CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2024-048 Bijlage 2 - Rapport Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (deel B)

Raadsvergadering 27 juni 2024, gemeente NijkerkBij agendapunt: Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (2024-048)27.800 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

REGIONAAL PERSPECTIEF LANDELIJK GEBIED REGIO FOODVALLEY DEEL B - VERDIEPING

Te gebruiken als verdieping bij het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied – ‘Koers voor Uitvoering’ – Deel A 7 maart 2024

1

INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave .................................................................................................................................................................................................. 2 status van deze verdieping .............................................................................................................................................................................. 3 1.

Organisatie- en procesaanpak ................................................................................................................................................................. 4

2.

Samenhangende processen - bij H0 ....................................................................................................................................................... 6

3.

Huidige agrarische sector - bij H1 ........................................................................................................................................................... 9

4.

Gebieden en kaarten - bij H1-H3 ............................................................................................................................................................ 15

5.

Doelen Landelijk gebied - bij H2 ............................................................................................................................................................ 29

6.

Onze waarden - bij H3............................................................................................................................................................................. 52

7.

Doelen ruimtelijk in beeld – bij H3 ......................................................................................................................................................... 55

8.

Lange termijn studies – bij H3 ............................................................................................................................................................... 61

9.

Uitvoeringsstrategie - bij H4 .................................................................................................................................................................. 72

10. Ontwikkellijnen - bij H4 ........................................................................................................................................................................... 76 11. Opzet uitvoeringsprogramma - bij H4 ................................................................................................................................................... 84 12. Expertgesprekken - bij H4 ...................................................................................................................................................................... 90 13. Verklarende woordenlijst ..................................................................................................................................................................... 128 14. Geraadpleegde bronnen ....................................................................................................................................................................... 131 2

STATUS VAN DEZE VERDIEPING De Regio heeft gekozen voor een relatief beknopt hoofddocument (Deel A), zodat een leesbaar samenvattend geheel is ontstaan t.b.v. de duidelijkheid én voor de vaststelling door de gemeenteraden. Deel A bevat de centrale doelen, ambities, keuzes en acties die voor de vaststelling worden voorgelegd. Dat betekent ook dat dit Deel B, de Verdieping, niet als zodanig integraal wordt vastgesteld. Deze Verdieping is wél een noodzakelijk document voor een goed begrip van het RPLG, omdat het: 1) De uitgebreide onderbouwing geeft voor de ambities, keuzes en acties in Deel A; 2) Belangrijke (achtergrond)informatie en kaarten bevat die voor de uitwerking naar gemeentelijk beleid, de invulling van het uitvoeringsprogramma en voor de gebiedsprocessen belangrijk zijn; 3) Inzicht geeft in het proces van totstandkoming en de enorme hoeveel input uit gesprekken met stakeholders; 4) Meer toelichting geeft op de visie voor de langere termijn. De onder punt 3) genoemd input is onverkort weergegeven, zodat de breedte en diepgang van de input inzichtelijk is. Dat onderdeel beschrijft dus niet de mening of visie van de regiogemeenten. De onder punt 1) en 2) genoemde rol van de Verdieping geeft een belangrijke rol bij de uitwerking in de komende jaren.

Het helpt om Deel A goed te interpreteren en is daarmee de basis voor gesprekken over de invulling en uitwerking; zowel in vast te stellen beleid door gemeenten als bij concrete plannen, projecten en gebiedsprocessen. Deel B moet nadrukkelijk worden gelezen in samenhang met Deel A. Het is geen eigenstandig te lezen document, want de keuzes in Deel A zijn leidend voor hoe de informatie in Deel B gebruikt moet worden. Dat heeft betrekking op de keuzes zoals die uiteindelijk door de gemeenteraden worden vastgesteld.

3

1. ORGANISATIE- EN PROCESAANPAK Wat staat er in deel A en wat staat hier Het RPLG is met een brede vertegenwoordiging vanuit kennis en ervaring tot stand gekomen. Dit is noodzakelijk geweest om tot zowel deel A als deel B van het RPLG te komen. In deel A wordt dat niet toegelicht, omdat daarin de focus ligt op de resultaten van het doorlopen proces. In dit onderdeel van Deel B geven we wel een beknopte samenvatting van de organisatie- en procesaanpak en daarmee van de omvang en wijze waarop we kennis hebben ontsloten. Het beknopt weergeven doet niets af aan de enorme inzet en betrokkenheid van heel veel mensen, waarvoor wij bij deze onze dank en waardering uitspreken. Organisatie In ca 1,5 jaar is toegewerkt naar een document waarin de 9 gemeenten samen een richting kiezen, die past bij het landschap, de dorpen en steden en haar mensen. Het RPLG deel A wordt vastgesteld door de negen gemeenteraden, waarna het verwerkt wordt in het gemeentelijk beleid. Het vormt daarmee ook de basis voor gebiedsplannen die opgesteld worden in gebiedsprocessen in deelgebieden in Regio Foodvalley. Door middel van dialoogsessies, stakeholdersessies, expertgesprekken en bestuurlijke gesprekken is inbreng verzameld en betrokkenheid gestimuleerd. Het schrijven van het RPLG werd uitgevoerd in verschillende fasen, met een aantal keer een externe feedbackrondes om het document te valideren.

Het doel van het proces was om een gedragen en effectief beleidskaderend document te creëren dat inspeelt op de behoeften en uitdagingen van het landelijk gebied in Regio Foodvalley. De vele ervaring en expertise is verdeeld in een groep belanghebbenden en experts en een groep ontwikkelaars. De ontwikkelaars • Ontwikkelteam: een groep van ca. 10 ambtelijk experts van gemeenten en waterschap om de inhoud en scope van het RPLG mede te ontwikkelen. • Kernteam: groep van 10 mensen vanuit het Regiokantoor en een aantal gemeenten om de continue ontwikkeling vorm te geven en om relevante processen in regio, gemeenten, provincies en Rijk te verbinden aan het RPLG en vice versa. • Cockpit van 4 mensen, die leidinggeven aan de inhoudelijke ontwikkeling en de organisatorische -en proces aanpak. De belanghebbenden en experts: • Stuurgroep: De 9 wethouders met bestuurlijke verantwoordelijkheid voor proces, kwaliteit, draagvlak en scope van het RPLG. • Een begeleidingsteam met ca 25 medewerkers uit gemeentelijke, provinciale overheid en waterschap. Zij brengen praktijk en beleid mede in verbinding. • Experts en stakeholders: Ca 150 mensen, werkzaam bij maatschappelijke organisaties, als ondernemer of in onderwijs. Proces Hieronder wordt beknopt de procesaanpak vanaf de startnotitie van het RPLG Regio Foodvalley beschreven.

Het doel hiervan is duidelijkheid scheppen over hoe het RPLG is opgesteld. Hierbij is een selectie gemaakt van de vele overleggen en studies. Parallel aan onderstaande stappen heeft op regelmatige basis afstemming plaatsgevonden 4

met beide Provincies en het Rijk. En is er afstemming geweest met mensen die werken aan relevante processen zoals de Verstedelijkingsstrategie, de RES, de integrerende tafels op bovenregionaal niveau en meer actueel het VAB-beleid en de Piekbelastersaanpak. 2022 - Kwartaal 2: Dialoogsessie In juni 2022 vond een dialoogsessie plaats waarbij belanghebbenden, waaronder beleidsmedewerkers, agrariërs en anderen uit de regio, samenkwamen. Tijdens de dialoogsessie werden inzichten, behoeften en uitdagingen besproken die van invloed zijn op het landelijk gebied van Regio Foodvalley. 2022 - Kwartaal 3: Contourennotitie schrijven In het derde kwartaal van 2022 werd de contourennotitie van het RPLG geschreven, op basis van eerder opgehaalde input. Deze notitie vormde de basis voor de verdere ontwikkeling van het RPLG. Deze is vastgesteld. 2022 – Kwartaal 4: Stakeholdersessie In november 2022 vond een stakeholdersessie plaats waarbij verschillende stakeholders uit het gebied betrokken werden. Tijdens deze sessie werden perspectieven, ideeën en feedback verzameld om het RPLG verder te ontwikkelen en versterken. De eerste contouren van de structuur van het RPLG kwam in zicht. 2023 - Kwartaal 1: Groeidocument schrijven In het eerste kwartaal van 2023 werden de eerste delen van het groeidocument van het RPLG geschreven.

Dit document bevatte de inhoudelijke ontwikkellijnen waarop we verder voortbouwden. 2023 - Kwartaal 2: Input verzamelen In het tweede kwartaal van 2023 werd input opgehaald voor het schrijven van het meest inhoudelijke en richtinggevende deel. Expertgesprekken, een stakeholdersessie, een raadsgesprek en bestuurlijke gesprekken werden gehouden om specifieke kennis en perspectieven op te halen, dilemma’s in beeld te krijgen, keuzen te maken en de samenwerking te bevorderen. 2023 - Kwartaal 3 en 4: RPLG schrijven en externe feedbackronde In het derde kwartaal van 2023 werden de bestuurlijke gesprekken voortgezet om het RPLG verder af te stemmen op regionale behoeften en uitdagingen. Het RPLG werd geschreven in een nieuwe structuur, met input vanuit eerdere sessies en gesprekken. Er is een externe feedbackronde georganiseerd om het RPLG te toetsen aan inzichten en behoeften uit de regio. Deze is afgerond in de 2e week van januari 2024 2024 – Kwartaal 1 en 2: besluitvorming door bestuur en raden. Aan het einde van het eerste kwartaal gaat het RPLG (deel A) ter besluitvorming naar het algemeen bestuur van de Regio Foodvalley. Daarna gaat het naar de colleges, die het ter vaststelling aanbieden aan de gemeenteraden. Tevens wordt het RPLG vertaald naar een publieksversie voor inwoners, ondernemers en andere betrokkenen.

Ook zij zijn onmisbaar in het samen werken aan een gezond en ondernemend landelijk gebied. 5

2. SAMENHANGENDE PROCESSEN - BIJ H0 Wat staat er in het deel A en wat staat hier Het RPLG is ontwikkeld terwijl andere samenwerkende partijen ook relevante processen en producten ontwikkelen. Het RPLG-proces heeft daarmee ook bijgedragen aan ontwikkelingen in het landelijk gebied bij andere partijen en overheden. In deel A is een figuur opgenomen (fig. 3) waarin verschillende processen en producten zijn afgebeeld. Dit zijn de processen en producten waar het RPLG de grootste wederkerige relaties mee heeft. In onderstaande alinea worden deze en andere processen uitgelegd. Samenhangende processen binnen de regio In de Regio Foodvalley speelt de Strategische Agenda 2025 een centrale rol in het vormgeven van programma's en projecten. Deze agenda weerspiegelt de inzichten en ideeën van ondernemers, overheden en andere stakeholders die zich inzetten voor het mondiale voedselvraagstuk en brede welvaart. De strategische doelen omvatten onder meer het versterken van de positie op het gebied van agrifood, voeding en gezondheid, het bevorderen van een gezondere en circulaire agrarische sector, en het creëren van een gezonde en vitale leefomgeving waarin voeding een essentiële rol speelt. Deze agenda, die zowel socio-economisch als ecologisch geladen is, wordt ondersteund door verschillende samenhangende processen.

Deze processen omvatten onder andere het regioarrangement, de verstedelijkingsstrategie, de Regionale Energie Strategie (RES), de Regionale Ruimtelijke Verkenning (RRV), het Gebiedsprogramma en andere regionale samenwerkingen die nauw verbonden zijn met het RPLG. Samen werken ze aan de realisatie van de doelstellingen van de Strategische Agenda en dragen ze bij aan een duurzame en welvarende regio. De Strategische Agenda is ruimtelijk uitgewerkt in de Regionale Ruimtelijke Verkenning (RRV). In 2021 stelden de acht gemeenteraden deze vast. Dit document geeft aan dat veel functies in een hoge intensiteit naast elkaar bestaan, zoals landbouw, natuur, recreatie, bedrijvigheid, wonen en mobiliteit. Voor elk van deze functies neemt de ruimtebehoefte toe. Deze ontwikkeling willen we goed geleiden. Daarom legt de RRV een basis voor de opgave om die toekomstige ontwikkelingen integraal te geleiden naar een (eco)systeem waarin functies verweven zijn, elkaar versterken en in balans zijn met hun omgeving. Grote regionale trajecten, zoals de Regionale Energie Strategie (RES), hebben een aanzienlijke ruimtelijke impact en zijn beschreven in de RRV. Om de gezamenlijke opgaven, zoals de verstedelijkingsstrategie en de RES, verder in beeld te krijgen en integraal te benaderen is een gebiedsprogramma in voorbereiding.

Figuur 1: Relatie opgaves met gebiedsprogramma

6

Het Regioarrangement Foodvalley integreert de grote opgaven van landelijk gebied, verstedelijking en energie. Het omvat drie sturende principes, namelijk bodem- en watersturend, brede welvaart, en ruimtelijke kwaliteit. Het is onderdeel van de Regionale Ruimtelijke Verkenning, en het geeft een regionale invulling van het NOVEXontwikkelperspectief Arnhem-Nijmegen-Foodvalley. De regionale energiestrategie (RES) is een plan dat op regionaal niveau wordt ontwikkeld om de transitie naar duurzame energie te bevorderen. Het heeft tot doel een gezamenlijke visie en aanpak te creëren voor de productie van schone energie, het verminderen van de CO 2-uitstoot en het vergroten van de energie-efficiëntie binnen de regio Foodvalley. De RES integreert verschillende bronnen van hernieuwbare energie, zoals wind, zon en biomassa, en identificeert geschikte locaties voor energieprojecten. De RES Regio Foodvalley is één van de 30 energieregio’s in Nederland. Ook zijn er enkele andere regionale samenwerkingen die dicht tegen het RPLG aanzitten en elkaar versterken. Dit zijn onder andere de Regiodeal Foodvalley, het Landbouwnetwerk Regio Foodvalley, het Manifest Gezonde Leefomgeving Veehouderij en het Living Lab Regio Foodvalley Circulair.

Het Landbouwnetwerk Regio Foodvalley is een waardevolle ‘reflectieruimte’ waarin partners bespreken wat er nodig is om ontwikkelingen naar een toekomstbestendig voedselsysteem met voldoende bedrijfseconomisch perspectief in gang te zetten en te houden. Samenhangende processen in relatie tot de regio Het Rijk speelt een leidende rol bij het bepalen van de opgaven in het landelijk gebied via het Nationaal Programma Landelijk gebied (NPLG) en het programma ‘Nationale Omgevingsvisie Extra’ (NOVEX). In het NPLG zijn de nationale doelen voor natuur, water en klimaat, de keuzes voor water en bodem sturend en voor stikstof en de kaders voor de gebiedsprogramma’s beschreven. Provincies vertalen dit naar provinciaal beleid, zoals het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG) en het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) in respectievelijk Gelderland en Utrecht. Binnen het NOVEX-programma werken alle overheden samen aan een plan voor de inrichting van Nederland. Daarvoor moet duidelijk zijn wat de ruimtevragers zijn, wat er ruimtelijk moet worden ingepast. Het programma NOVEX brengt samenhang in de 22 nationale programma's, waarbij ook de Ruimtelijke Voorstellen van de provincies en de NOVEX-ontwikkelperspectieven worden geïntegreerd. In het NOVEX-gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley wordt samengewerkt aan een Ontwikkelperspectief.

Hierin worden de grote opgaven van landelijk gebied, verstedelijking en energie geïntegreerd, onder andere met de thema’s als natuur, klimaat, gezondheid en economie, tot een gezamenlijke (overheids)agenda. Voor de verstedelijking is hierin de Verstedelijkingsstrategie Arnhem-Nijmegen-Foodvalley leidend. Samenwerking met de twee provincies is cruciaal. Regionaal beleid moet aansluiten bij de doelstellingen van de provincies (VLGG en UPLG). De provincies zijn al geruime tijd partners in diverse regionale initiatieven, en deze samenwerking blijft essentieel voor het verwezenlijken van gezamenlijke ambities. Beide provincies hebben Ruimtelijke Voorstellen gemaakt, waarbij het Regioarrangement Foodvalley als input dient. In navolging van de gezamenlijke afspraken met andere Europese landen, heeft Nederland zich gecommitteerd aan het realiseren van diverse doelen, waaronder het beschermen en herstellen van de natuur. Deze doelstellingen omvatten onder andere het voldoen aan de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn, het verminderen van stikstofneerslag in Natura-2000 gebieden, het herstellen van biodiversiteit in bossen, en het verbeteren van de waterkwaliteit en -kwantiteit. Het functieveranderingsbeleid 7

en de regeling Landelijke Beëindigingsregeling Veehouderijlocaties met piekbelasting (LBV+ regeling) essentiële processen binnen de samenhangende aanpak om de doelen te realiseren. Deze processen zijn integraal onderdeel van de samenwerking met verschillende partijen, zoals het Rijk, provincies en de integrerende tafel. Deze gecoördineerde inspanningen dragen bij aan het behalen van duurzaamheidsdoelstellingen en versterken de samenhang tussen de regio en externe stakeholders. Om stikstofreductie structureel aan te pakken, heeft het Rijk besloten een aanpak voor ‘piekbelasters’ uit te rollen (LBV+-regeling). Die aanpak is van toepassing op honderden, voornamelijk agrarische, bedrijven in Regio Foodvalley en zal daardoor de komende jaren een enorme impact hebben op het gebied. Daarnaast heeft het functieveranderingsbeleid van de regio Foodvalley (VAB) als doel agrarische bedrijven de mogelijkheid te bieden hun bedrijfsvoering op een maatschappelijk en ruimtelijk verantwoorde manier te beëindigen of aan te passen. Dit beleid bevordert kwaliteitsverbeteringen in het buitengebied door de verplichte sloop van overtollige bebouwing en landschappelijke inpassing bij hergebruik of nieuwbouw voor nieuwe woonfuncties of niet-agrarische bedrijfsfuncties.

Gemeenten stemmen hun (gezamenlijke) functieveranderingsbeleid af, zodat dit ook bijdraagt aan de sturing op het doelbereik in gebiedsprocessen. Daarnaast streeft de Europese Unie naar minder afhankelijkheid van de import van eiwitrijke gewassen, wat heeft geresulteerd in de instelling van de Green Deal eiwitrijke gewassen. De Nationale Eiwitstrategie (NES) geeft hier invulling aan, met een focus op een eiwittransitie, waarbij de nadruk ligt op het vergroten van plantaardige eiwitten, nationale zelfvoorzieningsgraad, en het verminderen van dierlijke eiwitten. Diverse gemeenten werken op specifieke thema's samen met andere regio's, gemeenten, het Waterschap Vallei en Veluwe en het Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden. Voorbeelden hiervan zijn Nijkerk en Barneveld met de regio Amersfoort in de kernrandzones, Barneveld met de gemeenten Apeldoorn, Ermelo en Nunspeet in de agrarische enclave, en Ede en Wageningen met Renkum op het gebied van natuur en landschap. Onderdeel van het gebiedsprogramma (zie samenhangende processen binnen de regio) is het werken met een integrerende tafel: een manier om met de gemeenten, beide provincies en het Waterschap Vallei en Veluwe integraal samen te werken en (ruimtelijke) keuzes te maken op de schaal van Regio Foodvalley en Arnhem-Nijmegen. Deze tafel wordt ook benut voor het gesprek over het regioarrangement van de provincies.

Binnen de integrerende tafel wordt gesproken over o.a. de schuurpunten tussen het landelijk gebied, de verstedelijking, en de energietransitie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de uitkoopregeling vs. zonnepanelen.

8

3.HUIDIGE AGRARISCHE SECTOR - BIJ H1 Wat staat er in deel A en wat staat hier Gezien het belang van de agrarische sector in de regio zijn er diverse onderzoeken uitgevoerd om een beter beeld te krijgen van de huidige situatie van de sector. In deel A staat hier een korte samenvatting over in, met name in hoofdstuk 1. Hieronder vind je een uitgebreidere stand van zaken op basis van onderstaande bronnen. In de Strategische Agenda van de regio zijn ook aantallen genoemd wat betreft de agrarische sector. In 2024 wordt door de WUR verder gerekend aan deze aantallen (onderstaand en uit de strategische agenda), die resultaten zullen leidend zijn voor de volgende strategische agenda. Voor de alinea over verdienmodellen is een aanvullende analyse gedaan naar lopende initiatieven en goede voorbeelden in de regio. Uiteraard heeft de niet-agrarische bedrijvigheid en de recreatiesector ook een impact op alle opgaven, maar onderstaande onderzoeken focussen op de agrifoodsector. - Onderzoeksrapport AgriFoodmonitor Regio Foodvalley (CHE 2023) - Concept Aanzet Toekomstperspectief landbouw Regio Foodvalley (WUR 2023 – nog in ontwikkeling) Kenmerken en belang van de agrifoodsector Regio Foodvalley is trots op haar agrifood sector, waarin alle partijen in de keten samenwerken aan onze toonaangevende rol in de Nederlandse voedselproductie.

De landbouw bepaalt in belangrijke mate de kwaliteit van ons landelijk gebied. Boerenbedrijven hebben een rol in het behoud van de leefbaarheid van het buitengebied. Vooral de grondgebonden landbouw vervult de rol van gastheer en beheerder van het landschap en is zo medebepalend voor kwaliteit van ons landschap. Ruim 29.000 ha, 42% van het totale areaal (ca. 70.000 ha), is landbouwgrond (Gies, et al., 2020). Dit maakt het de grootste ruimtegebruiker in Regio Foodvalley, en een gezichtsbepalend onderdeel.

De regio is aan de slag - voorbeelden Kennis (en) export Via de samenwerking met regionale onderwijsinstellingen draagt het agrocomplex bij aan kennisontwikkeling over voedselproductie, gezondheid van mens en dier en onze leefomgeving. Die kennis is een belangrijk exportproduct van Nederland. De aanwezigheid van onze innovatieve agrifoodsector is van groot belang voor de bestaande kennisclusters waarin wetenschap en praktijk elkaar verrijken. In de huidige geopolitieke situatie wordt steeds duidelijker dat de agrifoodsector ook een grote rol speelt in het internationale voedselsysteem en dat zelfvoorzienendheid m.b.t. de voedselzekerheid belangrijk is. Kennis en innovaties van de Nederlandse agrifoodsector hebben geleid tot een relatief hoge kwaliteit en kwantiteit van voedselproductie, met relatief hoge standaarden voor dierenwelzijn en een relatief lage footprint. In de behoefte aan strategische autonomie speelt de export van onze producten en kennis een grote rol, maar ook het zoeken naar minder afhankelijkheid van ‘input’ van elders in de wereld.

•

• •

Grondgebonden agrarische bedrijven zetten samen met het waterschap steeds meer in op bodemgezondheid, water vasthouden, waterberging en verbeteren van de waterkwaliteit. Bijvoorbeeld via het realiseren van minder uitspoeling bij beken. Boeren, loonwerkers en erfbetreders uit de regio kunnen gratis bodemcursussen volgen. Binnen de Regiodeal Foodvalley wordt onderzoek naar bodemverbetering gedaan zoals bokashi, kruidenrijk grasland, mestverbetering en andere vanggewassen.

9

Economisch belang De agrifoodsector is van groot economisch belang voor de regio. In 2020 omvatte het agrocomplex van Regio Foodvalley een bruto toegevoegde waarde (TGW) van 1,69 miljard euro.1 Dit is 12,9% van de totale bruto TGW van de Regio. Landelijk is dit 7,2%. Binnen het agrocomplex was de toelevering en verwerking de grootste deelsector (40,1%). Ook de groothandel was een grote deelsector (36,1%). Hierna volgden de primaire productie (14,9%) en onderzoek en onderwijs (8,8%). Het aantal banen in het agrocomplex geeft hetzelfde beeld: 13,8% van het totaal aantal banen in 2021, waar dat in heel Gelderland en in Nederland respectievelijk 8,1% en 6,5% was. De groei van het aantal banen in de regio voor het agrocomplex in de periode 2012 tot en met 2021 was maar liefst 16%, waar die groei zowel in Gelderland als in heel Nederland ongeveer 8% bedroeg. Huidige situatie Bedrijfsaandeel Veehouderij is de grootste agrarische bedrijfstak in Regio Foodvalley. Van de ruim 1.600, volgens CBS-Landbouwtelling geregistreerde, agrarische bedrijven in 2019 zijn bijna 1.500 bedrijven een veehouderij (90%). Deze gebruiken 91% van het landbouwareaal en dragen voor 96% bij aan de standaard verdiencapaciteit (toegevoegde waarde) in de primaire agrarische sector in Regio Foodvalley. Er komen veel melkveebedrijven en overige graasdierbedrijven voor.

Daarnaast heeft de regio, in vergelijking met Nederland, relatief veel vleeskalver-, pluimvee- en varkensbedrijven. Opvallend is dat in Regio Foodvalley bijna 30% van het aantal vleeskalverbedrijven van Nederland aanwezig is. In de pluimveesector is dat ongeveer 20%. De akkerbouwbedrijven die nog voorkomen in het gebied staan met name in het teken van het produceren van voedergewassen voor de veehouderij. In vergelijking met de rest van Nederland heeft Regio Foodvalley een relatief hoog oppervlak aan grasland en mais en relatief weinig akkerbouwgewassen. De meerderheid van de bedrijven (60%) valt in de categorie ‘zeer klein’ of ‘klein’. Milieudruk De milieudruk van deze activiteiten op de nabijgelegen Veluwe is groot. Er worden dan ook al lange tijd pogingen gedaan om deze druk te verminderen door de intensieve veehouderij te verduurzamen en via regulering de potentiële groei te begrenzen. De intensieve veehouderij zit aan haar grens, zowel van het totale grondgebruik als van de productie omvang (aantal dieren). Het aantal dieren zal waarschijnlijk voor het gebied als geheel niet meer groeien, omdat de milieugebruiksruimte naar verwachting eerder kleiner wordt dan groter, als gevolg van de stikstof- en klimaatdoelen. In de regio is 10% van de agrarische bedrijven biologisch.

Dit is meer dan driemaal zoveel als landelijk (3%), wat vooral wordt bepaald door het hoge aandeel biologische legkippenbedrijven. Verbredingsactiviteiten zoals verkoop aan huis, stalling, boerderij-educatie en loonwerk nemen de laatste jaren verder toe. Iets minder dan 10% van de bedrijven zetten (een deel van) hun producten af via een korte keten. Het grootste deel hiervan (30%) is een pluimveebedrijf.

1

Cijfers komen uit de Agrofood monitor Regio Foodvalley (CHE rapport 2023).

10

Ontwikkelingen Ontwikkelingen dieraantallen sinds 2000 Gies et al., 2020 geeft aan dat er in de afgelopen 2 decennia een behoorlijke verandering aan dieraantallen in Foodvalley plaatsvond en dat deze vaak afwijkt van het landelijk gemiddelde. In Tabel 1 is een overzicht te zien van deze verschuivingen. De meest opmerkelijke verandering die heeft plaatsgevonden is in het aantal melkgeiten. Regionaal is het met 789% gestegen t.o.v. 2000, met een landelijke toename van 436%. Tabel 1 Overzicht kengetallen primaire agrarische sector Regio Foodvalley voor peiljaar 2000, 2010 en 2019 (en update voor 2021 en 2022) en ontwikkeling tussen peiljaar 2000 en 2019 voor zowel Regio Foodvalley als Nederland (Bron: CBS Landbouwtelling, bewerkt door WENR). Regio Foodvalley Trend 2000-2019 2000

2010

2019

2021

2022

Regio FV

Nederland

Aantal bedrijven

2.878

2.129

1.604

1.530

1.492

-44%

-45%

Grondgebruik (ha)

26.439

26.443

22.324

21.918

21.741

-16%

-8%

Vleeskalveren (* 1000 dieren)

187

223

280

279

272

50%

36%

Melk- en kalfkoeien (* 1000 dieren)

30

25

22

22

21

-26%

5%

Jongvee melkveehouderij (*1000 dieren)

28

22

14

15

14

-50%

-30%

Melkgeiten (*1000 dieren)

4

15

37

36

798%

463%

Fokvarkens (*1000 dieren)

56

42

36

31

30

-35%

-27%

Vleesvarkens (*1000 dieren)

402

347

248

222

215

-38%

-14%

Leghennen (*1000 dieren)

6.983

7.377

7.660

7.477

7.297

10%

1%

Trendmatige afname aantal bedrijven Er is een redelijk stabiele afname van het aantal agrarische bedrijven in Nederland en ook in Regio Foodvalley. De bedrijven die overblijven nemen de productie van de stoppers meestal over. Figuur 2 laat de afname van bedrijven zien in de periode 2000-2021. Deze trend verloopt redelijk gelijkmatig. De grootste afwijking vindt plaats in 2015-2016 als gevolg van een administratieve herdefiniëring van een agrarisch bedrijven (bedrijven moesten zich toen verplicht ook inschrijven bij de Kamer van Koophandel). Trendmatig is het aantal bedrijven over deze twee decennia met 2,3% gedaald in Regio Foodvalley. Trekken we deze ontwikkeling door dan komen we in 2035 en 2050 op respectievelijk 1.100 en 800 agrarische bedrijven uit. Trendmatige afname landbouwareaal Figuur 3 laat de ontwikkeling in het areaal landbouwgrond in Foodvalley zien. Het gaat hier om grond dat in gebruik is bij agrarische bedrijven in Regio Foodvalley. De grond zelf kan buiten de regio liggen. Andersom geldt ook dat er bedrijven zijn van buiten Regio Foodvalley die grond in de regio hebben liggen. De omvang van het areaal wijkt daarom iets af van het eerdergenoemde areaal landbouwgrond in Regio Foodvalley. De afname in landbouwgrond toont ook een regelmatige daling, m.u.v. de jaren 2009 en 2010). Het gaat om een daling van ca. 0,8% van het areaal per jaar.

Gies, et al., 2020 constateert dat deze afname in landbouwareaal veel sterker is dan het landelijke gemiddelde (0,4% per jaar). 11

Figuur 3a: Historische en toekomstige ontwikkeling (op basis van de historische trendmatige afname) van het areaal dat gebruikt wordt door agrarische bedrijven Regio Foodvalley (Bron: CBS statline en eigen bewerking WENR).

Figuur 3b: Historische en toekomstige ontwikkeling (op basis van de historische trendmatige afname) van het aantal agrarische bedrijven Regio Foodvalley (Bron: CBS statline en eigen bewerking WENR).

Nieuwe verdienmodellen “De verdienmodellen van agrarische bedrijven zijn toe aan vernieuwing. Nu is het lastig om een goede boterham te verdienen. De boer van de toekomst produceert niet alleen voedsel maar wellicht ook energie, natuur en kennis. De agrarische sector zorgt voor landschap, bodem en biodiversiteit en draagt bij aan een circulaire economie” (Landbouw Netwerk Regio Foodvalley). Om een toekomstbestendig agrocomplex te ontwikkelen nodig en inkomenszekerheid te ontlenen aan productie binnen nieuwe maatschappelijke wensen, is het nodig om naar nieuwe verdienmodellen voor boeren te kijken. Dit kan verschillende vormen innemen, zoals compensatie voor koolstof, agrarisch natuurbeheer of andere verbredingsactiviteiten. Het nieuwe Gemeenschappelijke Landbouwbeleid wordt uitgebreid om meer ecoregelingen beschikbaar te maken. Via ANLb regelingen zijn bedrijven betrokken bij agrarisch natuurbeheer. In 2020 waren dit 243 bedrijven2. Beiden dragen bij aan de landbouwtransitie, maar de vergoeding is momenteel onvoldoende om een significante bijdrage te leveren aan het verdienmodel. Ook andere verbredingsactiviteiten zijn in opkomst. Steeds meer primaire agrarische bedrijven zetten producten af via de korte keten. Regionaal is dit aandeel kleiner dan landelijk, minder dan 10% regionaal tegenover 13,7% landelijk in 2020.

Tussen 2017 en 2020 is het aandeel korte keten afzet gestegen met 26%. Andere voorbeelden van toegenomen verbredingsactiviteiten zijn boerderij-educatie, loonwerk en stallen. In dit gebied geeft 16% van de bedrijven met verbredingsactiviteiten aan dat in 2020 naar schatting meer dan de helft van de bedrijfsopbrengsten is verdiend met deze verbredingsactiviteiten. 2 In het gebied Regio Foodvalley, gemeenten Bunschoten, Leusden, Putten en Woudenberg (WUR, 2022)

12

In Regio Foodvalley wordt veel gedaan om nieuwe verdienmodellen voor boeren te stimuleren. Activiteiten en initiatieven worden uitgevoerd en gesteund door ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en overheden. Hieronder is een tabel opgenomen met voorbeelden van een aantal initiatieven in de regio. Huidige initiatieven Agroloket Regio Foodvalley Boer aan het Roer Platform Korte Ketens Vallei Proeflokaal Streekwaar Vallei Streekgroente Herenboeren Gelders Kennisnetwerk Voedsel

Opgezet vanuit Landbouwnetwerk Regio Foodvalley 3. Hier kunnen agrariërs terecht met vragen over de toekomst van hun bedrijf, in gesprek met een ondernemersadviseur. Ook biedt het loket informatie over het actuele aanbod projecten, cursussen en evenementen op agrarisch gebied. Opgezet vanuit de Regio Deal Foodvalley en het Landbouwnetwerk. Biedt webinars en podcasts, een masterclass produceren in de korte keten en een verdiepende masterclass verdienmodellen & concepten. Werkgroep rondom het thema korte ketens in de Regio Foodvalley die sinds 2020 activiteiten, projecten en instrumenten met elkaar afstemt en wil versterken. Oefenplatform dat helpt bestaande initiatieven te ondersteunen in het zichtbaar worden bij de consument. D.m.v. een serie workshops krijgen agrariërs hulp bij het marketen van hun product in de korte keten. Vereniging van duurzame boeren, producenten, cateraars en winkels in de regio Wageningen, Ede, Renkum, en een deel van de Betuwe. Producten worden o.a. op de weekmarkt in Wageningen verkocht. Onderdeel van Eerlijk Eten uit de Streek. Groente geproduceerd in de regio zonder kunstmest of bestrijdingsmiddelen. Aandacht voor natuurinclusieve landbouw. Herenboeren is een nationaal concept waarbij coöperatieven van huishoudens onderling de oogst verdelen.

In Regio Foodvalley zijn nog geen Herenboerderijen, maar er zijn wel twee coöperatieven gestart in Wageningen en in Ede. Ze zijn nog op zoek naar grond. Ondersteunt gemeenten bij het faciliteren van duurzame voedselinitiatieven, vooral in de korte keten. Lopend onderzoek

Bestaande en mogelijke nieuwe verdienmodellen Meetnetwerk

Opgezet vanuit de Regio Deal, wordt uitgevoerd o.a.. door de Wageningen Economic Research.

Ontwikkeling Gelders biodiversiteitsmonitor

Beloningssystematiek gebaseerd op KPI’s voor fruitteelt, akkerbouw en melkveehouderij. Start pilot 2024 met 1000 Gelderse boeren. Stapelen van beloningen georganiseerd door zuivelondernemingen, Rabobank en diverse provincies, gemeenten en waterschappen. Integrale set KPI’s, maar met verschillende streefwaarden voor Veluwe, Rivierenland en Achterhoek.

Opgezet vanuit de Regio Deal. Uitgebreid meetnet voor luchtkwaliteit. Pilots

3 Het Landbouwnetwerk wordt gevormd door LTO Noord (afdeling Gelderse Vallei), Plattelandsjongeren Gelderland, AJK Stroe/Wekerom en AJK Ederveen, Vallei Boert Bewust,

Boerenhart, Regio Foodvalley, Aeres, CHE, POV, AgruniekRijnvallei, Rabobank, Van Westreenen, VanDrie Group, Schuiteman, Waterschap Vallei en Veluwe, Loonbedrijf Van Geresteijn, Dierenartsenpraktijk Animal Care, Provincie Gelderland, Provincie Utrecht, gemeentes Barneveld, Ede, Nijkerk, Putten, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel, Veenendaal, Leusden, Bunschoten, Woudenberg en Wageningen.

13

Naast lopende initiatieven en onderzoeken en andere geplande activiteiten is er ook veel aandacht voor ‘best practices’ uit andere gebieden. Bijvoorbeeld het Markemodel uit de achterhoek. Dit is een aanpak waarbij boeren en sturende partijen samen tot een regionale, integrale set kwaliteitsdoelen en bijbehorende beloningen komen voor een toekomstbestendige landbouw. Land van Waarde is een ander voorbeeld voor een sturingsmodel voor gestapelde beloningen op maat. In Oostenrijk worden boeren nu vergoed voor koolstofopslag. Dit, en nog veel meer, kan als inspiratie dienen voor initiatieven in onze eigen Regio. Intern hebben we ook veel kennis in huis, en die blijven we uitbreiden. Zo kunnen we in samenwerkingsverband blijven innoveren in de agrarische sector om tot een toekomstbestendige landbouw te komen, inclusief toekomstbestendige verdienmodellen.

14

4.GEBIEDEN EN KAARTEN - BIJ H1-H3 Wat staat er in deel A en wat staat hier: In de gesprekken die voor het RPLG zijn gevoerd en in de analyses die gedaan zijn, is veel kaartmateriaal gebruikt, hiervoor was geen ruimte in deel A. Ook staat er in dit hoofdstuk meer achtergrond over de landschappen in de regio (zoals benoemd in hoofdstuk 1 van deel A) en de opgaven die wij zien per landschap. De belangrijkste kaarten landschappelijke opgaven staan daarom hieronder. De kaarten zijn op verzoek op hogere resolutie te verkrijgen. De meeste kaarten geven de huidige situatie weer. De kaart over hydrologische effecten en water en bodemsturend geven inzicht in mogelijke effecten van maatregelen en horen daarom niet bij hoofdstuk 1. Ook de toelichting op de landschappen en hun opgaven hoort bij H2 en H3, maar is voor het overzicht in dit hoofdstuk gezet. Het gaat daarmee om de volgende kaarten en toelichtingen: 1. Gemeentegrenzen en inwoneraantal – kaart 2. Landschappen en hun opgaven – H2 en H3 3. Landschapstypenkaart 4. Bodemtypenkaart 5. Natuurkaart 6. Natuurlijk systeemkaart 7. Hydrologische effectenkaart (H2 en H3) 8. Water en bodemsturend kaart + doorsnedes en toelichting (H2 en H3) 9. Huidig ruimtegebruikkaart 10. Landschap en cultuurhistoriekaart

Fig 4: De negen gemeenten betrokken bij het RPLG

15

Landschap Waar komt ons landschap vandaan? Al in de IJzertijd stonden in de Regio de eerste boerderijen in wat we nu Nederland noemen. De schrale grond en het harde boerenbestaan in de vallei tussen Heuvelrug en Veluwe zorgen van oudsher voor de ontwikkeling van niet-grondgebonden veehouderij, innovaties en ondernemerschap op het gebied van landbouw en voeding. De boeren moesten creatief blijven in het zoeken naar steeds weer nieuwe mogelijkheden. Landschappelijk gezien vormden de randen van de stuwwallen daarbij aantrekkelijke plekken voor nederzettingen. Gedurende vroege bewoning bestond de Veluwe overwegend uit bos. Om landbouw te kunnen bedrijven werd bos gekapt, dat als bouwmateriaal diende, en werden de relatief arme zandgronden verrijkt met dierlijke mest. Op andere open plekken verzuurde de grond en daar konden de nu bekende heidevelden ontstaan. Deze werden veelal begraasd door schapen met het potstal systeem. De agrarische sector is van oudsher een belangrijk onderdeel van de regionale identiteit. De sector is daarbij in het landelijk gebied volledig verweven met maatschappelijke waarden als landschap, biodiversiteit, duurzame energie, de regionale economie, leefbaarheid en een goed klimaat. Daarnaast onderhouden de boeren het landschap en is de sector medebepalend voor de lokale leefbaarheid, toegankelijkheid en vitaliteit.

Welke opgaven spelen waar? Zie hiervoor ook de isometriën bij hoofdstuk 7 (deel B) (conceptuele 3D weergave van het landschap). - In de landbouwgebieden vragen de doelen om natuurvriendelijk bodembeheer, versterking en herstel van landschap, biodiversiteit en watersysteem en vermindering van verliezen (stoffenbalans). - Rondom de beken vragen de doelen om reductie van uitspoeling en vergroten van de biodiversiteit in en rond het water. Ook vraagt dit deelgebied meer ruimte voor waterberging en het vertraagd laten infiltreren van neerslag. - Rondom N2000 gebieden vragen de doelen om extra ruimte voor natuurherstel. Dit vraagt om het verzachten van harde grenzen tussen bijvoorbeeld natuur en voedselproductie en reductie van emissies. - In N2000 gebieden vragen de doelen om een betere balans (minder druk) tussen recreatie , natuurbeheer en ontwikkeling. - In de landgoederen(zone) vragen de doelen om versterking van de combinatie van natuurinclusieve voedselproductie, natuur(beheer) en recreatief medegebruik. - In het Binnenveld vragen de doelen om verzachten van grenzen en keuzes op het gebied van leefbaarheid, voedselproductie, recreatie, verstedelijking en natuurontwikkeling. - In de Nijkerkse Polder/Arkemheen vragen de doelen om herstel van biodiversiteit (weidevogels) en vergroten van recreatief medegebruik.

De doelen op het gebied van natuurherstel vragen hier om de doorontwikkeling van natuurinclusieve voedselproductie en verbreding van de landbouw. - Rondom dorpen en steden vragen de doelen om het verbeteren van de leefomgeving voor mens, flora en fauna door het terugdringen van emissies (schone lucht) en versterking en herstel van landschap en biodiversiteit, verbinding tussen stad en land en piek-waterberging. - In de dorpen en het stedelijk gebied vragen de doelen om vasthouden en infiltreren van water, herstel van biodiversiteit, vermindering drinkwatergebruik en bijdragen aan de (nutriënten)kringloop. Ook het beschikbaar maken van lokaal geproduceerd voedsel draagt bij aan de doelen; verdienen en waarderen van lokaal voedsel en in balans brengen van het natuurlijk systeem.

16

Verzachten van harde grenzen Om deze opgaven te realiseren en om te zetten in nieuwe kansen is het noodzakelijk dat we harde grenzen tussen functies zachter maken, meer overlap te creëren en grond te benutten om bij te dragen aan meer doelen. Dat gaat bijvoorbeeld om de harde grens tussen natura2000 en landbouwgebieden. Er kan bijvoorbeeld agroforestry in N2000- ontwikkeld worden én groenblauwe dooradering met kwalitatief goede natuur. Ook kan het huidige landelijk gebied beter bereikbaar worden gemaakt voor de wandelaar en fietser, waardoor de druk op bijv. de Veluwe en polder Arkemheen niet toeneemt of zelfs verlicht wordt. Deze deelgebieden en het benoemen van specifieke opgaven is gebeurd op basis van kaarten. Het lagenmodel zoals hiernaast afgebeeld, geeft een systematische aanpak weer voor het doorgronden van het natuurlijk landschap. Dit helpt horizontale en verticale verbanden te zien.

Figuur 5: Lagenmodel uit “Op waterbasis” (Deltares)

17

Figuur 6: Landschapstypen kaart - FABRICations

18

Figuur 7: Bodemtypenkaart - FABRCations

19

Figuur 8: Natuurkaart

20

Figuur 9: Natuurlijk systeem (FABRICations/Vallei en Veluwe)

21

Toelichting Deze kaart geeft weer in welke gebieden in de regio natte gebieden kunnen ontstaan als gevolg van maatregelen die genomen worden voor herstel van het watersysteem. Idealiter wordt dit meegenomen in keuzes w.b.t. functiegebruik van gebieden. Ook de ABC-watergangen en dalvormige laagtes zijn weergegeven. De natte gebieden zijn verdeeld in twee categorieën op basis van onder andere de grondwatertrappen. • Donkerblauw zijn de gebieden die •

risico lopen om ‘heel nat’ te worden. In lichtblauw zie je de gebieden die risico lopen om een ‘beetje nat’ te worden.

•

•

Dalvormige laagtes zijn (oude) afwateringssystemen die inmiddels het grootste deel van het jaar droog staan. ABC-water zijn de verschillende waterlopen in het gebied (zie ook verklarende woordenlijst H13).

Figuur 10: Hydrologisch systeem - FABRICations/Vallei en Veluwe

22

Figuur 11: Water&Bodem sturend - FABRICations/Vallei en Veluwe

23

Toelichting op condities en kansen van Water en Bodem sturend – vervolg op vorige pagina (bron: FABRICations/Vallei en Veluwe)

24

25

26

27 Figuur 12: Huidig ruimtegebruik naar hoofdfunctie - FABRICations

28

Figuur 13: Landschap en cultuurhistorie - FABRICations

5. DOELEN LANDELIJK GEBIED - BIJ H2 Wat staat er in deel A en wat staat hier: In hoofdstuk 2 (deel A) zijn de landelijke (grotendeels NPLG) doelen samengevat in de overzichtsfiguur. Daaronder staat in het kort de regionale ambitie samengevat. In dit hoofdstuk staan de achtergrondtabellen waar de informatie uit komt (5.1. en 5.2) en in 5.3 en 5.4 in meer detail de provinciale en regionale toelichting en ambities op de doelen. 5.3 gaat over het natuurlijk systeem in balans, 5.4 over het ondernemend en vitaal landelijk gebied, met bijbehorende subdoelen.

Figuur 14: RPLG doelen

29

5.1.

NPLG DOELEN

Figuur 15: Overzichtstabel ontwikkeldocument NPLG 2022

30

5.2.

PROVINCIALE DOELEN: UPLG EN VLGG

UPLG Provincie Utrecht In onderstaande tabel zijn de gekwantificeerde doelen voor de provincie Utrecht weergegeven, zoals die zijn genoemd in het Concept UPLG van juli 2023. Dit zijn doelen voor de hele provincie. Er is op dit moment geen overzicht beschikbaar van doelen voor alleen de Utrechtse gemeenten binnen Foodvalley.

Figuur 16: Overzichtstabel UPLG Provincie Utrecht (bron: UPLG)

31

VLGG Provincie Gelderland De Provincie Gelderland heeft een gebiedsplan opgeleverd in juli 2023. Dit gebiedsplan dient als basis voor het formuleren voor doelen per regio in Gelderland. Een concrete vertaling van NPLG-doelen naar deelgebieden is nog in ontwikkeling (dd. Maart 2024), per regio worden in een latere versie concretere doelen opgenomen. In het gebiedsplan gaat de Provincie Gelderland in op doelen rondom stikstof, de N2000 gebieden, GroenBlauwe DoorAdering, de Kader Richtlijn Water en de bossenstrategie. Hoewel er momenteel nog gewerkt wordt aan de doelen per regio in het VLGG, is het algemene streven om de uitdagingen op het gebied van stikstof en Natura 2000gebieden de komende jaren aan te pakken. De specifieke plannen voor de regio's zullen in een later stadium worden opgeleverd, waarbij meer inzicht wordt gegeven in de specifieke doelen en maatregelen die per regio worden nagestreefd. Deze doelen zullen zich o.a. richten op het verminderen van de stikstofuitstoot, de GBDA, en het behoud en herstel van Natura 2000-gebiedenen. De eerste versie van deze regionale doelen wordt in Q2 van 2024 verwacht.

5.3.

DOELEN NATUURLIJK SYSTEEM

De doelen voor het natuurlijk systeem zijn net als in figuur 7 in deel A onderverdeeld naar ‘herstel biodiversiteit (natuur)’, ‘water en bodem in balans’, ‘klimaatneutraal’ en ‘gezonde leefomgeving’. Daarbij worden eerst de landelijke en provinciale doelen toegelicht, met daaronder de regionale ambitie. In deel A zijn de doelen meer integraal samengevat.

5.3.1.

Herstel biodiversiteit

Doelen vanuit Rijk en provincies: • Natura 2000 gebieden gunstige staat van instandhouding • NNN-opgave • Groenblauwe Dooradering en Landschap • Bossenstrategie • Natuurherstel t.b.v. Vogel- en Habitatrichtlijn • Biodiversiteitsverlies stoppen en het -herstel bevorderen in 2030 als tussenstap naar een samenleving in harmonie met de natuur in 2050. 4

4 NV – biodiversiteitsverdrag en de onderhandelingen over het post-2020 Global Biodiversity Framework

32

N2000 gunstige staat van instandhouding (stikstof en water) In N2000 gebieden zijn, volgens de habitatrichtlijn, specifieke habitattypen aangewezen met bijbehorende instandhoudingsdoelen (kwaliteit en areaal). Elk habitattype heeft een eigen “kritische depositiewaarde” (KDW 5): dit is de hoeveelheid depositie van stikstof die mag neerdalen op het gebied. Wanneer de achtergronddepositie hoger is dan de KDW kan de instandhouding van het habitattype in gevaar komen. Landelijk geldt dat 74% van het oppervlak van de stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000 gebieden geen overschrijding van de kritische depositie waarde dient te hebben in 2035 (Wet natuurbeheer). Dit kan wellicht worden vervroegd, afhankelijk van de kabinetsplannen. Naast stikstofreductie is een goede waterconditie één van de belangrijke factoren voor natuurherstel in N2000 gebieden. Stikstofemissie moet volgens de NPLG-doelen nationaal met 42% worden gereduceerd. Diverse onderzoeken naar biodiversiteit geven aan dat dit cijfer (42%) waarschijnlijk (veel) te laag is om de doelen te realiseren en de verwachting is dat dit percentage nog verhoogd zal worden. Uitgaande van 42% reductie, betekent dit 7,5 Kton, inclusief 25% emissiereductie per sector in Gelderland in 2025. In 2023 is nog geen ruimtelijke verdeling gemaakt van de 42% reductiedoelstelling.

In de provincie Utrecht is de reductieopgave voor stikstofemissie 2,36 Kton. Dat is een reductieopgave van 46%. Daarbij is in het Concept UPLG aangegeven dat er binnen 1 kilometer van N2000 een hogere reductie gevergd zal worden. Regionaal: Op dit moment geldt de generieke doelstelling van 42% reductie. In regio Foodvalley is de stikstofdepositie voornamelijk van toepassing op het Natura2000 gebied de Veluwe. Maar het is ook voor het Binnenveld, Arkemheen, de Veluwerandmeren en de Rijntakken relevant. Voor het Binnenveld is relevant dat de provincie Utrecht in het Concept UPLG heeft aangegeven dat er binnen 1 kilometer van N2000 een hogere reductie gevergd zal worden.

Natuur Netwerk Nederland Om te komen tot 40.571 ha Natuurnetwerk in Nederland (NNN) heeft de provincie Gelderland als doel om 8.414 ha nieuwe (beschermde) natuur voor Het Gelders Natuurnetwerk (GNN, onderdeel van NNN) te realiseren6. Daarvan is in 2022 ruim 68% gerealiseerd. Het natuurbeheerplan Provincie Gelderland 2024 geeft de te realiseren nieuwe natuur weer7. Om uiterlijk in 2027 het Utrechtse deel van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) te realiseren moet er op in totaal 1570 hectare een functieverandering naar natuur plaatsvinden, daarnaast moet er 4264 hectare natuur worden ingericht. Zie voor specifieke locaties het natuurbeheerplan 2024 van de Provincie Utrecht8. Regionaal: Er zijn voor het NNN nog opgaven in het Groene Valleilint, langs de randen van de Utrechtse Heuvelrug en het Renkums Beekdal, maar ook in een aantal ecologische verbindingszones zoals rondom Allemanskamp en in het Binnenveld. De verwachting is dat het doel in de regio in 2025 grotendeels behaald is.

5 Onze boodschap aan het Rijk m.b.t. de KDW i.r.t. deze andere aspecten, is beschreven in de samenwerkingsagenda (verdieping 11.3). 6 Omgevingsvisie Gaaf Gelderland (2018) 7 Natuurbeheerplan (gelderland.nl) 8 Natuurbeheerplan Provincie Utrecht 2024

33

Groeneblauwe dooradering en landschap Vanuit het NPLG ligt er een ambitie voor 10% groenblauwe dooradering (GBDA). Dit biedt mogelijkheden om de regionale landschapskwaliteit te versterken. Landschap vraagt niet alleen om een streefbeeld, maar heeft ook inhoudelijk beleid nodig. Connectiviteit en ecologische verbindingen zijn essentieel voor natuurherstel. Provincie Gelderland heeft ingezet op 350 ha extra GBDA en 950 ha verbetering van huidige structuren. Gelderland versterkt het landschap ook via ‘groene ontwikkelingszones’ en ‘Nationale Landschappen’, gebieden tussen en rondom natuurgebieden. Hierin liggen onder andere de ecologische verbindingszones, de verbindende schakels tussen de natuurgebieden. Voor bouwen of ontwikkelen in dit gebied gelden specifieke regels. Met Gelders Landschap en Kastelen wordt gewerkt aan landschappelijke opgaven, bijvoorbeeld rondom klein Bylaer. Vanuit de NOVEX-ontwikkelstrategie wordt ingezet op de ontwikkeling van een groenblauw raamwerk. De provincie Utrecht wil in prioritaire gebieden van het NPLG al in 2030 naar 10% GBDA. Prioritaire gebieden zijn het veenweidegebied, de beekdalen, overgangszones rondom Natura2000 gebieden. Ook werkt het waterschap in de provincie Utrecht aan een initiatief rond de Moorsterbeek. Regionaal: In de regio Foodvalley is een deel (~5%) van de groenblauwe dooradering aanwezig.

De regio wil vooral inzetten op kwaliteitsverbetering en versneld realiseren van de GBDA. Dit groenblauwe raamwerk zorgt voor de verbindingen (connectiviteit) die soorten nodig hebben. Bijvoorbeeld voor de verbinding tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe. Daarbij werken we toe naar een op orde zijnde basiskwaliteit natuur (BKN) in de hele regio. Deze basiskwaliteit is noodzaak om te zorgen dat algemene en karakteristieke soorten algemeen en karakteristiek blijven. We streven er naar dat het natuurlijk systeem in stedelijk en agrarisch gebied op zijn minst voldoet aan een set van basiscondities die ‘algemene’ soorten nodig hebben om te kunnen leven in de stedelijke en agrarische landschappen waar zij van origine thuishoren. Daarbij houden we er rekening mee dat ieder type landschap karakteristieke eigenschappen heeft waarin niet dezelfde soorten ´algemeen´ zijn. Als de condities van het milieu en landschap op orde zijn, volgen de soorten vanzelf. Inzicht in ‘hotspots’ met veel karakteristieke soorten bij elkaar maakt dat je in beleid ruimtelijke keuzes kunt maken waar je herstel specifiek vormgeeft.

Bossenstrategie De bossenstrategie heeft als doel bij te dragen aan de volgende landelijke doelen: • Minimaal 0,26 Mton CO2 koolstofvastlegging in 2030. • Herstel van de biodiversiteit: ~20% herstel van (VHR) bossoorten en -habitats in 2030. De provincie Gelderland richt zich met de Gelderse bossenstrategie op het bewerkstelligen van omvorming van heide, kruidenrijke graslanden naar bos, omvorming van productiebos naar natuurbos, extra bos en de revitalisering van bosbodems. Voor de Veluwe en omringende gebieden zijn de volgende opgaven: • Meer bos binnen het GNN: 490-540 ha; • Meer bos buiten het GNN: 280-300 ha; • Vitalisering, verjonging en diversificatie van bos: 20.400-22.500 ha; • Meer natuurbos i.p.v. productiebos binnen het GNN: 7.000-7.400 ha; • Meer bomen buiten het bos – een deel van de 1 miljoen bomen buiten bossen als onderdeel van landschapselementen. 34

De provincie Utrecht werkt aan het realiseren van de doelstellingen van de provinciale bossenstrategie, waaronder het revitaliseren van bestaande bossen en de aanleg van 1500 ha nieuw bos9. De onderverdeling hiervan is als volgt: • • •

•

500 hectare meer bos in het Natuur Netwerk Nederland (NNN) (2028) 500 hectare meer bos in de Groene contour 500 hectare meer bos in het landelijk gebied, rondom steden en dorpen o Waarvan 120 hectare meer kleine landschapselementen (bos en bomen) in het landelijk gebied • o Waarvan 300 hectare agroforestry, inclusief 75 hectare voedselbos • Meer bos en bomen in steden en dorpen

Regionaal: Het is de verwachting dat binnen de provincie Gelderland andere gebieden dan regio Foodvalley een zwaardere opgave vanuit de bossenstrategie moeten realiseren. Dit komt mede door de grote verstedelijksopgave in de regio.

(30%) natuurherstel t.b.v. Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) Het NPLG stuurt op een richtinggevende opgave om de kwaliteit en het areaal van natuur te vergroten, ten behoeve van 30% herstel (t.o.v. ‘nu’, 2023) van de VHR. Om te komen tot een gunstige staat van instandhouding van de beschermde soorten (planten en dieren) en habitattypen (typen natuur). Provincie Utrecht heeft indicatieve doelen in ha voor extra open grasland (weidevogels), open akkerland, (natte) en natuur buiten NNN (moerassen, vochtige bossen en vochtige schraalgraslanden) vastgesteld. Regionaal: De Regio Foodvalley kent het weidevogelkerngebied Arkemheen. Binnen de weidevogelkerngebieden wordt gericht ingezet op de vogel- en habitatrichtlijn. Arkemheen is een nationaal toonaangevend vogelgebied en is “een van de oudste en meest oorspronkelijke polders van Nederland”. Er liggen op wel vijftig stukken land greppels en voedselrijke ‘plasdrassen’, die in samenwerking met boeren speciaal voor de vogels zijn aangelegd. Met de Grutto als ambassadeursvogel kunnen we werken aan voldoende leefgebied voor de weidevogels in onze regio.

Naast bovenstaande deel-doelen zijn ook de hoge recreatiedruk, klimaatverandering, invasieve exoten en droogte van invloed op de staat van de natuur. Daarom is de het voor herstel van biodiversiteit in de regio noodzakelijk breder te kijken dan de wettelijke doelen, en het natuurlijk systeem centraal te zetten. Hierbij wordt ook geleerd van de OBN-systematiek (fig 17). Deze beschrijft zes aangrijpingspunten om de ecologische kwaliteit van natuurgebieden te verbeteren die voor alle landschapstypen relevant zijn.

9 Strategisch Bosbeleid: meer en beter bos voor Utrecht (2022)

35

Figuur 17: OBN-systematiek systeemherstel

Hoe ver zijn we regionaal met biodiversiteitsherstel? Doelen UPLG/VLGG N2000 gebieden Zie natuur beheerplan Gelderland natuur herstel Utrecht nog aanvullen N2000 gebieden Zie natuur beheerplan Gelderland (water-conditie) Utrecht nog aanvullen stikstofreductie 42% voor heel Gelderland Afronding NNN Zie provinciale kaarten Groen Blauwe Utrecht: Gelderland 2050: door-adering 2030: 5% 350 ha extra GBDA 2040: 10% 950 ha verbetering 2050: ~9200 extra ha Bossenstrategie 2040: 1500 ha nieuw bos (UT) 2030: 2200 ha bos en landschapselementen (GLD) 30% natuurherstel 2030: ~8100 ha open grasland. ~345 ha open akkerland. VHR ~848 ha natte natuur (UT) In bestaande natuurgebieden, landschapselementen

Huidige situatie regio Foodvalley Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken

Resterende opgave regio Foodvalley Nog niet bekend

Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken

Nog niet bekend

Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken Nog aanvullen. Circa 5% (bron onderzoek provincie Gelderland)

Nog niet bekend Nog aanvullen 5% extra in 2040 realiseren plus algehele kwaliteitsverbetering

Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken

Nog niet bekend

Nog geen (kwantitatieve) stand van zaken

Nog niet bekend

36

5.3.2.

Water en bodem in balans

Doelen vanuit Rijk, provincies en waterschap: • Oppervlaktewater: kwantiteit en kwaliteit • Grondwater en drinkwater: kwantiteit en kwaliteit • (E.U.) bodemrichtlijn; gezonde bodem • Water en bodem sturend De Kaderrichtlijn Water (KRW) en de Nitraatrichtlijn zijn Europese, wettelijke afspraken die zijn verankerd in Nederlandse wetgeving. Deze hebben als doel de kwaliteit en kwantiteit van oppervlakte- en grondwater in Europa te waarborgen en om in 2015 een 'goede toestand' te hebben bereikt. Deze termijn kon tweemaal worden verlengd met maximaal zes jaar. Uiterlijk in 2027 moeten de doelstellingen zijn behaald. Naast deze doelen zijn er veel stappen te zetten op het klimaatbestendig maken van de regio. Droogte, opwarming en meer weersextremen vragen aanvullende maatregelen. Een deel hiervan valt onder het kopje water en bodem sturend. Het is echter essentieel om met deze opgaves in het hoofd integraal te blijven werken aan systeemherstel. De bestaande normatieve kaders als minimale vereisten voor het doelbereik zijn daarvoor een vrij smalle benadering. Via de BOVI205010 zet het waterschap het goede voorbeeld, door op geheel nieuwe wijze koers naar een duurzame samenleving te zetten, waarbij ze water zien als een ordenend principe.

Oppervlaktewater: kwantiteit en kwaliteit De doelen voor oppervlaktewateren voor 2027 bestaan uit onderstaande onderdelen: • Biologie-ondersteunend: Nutriënten concentraties (P en N) voldoen aan wettelijke normen (KRW). • Ecologische doelstellingen, te weten: biologie, algen, macrofauna, vissen en waterplanten (KRW) • Aanwezige “specifiek verontreinigende stoffen”: Hieronder valt dat o.a. concentraties gewasbeschermingsmiddelen voldoen aan wettelijke normen (KRW). • Chemische doelstellingen: voldoen aan Europese normen m.b.t. prioritaire stoffen (KRW) • •

Voldoen aan normen wateroverlast (NBW) Watertekort (zijn nog geen normen voor)

Figuur 18: In blauw alle KRW oppervlakte-waterlichamen in de regio Foodvalley

10 https://bovi2050.nl/wp-content/uploads/2019/02/BOVI-kaart.pdf

37

Het waterschap verwacht dat de voorgenomen maatregelen uit de KRW stroomgebiedsplannen en de sinds maart 2023 verplichte bufferstroken langs watergangen enig effect hebben op de nutriëntenbelasting van het oppervlaktewater. Het doelbereik voor (biologische) indicatoren die gevoelig zijn voor droogval, (hoge) temperatuur, gebrek aan stroming of juist een te hoge afvoerdynamiek is onzeker door de klimaatverandering met verwachte langere periodes van droogte, afgewisseld met periodes van intensieve neerslag. Wel is duidelijk dat inzet nodig is op robuust systeemherstel om veel of alle doelen van de KRW te halen. Er moet daarom o.a. worden ingezet op de integrale verbetering en verbinding van waterkwaliteit, - kwantiteit, groenblauwe dooradering, biodiversiteit, etc. Daarbij moeten we inzetten op het verbeteren van de sponswerking van de bodem, het verminderen van oppervlakkige afspoeling en het verminderen van de afvoer van waardevol grondwater. Voor wateroverlast zijn er in het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) van 2003 werknormen opgenomen die voor de verschillende vormen van landgebruik de hoogst toelaatbaar geachte kans op overstroming ofwel het wenselijk geachte beschermingsniveau uitdrukken. Waterkwantiteit gaat om het verbeteren van de sponswerking, verminderen oppervlakkige afspoeling of verminderen afvoer waardevol grondwater.

Regionaal: Wens is KRW- maatregelen integraal te koppelen aan systeemherstel (biodiversiteit, natuur, bodem) en de KRW opgave breder door te vertalen naar kleinere wateren. Zie daarvoor ook het kopje ´water en bodem sturend´. Voor wateroverlast wordt naast de regionale toetsing gekeken naar het verbeteren sponswerking en het verminderen van oppervlakkige afspoeling. Voor KRW gaat het om onderstaande (20) waterlichamen, voornamelijk beken. De fysisch-chemische kwaliteit is gemiddeld ‘matig’. De ecologische kwaliteit is grotendeels ‘goed’. Over het algemeen bevatten de wateren 5-6 “specifiek verontreinigende stoffen” die niet voldoen. De chemische kwaliteit wordt nog aangevuld. Ook RWZI’s zullen een belangrijke reductie moeten leveren aan de KRW doelen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=29ccc0f2-40a1-45e2-a506-5ac4be5f9865