2024-019 Bijlage - Programma Water Nijkerk 2024-2028
Tekst van het document
Programma Water Nijkerk 2023-2027 Programma Water Nijkerk 2024-2028 16 april 2024
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Inhoudsopgave 1
Samenvatting ................................................................................................................................. 4
2
Inleiding .......................................................................................................................................... 6
3
4
5
6
2.1
Het vroegere GRP krijgt een nieuwe vorm .............................................................................. 6
2.2
Zorgplichten ............................................................................................................................. 7
2.3
Omgevingsvisie ....................................................................................................................... 8
2.4
Omgevingsplan ........................................................................................................................ 8
2.5
Totstandkoming ....................................................................................................................... 8
2.6
Geldigheidsduur ...................................................................................................................... 8
2.7
Leeswijzer ................................................................................................................................ 8
Stand van zaken ............................................................................................................................ 9 3.1
Terugblik .................................................................................................................................. 9
3.2
Ons areaal ............................................................................................................................. 12
Werken aan de toekomst ............................................................................................................ 16 4.1
Doel ....................................................................................................................................... 16
4.2
Succes voortzetten ................................................................................................................ 16
4.3
Thema’s ................................................................................................................................. 16
4.4
Speerpunten .......................................................................................................................... 17
Gezondheid, leefbaarheid en veiligheid .................................................................................... 18 5.1
Gezondheid in de fysieke leefomgeving ................................................................................ 18
5.2
Volksgezondheid en water .................................................................................................... 19
5.3
Duurzaamheid ....................................................................................................................... 20
5.4
Leefbaarheid .......................................................................................................................... 20
5.5
Veiligheid ............................................................................................................................... 22
5.6
Activiteiten ............................................................................................................................. 22
5.7
Budgetten .............................................................................................................................. 23
Duurzaamheid .............................................................................................................................. 24 6.1
Energie .................................................................................................................................. 24
6.2
Klimaatverandering ................................................................................................................ 25
6.2.1
Afkoppelen ......................................................................................................................... 26
6.2.2
Terugdringen van wateroverlast ........................................................................................ 27
6.2.3
Verminderen gevolgen van droogte .................................................................................. 29
6.2.4
Verminderen gevolgen van hitte ........................................................................................ 30
6.2.5
Verantwoordelijkheid ......................................................................................................... 31
6.3
Activiteiten ............................................................................................................................. 32
6.4
Budgetten .............................................................................................................................. 33 2
P r o g r a m m a
7
8
9
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Wonen, werken en recreatie ....................................................................................................... 34 7.1
Woningbouwopgave .............................................................................................................. 34
7.2
Gebiedsgerichte ontwikkeling en realisatie ........................................................................... 34
7.3
Bereikbaarheid ...................................................................................................................... 34
7.4
Activiteiten ............................................................................................................................. 35
7.5
Budgetten .............................................................................................................................. 35
Communicatie .............................................................................................................................. 36 8.1
Communicatie en participatie ................................................................................................ 36
8.2
Voorlichting, campagnes en samenwerkingen ...................................................................... 37
8.3
Activiteiten ............................................................................................................................. 39
8.4
Budgetten .............................................................................................................................. 39
Beheer........................................................................................................................................... 40 9.1
Reguliere beheer – en onderhoudsactiviteiten ...................................................................... 40
9.2
Planvorming, onderzoeken en overige activiteiten ................................................................ 43
10
Personele middelen ..................................................................................................................... 44
11
Financiële middelen .................................................................................................................... 45 11.1
Uitgangspunten ..................................................................................................................... 45
11.2
Exploitatielasten .................................................................................................................... 46
11.3
Voorziening groot onderhoud ................................................................................................ 47
11.4
Investeringen ......................................................................................................................... 47
11.5
Kostendekkingsberekening rioolheffing ................................................................................. 50
11.6
Tariefegalisatievoorziening .................................................................................................... 51
11.7
Conclusie ............................................................................................................................... 51
Bijlage 1 Communicatie- en uitvoeringsplan.................................................................................... 52 Bijlage 2 Reactie Waterschap Vallei en Veluwe ............................................................................... 53 Bijlage 3 Begrippenlijst ....................................................................................................................... 54
3
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
1 Samenvatting Gemeenten hebben drie watertaken. Ze zijn in de eerste plaats verantwoordelijk voor de inzameling van afvalwater. Ook het transport van afvalwater is een gemeentelijke taak. Tot slot heeft de gemeente een zorgtaak voor hemelwater en grondwater. De zorg voor het oppervlaktewater, zowel op het gebied van waterkwaliteit als op het gebied van waterkwantiteit, ligt vooral bij de waterschappen en valt buiten de scope van het Programma Water. Tot nu toe beschreef gemeente Nijkerk in een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) hoe het die taken invult. Voor de komende jaren is een Programma Water opgesteld. Dat past beter bij de brede taken op watergebied. Daarnaast sluit het Programma Water aan bij Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. Het doel is om in 2050 Nederland en de gemeente Nijkerk klimaatbestendig en waterrobuust te hebben ingericht. Een goede uitvoering van de watertaken kost geld. Inwoners en bedrijven betalen daarom rioolheffing. Deze heffing is nodig om het beheer en onderhoud van de riolering te bekostigen. Dat geldt zowel voor het vuilwaterriool als voor het hemelwaterriool. Bij hevige regenval krijgt het vuilwaterriool zo veel water te verwerken, dat het gaat overstorten. Hierdoor stroomt vuil water in het oppervlaktewater. Om dat te voorkomen koppelen we zo veel mogelijk hemelwaterriool af van het vuilwaterriool.
De heffing wordt ook gebruikt voor bijvoorbeeld de aanleg van wadi’s en groene daken, of voor subsidie voor regentonnen en het aanleggen van waterdoorlatende verharding. Deze klimaat adaptieve maatregelen zorgen voor een betere infiltratie en berging van het water. Om hittestress tegen te gaan, planten we zo mogelijk meer en grotere bomen in de wijken. Ten opzichte van vergelijkbare gemeenten is de rioolheffing in de gemeente Nijkerk laag te noemen. Dat willen we zo houden. We kiezen daarom voor doelmatig beheer: repareren en renoveren in plaats van vervangen. Zo houden we de kosten beheersbaar en hoeft de rioolheffing beperkt te stijgen, terwijl Nijkerk toch klimaatadaptief is ingericht. Ook willen we het energieverbruik en -kosten van het rioolstelsel zo laag mogelijk houden. Bij het vervangen van pompen in het riool, worden er daarom energiezuinige exemplaren geplaatst. Dit is nodig, omdat de inkoop van energie nu veel onvoorspelbaarder geworden en de kosten hoger. De energiekosten van ons rioolstelsel zijn relatief gering ten opzichte van de kosten voor het vastrecht. Daarnaast wil de gemeente een stimulerende rol spelen bij het beperken van het drinkwaterverbruik door de bewoners en bedrijven. Water wordt immers steeds schaarser, waardoor nieuwe aansluitingen van huizen en bedrijven in onze gemeente in gevaar komen. Vitens is hierbij de trekker.
Blikken we terug over de voorgaande periode? Dan zien we dat de gemeentelijke watertaken tussen 2018 en 2022 naar behoren zijn uitgevoerd. Nijkerk voldoet aan zijn waterzorgplichten. Het beheer is goed op orde en door het uitvoeren van inspecties heeft de gemeente volledig inzicht in de kwaliteit van ons rioolstelsel en de gemalen. De kwaliteit daarvan is goed. Ook bleek dat de technische levensduurverwachting van de vrijvervalriolering bijgesteld kon worden van 60 naar 80 jaar. De ondergrond van de gemeente Nijkerk is namelijk vooral opgebouwd uit zand. Daardoor is er minder kans op bodemdaling en zettingen en dus ook op breuken en scheuren in de riolering. Het Programma Water geeft een beeld van waar we staan, waar we heen willen of moeten op watergebied. Ook zijn de kaders van deze watertaken en de bijbehorende kosten benoemd. De succesvolle lijn, die we afgelopen planperiode hebben ingezet, zetten we ook in de komende planperiode voort. 4
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Dit Programma Water Nijkerk loopt van 2024 tot en met 2028. In deze looptijd gaat de nieuwe Omgevingswet in, namelijk per 1 januari 2024. Het Programma Water sluit daarom aan bij de brede maatschappelijke thema’s en bij de doelen en ambities van de Omgevingsvisie van onze gemeente. Er is daarom gekozen om de indeling van deze Omgevingsvisie over te nemen: gezondheid, leefbaarheid en veiligheid (hoofdstuk 5) duurzaamheid (hoofdstuk 6) wonen, werken en recreatie (hoofdstuk 7) communicatie (hoofdstuk 8) Onze focus ligt op een verdere optimalisatie van het stedelijk watersysteem. Als gemeente gaan we hierbij inzetten op: afkoppelen water en bodem sturend wijkgerichte aanpak participatie samenwerking
5
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
2 Inleiding Het wordt steeds belangrijker om goede beleidsafwegingen te maken als het gaat om beheer van de openbare ruimte, bescherming van de bodem en de waterkwaliteit, en de zorg voor het totale watersysteem. Ook is er behoefte aan duidelijke regelgeving op dit gebied. Daar moet de nieuwe Omgevingswet voor zorgen. Gemeenten maken voor hun eigen grondgebied een Omgevingsvisie. Die visie vormt de basis voor ruimtelijke ontwikkelingen binnen de gemeentegrenzen. In de Nijkerkse visie staan kwaliteit, verbinding en duurzaamheid centraal. Het beleid om doelen en ambities uit de Omgevingsvisie te realiseren, wordt uitgewerkt in programma’s. Het Programma Water is zo’n programma. Met het Programma Water geven we een concrete invulling aan de speerpunten op het gebied van water. Het geeft een beeld van waar we nu staan, maar meer nog waar we heen willen of soms moeten. Water is een breed thema. Op rijksniveau speelt het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) en op lokaal niveau is het klimaatbestendig maken van onze straten en buurten een belangrijk thema. Om overzicht te creëren staan hieronder de onderdelen van het watersysteem die we in het Programma Water behandelen: afvalwater hemelwater grondwater De onderdelen van het watersysteem zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toch gaan verschillende instanties over de afzonderlijke onderdelen.
Deze instanties moeten dan ook intensief met elkaar samenwerken. De gemeentelijke watertaken richten zich vooral op het afvalwater, het hemelwater en het grondwater. De zorg voor het oppervlaktewater, zowel op het gebied van waterkwaliteit als op het gebied van waterkwantiteit, ligt voornamelijk bij de waterschappen, zij dragen zorg voor de afvoer en aanvoer van voldoende zoetwater en werken in algemene zin aan het behalen van de KRW (kader richtlijn water) doelen. Deze doelen raken ook aan de activiteiten in het Programma Water, denk daarbij aan het verminderen van overstorten vanuit het riool door, bijvoorbeeld het afkoppelen van hemelwater. De zorg voor het drinkwater ligt bij de drinkwaterbedrijven. 2.1
Het vroegere GRP krijgt een nieuwe vorm
Het Programma Water is breder dan het traditionele Gemeentelijke Rioleringsplan (GRP). We hebben voor deze bredere aanpak gekozen om alvast voor te sorteren op de invoering van de Omgevingswet. In de Wet milieubeheer (artikel 4.22) is opgenomen dat gemeenten een GRP moeten hebben, met regels voor de fysieke leefomgeving op het beleidsterrein water. We geven invulling aan deze verplichting door de verplichte inhoud van het GRP integraal op te nemen in het Programma Water. Een belangrijk onderdeel van het Programma Water is dus de verplichte inhoud van het GRP, maar nu in een nieuw jasje. Water en de Omgevingswet De Omgevingswet bundelt en moderniseert alle wetten voor de leefomgeving in één nieuwe wet. Vanaf 1 januari 2024 treedt de nieuwe wet in werking. Het doel van de wet is om alle onderdelen van de fysieke leefomgeving met elkaar in samenhang te brengen. Met ruimte om lokale initiatieven mogelijk te maken en oplossingen op maat te creëren. In de Omgevingsvisie leggen gemeenten de lijnen voor de lange termijn vast. De doelen die in de Omgevingsvisie staan, worden geconcretiseerd in programma’s.
6
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Een programma is een flexibel, veelal thematisch beleidsinstrument om invloed uit te oefenen op de fysieke leefomgeving. Een programma verbindt verschillende sectorale belangen. Denk bijvoorbeeld aan de gebieden mobiliteit, water, groen, milieu en duurzaamheid. Een programma heeft een beleidsmatige kant en een uitvoerende kant. In het programma staan concrete maatregelen genoemd en er is aangegeven hoe normen of gebiedsgerichte doelstellingen gehaald worden. Het programma heeft een zelfbindend karakter. Dit betekent dat alleen het vaststellend bestuursorgaan zelf gebonden is om het plan tot uitvoering te brengen. Door dit zelfbindende karakter is er geen bezwaar en beroep mogelijk. Wel is inspraak mogelijk, zodat de kwaliteit van de voorbereiding is geborgd. Uiteindelijk leiden de gemeentelijke Omgevingsvisie en de verschillende programma’s samen tot één Omgevingsplan. De regels van het Omgevingsplan gelden voor iedereen. Inwoners, bedrijven en overheidsinstanties moeten zich bij het uitvoeren van activiteiten in de fysieke leefomgeving aan de regels van het Omgevingsplan houden. De gemeente is bevoegd voor toezicht op- en handhaving van de regels in het Omgevingsplan. Het Omgevingsplan gaat hierbij uit van een evenwichtige toedeling van functies. Als onderdeel van de Omgevingswet krijgt ook het thema water een plek in het Omgevingsplan.
Denk hierbij aan waterkwaliteit, waterhoeveelheid (waterkwantiteit) en waterveiligheid.
2.2
Zorgplichten
Het beschermen van de volksgezondheid is het primaire doel van de riolering. Door het inzamelen, transporteren en zuiveren van het (huishoudelijke en bedrijfs-) afvalwater voorkomen we dat mensen in aanraking komen met ziektekiemen die in het afvalwater zitten. Sinds in Nederland met de aanleg van riolering is gestart, zijn nagenoeg alle watergerelateerde ziekten uit ons land verdwenen. De zorg voor het beschermen van de volksgezondheid is wettelijk vastgelegd. Gemeenten hebben drie zorgplichten vanuit de Wet milieubeheer en de Waterwet:
Wet milieubeheer: o zorgplicht afvalwater (artikel 4.22): voor inzameling en transport van stedelijk afvalwater (huishoudelijk afvalwater of een mengsel daarvan met bedrijfsafvalwater, afvloeiend hemelwater, grondwater of ander afvalwater). Waterwet: o zorgplicht hemelwater (artikel 3.5): voor doelmatig inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater (regenwater, hagel, sneeuw, en dergelijke). o zorgplicht grondwater (artikel 3.6): voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen om structurele nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken.
De afvalwatervoorzieningen in de gemeente Nijkerk zijn goed geborgd. Ze voldoen in hoge mate aan de geldende richtlijnen. In het Programma Water staat hoe wij aan de zorgplichten blijven voldoen, welke kosten daarmee zijn gemoeid en welke inzet van financiële en personele middelen nodig is. Samen vormt dat de juridische basis voor de rioolheffing. De onderbouwing van de hoogte van de rioolheffing is een belangrijke uitkomst. Naast de drie zorgplichten gaan we in het Programma Water ook in op thema’s zoals droogte, hittestress, leefbaarheid, veiligheid, duurzaamheid en participatie.
7
P r o g r a m m a
2.3
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Omgevingsvisie
In de Omgevingsvisie Gemeente Nijkerk 2040 (vastgesteld op 24-11-2022) zijn opgaven, kernwaarden, ambities en thema’s benoemd. Deze zijn gebruikt als basis voor het Programma Water. We hebben de opgaven, kernwaarden, ambities en thema’s, samengebracht tot vier maatschappelijke thema’s. Deze zijn vervolgens gebruikt als titel voor een aantal hoofdstukken. De vier maatschappelijke thema’s zijn: Gezondheid, leefbaarheid en veiligheid Duurzaamheid Wonen, werken en recreatie Samenwerking en participatie 2.4
Omgevingsplan
Eén van de uitgangspunten van de Omgevingswet is dat decentrale overheden al hun regels over de leefomgeving bijeenbrengen in één gebiedsdekkende regeling. Voor de gemeente is dit het Omgevingsplan. In dit Programma Water hebben we een aantal tekstkaders opgenomen. Deze kaders vormen te zijner tijd de water-input voor het Omgevingsplan dat nog komen gaat. 2.5
Totstandkoming
Bij het tot stand komen van het Programma Water is er afstemming geweest tussen de gemeente en het Waterschap Vallei en Veluwe. Vóór vaststelling door de gemeenteraad is het concept van het Programma Water officieel voor commentaar gezonden naar het genoemde waterschap. Het waterschap is verantwoordelijk voor de verdere afhandeling en opvang van vuilwater (waterzuivering) en oppervlaktewater. Zij heeft dus een belang bij goed stedelijk waterbeheer. Het Programma Water heeft immers de status van een “Gemeentelijk Rioleringsplan”. De reactie van het waterschap is te vinden in bijlage 2. 2.6
Geldigheidsduur
De gemeente stelt zelf de geldigheidsduur van het Programma Water vast. De geldigheidsduur is vijf jaar: van 2024 tot en met 2028. Alle genoemde bedragen zijn op prijspeil 1 januari 2023. Evaluatie van de voortgang en eventuele tussentijdse bijstelling van het Programma Water vindt plaats als er zich grote veranderingen voordoen. De verwachting is dat de huidige crisis (met name t.a.v. stikstof) vertragingen bij de bouw van woningen en wegen opleveren en daarmee ook bij de uitvoering van de taken die we gepland hebben voor de komende vijf jaar in dit Programma Water. Desalniettemin blijven we voornemens het plan zo optimaal mogelijk uit te voeren. 2.7
Leeswijzer
Het Programma Water heeft een andere opbouw dan het traditionele GRP. De wettelijk vereiste inhoud staat er echter allemaal in. In hoofdstuk 3 evalueren kort het huidig beheer, maar we richten ons vooral op de toekomst. Het Programma Water sluit aan bij de brede maatschappelijke thema’s en bij de doelen en ambities van de Omgevingsvisie. In hoofdstuk 4 is met name beschreven hoe de gemeente Nijkerk vanuit het Programma Water bijdraagt aan de thema’s en de acties bij de ambities invult. In hoofdstuk 5 t/m 11 vindt u de regels voor de fysieke leefomgeving die vanuit het beleidsveld water gelden, detailgegevens en de personele en financiële onderbouwingen. Vaktaal Het Programma Water is een gemeentelijk plan waar de gemeenteraad zich over moet uitspreken. Het is echter niet alleen voor de politiek geschreven, maar ook voor afstemming en overleg met de vakinhoudelijke mensen van bijvoorbeeld onze buurgemeenten en het waterschap. Dit heeft tot gevolg dat in dit document vaktaal wordt gebruikt. Er is daarom een uitgebreide begrippenlijst opgenomen in bijlage 3. 8
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
3 Stand van zaken 3.1
Terugblik
De gemeente Nijkerk presteert goed op het beleidsveld water. We voldoen aan de waterzorgplichten. Ook onze rioolvoorzieningen voldoen aan de eisen en richtlijnen. Het personeel en de organisatie is toegesneden op de taken en het huidige takenpakket. Het onderhoud en de vervanging houdt het bestaande stedelijk watersysteem in stand en de financiële middelen dekken de kosten voor de gemeentelijke watertaken. Wij willen deze situatie graag zo houden. De kwaliteit van onze stedelijk water infrastructuur is prima op orde.
Figuur 3.1 Overzichtskaart totale rioolstelsel gemeente Nijkerk
Er is binnen de gemeentelijke organisatie veel kennis over de lokale omgeving aanwezig. We kennen het hele gebied en weten hoe het water stroomt, zowel in de rioolbuis en in de sloot als in de ondergrond. We weten wat er in de organisatie speelt en welke projecten er op de agenda staan. Onze werkwijze is nuchter, pragmatisch, eerlijk en doelmatig. We clusteren werkzaamheden in het openbare gebied zoveel mogelijk om overlast voor omwonenden en gebruikers van de openbare ruimte te beperken. Regelmatig zitten de collega’s van wegen, groen, water, riolering en netbeheerders bij elkaar om de korte- en langetermijnplanningen op elkaar af te stemmen en meekoppelkansen te verzilveren.
9
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
De Nijkerkse werkwijze We bekijken de omgeving integraal. Als een riool moet worden vervangen kijken we ook naar de onderhoudstoestand van de weg erboven en naar de behoefte om de openbare ruimte anders in te richten, bijvoorbeeld vanuit verkeersperspectief. We stemmen ook af met de netbeheerders. We houden in de gaten dat de verschillende functies elkaar niet beperken. Waar riool ligt, planten we bijvoorbeeld geen bomen. Waar we bomen willen planten, leggen we geen riool.
De lijnen tussen het bestuur en de ambtenaren zijn kort en typeren zich door een open dialoog. Daarbij wordt gezocht naar de beste balans tussen politiek, beleid, ontwikkeling en beheer. We werken het beste als we samen eenzelfde doel nastreven. Participatie met onze inwoners is ook een standaard onderdeel van onze werkwijze, zodat we onze taken met een zo groot mogelijk draagvlak kunnen uitvoeren. Plannen maken we met een bepaalde visie. We gaan daarbij uit van een capaciteit aan personeel en beschikbaarheid van adviesbureaus om ons te ondersteunen. We streven er altijd naar zoveel mogelijk activiteiten uit te voeren en een stap te zetten in de toekomstbestendigheid van ons watersysteem. Door nieuwe inzichten of beperkte middelen, lukt dit helaas niet in alle gevallen. In dit hoofdstuk zetten we uiteen wat er in de afgelopen beheerperiode 2018-2022 is uitgevoerd en waarom bepaalde activiteiten niet zijn uitgevoerd. Beheer en onderhoud riolering In de afgelopen beheerperiode hebben we een grote stap gezet in de inspectie van onze riolen. De riolering in de drie woonkernen van de gemeente Nijkerk is nu tussen de 40 en 70 jaar oud. We moeten daarom nauwlettend in de gaten houden of de riolen blijven werken. Zo kunnen we op tijd onderhoud, renovaties of vervanging uitvoeren. Afgelopen periode zijn de volgende activiteiten uitgevoerd:
circa 180 km riolering is geïnspecteerd circa 400 stuks inwendige reparaties werden uitgevoerd naar aanleiding van rioolinspecties is circa 2.500 meter riolering gerelined circa 32 km nieuwe riolering is aangelegd
Er zijn drie overstorten in de gemeente Nijkerk die rechtstreeks overstorten op het oppervlaktewater. Ze liggen aan ‘t Hazeveld, de Nachtegaalsteeg en de Van Dijkhuizenstraat. In de afgelopen planperiode is gestart met het meten van deze overstorten. Er zijn de afgelopen planperiode geen klachten geweest dat na een flinke regenbui sprake was van (stank)overlast of drijvend wc-papier in de watergangen. In de komende planperiode gaan we op basis van de meetresultaten beoordelen in hoeverre vervolgonderzoek of maatregelen noodzakelijk zijn. Activiteiten GRP 2018-2022 Op basis van het aflopende GRP is een lijst opgemaakt met de activiteiten die zouden worden uitgevoerd in de afgelopen planperiode. In onderstaand overzicht is terug te lezen welke activiteiten zijn uitgevoerd, welke activiteiten nog lopen en welke activiteiten niet gerealiseerd zijn, inclusief een toelichting.
10
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
Activiteit Opstellen checklist 'klimaatbestendig inrichten openbare ruimte' Opstellen Masterwaterplan Hoevelaken Groene daken realiseren d.m.v. subsidieregeling Lidmaatschap "Operatie Steenbreek" Risicogestuurd reinigen en inspecteren Educatie Klein onderhoud Beulenkamp Groot onderhoud Beulenkamp Klein onderhoud Paasbos Groot onderhoud Paasbos Vervanging riolering Oranjebuurt Onderzoek functioneren persleiding Inzicht overstorten Afkoppelen "hofjes" Corlaer Afkoppelen Emmaschool (Camperbuurt) Afkoppelen parkeerterrein begraafplaats Diverse acties BRP Hoevelaken
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Status Gerealiseerd
Toelichting
Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd
Campagnes Stichting Rioned
Optimaliseren hydraulisch functioneren Optimaliseren hydraulisch functioneren
Diverse acties BRP Nijkerkerveen
Gerealiseerd
Verv. riolering elektr-mech 2018 Verv. riolering elektr-mech 2019 Verv. riolering elektr-mech 2020 Verv. riolering elektr-mech 2021 Verv. riolering elektr-mech 2022 Afkoppelen Kleterstraat Afkoppelen Spoorstraat Afkoppelen Langestraat, Verlaat, Kloosterstraat e.o. Afkoppelen Plein, Singel, Bagijnenstr, Nieuwstr. e.o. (1) Afkoppelen Vrijheidslaan, gedeelte Torenstraat Afkoppelen Venestr., Kerkstr., Gasthuisstr. Afkoppelen Van Reenenpark Hemelwaterstructuurplan Meeleggen drainage of maatregelen grondwateroverlast Afkoppelen prioritaire gebieden in wijken met gemengd stelsel Klimaatadaptief inrichten van openbare ruimte Groen voor grijs in de openbare ruimte (o.a. verkleinen brede stoepen) Grondwateroverlast beperken Wijkgerichte aanpak grondwateroverlast Bestaande drainagestelsel verbeteren Inhaalslag drainage inventarisatie en onderhoud (extra budget) Duurzaamheidscoach
Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd
Onderdeel herinrichting Centrum Onderdeel herinrichting Centrum Onderdeel herinrichting Centrum
Gerealiseerd
Onderdeel herinrichting Centrum
Gerealiseerd
Onderdeel herinrichting Centrum
Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd Gerealiseerd
Onderdeel herinrichting Centrum
Optimalisatie BBB's en onderzoek duurzaamheid BBB's Diverse acties BRP Nijkerk
Lopend
Uitbreiding van het grondwatermeetnet Diverse locaties (Corlaer & Hoevelaken zuidoost) Standaard onderdeel van projecten Diverse kleinschalige projecten
Lopend Lopend Lopend Lopend
Pilot Strijland Standaard bij herinrichting Is gestart Is gestart
Lopend
Betreft inhuur (klimaatkamer en projecten) Is gestart
Lopend Lopend
Lopend Lopend
Gedeeltelijk, nu vervolg (Paasbos) 11
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Activiteit Klimaatbestendig inrichten centrum
Status Lopend
Waterhuishouding Nijkerkerveen Afkoppelen riolering bij herinrichtingsprojecten Beperken verharding tuinen door onderzoek naar mogelijkheid dit vast te leggen in bestemmingsplan Afkoppelen Torenstraat
Lopend Niet Gerealiseerd Niet Gerealiseerd
Maatregelen Renselaer/Campenbuurt/Nijkerkerveen Centrum Torenstraat - Callenbachstraat Kerkplein
Havenkom/ Koetsendijk Opstellen rioleringsprogramma 2024 - 2028
Toelichting Onderdeel herinrichting Centrum, grotendeels uitgevoerd op Kerkplein en Havenkom na Is gestart Campenbuurt en Rensselaer doorgeschoven (Covid-19 & nuts) Vervolg in het Programma Water
Niet Gerealiseerd Niet Gerealiseerd
RWA riool gelegd, afkoppelen bij herinrichting maaiveldniveau Campenbuurt en Rensselaer doorgeschoven (Covid-19 & nuts)
Niet Gerealiseerd Niet Gerealiseerd
RWA-riool gelegd, afkoppelen bij herinrichting maaiveldniveau Het kerkplein is nog niet heringericht vanwege stagnatie van de ontwikkeling bij de voormalige Jumbolocatie Wordt nu onderdeel van de ontwikkeling Stadshaven
Niet Gerealiseerd Gerealiseerd
Conclusie 87% van onze geplande activiteiten zijn gerealiseerd of lopen nog. De 13% nietgerealiseerde activiteiten zijn vooral gekoppeld aan algemene herinrichtingen, die in de komende jaren gepland staan of als gevolg van COVID-19 vertraagd zijn. We hebben dus een juiste inschatting gemaakt van de uit te voeren activiteiten en hebben ervoor gezorgd dat Nijkerk weer een stapje toekomstbestendiger is geworden. 3.2
Ons areaal
Hieronder volgt een korte beschrijving van de bestaande voorzieningen voor het reguleren van hemelwater, grondwater en afvalwater, die bij gemeente Nijkerk in beheer zijn. De grafieken, diagrammen en tabel in deze paragraaf geven een samenvatting van de gegevens die in onze beheersystemen zitten. Het beheersysteem bevat alle benodigde detailgegevens van de watervoorzieningen die we beheren. Deze gegevens houden we up-to-date. Ze vormen de basis voor onze analyses. Voorzieningen Riolering - Gemengd (incl. verbeterd gescheiden stelsel - DWA (vuilwaterafvoer) - HWA (hemelwaterafvoer) Inspectieputten Rioolgemalen Bergbezinkbassins (BBB) Straat- en trottoirkolken Druk- en persleidingen
Totaal 309
Eenheid km
146 69 93
km km km
9.000 36 12 19.800 165
stuks stuks stuks stuks km 12
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
Voorzieningen Pompputten IBA's Helofytenfilters Tunnelgemalen Drainage horizontaal Overstorten gemengd systeem Overstorten HWA-systeem Hemelwateruitlaten Digitale regenmeters
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Totaal 825 1 2 7 13 15 18 243 6
Eenheid stuks stuks stuks stuks km stuks stuks stuks stuks
Tabel 3.1 Overzicht totale areaal gemeente Nijkerk
In figuur 3.2 is per leidingtype gevisualiseerd hoe oud de betreffende leidingen zijn. 44% van de leidingen is jonger dan 30 jaar, 33% is 30-40 jaar oud, 20% is 40-60 jaar oud en 2% is ouder dan 60 jaar. In Nijkerk hanteren we een technische levensduur van 60 jaar. Afgelopen 20 jaar is bij herinrichtingen van wijken het bestaande stelsel gerenoveerd en/of vervangen. Ook is hemelwater afgekoppeld van het gemengde stelsel door de aanleg van een aanvullend hemelwaterriool.
Figuur 3.2 Totale lengte aan leidingen versus ouderdom
Figuur 3.3 t/m 3.5 geeft per woonkern de lengte van (riool)leidingen weer. Ook is per kern en leidingtype inzichtelijk hoe de ouderdomsverdeling van deze leidingen is.
13
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Figuur 3.3 Totale lengte aan leidingen versus ouderdom in de kern Nijkerk
Figuur 3.4 Totale lengte aan leidingen versus ouderdom in de kern Hoevelaken
14
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Figuur 3.5 Totale lengte aan leidingen versus ouderdom in de kern Nijkerkerveen
In figuur 3.6 is een overzicht weergegeven van de ouderdom en lengte van de pers- en drukleiding, drainage en duikers die de gemeente Nijkerk beheert. We hanteren een technische levensduur van 60 jaar voor drukleidingen. Voor de komende planperiode staat alleen het regulier onderhoud op het programma.
Figuur 3.6 Totale lengte leidingen versus ouderdom in het buitengebied
Aansluitingen Onze afvalwaterzorgplicht geldt voor het hele beheergebied van de gemeente. In onze gemeente hebben we 20.220 aansluitingen van percelen op het rioolstelsel. Dit zijn woonhuizen en woonboten (18.054 woonhuizen en 9 woonboten) en niet-woningen (189 woningen met bedrijf en 1.783 niet-woningen, zijnde bedrijven). Nagenoeg alle bebouwde percelen die in onze gemeente liggen, zijn aangesloten op de riolering (99,99%). Drie percelen zijn niet aangesloten (0,01%). Twee van deze percelen hebben een helofytenfilter en één perceel heeft een IBA (individuele behandeling afvalwater). 15
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
4 Werken aan de toekomst 4.1
Doel
In 2050 is de gemeente Nijkerk klimaatbestendig en waterrobuust ingericht. Hiermee sluit de gemeente aan bij de landelijke doelstelling vanuit het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. 4.2
Succes voortzetten
Nijkerk heeft in de afgelopen planperiode extra aandacht gegeven aan de thema’s klimaatverandering en duurzaamheid. Dat gebeurde bijvoorbeeld door hemelwater van de gemengde riolering af te koppelen. Hiermee voorkomen we dat relatief schoon hemelwater tijdens buien naar de zuivering wordt afgevoerd. Daarnaast is succesvol ingezet op communicatie en participatie, waar ook de komende planperiode in geïnvesteerd wordt. Denk hierbij aan de klimaatkamer, regenwateradviseurs, Operatie Steenbreek, groene daken en regentonnen. Deze succesvolle lijn willen we ook de komende planperiode voortzetten. 4.3
Thema’s
Het Programma Water sluit aan bij de brede maatschappelijke thema’s en bij de doelen en ambities van de Omgevingsvisie. In het Programma Water beschrijven we hoe de gemeente Nijkerk vanuit het beleidsveld water bijdraagt aan de thema’s, welke activiteiten en middelen nodig zijn om hier invulling aan te geven. Het Programma Water draagt bij aan de volgende maatschappelijke thema’s:
Gezondheid, leefbaarheid en veiligheid (hoofdstuk 5) Duurzaamheid (hoofdstuk 6) Wonen, werken en recreatie (hoofdstuk 7) Communicatie (hoofdstuk 8)
We hebben de thema’s gebruikt als titel voor de hoofdstukken en de doelen komen terug als paragrafen. Thema’s Gezondheid, leefbaarheid en veiligheid
Doelen Gezondheid in de fysieke leefomgeving Volksgezondheid en water Duurzaamheid Leefbaarheid Veiligheid
Duurzaamheid
Energie Klimaatadaptatie
Wonen, werken en recreatie
Woningbouwopgave Bereikbaarheid Recreatie en sport
Communicatie
Voorlichting Samenwerking Participatie
16
P r o g r a m m a
4.4
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Speerpunten
Naast de bijdrage die wij leveren aan de bovengenoemde maatschappelijke thema’s leggen we de focus op het verder optimaliseren van het stedelijk watersysteem om te zorgen dat Nijkerk in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. De manier waarop we dit als gemeente willen bereiken hebben we vertaald in vijf speerpunten: 1. Afkoppelen Onze afkoppelambitie is hoog, maar er is geen versnelling nodig. Er is in de gemeente Nijkerk namelijk relatief beperkt sprake van wateroverlast. Er is dan ook geen urgentie om wegen open te maken om bijvoorbeeld een regenwatersysteem aan te leggen. We combineren de aanleg van zo’n systeem met rioolvervangingen en wegreconstructies. Afkoppelen is een maatregel met een tweeledig doel. Enerzijds is het een efficiënte manier om regenwater in goede banen te leiden en hiermee de werking van het (afval)watersysteem te verbeteren. Anderzijds is afkoppelen een duurzaamheidsmaatregel. Door afkoppeling vloeit het regenwater namelijk terug naar het grondwater of oppervlaktewater. Het raakt dus niet meer verontreinigd doordat het mengt met vuil rioolwater, waarna het eerst verpompt en gezuiverd dient te worden. 2. Water en bodem sturend De ruimte in de openbare ondergrond wordt steeds schaarser. De aanleg van warmtenetten, uitbreiding van het elektriciteitsnet en aanleg van data- en communicatiekabels vraagt om ook ondergrondse ruimte.
Ook klimaatmaatregelen zoals bijvoorbeeld aanleggen van hemelwaterleidingen (afkoppelen) en infiltratievoorzieningen. Op vrijdag 25 november 2022 heeft het ministerie van I&W een kamerbrief inzake Water en Bodem aan de Tweede Kamer gestuurd. In deze brief staan de vele aspecten van het gebruik van water en bodem genoemd en een aantal voorstellen met betrekking tot de ruimtelijke ordening en sturing daarvan. 3. Wijkgerichte aanpak We gaan in de komende planperiode werken volgens een wijk- en buurtgerichte aanpak. Dat betekent dat we de opgaven voor de openbare ruimte zo veel mogelijk per wijk of buurt bekijken. Dat doen we integraal. We kijken dus niet alleen naar de vervanging van het riool en het afkoppelen van hemelwater, maar ook bijvoorbeeld naar hoe we een buurt of wijken kunnen vergroenen of de biodiversiteit kunnen vergroten. Op die manier kunnen we de openbare ruimte in een wijk of buurt op de meest efficiënte manier verbeteren en beperken we overlast voor bewoners, omdat we werkzaamheden combineren. 4. Omgevingsgericht werken We kijken verder dan het openbaar terrein alleen, want ook de inrichting van private terreinen heeft invloed op onze wateropgaven. We zetten daarom in op participatie met bewoners, ondernemers en andere eigenaren van private terreinen. Samen kunnen we komen tot nog betere gebiedsoplossingen en de impact van maatregelen vergroten.
Als we bijvoorbeeld afkoppelen in het openbaar gebied, kunnen we waar mogelijk ook woningen afkoppelen. Onze ervaring is dat bewoners enthousiast meewerken aan het afkoppelen. 5. Samenwerking De opgaven die we hebben, stoppen niet bij de grenzen van onze gemeente. Daarom kijken we met het afvalwaterteam (AWT) naar deze opgaven. Dit team bestaat uit de gemeenten Amersfoort, Leusden en Bunschoten, Waterschap Vallei en Veluwe en de provincie Gelderland. Ook nemen we actief deel aan het samenwerkingsverband Platform Water Vallei en Eem (PWVE). Binnen dit platform kijken we naar de regionale waterketen. Daarnaast willen we ook de samenwerking intensiveren met de veiligheidsregio, woningcorporaties, bedrijven en inwoners.
17
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
5 Gezondheid, leefbaarheid en veiligheid Bij het nemen van bestuurlijke besluiten en het maken van plannen voor de fysieke leefomgeving, is het belangrijk om na te denken over de gezondheid, leefbaarheid en veiligheid. De nieuwe Omgevingswet en de Wet Publieke Gezondheid bieden hier wettelijke kaders voor. Ze helpen ons bij het beschermen en bevorderen van de volksgezondheid, leefbaarheid en veiligheid via de leefomgeving. Interventies in die fysieke leefomgeving kunnen op verschillende manieren bijdragen aan gemeentelijke ambities op het gebied van gezondheid en welzijn. Ze vullen interventies via de publieke gezondheidszorg en het sociaal domein aan. Hoe beter de samenhang tussen interventies, hoe groter het effect. In de Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 zijn opgaven op het gebied van gezondheid en welzijn vertaald naar vier ambities:
Gezondheid in de fysieke (en sociale) leefomgeving Verkleinen gezondheidsachterstanden Druk op het dagelijks leven jeugdigen en jong volwassenen Vitaal ouder worden
Het Programma Water draagt bij aan het realiseren van deze ambities. In de volgende paragrafen gaan we daarop in. 5.1
Gezondheid in de fysieke leefomgeving
We gebruiken de openbare ruimte steeds intensiever. De manier waarop we dat doen verandert. Zo verschuift de manier waarop we sporten en recreëren, wonen we tot op latere leeftijd zelfstandig en werken we meer thuis. Deze ontwikkelingen vragen om een passend antwoord in de openbare ruimte, waarbij rekening wordt gehouden met kwetsbare groepen en aspecten als beweegvriendelijkheid, speelgelegenheid, duurzame mobiliteit en recreatiegroen, dat gezondheid in positieve zin bevordert. In Nijkerk willen we dat bewoners hun leefomgeving als prettig en toegankelijk ervaren. Daarom besteden we er veel aandacht aan bij de (her)inrichting. We weten dat in sommige wijken daarvoor meer nodig is dan in andere wijken. Een aantrekkelijke buitenruimte en goede sportaccommodaties dragen bij aan vitaliteit. We stimuleren daarmee een gezonde leefstijl voor jong en oud en ontmoetingen tussen inwoners. Ook versterken we er de veerkracht en de mentale gezondheid van inwoners mee. Daarbij is de buitenruimte onze grootste sportaccommodatie. We maken gebruik van de kansen van andere maatschappelijke opgaven, Figuur 5.1 Regionale visie Publieke Gezondheid Gelderland Midden bijvoorbeeld klimaatadaptatie, 2021-2025 om buurten groener en 18
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
aantrekkelijker in te richten, woningen gezonder te maken en hittestress bij kwetsbare groepen te voorkomen. Naast groen is water ook een belangrijke component. Water in de leefomgeving is goed voor onze gezondheid en we voelen er ons prettig bij. Onderzoek laat zien dat mensen die in de buurt van water wonen, of uitzicht hebben op water, over het algemeen gezonder zijn. Ook ervaren zij minder psychische problemen en zijn ze meer tevreden vergeleken met mensen die hier niet wonen. Daarnaast zijn goede voorzieningen voor afvalwater, regenwater, oppervlaktewater en grondwater onmisbaar. De aanleg van riolering heeft bijvoorbeeld een enorme bijdrage geleverd aan het verbeteren van de volksgezondheid. We helpen graag bij het beantwoorden van vragen voor het verduurzamen van de waterhuishouding en het klimaatbestendiger maken van het eigen terrein. Vitaal ouder worden Bij ingrepen in de openbare ruimte (bijvoorbeeld rioolvervangingen) kijken we integraal naar (het verbeteren van) de leefbaarheid van een wijk. Hoe houden we bijvoorbeeld de groeiende groep kwetsbare inwoners vitaal? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat kwetsbare groepen minder last hebben van hittestress? We ondersteunen inwoners zodat ze zoveel mogelijk kunnen meedoen in de samenleving, zo lang mogelijk veilig zelfstandig kunnen wonen en een zinvolle levensinvulling ervaren.
Hierbij is een toegankelijke en veilige fysieke leefomgeving van groot belang. 5.2
Volksgezondheid en water
Drinkwater & Afvalwater De gemeentelijke afvalwaterzorgplicht komt voort uit de wens om de volksgezondheid duurzaam te beschermen. Riolering en schoon drinkwater leveren daaraan een grote bijdrage. Vroeger waren er regelmatig epidemieën van cholera, tyfus en builenpest. Door beschikbaarheid van schoon drinkwater en door aanleg van riolering is de hygiëne sterk verbeterd en de gemiddelde leeftijd met tientallen jaren omhoog gegaan. De zorg voor drinkwater ligt bij het drinkwaterbedrijf Vitens. Riolering zit onder de grond en is dus ook niet direct zichtbaar voor onze inwoners. Meldingen van wateroverlast of verstoppingen worden snel verholpen. Het is zo vanzelfsprekend dat de riolering altijd goed functioneert, dat vrijwel niemand meer stilstaat bij het belang ervan. Veel mensen beseffen dan ook niet dat het een grote inspanning vergt om de riolering in stand te houden en voor te bereiden op de toekomst. De Nederlandse gemeenten besteden jaarlijks anderhalf miljard euro aan stedelijk waterbeheer. En daar komen de investeringen door particulieren, bedrijven en waterschappen nog bij. Ons afvalwater wordt gezuiverd door het waterschap Vallei en Veluwe. Bij calamiteiten op de afvalwaterzuivering (en in het afvalwatertransportsysteem naar de afvalwaterzuiveringen) is het waterschap de partij die de calamiteiten aanpakt.
Het waterschap is tevens de waterkwaliteitsbeheerder van het oppervlaktewater. Zij komen in actie bij zaken zoals olieverontreiniging en vissterfte door een tekort aan zuurstof in het water. Extreme neerslag Extreme neerslag heeft in toenemende mate impact op de leefbaarheid en veiligheid van onze openbare ruimte. We richten het openbare gebied dusdanig in dat water zo goed mogelijk wordt opgevangen en afgevoerd. Tegelijkertijd is het onvermijdelijk dat er bij hevige buien wel eens water op straat kan staan. We accepteren dit, zolang dit niet leidt tot overlast en schade. Paragraaf 6.2.5 (pag. 31 en 32) beschrijft de richtlijnen hiervoor. Concreet zorgen we voor droge voeten door gebouwen hoger dan de straat te bouwen, zodat het water van de gebouwen wegstroomt.
19
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Waterkwaliteit We letten goed op mogelijke foutaansluitingen binnen onze gemeentegrenzen. Te denken valt aan vuilwaterlozingen op regenwaterafvoer of regenwater dat naar de drukriolering en vuilwaterriolering stroomt. Hierdoor wordt het watersysteem onnodig belast. Ook gaat dit ten koste van de waterkwaliteit. We controleren in alle nieuwbouwwijken of er dergelijke foutaansluitingen aanwezig zijn. Alle nieuwbouwwijken met gescheiden riolering die vanaf het jaar 2000 zijn gebouwd, zijn al onderzocht. De aangetroffen foutaansluitingen zijn verholpen. 5.3
Duurzaamheid
De aanwezigheid van water en groen bevordert de leefbaarheid van onze gebouwde omgeving en het buitengebied. Ook dragen water en groen bij aan een grotere biodiversiteit in flora en fauna. We willen de openbare ruimte daarom zo duurzaam en circulair mogelijk inrichten en beheren. Dat geldt ook voor het afvalwatersysteem. We zetten in op het scheiden van schoon en vuil water. Daardoor blijft schoon water schoon en hoeft alleen het vuile water gereinigd te worden op de afvalwaterzuivering. We werken ook aan energiebesparende maatregelen voor watersturende voorzieningen en wegen de levensduurverwachting mee bij de keuze voor nieuwe assets. Biodiversiteit We streven naar een duurzame en toekomstbestendige leefomgeving met een hoge ruimtelijke kwaliteit. Een leefomgeving met een goede balans tussen een gezonde leefomgeving en het juiste beheer. Om zo’n leefomgeving te realiseren is samenwerking nodig met inwoners en andere belanghebbenden. Dieren en planten (en water) houden zich nou eenmaal niet aan eigendomsgrenzen en voor een gezonde Figuur 5.2 bron: https://www.duurzaambiodiversiteit zijn verbindingen tussen gebieden nijkerk.nl/beleid-duurzaamheid/biodiversiteit/ noodzakelijk. Door samen de juiste omstandigheden voor flora en fauna te creëren, ontstaan nieuwe ecosystemen. Bij herinrichtingsprojecten gaan we hier samen met de inwoners en experts mee aan de slag.
Schoon en vuil gescheiden We richten de openbare ruimte zo in dat we hemelwater en afvalwater gescheiden kunnen inzamelen en afvoeren. Hiervoor leggen we ondergronds regenwaterafvoeren aan. Daarmee stroomt regenwater dat op straten, stoepen, pleinen en wegen valt niet meer naar het gemengde rioolstelsel. In vaktermen heet dit afkoppelen. Ook de regenpijpen van de voorste dakvlakken van woningen die langs de weg liggen, koppelen we tijdens reconstructies van wijken af. Om dit mogelijk te maken, stellen we hemelwaterverordeningen op. De gemeente betaalt de kosten voor het afkoppelen van de regenpijpen en legt ook de benodigde nieuwe hemelwaterleidingen op particulier terrein aan. 5.4
Leefbaarheid
Een goede uitvoering van watertaken draagt bij aan de leefbaarheid in onze gemeente. Voorzieningen voor drinkwater, afvalwater, regenwater, oppervlaktewater en grondwater zorgen in elk huishouden voor comfort. We vinden het vanzelfsprekend dat er water uit de kraan komt en ook weer wegloopt als we het gebruikt hebben. Onder de douche, in de keuken, de wasmachine of het toilet, maar juist ook op straat. Maar de bijdrage aan onze leefbaarheid gaat verder dan alleen deze technische kant. Een samenleving is een netwerk dat we samen vormen en we leveren allemaal een bijdrage aan de 20
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
leefbaarheid. Vanuit het Programma Water willen we dat op een brede manier doen. Bij ingrepen in openbaar gebied (bijvoorbeeld rioolvervangingen) kijken we bijvoorbeeld samen met andere beleidsvelden, zoals wegen, groen, gezondheid en vastgoed, hoe we integraal de leefbaarheid kunnen verbeteren. En als we scholen renoveren, kijken we meteen naar het afkoppelen van regenwater en vergroening van schoolpleinen en zetten we in op educatie. Samen met scholen ontwikkelen we lesmateriaal, waarbij we aandacht vragen voor thema’s als klimaatadaptatie en biodiversiteit. Subsidie voor groendaken Inwoners van de gemeente Nijkerk kunnen subsidie krijgen voor het vergroenen van het dak van hun huis of schuur. Een groendak werkt isolerend, fungeert als een buffer voor regenwater en geeft verkoeling tijdens warme dagen. Je creëert een groendak door bijvoorbeeld mossen, vetplanten, kruiden en grassen op het dak te laten groeien. In de periode tussen 2019 t/m 2022 zijn 250 aanvragen gehonoreerd (zie tabel 5.3). In totaal is er 250.000 euro aan subsidie verstrekt. Vanwege het succes krijgt de regeling een vervolg in de komende planperiode. Planjaar 2019 2020 2021 2022 2023 Totaal
Aantal aanvragen 15 86 52 97 42 292
Tabel 5.3 Subsidieaanvragen groene daken
In 2024 wordt de subsidieregeling groene daken herzien tegelijkertijd met de vaststelling van het Programma Water, waarbij de bijdrage per m2 groendak is gereduceerd van €40,- naar €30,- per m2 en het beschikbare jaarlijkse budget wordt verhoogd van €50.000 naar €75.000. Natuurinclusief bouwen Groen en water dragen bij aan een gezonde leefomgeving. Bij rioolvervanging en herinrichting van openbaar gebied zetten we in op het afkoppelen van verhard oppervlak en het vasthouden van schoon regenwater in wadi’s of groenstroken. Waar het kan en doelmatig is, realiseren we nieuw groen in combinatie met waterbergingen. Groen (bomen) Figuur 5.4 (Be)leefgroen in de straat (bron: WUR) speelt ook een grote rol in het tegengaan van hittestress. Groene daken dragen bij aan waterberging, beleving en duurzaamheid. Het vergroten van de biodiversiteit, bijvoorbeeld door middel van bloemen, kruiden en nestkasten, zorgt voor meer soortenrijkdom. Om dit te kunnen borgen, toetsen we de plannen voor bouwen of gebiedsontwikkelingen aan verschillende kaders. Bij het toetsen houden we rekening met de
21
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
biodiversiteit en wettelijke afspraken zoals zijn vastgelegd in de “Natuurbeschermingswet en de Bomenverordening Nijkerk”. 5.5
Veiligheid
De nieuwe Omgevingswet heeft ook consequenties voor de veiligheidsregio’s. De belangrijkste wijzigingen hebben vooral betrekking op het begin van de veiligheidsketen. Zo zal er meer risicogericht in plaats van regelgericht worden geadviseerd, met een bredere scope voor veiligheid. Ook bij toezicht en handhaving verandert er veel. Informatie over risicovolle activiteiten wordt niet meer vanzelfsprekend (via het vergunningentraject) aangeleverd. Er is meer deskundig en risicogericht toezicht nodig. De veiligheidsregio Gelderland-Midden (VGGM) heeft als doel om zijn kennispositie te versterken en dus ook de informatievoorziening. Om cruciale informatie bij elkaar te brengen en op een toegankelijke manier te ontsluiten is de samenwerking tussen de veiligheidsregio en de gemeenten van essentieel belang. De komende planperiode voeren we samen met VVGM de onderstaande activiteiten uit:
Inzicht krijgen in de kwetsbare infrastructuur en vitale objecten in relatie met klimaatextremen. Verkennen alternatief voor bluswater, bijvoorbeeld gebruikmaken van het hemelwaterriool of onttrekken van grondwater. Opstellen van kaartmaterialen met essentiële informatie voor hulpdiensten, bijvoorbeeld locatie van het riool, gemaal en eventueel kwetsbare objecten. Opstellen risicoprofiel bij overstromingen. In Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) van de gemeente verwijzen naar de adviesleidraad van VGGM.
Op het gebied van water is onze gemeente veilig. De drinkwatervoorziening en de inzameling van afvalwater zijn goed geregeld. Van extreme regenval hebben we weinig overlast en het risico op overstromingen is klein. We weten bovendien hoe we moeten handelen als er zich calamiteiten in het gemeentelijk watersysteem voordoen, zoals een verstopping, het bezwijken van een rioolbuis of stroomuitval. In zulke situaties stellen we eerst de aard, ernst en het risico van de calamiteit vast. Vervolgens wegen we oplossingen af en plannen we maatregelen, op basis van urgentie en complexiteit. De gevolgen van een calamiteit aan de gemeentelijke watervoorzieningen blijven door deze werkwijze meestal beperkt. 5.6
Activiteiten
Om invulling te geven aan het thema gezonde en veilige leefomgeving worden in de planperiode 2024-2028 de onderstaande activiteiten uitgevoerd:
We richten een meetnet in om hittestress in kaart te brengen. We monitoren jaarlijks de mate van hittestress. We zetten extra regenwateradviseurs in en benaderen inwoners actief met informatie over het vergroenen van hun tuin. We dragen met subsidie bij aan de aanleg van groene daken door particulieren. We werken nauw samen met de veiligheidsregio Gelderland-Midden, waterschap Vallei en Veluwe en drinkwaterbedrijf Vitens op het gebied van veiligheid en gezondheid. We leveren een bijdrage aan het hitteplan in samenwerking met provincie Gelderland.
22
P r o g r a m m a
5.7
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Budgetten
De bovenstaande activiteiten worden bekostigd uit de onderstaande budgetten: Activiteiten 2024 2025 Exploitatie Inrichten meetnet 35.000 hittestress Jaarlijks beheerkosten 3.500 meetnet hittestress Jaarlijks monitoren van 5.000 5.050 hittestress Bijdrage groene daken 75.750 76.500 Voorlichting, 118.675 119.850 participatie, communicatie en samenwerking Nauwere samenwerking met de veiligheidsregio Gelderland-Midden, waterschap Vallei en Veluwe en drinkwaterbedrijf Vitens op het gebied van veiligheid* Bijdragen leveren hitteplan in samenwerking met provincie* Investeringen n.v.t. *Wordt bekostigd uit de personele middelen (uren) Alle bedragen in € Kosten worden jaarlijks verhoogd i.v.m. areaaluitbreiding
2026
2027
2028
-
-
-
3.535
3.570
3.605
5.100
5.150
5.200
77.250 121.025
78.000 122.200
78.750 123.375
-
-
-
-
-
-
-
-
-
In tabel 9.4, pagina 43, vindt u een overzicht van alle activiteiten voor de komende planperiode en voor welke thema’s deze activiteiten ingezet worden.
23
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
6 Duurzaamheid 6.1
Energie
Europa wil in 2050 CO2-neutraal zijn. Dit doel is vastgelegd in een klimaatwet en uitgewerkt in de routekaart Nijkerk Energie neutraal 2050. Er is een ingrijpende transitie nodig om dit doel te bereiken. Denk bijvoorbeeld aan het grootschalig opwekken van duurzame energie door wind en zon en het aanscherpen van het CO2-emissiehandelssysteem (ETS). Maar ook aan kleinere bijdragen, zoals terugdringen van energieverbruik of het toepassen van duurzame materialen met een lagere CO2footprint. Nederland heeft zich verbonden aan de Europese klimaatdoelen en werkt volop aan de energietransitie. De gemeente Nijkerk levert daar haar bijdrage aan, ook via het watersysteem. Hieronder beschrijven we hoe we dat doen. Energie en grondstoffen uit afvalwater Door afkoppelen voeren we steeds minder regenwater af naar de rioolwaterzuivering. Regenwater is immers schoon als het valt en we kunnen het prima gebruiken in ons (grond- en oppervlakte)watersysteem. Bovendien geldt: hoe geconcentreerder het afvalwater, hoe beter we het kunnen gebruiken om biogas van te maken of grondstoffen terug te winnen. Zo zetten we ons afval om in energie of grondstoffen. We hoeven daardoor minder fossiele brandstof (bijvoorbeeld aardgas) in te zetten en beperken daarmee de CO2-uitstoot. Energiebewust ontwerpen Bij het ontwerpen van watervoorzieningen houden we rekening met duurzaamheid.
We kiezen voor duurzame materialen waarbij we per project kijken welke nieuwe ontwikkelingen er zijn, zowel qua techniek als materiaal. Waar mogelijk kiezen we voor het materiaal met een zo klein mogelijke milieuimpact. We ontwerpen bovendien energiebewust. Zo kiezen we bij voorkeur voor watertransport onder vrij verval in plaats van transport via gemalen en persleidingen. Bij aanbestedingen wegen we duurzaamheid mee in onze keuze voor een uitvoerende partij. Dit doen we door eisen te stellen aan materiaalgebruik, het circulair inzetten van materialen die verwijderd worden, het aantal transportkilometers en duurzaam transport. Ook wordt er gekeken naar de bedrijfsvoering van de uitvoerende partij. Energiebesparing bij onderhoud Bij het onderhouden en vervangen van gemalen en pompen kijken we hoe we energie kunnen besparen. Ook besteden we aandacht aan de levensduur, storingsgevoeligheid en noodzakelijke capaciteit van voorzieningen. De komende planperiode gaan we onderzoeken hoe we energiezuinige pompen kunnen toepassen, bijvoorbeeld in combinatie met zonnepanelen die de benodigde stroom voor de pompen op duurzame wijze opwekken. Ruimte in de ondergrond en bovengrond Het inpassen van de voorzieningen en systemen die nodig zijn voor de energietransitie vergt aandacht. In stedelijk gebied is de beschikbare ruimte in de ondergrond beperkt.
Er liggen namelijk al volop rioolbuizen, stroomkabels, waterleidingen en andere nutsvoorzieningen. Dat betekent dat we bij het uitbreiden van de capaciteit van systemen of het toevoegen van nieuwe voorzieningen onder de grond vooruit moeten denken en integraal moeten samenwerken. We pakken dat op bij onze waterwerkzaamheden in de openbare ruimte.
24
P r o g r a m m a
W a t e r
N i j k e r k
2 0 2 4 - 2 0 2 8
Circulaire economie Onze ambitie is om op termijn energieneutraal, klimaatneutraal en circulair te werken aan het Nijkerkse watersysteem. Om circulair te werken, moeten we zo min mogelijk grondstoffen verspillen en de materiaalkringloop sluiten. Hierdoor neemt de CO2-uitstoot af en blijft de waarde van grondstoffen en producten langer behouden. We volgen nauwgezet de ontwikkelingen rondom materiaalpaspoorten. Dit biedt de mogelijkheid om vraag en aanbod van beschikbare materialen (in tijd, locatie en kwaliteit) tussen verschillende partijen beter af te stemmen en te beoordelen. Doordat meer informatie wordt vastgelegd over bestaande materialen en constructies, wordt duidelijk hoe duurzaam deze zijn en welke CO2-voetafdruk ze hebben. 6.2