CConstaterende datNijkerk
Koppel je AI →
Document · PDF

2021-076 Bijlage Transitievisie Warmte gemeente Nijkerk.pdf

Raadsvergadering 16 december 2021, gemeente NijkerkBij agendapunt: Transitievisie Warmte Nijkerk (2021-076)15.512 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Transitievisie Warmte

1 9

S a m e n

g e m e e n t e

n a a r

e e n

a a r d g a s v r i j e

o k t o b e r

2 0 2 1

N i j k e r k

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Voorwoord Nijkerk werkt aan een toekomst zonder aardgas. En niet zonder reden. Want aardgas is een fossiele brandstof waar bij verbranding CO2 vrijkomt, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde en daarmee de klimaatverandering. Bovendien is de voorraad niet onuitputtelijk. Genoeg motieven dus om over te stappen op duurzame bronnen om onze huizen, gebouwen en ons kraanwater mee te verwarmen. Niet alleen Nijkerk, maar ook alle andere gemeenten zijn bezig met deze energietransitie. De Nederlandse overheid wil de hoeveelheid broeikasgassen voor 2050 met 95% hebben verminderd. Daar moeten we veel voor doen, maar we krijgen er ook veel voor terug. Zoals schonere lucht, wat gunstig is voor onze gezondheid. Het houdt het ecosysteem beter in balans, wat belangrijk is omdat het ons voorziet in zuurstof, schoon water, voedsel en grondstoffen. En het roept hopelijk een halt toe aan de steeds extremer wordende weersomstandigheden zoals hittegolven, warme winters en grote hoeveelheden neerslag. Daar komt bij dat we in Nederland stoppen met de gaswinning in Groningen, mede vanwege de aardbevingen die dat veroorzaakt. Als we toch gas willen blijven gebruiken, dan maakt ons dat afhankelijk van andere landen en dat is niet altijd prettig. Door onze gebouwen aardgasvrij te maken, verminderen we uitstoot van CO 2. Zo dragen we ons steentje bij om te voorkomen dat de aarde nog verder opwarmt.

Dit betekent dat we dingen in ons dagelijks leven anders gaan doen. Van koken en verwarmen met aardgas gaan we over op groene, duurzame warmteoplossingen. Deze verandering wordt ook wel de ‘warmtetransitie’ genoemd. De warmtetransitie is niet van de één op de andere dag afgerond. Het is een proces waar veel bij komt kijken. We hebben dan ook bijna 30 jaar de tijd voor deze verandering. Om de warmtetransitie in gang te zetten, hebben wij in de gemeente Nijkerk samen met stakeholders deze ‘Transitievisie Warmte’ opgesteld. Alle andere gemeenten in Nederland stellen een vergelijkbare visie op. Deze Transitievisie Warmte schetst de manier waarop we de komende dertig jaar aan de slag gaan om gebouwen in onze gemeente aardgasvrij te maken. We geven antwoord op vragen als: hoe kunnen we aardgasvrij worden, met zo min mogelijk kosten en overlast voor onze samenleving? Waar kunnen we dan beginnen? En wat is daarvoor het meest geschikte moment? In Nederland is op dit moment nog niet veel ervaring met de warmtetransitie. We staan nog aan het begin, terwijl onze omgeving en technieken steeds verder ontwikkelen. Daarom willen we onze Transitievisie Warmte in ieder geval iedere vijf jaar actualiseren met de nieuwste kennis en ideeën. Voor u ligt de Transitievisie Warmte van de gemeente Nijkerk.

Deze Transitievisie Warmte is opgesteld in samenwerking met verschillende betrokkenen, waaronder inwoners, woningcorporaties, waterschap Vallei & Veluwe en Liander (de beheerder van ons gas- en elektriciteitsnet). Veel leesplezier. Harke Dijksterhuis Wethouder duurzaamheid

2

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Inhoud 1.

Introductie ........................................................................................................................................ 4 1.1 Plannen maken voor de energietransitie ....................................................................................... 4 1.2 Waarom een visie voor aardgasvrij? ............................................................................................. 4 1.3 In het kort: de totstandkoming ....................................................................................................... 5 1.4 De Transitievisie Warmte als vertrekpunt ...................................................................................... 6

2.

Onze gemeente ............................................................................................................................... 7 2.1 Hoe we er nu voor staan ............................................................................................................... 7 2.2 Wat doen we in de gemeente Nijkerk al? ...................................................................................... 8 2.3 Wat vinden we belangrijk? ............................................................................................................ 8

3.

Wat zeggen onze stakeholders en inwoners? ............................................................................... 10 3.1 Onze stakeholders ....................................................................................................................... 10 3.2 Onze inwoners ............................................................................................................................. 10 3.3 Uitgangspunten communicatie en participatie ............................................................................ 13

4.

Mogelijke warmteoplossingen ....................................................................................................... 16 4.1 Welke duurzame warmteoplossingen zijn er? ............................................................................. 16 4.2 Wat zijn de mogelijke oplossingen in de gemeente Nijkerk? ...................................................... 19 4.3 Van kaart naar keuzes................................................................................................................. 20 4.4 Verdeling van de wijken naar mogelijke warmteoplossingen ...................................................... 22

5.

1.

Spoor 1: Nader onderzoek naar warmtenetten in Nijkerk en Hoevelaken ............................ 23

2.

Spoor 2: Koppelkansen wijken: gereed voor aardgasvrij ...................................................... 25

3.

Spoor 3: Hybride warmtepompen en all electric .................................................................... 26

4.

Spoor 4: Individueel initiatief in Nijkerkerveen en het landelijk gebied ................................. 27

Een strategie van verleiden, verzoeken, verplichten ..................................................................... 29 5.1 De strategie ................................................................................................................................. 29 5.2 Overzicht ..................................................................................................................................... 31

6.

Van strategie naar uitvoering......................................................................................................... 32 6.1 Uitvoeringsprogramma Warmte 2022-2025 ................................................................................ 32 6.1.1 Programmaonderdelen ......................................................................................................... 32 6.1.2

Toelichting programmaonderdelen ................................................................................ 33

6.1.3

Financiën en capaciteit .................................................................................................. 37

6.1.4

Monitoring en rapportage .............................................................................................. 37

6.2 Bedrijven en bedrijventerreinen ................................................................................................... 39 7.

Lijst met bijlages ............................................................................................................................ 42

8.

Disclaimer ...................................................................................................................................... 43

3

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

1. Introductie 1.1 Plannen maken voor de energietransitie In 2016 ondertekenden 196 landen het klimaatverdrag van Parijs. In dit verdrag spraken deze landen af in de toekomst minder CO2 uit te stoten. In 2050 mag er vrijwel geen CO2-uitstoot meer zijn. Eén van de belangrijkste onderdelen van dit verdrag is de afspraak om in Nederland in 2050 geen fossiele brandstoffen, zoals aardgas en benzine, meer te gebruiken. Hier hoort ook bij dat we steeds meer gebruik maken van duurzame, hernieuwbare bronnen zoals wind- en zonne-energie. Deze verandering noemen we de energietransitie. Op nationaal, regionaal en lokaal niveau maken overheden, bedrijven, organisaties en inwoners plannen om te voldoen aan de ambities uit het klimaatverdrag van Parijs. Zo is op nationaal niveau in Nederland het Klimaatakkoord ondertekend en werkt de Rijksoverheid aan wet- en regelgeving, maar ook aan manieren om de energietransitie te betalen. Regionaal werken gemeenten, provincies en organisaties uit de energiesector samen aan de Regionale Energie Strategie (RES). Elke regio onderzoekt waar en hoe duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Als gemeente Nijkerk zijn we onderdeel van de Regionale Energie Strategie Foodvalley.

In de Regionale Energie Strategie (RES 1.0) is onderzocht welke warmtebronnen in de regio beschikbaar zijn en hoe deze warmtebronnen het beste verdeeld kunnen worden. Dit heet ook wel de Regionale Structuur Warmte. Ook op lokaal niveau werken we in onze gemeente aan de energietransitie. In de Routekaart Energieneutraal Nijkerk 2050 staat onze visie om in 2050 energieneutraal te worden. Daarbij hoort het Uitvoeringsprogramma Nijkerk Energieneutraal. Dat programma bevat de concrete stappen die we in gemeente Nijkerk tot 2023 zetten. Daarna volgt een herziening van het programma. De beleidskaders die ten grondslag liggen aan deze Transitievisie Warmte zijn in hoofdstuk 7 (Verdieping) opgenomen in de bronnenlijst. Onderdeel van de energietransitie is om alle gebouwen in Nederland aardgasvrij te maken. Deze verandering wordt ook wel de warmtetransitie genoemd. Het startpunt voor de warmtetransitie is deze Transitievisie Warmte. Vanuit de gemeente zorgen we voor afstemming en aansluiting bij het landelijke Klimaatakkoord en de RES. Dit doen we bijvoorbeeld door de lokale voortgang te monitoren met data, door actief in gesprek te blijven met inwoners en stakeholders en de Transitievisie Warmte tenminste elke vijf jaar bij te stellen. De uitkomsten van onze plannen krijgen uiteindelijk een plaats in de Omgevingsvisie en Omgevingsplannen van de gemeente Nijkerk.

In de Omgevingsvisie leggen we vast op welke manier we - met alle plannen voor de openbare ruimte - een goede kwaliteit van onze leefomgeving behouden. 1.2 Waarom een visie voor aardgasvrij? De warmtetransitie is niet van de één op de andere dag afgerond. Het is een proces waar veel bij komt kijken. Om de warmtetransitie in gang te zetten, hebben wij in onze gemeente samen met stakeholders deze Transitievisie Warmte opgesteld. De Transitievisie Warmte gaat over de manier waarop we huizen, kantoren en andere gebouwen in onze gemeente op termijn verwarmen zonder aardgas. Industrie valt buiten de scope van deze visie. Alle andere gemeenten in Nederland stellen een vergelijkbare visie op. 1

1 NB.: Het aardgasvrij maken van de industriesector is geen onderdeel van de Transitievisie Warmte.

4

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

In de Transitievisie Warmte verkennen we de mogelijkheden voor de warmtetransitie in onze gemeente. We geven antwoord op vragen als: hoe kunnen we aardgasvrij worden, met zo min mogelijk kosten en overlast voor onze samenleving? Waar kunnen we dan beginnen? En wat is daarvoor het meest geschikte moment? In de Transitievisie Warmte staat het volgende centraal: Hoe kunnen we de gebouwen in onze gemeente duurzaam verwarmen zonder aardgas? Er zijn verschillende manieren om huizen en gebouwen te verwarmen zonder aardgas. Bijvoorbeeld door een warmtepomp, warmtenet of door gebruik van duurzame gassen in ons gasnet. Dat ligt er maar net aan wat technisch kan, financieel haalbaar is en wat we als samenleving willen. Op een zogeheten WAT-kaart laten we voor onze hele gemeente zien wat op dit moment de mogelijke warmteoplossingen zijn om gebouwen duurzaam te verwarmen. Dit hangt af van allerlei technische aspecten, zoals het bouwjaar, het aantal gebouwen per gebied en de beschikbaarheid van warmtebronnen. Wat is onze strategie richting een aardgasvrije gebouwde omgeving? We starten met leggen van de focus op stappen die bij elk alternatief de moeite waard zijn. Dit worden no-regret of geen-spijt maatregelen genoemd. Denk aan het besparen van energie en het isoleren van de woning.

Het traject richting aardgasvrije gebouwen zal niet voor ieder huis, gebouw, kantoor, fabriek of appartement hetzelfde zijn. In een aantal gebieden zijn voor 2030 al gerichte stappen richting aardgasvrij te zetten, zoals nader onderzoek naar een warmtenet. In andere gebieden is nog niet direct een alternatief voor aardgas beschikbaar. In onze strategie richting een aardgasvrije gebouwde omgeving laten we zien welke stappen er voor welk gebied de komende jaren mogelijk zijn. Een opmerking vooraf Als gemeente Nijkerk doen we ons best om de gewenste resultaten uit het Klimaatakkoord te halen. Hierbij vinden wij het erg belangrijk dat de energietransitie betaalbaar blijft. Uit landelijke onderzoeken is bekend dat de overstap naar duurzame warmteoplossingen kostbaar is. We zoeken daarom naar oplossingen die voor onze inwoners, bedrijven en organisaties realistisch en betaalbaar zijn, nu en in de toekomst. Landelijke ontwikkelingen die hier invloed op hebben - zoals de Warmtewet en andere regelgeving vanuit de Rijksoverheid – houden we nauwlettend in de gaten. Indien nodig passen we ons beleid en de Transitievisie Warmte hierop aan. Steun van het Rijk is hierbij onontbeerlijk.

1.3 In het kort: de totstandkoming Voordat we met de Transitievisie Warmte begonnen, hebben we al diverse onderzoeken laten doen. Zo hebben we onze inwoners bevraagd op allerlei onderwerpen die met duurzaamheid te maken hebben, van aardgasvrij tot het scheiden van afval. Ook hebben we een eerste verkenning naar een aardgasvrije gemeente op laten stellen. En voor enkele gebieden hebben we gericht onderzoek gedaan naar de verschillende warmteoplossingen. De uitkomsten van deze onderzoeken zijn verwerkt in het volgende hoofdstuk. Ook hebben we een klankbordgroep warmte met inwoners. Zij zijn op meerdere momenten betrokken geweest bij het proces en hebben input geleverd voor deze visie. In het figuur op de volgende bladzijde is te zien welk proces is doorlopen om tot de Transitievisie Warmte van onze gemeente te komen.

5

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Figuur 1 - Procesoverzicht Transitievisie Warmte gemeente Nijkerk

1.4 De Transitievisie Warmte als vertrekpunt De Transitievisie Warmte is nadrukkelijk een vertrekpunt, omdat er nog veel is dat we niet weten. Technieken ontwikkelen zich snel en de nationale overheid werkt – zoals eerder al genoemd – aan wetten, regels en manieren om de warmtetransitie voor inwoners en organisaties betaalbaar te houden. Het is daarom belangrijk om te onthouden dat de Transitievisie Warmte niet in beton gegoten is. We zetten een stip op de horizon en gaan aan de slag met de eerste stappen. De inhoud kan worden aangepast als er nieuwe kennis en ideeën beschikbaar zijn. Het is daarom de bedoeling om de Transitievisie Warmte minimaal elke vijf jaar aan te passen. De Transitievisie Warmte is nog maar het begin. De komende jaren werken we plannen verder uit samen met inwoners en stakeholders en gaan we aan de slag. Dit doen we via verdiepende onderzoeken en uitvoeringsplannen per gebied. Voor een aantal buurten brengen we de mogelijkheden van een warmtenet in kaart, en waar mogelijk maken we hier concrete plannen voor. Ook geven we antwoord op vragen zoals: -

Wat kost de warmtetransitie in onze gemeente en hoe gaan we dat verdelen? Op welke manier gaan we dat organiseren en wie draagt daarin welke verantwoordelijkheid?

Tot die tijd wachten we niet af, maar we gaan direct aan de slag. De focus ligt de eerste jaren op het verminderen van energieverbruik. Daar valt direct en voor iedereen winst te behalen. Immers, wat je niet verbruikt hoef je niet op te wekken, en dus ook niet te betalen. Dit doen we onder andere met een isolatieprogramma en een uitbreiding van onze activiteiten op het gebied van energie besparen.

Verdiepende bijlagen: 1.

Lijst met begrippen

6

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

2. Onze gemeente Dit hoofdstuk gaat over de opgave in onze gemeente, onze belangrijkste ambities en doelstellingen en de uitgangspunten voor onze Transitievisie Warmte. Deze uitgangspunten hebben we gebruikt om vast te stellen welke oplossingen wij zien om gebouwen zonder aardgas te verwarmen. Onze visie voor de warmtetransitie staat niet voor de komende 30 jaar vast. We gaan de komende jaren veel leren. Bijvoorbeeld doordat er nieuwe technieken of ideeën komen. Als het nodig is, passen we de Transitievisie Warmte en onze uitgangspunten aan. 2.1 Hoe we er nu voor staan De warmtevraag in Nijkerk ziet er momenteel als volgt uit:

Figuur 2 Warmtevraag in gemeente Nijkerk (Klimaatmonitor)

47% van het aardgasverbruik vindt dus plaats in woningen. Gemeente Nijkerk heeft ruim 43.000 inwoners, die samen in ongeveer 17.700 woningen wonen. In deze huizen is aardgas momenteel – net als in heel Nederland – nog steeds de voornaamste bron voor verwarming, koken en warm water. Ruim een derde (34%) van de woningen in onze gemeente is jonger dan 30 jaar. 71% van de totale woningvoorraad is koopwoning en 29% is huurwoning, waarvan het grootste deel wordt verhuurd via woningcorporaties WSN en De Alliantie (in Hoevelaken).

In 2019 werd in Nederland in totaal ongeveer 1356 Peta Joule (PJ) aardgas verbruikt. 1 PJ staat gelijk aan 1000 TJ. Ter vergelijking: een gemiddeld huishouden in Nederland gebruikt jaarlijks ongeveer 1.239 m 3 gas. Dat staat gelijk aan ongeveer 0,04 TJ aardgas. Om in 2050 geheel aardgasvrij te zijn, zouden we in onze gemeente vanaf 2021 ieder jaar gemiddeld 570 woningen van het aardgas af moeten koppelen. Op dit moment halen we dit tempo niet. In bijlage 2: ‘Toelichting op gebruikte energie-eenheden’ worden veel gebruikte energie-eenheden nader toegelicht.

7

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

2.2 Wat doen we in de gemeente Nijkerk al? Gelukkig is het is niet zo dat we in onze gemeente helemaal ‘op 0’ beginnen. Deze Transitievisie Warmte is onderdeel van een langer lopend proces. Zoals eerder genoemd hebben we al een aantal stappen gezet. Zo is de ‘Routekaart Energieneutraal Nijkerk 2050’ in juni 2020 vastgesteld. Ook is in 2019 een warmteverkenning uitgevoerd door bureau DWA. Daarin is op hoofdlijnen in beeld gebracht welke mogelijkheden er in de gemeente Nijkerk zijn om woningen te verwarmen zonder aardgas. In het rapport van DWA is het eerste onderzoek gedaan naar duurzame warmteoplossingen in onze gemeente. In het onderzoek zijn meerdere warmteoplossingen naast elkaar gelegd: welke warmtebronnen zijn beschikbaar? Hoe duur zijn de warmteoplossingen? Hoe kunnen we de overstap naar duurzame warmteoplossingen het beste in de tijd plannen? In deze Transitievisie Warmte hebben we de resultaten van het onderzoek van DWA aangevuld met de nieuwste kennis en hebben we verdiepend onderzoek uitgevoerd.

In 2020 hebben we aan onze inwoners gevraagd hoe zij denken over duurzaamheid en hoe zij betrokken willen zijn bij de energietransitie. Daarnaast hebben we een klankbordgroep warmte opgericht, die actief heeft meegedacht over deze Transitievisie Warmte. Ook is er al sinds 2016 een gemeentelijk Energieloket, waar inwoners terecht kunnen voor vragen en advies over aanpassingen aan de eigen woning. Op de website van de gemeente is meer informatie te vinden over duurzame maatregelen, zoals isoleren, het plaatsen van zonnepanelen of het plaatsen van een warmtepomp. Ook is daarop informatie te vinden over subsidies en het beleid van de gemeente. Tot slot is begin 2021 een warmtecoördinator aangesteld, die vanuit de gemeente de warmtetransitie richting uitvoering gaat begeleiden. 2.3 Wat vinden we belangrijk? Bij de vaststelling van het plan van aanpak voor deze Transitievisie Warmte, heeft de gemeenteraad een aantal uitgangspunten meegegeven, die het kader vormen voor de warmtetransitie in onze gemeente. De warmtetransitie moet haalbaar en betaalbaar blijven De kosten van fossiele energie blijven stijgen. Aan de andere kant is er over de kosten van de warmtetransitie op dit moment in het hele land nog veel onzekerheid. Het is duidelijk dat de warmtetransitie geld gaat kosten.

Het elektriciteits- en gasnet moet aangepast worden, voor duurzame energiebronnen zijn installaties noodzakelijk en gebouwen moeten gereed zijn voor een alternatieve warmtevoorziening. De kosten komen terecht bij veel verschillende partijen, maar de hoogte en verdeling van deze kosten is nog niet duidelijk. Dit hangt ook samen met de middelen die de Rijksoverheid stelt en nog gaat stellen, zowel voor gebouweigenaren als voor (bijvoorbeeld) de netbeheerder en woningcorporaties. Individuele doorrekeningen per wijk of buurt zijn zo afhankelijk van de lokale situatie, dat we deze stap pas zetten als we per gebied met een uitvoeringsplan aan de slag gaan. Ook dan blijft haalbaarheid en betaalbaarheid voorop staan: woonlasten mogen in principe niet stijgen. De gemeente blijft de warmtetransitie faciliteren en stimuleren. Maar voor het borgen van de betaalbaarheid is de gemeente ook afhankelijk van de financiële middelen die de Rijksoverheid (en eventuele andere partijen) beschikbaar stelt. Specifieke aandacht geven we aan het onderwerp energiearmoede.2 Ondertussen sluiten we zoveel mogelijk aan bij ‘koppelkansen’: deze ontstaan bijvoorbeeld wanneer in een wijk werkzaamheden aan het leidingennetwerk, rioleringen, wegen of renovatie van huizen plaatsvinden, door bewonersinitiatieven of wanneer voorzieningen verdwijnen.

2

Het hebben van een te hoge energierekening ten opzichte van het inkomen, waardoor het betalen van de energierekening moeilijk wordt.

8

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Collectieve mogelijkheden worden zoveel mogelijk benut We helpen inwoners om duurzame keuzes te maken, zowel individueel als collectief. We zetten collectieve inkoopacties op. We stimuleren ook bewonerscollectieven die binnen de gemeentelijke doelstellingen passen. Bij de ontwikkeling van een warmtenet betrekken we zoveel mogelijk mensen en woningen. Kwaliteit gaat voor snelheid We staan pas aan het begin van de warmtetransitie, met 2050 als stip aan de horizon om aardgasvrij te zijn. Nog lang niet alle techniek, financiering en organisatie is zo goed ontwikkeld dat we nu al grote stappen kunnen zetten. In onze gemeente kiezen we dan ook voor kwaliteit in plaats van snelheid: we focussen op bewezen technieken en doen eerst op kleine schaal ervaring op, voordat we op grote schaal aan de slag gaan.

Verdiepende bijlage: 2.

Toelichting op gebruikte energie-eenheden

9

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

3. Wat zeggen onze stakeholders en inwoners? De Transitievisie Warmte opstellen doet de gemeente Nijkerk niet alleen. De afgelopen maanden hebben we nauw samengewerkt met stakeholders, zoals woningcorporaties, waterschap Vallei & Veluwe en Liander (de beheerder van ons gas- en elektriciteitsnet). Ook hebben we samengewerkt met een klankbordgroep van inwoners. Met hen zijn we meer de diepte ingegaan over de achtergronden van de Transitievisie Warmte. Daarnaast hebben we in drie brede bewonersavonden verteld over de warmtetransitie en de resultaten tot nu toe. Ons Energieloket is bij de sessies met de klankbordgroep en de bewonersavonden aanwezig geweest en heeft inwoners meer verteld over wat het Energieloket voor hen kan betekenen. 3.1 Onze stakeholders De woningcorporaties – De Alliantie en Woonstichting Nijkerk (WSN) – willen weten welke richting de warmtetransitie opgaat, zodat zij hun eigen plannen voor verduurzaming daar zo goed mogelijk op kunnen aansluiten. Dit betekent dat zij behoefte hebben aan duidelijkheid over warmteoplossingen per gebied, zodat zij hier in hun onderhoud aan gebouwen rekening mee kunnen houden. De woningcorporaties werken ondertussen verder aan de verduurzaming van hun eigen gebouwen. Ook Waterschap Vallei & Veluwe heeft behoefte aan meer duidelijkheid over de warmtetransitie voor de komende jaren.

In de gemeente Nijkerk zijn kansen voor aquathermie en misschien zelfs geothermie. Bij de ontwikkeling van geothermie moet aandacht zijn voor de gevolgen voor het grondwatersysteem. Als er een relatie is met de doelstellingen van het waterschap – zoals biodiversiteit of waterkwaliteit – dan is er wellicht subsidie mogelijk. Netbeheerder Liander ziet samenwerking als cruciaal onderdeel van de warmtetransitie. Afstemming is belangrijk, zodat aanpassingen aan de elektriciteits- en gasinfrastructuur planmatig in de tijd uitgevoerd kunnen worden. Koppelkansen moeten gezamenlijk onderzocht worden, waarbij ook aandacht is voor andere vraagstukken, zoals zonnepanelen. Als er voor buurten geen urgentie is, dan wil Liander graag dat wordt ingezet op hybride warmtepompen, zodat het gas- en elektriciteitsnet gefaseerd mee kunnen groeien met de veranderende behoeften. 3.2 Onze inwoners Van het aardgas af heeft gevolgen voor al onze inwoners. Uiteindelijk kan er niet meer gekookt worden op aardgas en worden huizen anders verwarmd dan nu het geval is. Een groot deel van het traject richting aardgasvrije wijken, bestaat dan ook uit het gesprek dat we in de gemeente Nijkerk met elkaar voeren. De inwoners van Hoevelaken, Nijkerk, Nijkerkerveen en het landelijk gebied zijn immers de eigenaren van de gebouwen die van het aardgas afgaan.

Nog niet alle inwoners zijn bekend met de term ‘aardgasvrij’ en ook niet iedereen wil of kan meedoen. Daarom is de warmtetransitie niet alleen een technische opgave, maar vooral ook een maatschappelijke.

10

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

In de volgende paragrafen leggen we meer uit over het onderzoek dat we eind 2020 hebben uitgevoerd, over de resultaten van de klankbordgroep en de bewonersavonden. De resultaten zijn meegenomen in onze strategie ‘samen naar een aardgasvrije gemeente Nijkerk’. Inwonersconsultatie De lokale inwonersconsultatie is ingevuld door 358 respondenten. Een groot deel van de invullers (ruim 90%) bleek te wonen in Nijkerk-stad of Hoevelaken (stedelijk gebied). Dit maakt het onderzoek voor het buitengebied iets minder representatief. In het onderstaande tekstvak zijn de belangrijkste resultaten weergegeven. Meer informatie over de inwonersconsultatie is te vinden in ‘Verdieping: Resultaten inwonersconsultatie’. Uitkomsten inwonersconsultatie op een rij Houding − 79% van de respondenten die maatregelen heeft genomen geeft aan dat zij die maatregelen hebben genomen om energie te besparen. 71% geeft aan dat het milieu ook een belangrijke motivatie is’; − 36% geeft aan (heel) negatief te staan tegenover het verwarmen van de woning met een duurzaam alternatief.

50% is (heel) positief; Maatregelen en afwegingen − 3% van de respondenten maakt geen gebruik meer van aardgas; − 51% van de respondenten geeft aan kleine, duurzame maatregelen te hebben genomen; − 36% geeft aan geen verdere duurzame maatregelen te gaan nemen; − 50% van de respondenten geeft aan de kosten vaak de belemmering zijn om duurzame maatregelen te nemen; − 74% van de respondenten vindt dat de verantwoordelijkheid voor het nemen van duurzame maatregelen aan de eigen woning bij inwoners zelf ligt. 58% vindt dat de gemeente hiervoor verantwoordelijk is en 57% ziet dit als verantwoordelijkheid voor de landelijke overheid; − Voor 68% van de respondenten is het belangrijk dat het alternatief voor aardgas niet te duur is; − 43% van de respondenten geeft aan genoeg spaargeld te hebben voor duurzame maatregelen. 34% geeft aan niet genoeg geld te hebben; − 67% geeft aan bereid te zijn meer geld uit te geven voor duurzame maatregelen als de overheid subsidies geeft; Betrokkenheid − 45% van de respondenten geeft aan gebruik te willen maken van het Energieloket; − 63% van de respondenten wil op de hoogte gehouden worden van het verduurzamen van woningen in de gemeente.

19% wil (ook) meepraten of meedenken; − Geïnformeerd worden respondenten het liefst via een bericht in De Stad Nijkerk (58%) of via een website over duurzaamheid in Nijkerk (55%); − Meepraten of meedenken doen respondenten het liefst via een online enquête (64%) en door (meer dan één keer) deel te nemen aan een fysieke bijeenkomst (55%).

Klankbordgroep van inwoners en bewonersavonden In het kader van de Transitievisie Warmte hebben we een klankbordgroep van inwoners geconsulteerd en per kern een bredere bewonersavond georganiseerd (digitaal). In de eerste bijeenkomst met de klankbordgroep hebben we nader kennis gemaakt en besproken op welke manier de klankbordgroep betrokken wilde worden. Ook is besproken hoe we álle inwoners zo goed mogelijk kunnen betrekken bij de warmtetransitie (eerste brainstorm). In de eerste brainstorm stond de volgende vraag centraal: ‘Hoe zorgen we ervoor dat u en uw buurtgenoten betrokken raken bij het aardasvrij maken van hun wijk/buurt/dorp/buurtschap?’

11

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

In de tweede bijeenkomst met de klankbordgroep hebben we meer toegelicht over de Transitievisie Warmte, daarna zijn we daarna aan de slag gegaan met een (tweede) brainstorm over kansrijke wijken. Hierin ging het vooral om de vraag: ‘Wat maakt een wijk kansrijk om van het aardgas af te gaan en wat zijn daarbij de belangrijkste criteria?’ In de derde klankbordgroep bijeenkomst is gesproken over betaalbaarheid, handelingsvrijheid van inwoners, aandacht voor energiearmoede en investeringen door gepensioneerden. Verder is gesproken over praktische benadering van regels om voorzieningen te realiseren. Daarnaast zijn energieambassadeurs en het bezoeken van huizen met energiemaatregelen (gluren bij de buren) voorbijgekomen als effectieve vormen van communicatie. En tot slot is aangegeven dat het stimuleren van buurtinitiatieven erg belangrijk is. Figuur 3 Impressie van een online-bijeenkomst

Ook hebben we als gemeente vier bredere bewonersavonden georganiseerd, waarin we onze inwoners hebben geïnformeerd over de warmtetransitie en de resultaten tot nu toe. Deze bijeenkomsten waren digitaal en in principe per kern: een avond voor Nijkerk, voor Hoevelaken en voor Nijkerkerveen en het buitengebied. Ook hebben de inwoners meer informatie ontvangen over het ‘transitie-gereed’ maken van hun woning. Tijdens de bewonersavond was er ruimte voor vragen en de beantwoording van vragen. Ook is inwoners gevraagd naar: 1) waar zij aan denken bij de term ’aardgasvrij’, 2) wat zij de gemeente mee willen geven, 3) hoe zij betrokken willen worden en 4) waar de gemeente hen bij kan helpen. Via nieuwsberichten op de website, social media en radio hebben we inwoners uitgenodigd voor deze avonden. In totaal zijn ongeveer 100 inwoners aanwezig geweest bij de bewonersavonden. Meer informatie over de bijeenkomsten met de klankbordgroep en bewonersavonden is te vinden in bijlages 8 en 9. Hierin staat ook een Figuur 4 Impressie van digitale bewonersavond op 6 oktober overzicht van de meest gestelde vragen en de antwoorden. Op de volgende bladzijde is een kleine greep te zien uit de resultaten van de bijeenkomsten met de klankbordgroep en de bewonersavonden.

12

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Klankbordgroep bijeenkomsten

Inwonersbijeenkomsten

Betrokkenheid Transparant en eerlijk Goede informatievoorziening Meebeslissen Delen van ervaringen Duidelijke plannen Isolatievisie Duidelijk maken welke keuzes er zijn Werken met ambassadeurs Gebruiken van ‘Jip en Janneke’ taal

Meegeven aan de gemeente Behoefte aan persoonlijk advies Onderzoeken wat er leeft in de wijk Helderheid geven over kosten Geef advies op maat Betrokkenheid Blij met betrokkenheid vooraf Gelegenheid om mee te denken per wijk Goede informatievoorziening Maak het niet te ingewikkeld Kleinschalige acties in de wijk organiseren

Kansrijke wijken Beginnen bij wijken waar jonge mensen wonen Beginnen met wijken die een upgrade nodig hebben Beginnen met wijken waar je winst kunt halen Beginnen met wijken die het makkelijkst zijn Kosten voor bewoners zwaar meewegen Beschikbare warmtebronnen zwaar meewegen Gevoel van eigenaarschap in een wijk

Hoe kan de gemeente helpen Laat concrete voorbeelden zien Op tijd aangeven wat de plannen zijn Persoonlijk advies Onrendabele top financieren Energieloket als vertrekpunt

3.3 Uitgangspunten communicatie en participatie De ideeën die vanuit inwoners en stakeholders zijn aangedragen, hebben we vertaald in een aantal uitgangspunten voor de communicatie en participatie binnen de warmtetransitie. Omdat dit een traject van jaren is, is het belangrijk om vooraf duidelijk te benoemen waar onze inwoners en stakeholders op kunnen rekenen. Daarom gaan we uit van de volgende uitgangspunten: Vroegtijdig betrekken van inwoners Vanuit inwoners is aangegeven dat zij graag goed geïnformeerd willen worden en vroegtijdig betrokken willen worden bij het maken van plannen. Dit betekent dat wij onze inwoners informeren over relevante ontwikkelingen, waarbij we – afhankelijk van de aard en omvang van de ontwikkeling – met inwoners bespreken hoe zij verder betrokken willen worden. Voor de uitvoeringsplannen die per wijk, dorp of gebied worden opgesteld, stellen we samen met de bewoners een participatieplan op. Begrijpelijke, toegankelijke en tijdige informatievoorziening voor inwoners De warmtetransitie is een complex proces, waarin veel jargon en specifieke woorden worden gebruikt. We willen onze inwoners zo goed mogelijk van informatie voorzien op een manier die past bij hun behoeften én bij de boodschap. Soms is dit digitaal, soms een persoonlijk gesprek en een andere keer is een huis-aan-huis-brief weer een geschikt medium.

Ook social media zetten we in om onze communicatie te versterken en mensen zoveel mogelijk te informeren en te betrekken. Daarbij proberen

13

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

we moeilijke begrippen te vermijden of toe te lichten en streven we naar een zorgvuldige balans tussen beeld en woord. We willen onze inwoners informeren over ontwikkelingen op het moment dat zij hierop kunnen anticiperen, zodat mensen zich niet overvallen voelen. Faciliteren van onafhankelijk, specialistisch advies Omdat de warmtetransitie ingewikkeld is en vraagt om veel specialistische kennis, willen we onze inwoners in de gelegenheid stellen om onafhankelijk advies van experts in te winnen. Dit doen we nu al voor individuele inwoners via ons Energieloket en energieambassadeurs, maar we blijven dit ook bieden in de uitvoering. Op kleinere Figuur 5 In gesprek met buurtbewoners schaal zal regelmatig vervolgonderzoek voor alternatieve warmteoplossingen nodig zijn. Hier zullen we als gemeente in blijven voorzien. Dit betekent niet dat iedere vraag direct uitgebreid wordt onderzocht, maar wel dat we in overleg met inwoners kritisch kijken naar nut en noodzaak van specialistische kennis, analyses en onderzoeken. Samenwerking met inwoners en stakeholders Door veranderingen aan te brengen in de energievoorziening van onze huizen en gebouwen, komen we letterlijk bij onze inwoners thuis. Dat vraagt om ontzettend zorgvuldige samenwerking met onze inwoners en stakeholders.

We blijven daarom actief, begrijpelijk en vroegtijdig met onze inwoners en stakeholders in gesprek om informatie te geven over werkzaamheden, opwekken van energie en aanschaf van apparatuur enzovoort. Ook geven we op tijd aan waar iedereen aan toe is. Het gaat om meer dan alleen vertellen wat er in welke buurt kan. Iedereen moet de kans krijgen om mee te denken en mee te beslissen. Zo kunnen we de plannen aanpassen aan de lokale situatie en wensen in de buurt. Door samen met inwoners en stakeholders een plan te maken en initiatieven van inwoners te faciliteren, worden we gezamenlijk ‘eigenaar’ van het plan.

14

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Communicatie: van breed en algemeen tot smal en persoonlijk Zorgvuldige communicatie is een basisvoorwaarde voor het betrekken van inwoners bij de warmtetransitie. Communicatie is een breed begrip en vindt plaats op allerlei manieren: van individueel gesprek tot persbericht. In onze communicatie over de warmtetransitie onderscheiden we twee verschillende vormen: Algemene communicatie: informeren en bewustwording vergroten Bij de algemene communicatie gaat het erom dat we onze inwoners in brede zin informeren over de warmtetransitie, de gevolgen voor de eigen woning en de bewustwording over nut en noodzaak van de warmtetransitie vergroten. Dit betekent dat we consequent en structureel blijven communiceren over de kernboodschap van de warmtetransitie: we streven naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. We zetten communicatiemiddelen in die bij de aard van deze algemene communicatie passen, zoals het online platform Duurzaam Nijkerk, het Energieloket en algemene informatieavonden. Specifieke communicatie: persoonlijk en per project De warmtetransitie wordt de komende jaren steeds concreter voor onze inwoners. Deze Transitievisie Warmte geeft de stappen op hoofdlijnen, die we in de periode tussen nu en 2050 vertalen in uitvoeringsplannen per gebied. Voor sommige wijken zal dit al voor 2030 zijn. Daarnaast kunnen onze inwoners zelf al maatregelen nemen aan hun eigen woning.

Naarmate de stappen in de warmtetransitie concreter worden, maken we onze communicatie persoonlijker. Dit doen we niet alleen via social media, maar bijvoorbeeld ook via keukentafelgesprekken en energieambassadeurs. Op die manier spreken we mensen gericht en individueel aan op hun rol in de warmtetransitie, zodat zij zich betrokken voelen en in staat zijn om actie te ondernemen.

Verdiepende bijlagen 7. Resultaten inwonersconsultatie 8. Verslag bijeenkomsten met de klankbordgroep 9. Resultaten bewonersavonden, vragen en antwoorden 10. Call to action voor inwoners

15

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

4. Mogelijke warmteoplossingen In dit hoofdstuk lichten we toe welke duurzame warmteoplossingen als alternatief voor aardgas beschikbaar zijn. We geven daarbij aan welke warmteoplossingen in de gemeente Nijkerk het meest kansrijk zijn, op basis van de informatie die we nu hebben. 4.1 Welke duurzame warmteoplossingen zijn er? Er zijn verschillende mogelijkheden om op een duurzame manier onze gebouwen te verwarmen. Denk aan een warmtepomp, een warmtenet of gebruik van het gasnet met hernieuwbare gassen (groen gas of zelfs waterstof). Sommige oplossingen – zoals een warmtepomp - worden per gebouw geïnstalleerd. Dat wordt vaak een ‘individuele oplossing’ genoemd. Dit betekent dat elk gebouw zelf zijn eigen warmte opwekt. Andere oplossingen – zoals een warmtenet – zijn collectief. Daar wordt een warmtebron gedeeld met de hele straat, wijk of dorp. Lokale opslag van duurzaam opgewekte energie is hierbij belangrijk.

Figuur 6 - Een overzicht van duurzame warmteoplossingen

Welke oplossing het meest aantrekkelijk is, dat is per gebied en soms zelfs per gebouw anders. Het hangt af van: − − − − − −

De beschikbaarheid van warmtebronnen in de omgeving; Het type gebouw en het bouwjaar; De gebouwdichtheid; De geschiktheid van het elektriciteitsnetwerk en/of gasnetwerk; Het huidige energielabel van het gebouw en de potentie om het energielabel te verhogen; De beschikbare duurzame warmteoplossingen – de technieken – en de kosten daarvan.

Tot slot hangt de keuze voor een duurzame warmteoplossing natuurlijk ook sterk af van de voorkeur en wensen onze inwoners, eigenaren van gebouwen en andere betrokkenen. Omdat dit voor iedereen

16

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

anders is, is het belangrijk om hier met elkaar over in gesprek te gaan en blijven. Dit doen we in de uitvoeringsplannen die uiteindelijk per gebied worden opgesteld. In onderstaande figuur zijn de drie duurzame warmteoplossingen plus de hybride variant meer in detail weergegeven:

Figuur 7 Warmteoplossingen in meer detail

Toelichting op duurzame warmteoplossingen All electric (individueel) All electric gebouwen gebruiken alleen elektriciteit voor verwarming en warm water. Dit gebeurt meestal met een warmtepomp. Met een elektrische warmtepomp wordt warmte uit de bodem of buitenlucht gehaald om het gebouw mee te verwarmen. All electric vraagt om zeer goede isolatie, wat overeenkomt met minimaal schillabel B. Een schillabel is het energielabel van een gebouw zonder maatregelen voor het opwekken van duurzame energie, bijvoorbeeld via zonnepanelen. Voor oudere gebouwen is dit soms lastig haalbaar. Een nadeel van een all electric oplossingen is dat het elektriciteitsnet dit niet altijd aankan, omdat er dan veel meer stroom gebruikt wordt en het net hier niet op berekend is. Als iedereen in een buurt inzet op all electric, moet in veel gevallen het elektriciteitsnetwerk verzwaard worden. Hernieuwbaar gas (individueel) Bij een oplossing met hernieuwbaar gas, worden gebouwen nog steeds verwarmd via een cv-ketel die is aangesloten op een gasnet. Het verschil met de huidige situatie is dan dat er geen aardgas meer door het gasnet gaat, maar een hernieuwbaar gas. Hernieuwbare gassen zijn groen gas (wat ontstaat door planten te vergisten) of waterstof (wat gemaakt kan worden met behulp van elektriciteit).

Hernieuwbare gassen zijn echter maar beperkt beschikbaar: in Nederland zal niet voldoende groen gas of waterstof beschikbaar komen om ons totale aardgasverbruik te vervangen. Bij gebruik van hernieuwbaar gas verminderen we daarom eerst de vraag naar warmte door isolatie en hybride warmtepompen (zie hierna). Het ligt voor de hand dat hernieuwbaar gas alleen wordt gebruikt voor gebouwen die deze warmteoplossingen het hardst nodig hebben, zoals monumenten en gebouwen van voor 1940. Het is op dit moment nog niet bekend of er in onze gemeente hernieuwbaar gas beschikbaar komt.

17

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Toelichting op duurzame warmteoplossingen – vervolg Hybride (individueel) Een hybride oplossing maakt voor de verwarming van het gebouw gebruik van zowel elektriciteit (via een warmtepomp) als gas (via de cv-ketel). Wanneer het gasnet nog gebruik maakt van aardgas is dit nog geen volledig duurzame oplossing. Wel wordt er dan al veel minder CO2 uitgestoten dan met een reguliere cv-ketels. Op termijn kan dit aardgas dan vervangen worden door hernieuwbaar gas. Bij een hybride oplossing is het wel verstandig om extra te isoleren, maar dit hoeft niet zo intensief als bij de all electric variant. Warmtenet (collectief) Een warmtenet is een collectieve oplossing: hier worden meerdere gebouwen op aangesloten, zoals een hele buurt of dorp. In onze gemeente is momenteel nog geen warmtenet. Het systeem van een warmtenet bestaat uit buizen met warm water, die onder de grond op de gebouwen zijn aangesloten. Een warmtenet heeft wel een warmtebron nodig, zoals geothermie (aardwarmte uit de diepe ondergrond), restwarmte van een fabriek of water (bijvoorbeeld uit de Arkervaart). Dit laatste noemen we ook wel aquathermie. Warmtebronnen hebben weer verschillende temperaturen. In het algemeen wordt er onderscheid gemaakt tussen hoogtemperatuur warmtebronnen en laagtemperatuur warmtebronnen. Bij laagtemperatuur warmtebronnen is weer een warmtepomp nodig om de temperatuur te verhogen.

Hierdoor stijgt ook de vraag naar elektriciteit en is de capaciteit van het elektriciteitsnet een belangrijk aandachtspunt. Het aanpassen van het elektriciteitsnet is kostbaar en duurt meerdere jaren.

In bijlage 3: ‘Hoe werken de oplossingen?’ is een nadere toelichting opgenomen over verschillende oplossingen, ook in relatie tot de mogelijke warmtebronnen.

18

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

4.2 Wat zijn de mogelijke oplossingen in de gemeente Nijkerk? Welke oplossingen in de gemeente Nijkerk kansrijk zijn, is te zien op onderstaande kaart. Deze kaart noemen we de WAT-kaart.

Figuur 8 WAT-kaart voor gemeente Nijkerk

De WAT-kaart laat zien welke duurzame warmteoplossingen het meest kansrijk zijn. Dit is bepaald aan de hand van ‘maatschappelijke kosten’. Met maatschappelijke kosten bedoelen we de kosten voor de maatschappij als geheel. Dit is dus een optelsom van allerlei aspecten, zoals het benutten van de warmtebron, het aanleggen of aanpassen van de benodigde infrastructuur en de kosten om de warmte in een woning te gebruiken. De huidige analyse is gebaseerd op de oplossingen die de laagste maatschappelijke kosten met zich meebrengen: warmteoplossingen die voor de maatschappij als geheel (dus overheden, organisaties en inwoners samen) het voordeligst zijn. Maatschappelijke kosten worden ook wel ‘nationale kosten’ genoemd.

Om de WAT-kaart goed te begrijpen is het belangrijk om het volgende in het achterhoofd te houden: 1.

2. 3.

Deze kaart is geen definitief eindbeeld. Het laat zien welke warmteoplossingen op dit moment in beeld zijn. Er worden nu nog geen definitieve keuzes gemaakt voor warmtenetten. Voor de wijken waar een warmtent een mogelijkheid is, moet nader onderzoek worden gedaan; De grens per gebied ligt nog niet vast. Als het praktischer is om een gebied aan te sluiten op een warmteoplossing van het naastgelegen gebied, dan kan de grens anders lopen; De warmtevraag op bedrijventerreinen is minder overzichtelijk dan in woonwijken, omdat er vaak ook warmte of koude nodig is voor industriële processen. Dit is geen onderdeel van de Transitievisie Warmte. De industrie is gebonden aan aparte afspraken uit het Klimaatakkoord. Wel proberen we waar mogelijk de koppeling met de industrie te maken.

19

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

4.3 Van kaart naar keuzes De WAT-kaart geeft een beeld van de mogelijkheden voor collectieve en individuele oplossingen per gebied. In deze paragraaf lichten we dat nader toe. Warmtenetten In een deel van de bebouwde kom van Nijkerk en Hoevelaken zou een warmtenet een mogelijke oplossing kunnen zijn, omdat hier de bebouwingsdichtheid voldoende hoog is, en er is genoeg schaalgrootte voor aanleg van een warmtenet. Wel moeten we nog onderzoeken of de beschikbare bronnen goed benut kunnen worden en voldoende warmte kunnen leveren, en of er genoeg ruimte ondergronds is om de benodigde infrastructuur aan te leggen. De maatschappelijke kosten voor deze oplossing zijn voor dit gebied vergelijkbaar met die van een individuele oplossing. Beide oplossingsrichtingen behoren in dit gebied dus tot de mogelijkheden. Voor een warmtenet moeten er voldoende lokale duurzame warmtebronnen aanwezig zijn. In de gemeente Nijkerk is dit een aandachtspunt. In de WAT-kaart is daarom niet voor alle delen van de bebouwde kom de mogelijkheid van een warmtenet opgenomen. In Strijland (Nijkerk), Nijkerkerveen en de oostkant van Hoevelaken lijken op dit moment onvoldoende lokale Figuur 9 Een warmteleiding ligt klaar warmtebronnen aanwezig. In die gebieden lijken daarom alleen individuele warmteoplossingen in beeld.

In enkele andere buurten binnen de bebouwde kom zijn warmtenetten niet in beeld, vanwege het recente bouwjaar. Deze gebouwen zijn al relatief goed geïsoleerd, waardoor de stap naar individuele warmteoplossingen aantrekkelijker is (zie ‘Individuele oplossingen’ hierna). Welke warmtebronnen zijn er? In onze gemeente is de potentie voor restwarmte uit de industrie beperkt. In het noordwesten van Nijkerk is industrie aanwezig, maar uit onderzoek bleek dat benuttig daarvan kostbaar en uitdagend is (zie kader hieronder). Wel lijkt er potentie te zijn voor thermische energie uit oppervlaktewater (aquathermie), bijvoorbeeld uit de Arkervaart of zelfs de randmeren. Dit soort oppervlaktewater is een warmtebron op lage temperatuur, waardoor elektrische warmtepompen nodig zijn om deze laagtemperatuur-warmte op te waarderen. Ook bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie van Nijkerk is warmte op lage temperatuur beschikbaar. Vaak wordt aquathermie gecombineerd met Warmte Koude Opslag (WKO) in de bodem. De bodem in de gemeente Nijkerk is hiervoor zeer geschikt. De bodem kan ook zelf bron zijn van warmte. Dit wordt geothermie of aardwarmte genoemd. Het is nog onzeker of bodem in de gemeente Nijkerk geschikt is voor geothermie op relatief grote diepte (diepe geothermie op hoge temperatuur) en op relatief lagere diepte (ondiepe geothermie op lage temperatuur).

20

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

In de omgeving van Amersfoort en Barneveld wordt onderzoek gedaan naar geothermie. Als blijkt dat hier mogelijkheden zijn voor geothermie, kan dit ook kansen opleveren voor de gemeente Nijkerk (bijvoorbeeld in Hoevelaken). De periode van onderzoek en ontwikkeling zal waarschijnlijk echter nog jaren duren. Voor 2030 verwachten wij daarom dat geothermie nog geen rol zal spelen in de warmtevoorziening in de gemeente Nijkerk.

N i j k e r k

Los van de eventuele warmtebron, is het ook voor warmtenetten belangrijk dat we eerst de energievraag kleiner maken door besparing en isolatie. Het hangt af van de temperatuur van het warmtenet tot welk niveau er geïsoleerd moet worden. Isoleren tot minimaal schillabel C of D is in ieder geval aanbevolen. Een schillabel is het energielabel van een gebouw zonder maatregelen zoals zonnepanelen.

Voor de gebieden in de gemeente Nijkerk waar een warmtenet een mogelijke oplossing lijkt, is het uitvoeren van aanvullend haalbaarheidsonderzoek nodig. Een haalbaarheidsonderzoek geeft een concreet antwoord op: is een warmtenet in dit gebied echt haalbaar? Hoe bakenen we het gebied af? Hoe kunnen we de beschikbare warmte benutten en levert dit voldoende op? Hoe kunnen we een warmtenet realiseren? Is daar ruimte voor ondergronds? Wat zijn de te verwachten kosten en voor wie? Welke juridische en organisatorische afspraken zijn daarvoor nodig? Op basis van deze inzichten kunnen we met inwoners het gesprek aangaan wat de verschillende warmteoplossingen kosten (warmtenet of individueel), welke voor- en nadelen er zijn en waar de voorkeuren liggen. Voor de buurt Bruins Slot is in 2021 een haalbaarheidsstudie uitgevoerd voor een warmtenet, gevoed door restwarmte van de industrie ten noordwesten van het centrum. Hoewel technisch mogelijk, bleek dat deze warmteoplossing financieel uitdagend is. Daarnaast is het systeemtechnisch en organisatorisch complex. Het warmtenet is onder de huidige marktcondities financieel niet rendabel. De belangrijkste belemmeringen zijn de onzekerheid van het aanbod van de restwarmte op de lange termijn en de lage temperatuur van deze warmte.

Daarmee lijkt een warmtenet gevoed door restwarmte van de lokale industrie niet de meest passende oplossing voor Bruin Slot.

Een toelichting op de genoemde technieken is te vinden onder ‘Verdieping: Hoe werken de oplossingen?’. Daar is ook meer informatie over warmtebronnen in en rondom de gemeente Nijkerk opgenomen (onder ‘Warmtebronnen in en rondom de gemeente Nijkerk’). Individuele oplossingen In de andere gebieden in onze gemeente zijn op dit moment alleen individuele oplossingen in beeld. Denk hierbij aan all electric oplossingen, zoals het installeren van een elektrische warmtepomp. Het gaat hierbij om het landelijk gebied en enkele buurten die recent gebouwd zijn. In het landelijk gebied is de dichtheid van de bebouwing minder groot. Dat maakt het kostbaar en inefficiënt om hier een warmtenet aan te leggen. We verwachten daarom dat hier geen warmtenet komt. Gebouwen die recent zijn gebouwd, zijn al goed geïsoleerd. Dit maakt de overstap naar een elektrische warmtepomp relatief makkelijk, waardoor een warmtenet minder voor de hand ligt. Het gaat dan om de buurten Groot Corlaer, Spoorkamp/De Terrassen en Doornsteeg in Nijkerk en Middelaar in Hoevelaken.

21

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Voor all electric oplossingen geldt dat gebouwen goed geïsoleerd moeten zijn. Schillabel B is daarbij de minimale vereiste. Een schillabel is het energielabel van een gebouw zonder maatregelen zoals zonnepanelen. Hybride warmtepompen zijn ook mogelijk. Er is dan minder vergaande isolatie nodig dan bij all electric. Een woning isoleren kost daardoor minder geld. Ook zijn netverzwaringen voor het elektriciteitsnetwerk minder snel nodig. Figuur 10 Een warmtepomp op het dak Om tot een volledig duurzame oplossing te komen zijn uiteindelijk ook hernieuwbare gassen nodig in het gasnet. Of en wanneer hernieuwbaar gas voor Nijkerk beschikbaar komt, is op dit moment nog niet te zeggen. Vanuit de Rijksoverheid is in ieder geval aangegeven dat hernieuwbaar gas (zowel groen gas als waterstof) tot 2030 nog geen reële optie is voor grootschalige toepassing in woningen. Hybride warmtepompen kunnen daarom een passende tussenstap zijn in de warmtetransitie. Het energiegebruik wordt hiermee al voor een deel verduurzaamd, maar er is nog steeds aardgas nodig. Een hybride warmtepomp gaat tien tot vijftien jaar mee. Omdat de verwachting is dat het gasnet de komende vijftien jaar overal nog beschikbaar blijft, kunnen mensen op dit moment een hybride warmtepomp aanschaffen zonder dat zij hier spijt van krijgen.

In Paasbos en Strijland (het zuidoostelijk deel van Nijkerk stad) worden binnen tien jaar delen van het gasnet vervangen. Hoewel er nog geen concrete plannen zijn, kan dit een aangrijpingspunt zijn om met een gasloze oplossing te komen. Als inwoners daar een hybride warmtepomp aanschaffen, bestaat er een klein risico dat deze vroegtijdig afgeschreven moet worden. De gemeente zet zich in om hier zo spoedig mogelijk duidelijkheid over te geven.

4.4 Verdeling van de wijken naar mogelijke warmteoplossingen Op basis van deze onderzoeksinformatie komen we tot een indeling van de wijken, gebaseerd op de technische mogelijkheden. De wijken worden ingedeeld in vier sporen. Dit betreft onze technische strategie: − − − −

Spoor 1: Nader onderzoek naar warmtenetten in Nijkerk en Hoevelaken Spoor 2: Koppelkansen wijken: gereed voor aardgasvrij Spoor 3: Hybride warmtepompen en all electric Spoor 4: Individueel initiatief in Nijkerkerveen en het landelijk gebied

De vier sporen waar wij op inzetten in onze warmtetransitie worden parallel gevolgd.3 Daarmee geven we voor elk gebied in onze gemeente een eerste richting en kunnen we de komende jaren gericht stappen zetten in een tempo dat past bij de huidige mogelijkheden. De sporen zijn gebiedsgericht, in de tijd gefaseerd, en zetten in op zowel individuele als collectieve warmteoplossingen. De focus ligt daarbij in eerste instantie op isoleren het besparen van energie. Daar komen we in het volgende hoofdstuk op terug.

3

In lijn met de sociale strategie die we volgen, die in het volgende hoofdstuk wordt toegelicht.

22

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

Voor spoor 3 en 4 geldt dat ze al vaststaan: we weten dat we hier gaan inzetten op individuele oplossingen, en gaan hier dus uitvoeren. Voor spoor 1 en 2 geldt dat er nader onderzoek wordt gedaan: we weten nog niet of hier een warmtenet komt of een individuele oplossing.

1. Spoor 1: Nader onderzoek naar warmtenetten in Nijkerk en Hoevelaken

De kernen van Nijkerk en Hoevelaken zijn op basis van bebouwing en infrastructuur kansrijk voor een collectieve oplossing via een warmtenet. In deze gebieden liggen de maatschappelijke kosten voor een warmtenet dicht bij de kosten voor een individuele oplossing. Daarom is het de moeite waard om de haalbaarheid van een warmtenet per kern nader te onderzoeken. Dit betekent niet dat er hoe dan ook een warmtenet gaat komen, maar wel dat we deze optie de komende jaren concreet in beeld brengen. Met een haalbaarheidsonderzoek maken we inzichtelijk of potentiële warmtebronnen inderdaad beschikbaar, betrouwbaar en betaalbaar zijn. Ook geven we antwoord op de vraag waar dat warmtenet precies zou kunnen komen: welke delen van Nijkerk en Hoevelaken wel, en welke delen niet. Uiteraard doen we dit in nauw overleg met inwoners, waarbij we continu afwegen of een warmtenet haalbaar is en blijft. Waar mogelijk sluiten we met het aanvullende onderzoek aan bij de geplande herinrichtingen van de verschillende buurten. De eerstvolgende buurt die aan de beurt is, is de Beulekamp4, in 2025. Het doel is om dus in ieder geval voor 2025 voor deze buurt aan te geven of een warmtenet wel of niet kan, zodat tijdens de herinrichting van deze week de relevante infrastructuur kan worden meegenomen. Voor de buurten Renselaer en Campenbuurt geldt dat er nu een herinrichting gaande is.

We grijpen deze gelegenheid aan om ook hier nader onderzoek uit te voeren, en waar mogelijk alvast voorbereidingen te treffen (zoals bijvoorbeeld het verzwaren van het net).

4

CBS buurt Paasbos-Oost.

23

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

In de tussentijd hebben inwoners van de kernen van Nijkerk en Hoevelaken alvast de tijd om zich hierop voor te bereiden en tot het juiste niveau isolatiemaatregelen te treffen, waarmee ze meteen besparen op het gebruik van energie. Binnen spoor 1 staan 10.700 woningen. Daarvan zijn circa 600 woningen al transitiegereed. Van de 9.400 woningen die dat nog niet zijn, is het streven dat in 2030 2.350 woningen transitiegereed zijn.

Ook de buurten Strijland-west en Strijland-oost vragen om nader onderzoek. Het zwaartepunt van het bouwjaar ligt tussen 1965 en 1992. De overstap naar volledig elektrische warmtepompen is daarom voor de meeste gebouwen relatief groot. Vanuit de warmtevraag kan men ook denken aan een warmtenet. Er lijken echter geen geschikte warmtebronnen in de omgeving beschikbaar. Op de korte termijn is er daarom geen duidelijke oplossingsrichting. De uitdaging is echter dat binnen tien jaar in Strijland-west delen van het gasnet vervangen worden. Er moet dan een keuze gemaakt worden: komt er nog een (tijdelijk) nieuw gasnet of een gasloze oplossing? Als gemeente gaan we samen met de netbeheerder en andere partijen verkennen wat de mogelijkheden zijn.

24

T r a n s i t i e v i s i e

W a r m t e

g e m e e n t e

N i j k e r k

2. Spoor 2: Koppelkansen wijken: gereed voor aardgasvrij

Spoor 2 is een deeluitwerking van spoor 1. Het betreft onderzoek in de wijken zelf hoe je deze transitie in overleg met de bewoners mogelijk zou kunnen maken. Delen van de Campenbuurt en Renselaer zijn – vanwege herontwikkeling de komende jaren – aangewezen als ‘ervaringswijken’. Dit betekent dat we in deze wijken ervaring op willen doen met de warmtetransitie, zodat we daarvan kunnen leren voor onze hele gemeente. Gezien we hier in 2022 al starten met de wijkvernieuwing, kunnen we deze wijken niet direct helemaal aardgasvrij maken. Daarvoor is meer tijd nodig. Daarom kiezen we ervoor om de Campenbuurt en Renselaer de wijkvernieuwing te combineren met isoleren en energiebesparing. Zo zetten we wel alvast stappen in de warmtetransitie en wordt de wijk ‘aardgasvrij-ready’. Dus klaar om uiteindelijk op de langere termijn over te kunnen stappen op duurzame warmteoplossingen. Dat gaan we doen door inwoners te informeren via onze warmtecoördinator en het Energieloket en te ondersteunen bij isolatiemaatregelen en energiebesparing. De meeste woningen moeten namelijk nog gereed worden gemaakt voor een aardgasvrije toekomst. Voor aardgasvrij via een individuele warmtepomp is minimaal schillabel B nodig, voor aansluiting op een warmtenet of hybride warmtepomp gaat het om minimaal schillabel C of D.

Een schillabel is het energielabel van een gebouw zonder maatregelen voor duurzame opwek (via bijvoorbeeld zonnepanelen). De Campenbuurt en Renselaer kunnen als voorbeeld fungeren voor de gebouwen in onze gehele gemeente, zodat we straks klaar zijn voor de overstap op duurzame warmteoplossingen. Daarnaast wordt ook gekeken of het meerwaarde oplevert om met een wijkgerichte aanpak aan de slag te gaan. De landelijke ervaringen hiermee zijn wisselend. Binnen spoor 2 staan 1.700 woningen. Daarvan zijn circa 50 woningen al transitiegereed. Van de 1.650 woningen die dat nog niet zijn, is het streven dat in 2030 825 woningen transitiegereed zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Nijkerk&id=61a4ce9e-aa13-466d-bc9b-696e2415c22e