groene, natuurinclusieve oplossingen. Nederland staat voor grote veranderopgaven. Door klimaatverandering gaat de ruimtelijke inrichting in ons land steeds meer knellen. We worden geconfronteerd met wateroverlast door extreme regenbuien, droogte en warmtestress door hittegolven, en een daling van veenbodems.

De zeespiegelstijging vergroot het risico op overstromingen en opwellend water en leidt tot toenemende verzilting van het Figuur 28: Als we onze toekomstvisie volgens deze principes uitwerken, hoe ziet Nederland er in kustgebied. De infrastructuur die ons land hiertegen beschermt vereist dringende 2120 dan uit? Een scenarioschets. aanpassingen. Tegelijkertijd moet er meer ruimte komen voor alternatieve energiewinning en is de noodzaak voor duurzame huisvesting groot. Herstel van de biodiversiteit in Nederland vergt een drastische ingreep in de intensieve landbouw, een nieuw perspectief op verstedelijking en ruimtelijke inrichting, en een slimmer, efficiënter en duurzamer gebruik van water. De veranderopgaven in Nederland moeten slim gecombineerd worden. De keuzes die worden gemaakt voor het toekomstbeeld voor 2120 zijn daarom gebaseerd op vijf principes die elkaar versterken, namelijk: 1. Het natuurlijk systeem aan de basis 2. Het optimaal benutten van water 3. Een natuurinclusieve samenleving 4. Een circulaire economie 5. Een meebewegende (adaptieve) ruimtelijke inrichting

37 Nederland in 2120 - WUR

65

Next Economy & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley (StudioSavelberg) De ideeën en inzichten over toekomstig krachtige ecosystemen in dit rapport kunnen perspectief bieden aan het (agrarisch) ondernemerschap in het landelijk gebied, gunstige voorwaarden creëren voor duurzame landbouwpraktijken, en innovatie in de agrarische sector. Een ecosysteem op economisch gebied beschrijft de context waarin veel verschillende organisaties met elkaar samenwerken en concurreren. Het kan daarmee bijdragen aan behoud en ontwikkeling van (nieuwe) werkgelegenheid en toegevoegde waarde van een toekomstbestendig Agrocomplex. Bij het opstellen van het rapport over de Next Economy is voor zover mogelijk op dit abstractieniveau nadrukkelijk uitgegaan van het bevorderen van een duurzame en vitale landelijke omgeving, waarbij rekening wordt gehouden met de belangen van landbouw, natuur, landschap, recreatie en leefbaarheid. Next Economy en toekomstvisie Het begrip "Next Economy" is een veelomvattend concept dat niet scherp is afgebakend en geen heldere of eenduidige definitie kent. Over het algemeen zijn de geïnterviewden het erover eens dat er ten minste zes belangrijke thema's zijn die onder dit begrip vallen, namelijk: digitalisering, dataficering en AI, robotisering, circulariteit, energie(transitie), en milieu en klimaat.

De centrale vraag is hoe de Next Economy de economie van de regio Food Valley zal beïnvloeden en wat dit betekent voor de toekomstige ruimtebehoefte van bedrijven en kennisinstellingen. Dit kwalitatieve onderzoek beoogt een eerste inzicht te bieden in de antwoorden op deze vraag en dient als aanzet tot en agenda voor verder sectoraal onderzoek. Belangrijke vragen die opkomen zijn: Welke ecosystemen bieden kansen? Waar ontstaat ruimte? Deze vragen zijn van cruciaal belang voor ruimtelijk beleid en economie met een vooruitblik van 10 tot 20 jaar. Gezien de langere doorlooptijden van ruimtelijke ordening en projectontwikkeling is het noodzakelijk om nu al na te denken over deze kwesties. Langzaam wordt duidelijk hoeveel agrarische bedrijven in de Regio Foodvalley mogelijk zullen verplaatsen, transformeren naar een milieuvriendelijker productiemodel, of stoppen. Er bestaat een kans om - ook vanuit een economisch perspectief - constructieve gesprekken te voeren met kleine clusters van boeren wiens percelen aan elkaar grenzen. Door ideeën aan te dragen vanuit de overheid maar het initiatief en de regie bij de grondeigenaren te leggen, kan de huidige sfeer van onzekerheid en wantrouwen mogelijk veranderen in iets constructiefs. Inspireren en verbinden is daarbij essentieel.

Sterke sectoren in Regio Foodvalley Naast de dominant aanwezige agrifood sector zijn er in de regio nog vier andere sectoren die zich krachtig en veelbelovend manifesteren in het kader van Next Economy-aspecten en groei. Deze sectoren zijn de tech- en metaalsector, de bouw- en infrastructuursector, de ICT-sector, en de zorgsector. Deze vijf sectoren worden aangevuld met de sectoren toerisme en logistiek. Alle genoemde sectoren vertonen autonome economische groei en hebben het potentieel om duurzaam bij te dragen aan banengroei en brede welvaart in de komende decennia. Vanwege de beperkte ruimte is het echter noodzakelijk om prioriteiten te stellen. Figuur 29: sectoren

66

Zoals eerder beschreven, zouden met name kansrijke ecosystemen die op een duurzame en langdurige wijze kunnen bijdragen aan de economie en brede welvaart gestimuleerd moeten worden. Met name de cross-overs in de grensvlakken tussen Tech/Metaal, Bouw/Infra, ICT/Digi, Zorg& Welzijn en de Agri-Food Sector zijn dan interessant. Het lijkt logisch om de focus te leggen op de ontwikkeling van ecosystemen op het grensvlak van deze vier sterke sectoren met de agri-food sector. De Economic Board merkt hierbij op dat de (primaire) agri-food sector voldoende kritische massa moet behouden in de komende decennia. Ruimtelijke kansen en zoekgebieden ecosystemen In afwachting van vervolgonderzoek, zijn al eerste zoekgebieden in kaart gebracht voor de ecosystemen waarvan duidelijk lijkt te zijn dat ze kansrijk zijn of gaan worden. In de regio rond Nijkerk wordt bijvoorbeeld het Smart Food Production Cluster in kaart gebracht, bestaande uit 19 bedrijven verenigd in de Food Academy Nijkerk (FAN) met duidelijke ambities. In de omgeving van Barneveld liggen mogelijkheden voor de ontwikkeling van een nieuw en belangrijk duurzaamheidscluster, gericht op onderzoek (testbeds) en productie van nieuwe eiwitten, hernieuwbare energie en circulaire landbouw.

Voor Ede en Veenendaal worden kansen verkend voor de groei van ecosystemen die zich bezighouden met Urban Food Production, waarbij ICT, digitalisering en AI van cruciaal belang zijn. Het Sciencepark kan niet alleen langs de kennisas (Wageningen-Ede WFC) uitbreiden, maar ook een westelijke tegenhanger krijgen tussen Rhenen en Veenendaal. Kansen voor doorontwikkeling toerisme Figuur 30: ruimtelijke kansen voor ecosystemen Er bestaat mogelijkheid tot diversificatie, met name in de vorm van water- en zakelijk toerisme, en kwaliteitsverbetering in de toerismesector. Het aantrekkelijker maken van de regio kan worden gerealiseerd door een nieuwe route te ontwikkelen langs, eveneens op te richten, XXL-kunstwerken in het groen. Deze ‘Land-Art kunstwerken’ hebben het potentieel om daadwerkelijk een verbindende rol te spelen tussen verschillende steden en dorpen in de regio, evenals tussen toekomstige parken binnen een innovatief landschap. Om de diversiteit in het toerisme, dat momenteel voornamelijk gericht is op natuurwandelingen met bijbehorende voorzieningen op vakantieparken, te vergroten, zouden enkele hoogwaardige en duurzame attracties kunnen worden toegevoegd. Hierbij dient rekening te worden gehouden met bereikbaarheid en de impact op de omgeving. Algemene bevindingen Afbeelding 31 geeft de conclusies en aanbevelingen uit het rapport weer.

67

Figuur 31: Aanbevelingen (Savelberg, 2023)

68

Een watergestuurde regio. Vallei en Veluwe in 2120 In navolging van de kaart van NL2120 heeft WUR een toekomstvisie uitgewerkt voor het werkgebied van Vallei en Veluwe. Wageningen University & Research (WUR) presenteerde in 2020 een toekomstvisie voor Nederland over honderd jaar, die diende als inspiratie voor het initiatief Vallei en Veluwe Klimaatbestendig. Dit project richt zich op de regio Vallei en Veluwe en onderzoekt hoe het gebied er rond 2120 uit zou kunnen zien als het bodem- en watersysteem centraal staat. De regio Vallei en Veluwe kenmerkt zich door hoogteverschillen en diversiteit in bodem en ondergrond. Er zijn vijf onderscheidende gebieden: Veluwe, Utrechtse Heuvelrug, Gelderse Vallei, Randmeerzone en IJsselvallei. Het (grond)watersysteem verbindt deze gebieden zowel ondergronds als bovengronds. Ingrepen in dit systeem in de omringende gebieden, hebben lokaal effect. Dit natuurlijk water- en bodemsysteem vormt de basis voor de visie. We stellen ons de vraag: wat is nodig om dit systeem in de toekomst goed te laten functioneren? Hoe zorgen we ervoor dat er voldoende grondwater van goede kwaliteit is? Welke plekken zijn geschikt voor natuur en grondgebonden landbouw? Etc. Met dat als uitgangspunt, kijken we naar belangrijke functies als wonen, werken en mobiliteit. Zij krijgen daarin een nieuwe of andere plek dan we de afgelopen 100 jaar hebben gekozen.

Het mooie is dat dan elke streek weer herkenbaar wordt, met zijn eigen specifieke kenmerken; het krijgt zijn identiteit terug. De volgende vergezichten spelen in de visie een doorslaggevende rol: 1. De stuwwallen herbergen een drinkwaterreserve van nationale betekenis 2. Beken, rivieren en meren krijgen de ruimte 3. Een veel groter en weidser natuurgebied 4. Landbouw draagt bij aan de circulaire grondstoffeneconomie 5. Steden breiden zich uit 6. Nederland heeft eigen Costa’s del Sol 7. Lokale, regionale, nationale en Europese bereikbaarheid op maat Voor de Gelderse Vallei wordt een toekomstbeeld geschetst waarin het gebied natter en gevarieerder is geworden door een natuurlijke waterhuishouding. Landbouw past zich aan het verhoogde waterpeil aan en levert producten en diensten aan nabijgelegen steden. Het landschap wordt onderhouden door grazers en biedt ruimte aan vezelgewassen, groenteteelt en natuurgebieden. Geluidloos, heel snel en bijna zwevend boven het maaiveld kom je in de trein of zelfsturende auto aan op je werk langs de Food-Alley. Op deze as van zuid naar noord in de Gelderse Vallei, werken duizenden mensen aan het bedenken, testen én toepassen van steeds nieuwe, betere en efficiëntere productie van voedsel. De visie stimuleert een discussie over langetermijnplanning en beoogt inspiratie te bieden voor omgevingsvisies en ruimtelijke plannen.

De gemeenschap wordt aangemoedigd om deel te nemen aan de dialoog en reacties achter te laten op www.klimaatvalleienveluwe.nl.

69

Figuur 32: Visie Vallei en Veluwe, 2120 (WUR)

70

71 Figuur 33: Uitvergrote legenda van figuur 32

9. UITVOERINGSSTRATEGIE - BIJ H4 Wat staat er in deel A en wat staat hier Er zijn diverse strategieën denkbaar om met de transitie van het landelijk gebied om te gaan. Hieronder benoemen we twee lijnen. Uiteindelijk zal de oplossing niet alleen op één van deze uitersten liggen, maar een combinatie daarvan zijn. Deze verdeling helpt om het overzicht te krijgen: • We kunnen als regio wachten op wat er vanuit de landelijke en provinciale politiek op ons afkomt en pas in beweging komen als het niet anders kan óf we kunnen proactief ons bod op tafel leggen en al aan de slag gaan om te laten zien hoe het regionaal kan worden aangepakt. • We kunnen vanuit gelijkheidsprincipes alle maatregelen zoveel mogelijk generiek over de regio inzetten óf we kunnen gebiedsgericht via gebiedsprocessen en maatwerk de transitie vormgeven. Hiermee ontstaan 3 mogelijke strategieën: proactief – maatwerk, proactief – generiek en reactief. Alle opties hebben hun voor- en nadelen ofwel kansen en risico’s. In paragraaf 4.1 wordt kort toelicht waarom we kiezen voor proactief gebiedsgericht aan de slag. Hieronder staat uitgebreider welke overwegingen hierbij zijn meegenomen en zijn de andere 2 strategieën toegelicht. Er zijn ook enkele algemene kansen en dilemma’s die in de uitvoeringsstrategie een plek moeten krijgen.

Algemene kansen • Innovaties en een plattelandseconomie van de toekomst: De regio kan een voorstrekkersrol pakken in het ontwikkelen van nieuwe businessmodellen, teelten, ketens, etc. Nabij natuurgebieden liggen kansen voor de landbouw van de toekomst. Met onze kennis- en expertisecentra, proeftuinen en meetnetwerk kunnen we technologische innovaties versneld testen en inzetten. • Publiek geld inzetten voor verminderen van toekomstige schade: In het huidige (economische) systeem wordt veel publiek geld besteed aan het in stand houden van de huidige situatie. Denk aan kosten bij het waterschap voor het oplossen van waterschade en overlast, of EU-landbouwsubsidies waar kleinere boeren minder van kunnen profiteren dan grotere boeren. Dit geld kunnen we ook inzetten om een nieuw systeem te faciliteren en toekomstige schade en kosten te voorkomen. Denk aan middelen voor langjarig natuurinclusieve maatregelen, regionale-voedselketens, een klimaatbestendig bodem- en watersysteem, etc. • Aantrekkelijke, klimaatbestendige leefomgeving: De inzet op herstel van balans in het natuurlijk systeem zal de regio fijner te maken om in te wonen, werken, talent aan te trekken/vast te houden en te leven. Het biedt kansen op een verdienmodel voor boeren en er ontstaan ook nieuwe kansen voor recreatie.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=29ccc0f2-40a1-45e2-a506-5ac4be5f9865