Brief 110 (E, OR 10-4 MR 17-4) - Rekenkamerdirecteur - Rekenkameronderzoek vitale dorpskernen

Vitale dorpskernen Rekenkamer Nieuwkoop

Vitale dorpskernen 11 maart 2025 Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 1.

Colofon Datum: 11-3-2025 Rekenkamer Nieuwkoop: Job van Meijeren, directeur Contactgegevens: Tim Kunis, plv. directeur en secretaris 06 10 10 79 78 / tim@necker.nl Onderzoekers: L.M. (Robert) Klaassen robert@necker.nl T. (Tim) Kunis tim@necker.nl L. (Lucyenne) van de Coevering lucyenne@necker.nl E. (Eva) van Malsen eva@citisens.nl

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 2.

Inhoudsopgave Colofon

2

Inhoudsopgave

3

Bestuurlijke nota

4

Onderzoek naar vitale dorpskernen

5

Aanleiding voor het onderzoek Doelstelling en vraagstelling Leeswijzer

5 5 6

Conclusies en aanbevelingen

9

Conclusies Aanbevelingen

9 11

Reactie van college van B&W

12

Nawoord rekenkamer

16

Nota van bevindingen

17

1.

Inwonerperspectief

18

1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

Een onderzoek volgens inwonerperspectief Voorzieningen: behoeften, verwachtingen en ervaringen Mobiliteit: behoeften, verwachtingen en ervaringen Gezond leven: behoeften, verwachtingen en ervaringen

18 22 23 26

2.

Gemeentelijk beleid en de aansluiting op het inwonersperspectief

30

2.1. 2.2. 2.3. 2.4.

Visie, ambities en doelstellingen voor vitale dorpskernen Voorzieningen: beleid, uitvoering en aansluiting bij de inwoners Mobiliteit: beleid, uitvoering en aansluiting bij de inwoners Gezond leven: beleid, uitvoering en aansluiting bij de inwoners

30 33 37 39

3.

Positionering van de gemeenteraad

42

3.1. 3.2.

De rolneming door de raad en de informatievoorziening door het college Voorzieningen, mobiliteit en gezond leven: inzet raadsinstrumentarium

42 43

Bijlage 1. Onderzoeksverantwoording

47

Verloop van het onderzoek Geraadpleegde bronnen

47 47

Bijlage 2. Verantwoording inwonersconsultatie

49

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 3.

Bestuurlijke nota

Bestuurlijke nota

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 4.

Onderzoek naar vitale dorpskernen Aanleiding voor het onderzoek Het streven naar sterke en vitale dorpskernen met een goed voorzieningenniveau staat centraal in de visie van het gemeentebestuur op de gemeente Nieuwkoop. Sterk en vitaal houdt voor de gemeente onder meer in: voldoende woningen, een groene omgeving die uitnodigt tot bewegen, een actief verenigingsleven en een goed voorzieningenniveau, waaronder moderne scholen en levendige dorpscentra. In het streven naar vitale dorpskernen investeert de gemeente in concrete projecten als Integrale Kindcentra (IKC’s), maar ook in woningbouw en bedrijvigheid. De gemeente kiest daarbij voor een dorpsgerichte aanpak: in het coalitieakkoord en het daaruit voortkomende collegeprogramma zijn maatregelen opgenomen die gespecificeerd zijn per dorp. Zo zijn er voor Nieuwkoop en Ter Aar centrumvisies en -plannen uitgewerkt, waarbij er een centrummanager is aangesteld om die plannen uit te gaan voeren, samen met ondernemers, stakeholders en inwoners. In Nieuwveen worden private ontwikkelingen om een toekomstbestendig centrum met levensvatbare winkels te realiseren door de gemeente ondersteund. En in Langeraar wordt gestreefd naar de bouw van een IKC om een impuls te geven aan het dorp.

De rekenkamer heeft begin 2024, mede op basis van de consultatieworkshop met de gemeenteraad op 20 april 2023, besloten om onderzoek te doen naar vitale dorpskernen. Met dit onderzoek wil de rekenkamer het thema vitale dorpskernen onderzoeken vanuit het perspectief van de inwoners. Daarom koos de rekenkamer voor een participatief onderzoek. De rekenkamer onderzocht hoe inwoners van de verschillende dorpskernen zelf kijken naar dit thema. Wanneer vinden inwoners hun dorp vitaal? Waar is behoefte aan? Wat kan en moet de gemeente daaraan doen? En hoe willen inwoners zelf betrokken worden bij de vitaliteit van hun dorp? Vervolgens heeft de rekenkamer onderzocht hoe het beleid en de ambities van de gemeente op het gebied van vitale dorpskernen aansluit op het perspectief van inwoners. Welke doelen zijn gesteld voor vitale dorpskernen? Hoe is de samenhang tussen die doelen? Welke resultaten zijn er (al) bereikt?

Doelstelling en vraagstelling Het doel van dit onderzoek is om te toetsen in hoeverre het beleid van de gemeente Nieuwkoop op het gebied van vitale dorpskernen aansluit op de ideeën en ervaringen van inwoners met dit thema. Hiermee biedt de rekenkamer de raad een vernieuwend perspectief op deze thematiek en aanknopingspunten om hierop bij te sturen. De ambitie van vitale dorpskernen raakt aan verschillende beleidsterreinen. Dat blijkt ook uit het coalitieakkoord en collegeprogramma. Vitale dorpskernen worden bijvoorbeeld genoemd in relatie tot wonen en economie, maar ook in relatie tot het verenigingsleven en maatschappelijk middenveld. Een andere invalshoek is de gezondheid van inwoners of de mogelijkheden voor recreatie. In dit onderzoek heeft de rekenkamer er bewust voor gekozen om de definitie van vitale dorpskernen niet vooraf volledig vast te leggen. In plaats daarvan heeft de rekenkamer ervoor gekozen om het perspectief van de inwoners centraal te stellen. Op basis hiervan is bepaald welke aspecten van vitale dorpskernen centraal kwamen te staan in de verdere analyse.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 5.

In het licht van het voorgaande is de volgende hoofdvraag geformuleerd: In hoeverre sluit het gevoerde beleid van de gemeente Nieuwkoop op het gebied van vitale dorpskernen aan op de behoefte, verwachting en ervaring van inwoners? Om deze vraag te kunnen beantwoorden zijn de onderstaande thema’s en vragen gehanteerd:

Inwonerperspectief 1. Welke behoefte, verwachting en ervaring hebben inwoners van Nieuwkoop op het gebied van vitale dorpskernen? 2. In hoeverre is er hierin sprake van verschillen tussen de dorpskernen?

Beleid 3. Welke visie, ambities en doelstellingen heeft de gemeente geformuleerd met het oog op leefbare en vitale dorpskernen en hoe zijn deze uitgewerkt in beleids- en uitvoeringsplannen? 4. In hoeverre worden beleids- en uitvoeringsplannen uitgevoerd conform planning? 5. In hoeverre sluiten visie, ambities en doelstellingen van de gemeente aan op de behoefte, verwachting en ervaring van inwoners? 6. Hoe zijn en worden inwoners en ondernemers betrokken bij het gevoerde beleid op het gebied van vitale dorpskernen?

Rol van de raad 7. Hoe geeft de raad invulling aan de kaderstellende en controlerende rol op het gebied van vitale dorpskernen? 8. Hoe wordt de raad geïnformeerd over het gevoerde beleid?

Kansen en knelpunten 9. Welke kansen en knelpunten zijn er op het gebied van vitale dorpskernen en hoe kan de gemeenteraad hierop bijsturen?

Leeswijzer Dit rapport bestaat uit twee onderdelen: de bestuurlijke nota en de nota van bevindingen. De bestuurlijke nota bestaat uit bovenstaande inleiding, de kernbevindingen, de conclusies en aanbevelingen, de bestuurlijke reactie en het nawoord van de rekenkamer. De nota van bevindingen bestaat uit drie hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk gaat in op het inwonersperspectief. In het tweede hoofdstuk wordt gekeken in hoeverre het gemeentebeleid met het inwonersperspectief matcht. In het derde hoofdstuk wordt ingegaan op de rol van de gemeenteraad. In bijlage 1 is de onderzoeksverantwoording opgenomen. De onderzoeksverantwoording over de inwonersconsultatie is apart opgenomen in bijlage 2 .

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 6.

Kernbevindingen Kernbevindingen inwonersperspectief De rekenkamer neemt het perspectief van inwoners als uitgangspunt in dit onderzoek. De rekenkamer heeft het inwonerperspectief opgehaald middels onder andere een online inwonersconsultatie. Invullers daarvan vinden goed wonen, groen en voorzieningen de belangrijkste aspecten om fijn te wonen in hun gemeente. Op basis van het inwonersperspectief stelt de rekenkamer drie thema’s centraal in het onderzoek. Dit zijn de thema’s: voorzieningen, mobiliteit en gezond leven. Meer dan helft van de invullers vindt dat er genoeg voorzieningen in hun buurt zijn die zij kunnen gebruiken. Toch zouden 7 op de 10 invullers meer voorzieningen willen, zoals winkels, horeca en ontmoetingsplekken. Invullers uit Langeraar zijn het minst tevreden over het aantal voorzieningen en hebben dan ook de meeste behoefte aan meer voorzieningen. Mobiliteit is een belangrijk thema voor invullers. Bijna de helft van de invullers vindt het lastig om andere plekken te bereiken: dat geldt zowel de bereikbaarheid van andere plekken vanuit de gemeente als geheel, als vanuit de eigen buurt van inwoners. Invullers zijn in grote mate van de auto en de fiets afhankelijk om zich binnen de gemeente te verplaatsen. Voornamelijk veiligheid in het verkeer en het openbaar vervoer worden relatief negatief beoordeeld.

Ook in de open antwoorden geven invullers aan behoefte te hebben aan een verbetering van het openbaar vervoer. Invullers vinden onder andere natuur en groen, fiets- en wandelpaden, gezonde lucht en zorgcentra belangrijk om gezond te kunnen leven in gemeente Nieuwkoop. Onderling sociaal contact met buurtbewoners wordt erg positief beoordeeld. Invullers, het sterkst invullers uit Zevenhoven, hebben het gevoel op hun buurtbewoners te kunnen rekenen.

Kernbevindingen gemeentelijk beleid en aansluiting op inwonersperspectief Het streven naar een vitaal Nieuwkoop met sterke en aantrekkelijke dorpscentra staat centraal in de gemeentelijke visie. Er is echter geen duidelijke samenhang tussen de ambities en doelen uit verschillende beleidsvelden die wel allemaal raken aan het streven naar vitale kernen. Het op peil houden van het lokale voorzieningenniveau is een belangrijke prioriteit van de gemeente Nieuwkoop. De gemeente focust daarbij onder meer op het winkelbestand in de dorpskernen, zowel detailhandel als supermarkten. De inzet van de gemeente op dit thema sluit aan bij wat inwoners belangrijk vinden, hoewel dit niet altijd de uitkomst heeft die inwoners graag willen (zoals het verdwijnen van de supermarkt in Langeraar). De gemeente zet in haar beleid in op het verbeteren van openbaar vervoer en duurzame mobiliteit. In de praktijk maken veel Nieuwkopers gebruik van de auto. De gemeente deelt de frustratie van inwoners over de knelpunten in het openbaar vervoer, met name waar het gaat om de onderlinge verbinding tussen de dorpen. Het openbaar vervoer blijft ook in de komende jaren een aandachtspunt, hoewel er met de nieuwe OV-concessie verbeteringen worden verwacht.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 7.

De gemeente ziet gezond leven als pijler onder vitale dorpskernen. De gemeente probeert dit te stimuleren in de manier waarop de openbare ruimte wordt onderhouden en door initiatieven op het gebied van welzijn te faciliteren. Ook ondersteunt de gemeente actief het lokale verenigingsleven. Dit sluit goed aan op wat inwoners belangrijk vinden, hoewel relatief veel inwoners anders aankijken tegen de manier waarop het openbaar groen wordt onderhouden.

Kernbevindingen positionering van de gemeenteraad De gemeenteraad vult zijn kaderstellende rol vooral in door beleid vast te stellen. De raad maakt beperkt gebruik van het instrumentarium om (bij) te sturen op de uitvoering van het beleid. In aansluiting op de beleidsstructuur ontvangt de raad geen overkoepelende informatie van het college over het thema vitale kernen. Uit eerder onderzoek van de rekenkamer Nieuwkoop blijkt dat de gemeenteraad regelmatig gebruik maakt van moties en amendementen bij het invullen van zijn kaderstellende rol. Dit is ook het geval op het gebied van vitale dorpskernen en de onderliggende thema's. De raad zet geregeld het raadsinstrumentarium in op het gebied van voorzieningen, mobiliteit en gezond leven. De raad gebruikt daarvoor met name moties en amendementen. Op het gebied van voorzieningen zet de raad het instrumentarium vooral in om het inwonersperspectief te benadrukken en om onderwerpen die in de samenleving spelen te agenderen. Binnen het thema mobiliteit heeft de raad net als inwoners aandacht voor verkeersveiligheid, bereikbaarheid en parkeren. Bij het thema gezond leven richt de raad de inzet van het instrumentarium op de aspecten ontmoeting en gezondheid van de inwoners, vaak naar aanleiding van actualiteiten.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 8.

Conclusies en aanbevelingen Op basis van de bevindingen in dit onderzoek ziet de rekenkamer twee belangrijke kansen om het inwonersperspectief en het gemeentelijke beleid en uitvoering (nog) beter op elkaar af te stemmen. De gemeente kan het thema vitale dorpskernen verder invulling geven in het gemeentelijke beleid en hierbij nog meer de aansluiting zoeken bij de leefwereld van inwoners. Daarnaast kan de gemeente meer in samenhang sturing geven aan het streven naar vitale dorpskernen. Om dit kansen te benutten en de raad hiervoor handelingsperspectief te bieden trekt de rekenkamer vier conclusies en formuleert hij drie aanbevelingen voor de gemeenteraad.

Conclusies Conclusie 1: De inzet van de gemeente op vitale dorpskernen sluit in hoofdlijn aan op de onderwerpen die inwoners het belangrijkst vinden. Er zijn wel knelpunten. In de overkoepelende visie van de gemeente op vitale dorpskernen komen wonen, groen, mobiliteit en voorzieningen als belangrijke thema’s naar voren. Dit zijn ook de onderwerpen die inwoners van Nieuwkoop belangrijk vinden. De gemeente heeft binnen deze thema’s ook oog voor specifieke problemen die inwoners belangrijk vinden, zoals beperkte bereikbaarheid met openbaar vervoer en de afname van het aantal voorzieningen in de kleinere kernen. Met de realisatie van IKC’s in de dorpen en onderhandelingen voor de nieuwe OV-concessie pakt de gemeente deze aandachtspunten ook op. Hoewel de inzet van de gemeente in principe aansluit op wat inwoners belangrijk vinden, zijn er op de thema’s voorzieningen, mobiliteit en gezond leven wel knelpunten aan te wijzen:  Het voormalige onderscheid tussen A-, B- en C-kernen is voor inwoners nog herkenbaar: de behoefte aan meer voorzieningen verschilt namelijk tussen de dorpen. Inwoners van kleinere kernen zien sommige voorzieningen naar de grotere kernen bewegen. De IKC’s spelen een belangrijke rol in het geven van aandacht aan elke kern. Inwoners zien verschillen ontstaan, maar begrijpen niet altijd wat de inzet van de gemeente is en wat er mogelijk is binnen de inspanningen.

 Mobiliteit is voor veel inwoners een knelpunt. Invullers zijn vooral negatief over het openbaar vervoer, verkeersveiligheid en parkeerplekken. Inwoners zijn afhankelijk van de auto en de fiets om zich binnen de gemeente te verplaatsen. De gemeente heeft zicht op de knelpunten die inwoners aanwijzen en heeft daar beleid op geformuleerd, maar loopt – vooral op het gebied van openbaar vervoer – tegen beperkingen aan. Ondanks de inspanningen van de gemeente blijft er afstand tot de behoeften van (zeker jongere en oudere) inwoners.  Het sterke verenigingsleven is kenmerkend voor Nieuwkoop. 59% van de invullers is lid van een vereniging en een groot deel van hen draagt actief bij als vrijwilliger. De ondersteuning van verenigingen door de gemeente is in ontwikkeling. In de praktijk kan het tot teleurstelling leiden wanneer de gemeente initiatieven van verenigingen en inwoners niet kan ondersteunen.

Conclusie 2: inwoners hebben bepaalde verwachtingen van wat de gemeente kan doen, de gemeente worstelt ermee hoe inwoners het beste kunnen worden meegenomen Uit het inwonersperspectief en de vergelijking hiervan met het gemeentelijk beleid komt naar voren dat inwoners en de gemeente op verschillende manieren kijken naar wat de rol van de gemeente is bij het realiseren van vitale dorpskernen. Dit uit zich onder meer in een verschillende benadering van een

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 9.

inhoudelijk onderwerp (zoals het onderhoud van het openbaar groen), maar ook in welke rol van de gemeente wordt verwacht in de ondersteuning van lokale initiatieven. Inwoners zijn geneigd om bij dit soort onderwerpen naar de (gemeentelijke) overheid te kijken om de ervaren problemen op te lossen. De gemeente heeft oog voor deze reactie van inwoners, maar heeft er moeite mee om aan inwoners uit te leggen waarom bepaalde keuzes worden gemaakt. De gemeente past daar nu twee methoden in toe, die de rekenkamer aanmerkt als bottom-up en top-down:  Bottom-up: hierbij haalt de gemeente eerst op wat de behoeften en verwachtingen van inwoners zijn en vertaalt de gemeente dit naar een beleidskader. De omgevingsvisie is hiervan een sprekend voorbeeld: hierin heeft de gemeente expliciete aandacht voor de specifieke wensen en ontwikkelingen in de dorpen. De keerzijde is dat dit bij inwoners bepaalde verwachtingen wekt over de inrichting van de dorpen, die de gemeente niet altijd kan waarmaken.  Top-down: hierbij toetst de gemeente of behoeften en verwachtingen van inwoners passen bij waar de gemeente mee bezig is. Dit komt terug bij het jaarlijkse moment waarop de dorpsraden door de gemeente worden gevraagd om te reageren op de jaarplanning van de gemeente voor het betreffende dorp.

De keerzijde hierbij is dat de gemeente daarbij minder ruimte heeft om nieuwe initiatieven vanuit de dorpsraden op te pakken.

Conclusie 3: het streven naar vitale dorpskernen staat voor de gemeente Nieuwkoop centraal, maar de samenhang tussen alle hieraan gekoppelde ambities en doelen ontbreekt Het streven naar vitale dorpskernen is een centrale ambitie voor de gemeente, die door de raad, het college en de organisatie wordt doorleefd – in zowel beleid als praktijk. Er zijn weinig Nieuwkoopse beleidskaders die niét raken aan het onderwerp vitale dorpskernen. De samenhang hiertussen is echter, of juist daardoor, niet duidelijk. Er is geen overkoepelend afwegingskader op het gebied van vitale dorpskernen. Het streven naar vitale dorpskernen vertaalt zich op beleidsniveau in een opsomming van ambities, doelen en acties, waarvan niet duidelijk is hoe deze zich tot elkaar verhouden. Het is hierdoor lastig om te bepalen welke doelen voor vitale dorpskernen voor de gemeente prioriteit hebben. Ook is niet geformuleerd hoe wordt bepaald of ambities en doelen (voldoende) worden bereikt.

Conclusie 4: de raad is voornamelijk actief vanuit de volksvertegenwoordigende rol, maar is minder in staat om kaders te stellen en te controleren op de ambities voor vitale dorpskernen De raad zet geregeld het raadsinstrumentarium in op het gebied van voorzieningen, mobiliteit en gezond leven. De raad gebruikt daarvoor met name moties en amendementen. Op het gebied van voorzieningen zet de raad het instrumentarium vooral in om het inwonersperspectief te benadrukken en om onderwerpen die in de samenleving spelen te agenderen. Binnen het thema mobiliteit heeft de raad net als inwoners aandacht voor verkeersveiligheid, bereikbaarheid en parkeren. Bij het thema gezond leven richt de raad de inzet van het instrumentarium op de aspecten ontmoeting en gezondheid van de inwoners, vaak naar aanleiding van actualiteiten. De raad is op dit moment beperkt in staat om op integraal niveau voor de ambities van vitale dorpskernen kaders te stellen, bij te sturen en de uitvoering te controleren. Naast dat samenhang tussen de hieraan gekoppelde ambities en doelen ontbreekt, mist er ook een integrale verantwoording over de inzet op het gebied van vitale dorpskernen die voor de raad het aanknopingspunt kan vormen om (bij) te sturen.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 10.

Aanbevelingen Aanbeveling 1: Geef het college opdracht om in de P&C-documenten een paragraaf op te nemen waarin de beleidsdoelen en activiteiten per dorp in samenhang worden bezien. Het is van belang dat de inzet van de gemeente op het gebied van vitale dorpskernen, in programma’s en projecten, op elkaar aansluit en in samenhang kan worden bezien. De raad kan daartoe in staat worden gesteld wanneer de raad de gelegenheid heeft ook in samenhang geïnformeerd wordt en vervolgens kan (bij)sturen. De rekenkamer ziet de P&C-cyclus daarvoor als een passend instrument. Geef het college daarom opdracht om in de begroting en jaarstukken voortaan een paragraaf vitale dorpen op te nemen, waarin ambities, inzet en resultaten op dit thema integraal worden bezien. Daarbij kan ervoor gekozen worden om aan te sluiten bij de agenda’s per dorp die in de omgevingsvisie zijn opgenomen. Pak de terugkerende verantwoording in de P&C-cyclus ook periodiek aan als aanknopingspunt voor het gesprek met het college over de voortgang van ambities en doelen.

Aanbeveling 2: Geef het college opdracht om bij de actualisatie van de beleidskaders oog te hebben voor de samenhang vanuit de ambities voor vitale dorpskernen. Vitale dorpskernen is een kerndoel van zowel het coalitieakkoord als de omgevingsvisie, alleen is dit streven niet eenduidig terug te zien in de beleidskaders voor specifieke beleidsdomeinen. Er ligt een kans om meer verbinding te zoeken tussen de beleidsdomeinen in het streven naar vitale dorpskernen en expliciete afwegingen te maken waar de doelen op verschillende beleidsdomeinen aan elkaar raken of met elkaar in tegenstrijd zijn. Veel beleidskaders zullen in 2025 en daarna worden geactualiseerd. Daarnaast werkt de gemeente aan een actualisatie van de omgevingsvisie. Conform de Omgevingswet moet daarnaast op termijn een omgevingsplan worden opgesteld. Een nieuw omgevingsplan met daarin een integrale visie op vitale dorpskernen in Nieuwkoop biedt kansen om de integraliteit in de aanpak te zoeken. Daarbij is het van belang om het inwonersperspectief, vooraf en bij de uitvoering, nadrukkelijk mee te nemen.

Aanbeveling 3: Geef het college opdracht om inwoners en dorpsvertegenwoordigingen te betrekken bij doelen, inspanningen en resultaten op gebied van vitale dorpen. Er bestaat nog afstand tussen de beleidswereld van de gemeente en de leefwereld van inwoners. Betrek daarom inwoners en de vertegenwoordigingen in de dorpen bij het formuleren van de doelen en inspanningen op het gebied van vitale dorpen. Ook resultaten (positief en negatief) kunnen aan de hand daarvan worden gecommuniceerd en toegelicht. Inwoners en dorpsvertegenwoordigers kunnen concreet betrokken worden bij het de aankomende beleidsplannen en beheerplannen. Het in samenhang maken van afwegingen binnen de doelen en inspanningen wordt dan meer ervaren. Vanuit onderzoek benoemt de rekenkamer hier drie aandachtspunten bij:



Op het thema voorzieningen ligt er een kans om aan inwoners meer duidelijk te maken dat de gemeente een integrale kijk heeft op vitale dorpskernen en daarin soms (lastige) keuzes moet maken die voor het ene dorp positief, voor het andere dorp negatief uitvallen.



Op het thema mobiliteit is het van belang om blijvend in te zetten op (nieuwe) mogelijkheden om de bereikbaarheid met het openbaar vervoer te verbeteren. De inspanningen en verantwoordelijkheden van de gemeente hierbij kunnen dan ook worden toegelicht. Op het thema gezond leven kan de gemeente inwoners bij het opstellen van de beheerplannen actief meenemen in de afwegingen voor de inrichting van het openbaar groen. Inwoners zijn hier ook bereid om zelf aan bij te dragen.



Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 11.

Reactie van college van B&W

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 12.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 13.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 14.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 15.

Nawoord rekenkamer De rekenkamer dankt het college van Burgemeester en Wethouders hartelijk voor de uitgebreide bestuurlijke reactie op het onderzoek naar vitale dorpskernen. Het doet de rekenkamer deugd dat het college de samenhang tussen ambities op het gebied van vitale dorpskernen expliciet wil laten terugkomen bij de actualisatie van beleidskaders en de omgevingsvisie. In de reactie benoemt het college dat het niet realistisch is om te streven naar een gelijk voorzieningenniveau in alle dertien dorpskernen. Wat de rekenkamer betreft is dit het centrale punt dat uit dit onderzoek naar voren komt en waar de raad en het college het gesprek over kunnen voeren. Het streven naar vitale dorpskernen vraagt inderdaad niet om een gelijke benadering voor alle dertien dorpskernen, maar juist om zorgvuldige afwegingen per situatie. En soms ook om een eerlijk gesprek wanneer een vertrouwde situatie niet meer houdbaar is voor de vitaliteit van de dorpskernen in de toekomst. De uitdaging is vervolgens om die afwegingen tussen verschillende belangen, doelen en ambities in samenhang te bezien, daarop te sturen én om deze uitlegbaar te maken. Het college heeft aarzelingen bij de aanbeveling van de rekenkamer om een paragraaf over vitale dorpskernen in de P&C-cyclus op te nemen. De rekenkamer adviseert de raad om hierover het gesprek aan te gaan met het college.

In de ogen van de rekenkamer biedt een paragraaf over vitale dorpskernen in de P&C-cyclus de gemeenteraad de kans om meer integraal sturing te geven aan en te controleren op de ambities hierop. De rekenkamer kijkt uit naar de bespreking van het onderzoek in de gemeenteraad. Met vriendelijke groet, Job van Meijeren Directeur rekenkamer Nieuwkoop

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 16.

Nota van bevindingen

Nota van bevindingen

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 17.

1. Inwonerperspectief In dit onderzoek staat het perspectief van de inwoners van de gemeente Nieuwkoop centraal. Daarom gaat dit eerste hoofdstuk in op de behoefte, verwachting en ervaring die inwoners hebben op het gebied van vitale dorpskernen. De rekenkamer heeft het perspectief van inwoners opgehaald door middel van een vragenlijst en gesprekken met inwoners en daarnaast aanvullende data uit eerder onderzoek. Dit hoofdstuk geeft antwoord op de volgende deelvragen: In dit hoofdstuk worden onderstaande deelvragen beantwoord: 1. Welke behoefte, verwachting en ervaring hebben inwoners van Nieuwkoop op het gebied van vitale dorpskernen? 2. In hoeverre is er hierin sprake van verschillen tussen de dorpskernen?

1.1.

Een onderzoek volgens inwonerperspectief

Kernbevinding: De rekenkamer neemt het perspectief van inwoners als uitgangspunt in dit onderzoek. De rekenkamer heeft het inwonerperspectief opgehaald middels onder andere een online inwonersconsultatie. Invullers daarvan vinden goed wonen, groen en voorzieningen de belangrijkste aspecten om fijn te wonen in hun gemeente. Op basis van het inwonersperspectief stelt de rekenkamer drie thema’s centraal in het vervolg van dit onderzoek. Dit zijn de thema’s: voorzieningen, mobiliteit en gezond leven.

Dertien kernen maken de gemeente Nieuwkoop De gemeente Nieuwkoop is een meerkernige gemeente, bestaande uit de dorpen Korteraar, Langeraar, De Meije, Nieuwkoop, Nieuwveen, Noordeinde, Noorden, Noordse Dorp, Papenveer, Ter Aar, Vrouwenakker, Woerdense Verlaat en Zevenhoven. De dorpen zijn verspreid over een relatief groot gebied en kennen elk een eigen maatschappelijke en bestuurlijke geschiedenis. Deze kernen vormen samen de gemeente, zo wordt ook in interviews aangegeven: de diversiteit en eigenheid van de dertien dorpen vormen de kracht van de gemeente Nieuwkoop. In de onderstaande tabel staan een aantal gegevens die een beeld schetsen van de verschillende dorpen in de gemeente. De dorpen verschillen vooral qua grootte van elkaar: Nieuwkoop, Nieuwveen en Ter Aar zijn de grootste kernen. Naast grootte, verschillen de dorpen ook enigszins in de samenstelling van het type inwoners dat er woont. Zo hebben Korteraar, Langeraar en Vrouwenakker de hoogste percentages 65-plussers. De woningen met de hoogste gemiddelde WOZ-waarde zijn te vinden in Papenveer en Woerdense Verlaat. Een andere manier om verschillen in type inwoners tussen kernen aan te duiden is het gebruiken van de Citisens betrokkenheidsprofielen. Betrokkenheidsprofielen onderscheiden acht typen inwoners naar onder andere verschillen in socio-economische kenmerken.

Zo is er bijvoorbeeld te zien dat er in Korteraar voornamelijk Gehaaste Gezinnen wonen: stellen met kinderen waarbij de ouders theoretisch of wetenschappelijk zijn opgeleid en vaak beiden een baan hebben. Deze groep heeft het druk met werk, kinderen, verenigingen en hobby’s en voelen zich erg betrokken bij hun gemeente. Aan de andere kant zijn de Alerte Families de grootste groep in onder andere Zevenhoven. Alerte Families zijn gezinnen waarvan ouders praktisch opgeleid zijn en een beneden gemiddeld of gemiddeld inkomen hebben. Doorgaans hebben zij niet zo veel vertrouwen in de gemeente, maar voelen ze zich wel betrokken bij thema’s die hen als gezin aangaan.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 18.

Citisens betrokkenheidsprofielen De Citisens betrokkenheidsprofielen1 combineren data over onder andere leeftijd, opleidingsniveau, welstand, vertrouwen in instituties, participatiegedrag en communicatievoorkeuren. Hieruit ontstaan acht typen inwoners met ieder een eigen gezicht: van Stille Overlevers tot Idealistische Globalisten.

Kern

Aantal inwoners

Meest voorkomende betrokkenheidsprofielen

Senior populatie (65+)

Gemiddelde WOZ- waarde (2023)

Korteraar

735

Gehaaste Gezinnen (63%) en IkGerichte Starters (16%)

27%

€434.000

Langeraar

2820

Gehaaste Gezinnen (26%) en (Re)actieve Emptynesters (25%)

27%

€385.562

De Meije

100

Onbekend

20%

€464.000

Nieuwkoop

9285

Alerte Families (30%) en Gehaaste Gezinnen (21%)

23%

€464.000

Nieuwveen

4575

Alerte Families (39%) en Gehaaste Gezinnen (24%)

19%

€438.000

Noordeinde

685

Onbekend

20%

€433.000

Noorden

1730

(Re)actieve Emptynesters (30%) en Alerte Families (27%)

24%

€464.000

Noordse Dorp

290

Onbekend

24%

€437.276

Papenveer

1210

Gehaaste Gezinnen (45%) en Alerte Families (20%)

20%

€519.000

Ter Aar

4960

Gehaaste Gezinnen (31%) en Alerte Families (19%)

22%

€434.000

Vrouwenakker

130

Eigenzinnige Lokalen (41%) en (Re)actieve Emptynesters (23%)

27%

€507.000

Woerdense Verlaat

810

Gehaaste Gezinnen (40%) en Alerte Families (23%)

18%

€518.000

Zevenhoven

2375

Alerte Families (33%) en Gehaaste Gezinnen (20%)

22%

€433.000

Tabel 1: Statistieken per kern Bron: CBS Statline, kerncijfers wijken en buurten (2024)

Dorpskernen spelen dus een belangrijke rol in het sociale, culturele en economische leven van de inwoners van de gemeente Nieuwkoop. Daarom heeft de rekenkamer ervoor gekozen om in dit rekenkameronderzoek het perspectief van de inwoners als uitgangspunt te nemen.

Het perspectief van inwoners als uitgangspunt Om het perspectief van inwoners als uitgangspunt van dit onderzoek te kunnen benutten heeft de rekenkamer de inwoners van de gemeente Nieuwkoop in juli 2024 bevraagd middels een online inwonersconsultatie. 207 inwoners van de gemeente Nieuwkoop hebben deze vragenlijst ingevuld. 1 Meer lezen: https://www.citisens.nl/tools/betrokkenheidsprofielen/

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 19.

Inwoners konden zo hun mening geven over verschillende onderwerpen die van belang zijn bij het thema vitale dorpskernen. Inwoners zijn eerst bevraagd welke onderwerpen die van belang zijn voor vitale dorpskernen zij het belangrijkst vinden, zoals wonen, voorzieningen, mobiliteit, het verenigingsleven en sociale verbinding met andere inwoners. Vervolgens konden inwoners aangeven hoe tevreden zij zijn over deze onderwerpen en welke mogelijke verbeteringen zij voor zich zien. Tot slot zijn inwoners bevraagd over of en hoe zij willen bijdragen aan leefbaarheid en vitaliteit in de gemeente. De volledige onderzoeksverantwoording over de inwonersconsultatie is opgenomen in bijlage 2. Met een aantal inwoners zijn naar aanleiding van hun antwoorden in de inwonersconsultatie verdiepende telefonische gesprekken gevoerd. Verder hebben interviews plaatsgevonden met een afvaardiging van dorpsraden en ondernemers. Burgerpeiling waarstaatjegemeente.nl (2023) De rekenkamer maakt ook gebruik van eerder onderzoek, naast de gegevens die de rekenkamer zelf heeft verzameld voor dit onderzoek. In 2023 is in de gemeente Nieuwkoop een Burgerpeiling uitgevoerd. Dit een benchmarkonderzoek van waarstaatjegemeente.nl (een initiatief van de VNG).

De Burgerpeiling bevat veel informatie over de behoeften, verwachtingen en ervaring van inwoners ten aanzien van vitale kernen en is daarmee een goede aanvulling op het inwonersperspectief. Om die reden worden de meest relevante resultaten van de Burgerpeiling als aanvulling op de resultaten van de inwonersconsultatie meegenomen in dit onderzoek. Deze worden steeds weergegeven in een blauw omlijnd kader om het onderscheid met de resultaten uit dit rekenkameronderzoek duidelijk te maken. In de Burgerpeiling zijn inwoners bevraagd over hun waardering het leefklimaat en het welzijn in Nieuwkoop, de relatie met de gemeentelijke overheid en de dienstverlening door de gemeente aan inwoners. De Burgerpeiling is ingevuld door 501 inwoners uit Nieuwkoop van 18 jaar en ouder. In de benchmarkrapportage is Nieuwkoop vergeleken met andere deelnemende gemeenten in de referentieklassen ‘weinig stedelijk’. De volledige resultaten zijn hier te raadplegen. De inwonersconsultatie, telefonische gesprekken en de interviews vormen, aangevuld met de eerder uitgevoerde Burgerpeiling, samen het inwonersperspectief dat in dit hoofdstuk is gepresenteerd. Dit inwonersperspectief geeft inzicht in de behoeften en ervaringen van inwoners uit de gemeente Nieuwkoop op het gebied van vitale kernen.

Het inwonersperspectief vormt daarnaast het toetsingskader voor de analyse van de gemeentelijke inzet (zie hoofdstuk 2). De rekenkamer heeft op basis van het inwonersperspectief een aantal onderdelen van het thema vitale kernen uitgekozen om in dit onderzoek verder te onderzoeken.

Invullers vinden goed wonen, groen en voorzieningen het belangrijkst Verschillende factoren zijn van invloed op het thema vitale dorpskernen. Fijn wonen in een gemeente kan voor verschillende inwoners dan ook verschillende dingen betekenen. Invullers van de inwonersconsultatie vinden wonen (74%) het belangrijkste aspect, gevolgd door groen en natuur (74%), de voorzieningen (72%), veiligheid (69%), mobiliteit (64%) en gezondheid (61%). Invullers uit Zevenhoven vinden de voorzieningen minder belangrijk dan invullers uit andere kernen en wijken.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 20.

Wonen

74%

Groen en natuur

74%

Voorzieningen

72%

Veiligheid

69%

Mobiliteit

64%

Gezondheid

61%

Sociale verbinding

45%

Het verenigingsleven

43%

Werken

17%

Ondernemen

11%

Anders

13%

Weet ik niet

0%

Figuur 1: Vraag inwonersconsultatie ‘’Welke van de volgende dingen vindt u belangrijk om fijn te kunnen wonen in gemeente Nieuwkoop?’’ Meerkeuzevraag (N=207)

Invullers hebben dus een duidelijk beeld bij wat voor hen belangrijk is om fijn te kunnen wonen in de gemeente Nieuwkoop. Op basis van het inwonersperspectief heeft de rekenkamer een selectie van drie thema’s gemaakt die centraal staan in de rest van het onderzoek. Dit zijn de thema’s: voorzieningen, mobiliteit en gezond leven. 1. Voorzieningen zijn de faciliteiten en diensten die beschikbaar zijn voor inwoners in de diverse kernen. Met voorzieningen wordt in dit geval de aanwezigheid van bijvoorbeeld supermarkten, winkels, scholen, horeca, ontmoetingsplaatsen, sportplekken en culturele voorzieningen bedoeld. 2. Mobiliteit refereert naar alles betreffende de benodigde infrastructuur voor vervoer, verkeer, verkeersveiligheid en openbaar vervoer. 3. Gezond leven refereert naar beleid en voorzieningen die een gezonde levensstijl ondersteunen. Het thema kent zowel een fysieke als een sociale kant. De onderwerpen groen en natuur, gezondheid, sociale verbinding en het verenigingsleven zijn in dit thema ondergebracht. Invullers vinden al deze onderwerpen belangrijk. Op basis van het opgehaalde inwonersperspectief ligt de focus op: natuur en groen, schone lucht, fiets- en wandelpaden (in de context van recreatie), toegang tot zorgcentra en het verenigingsleven en ontmoeting.

De thema’s wonen en veiligheid worden niet als aparte thema’s behandeld in dit onderzoek, hoewel inwoners dit wel belangrijke onderwerpen vinden. Het merendeel van de invullers (62%) is zeer tevreden over het onderwerp wonen. De invullers zien wel graag dat er meer woningen worden gebouwd en vinden dit zelfs belangrijker dan het behouden van de openbare ruimte. De rekenkamer heeft het afgelopen jaar reeds een onderzoek uitgevoerd naar wonen.2 Daarom vindt in dit onderzoek geen verdieping op dit thema plaats. Invullers vinden het thema veiligheid ook belangrijk. Uit de verdere antwoorden hierover blijkt dat invullers hiermee vooral verkeersveiligheid mee bedoelen. Dit aspect is daarom meegenomen in thema mobiliteit. De volgende paragrafen gaan in op de behoeften, verwachtingen en ervaringen van inwoners voor elk van de drie thema’s voorzieningen, mobiliteit en gezond leven.

2 Rekenkamer Nieuwkoop (7 februari 2024). Nieuwbouw in Nieuwkoop: rekenkameronderzoek naar de uitvoering van de woonvisie

en versnelling van de woningbouwopgave. Link.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 21.

1.2.

Voorzieningen: behoeften, verwachtingen en ervaringen

Kernbevinding: Meer dan helft van de invullers vindt dat er genoeg voorzieningen in hun buurt zijn die zij kunnen gebruiken. Toch zouden 7 op de 10 invullers meer voorzieningen willen, zoals winkels, horeca en ontmoetingsplekken. Invullers uit Langeraar zijn het minst tevreden over het aantal voorzieningen en hebben dan ook de meeste behoefte aan meer voorzieningen.

Invullers hebben behoefte aan (meer) voorzieningen De meeste invullers zijn tevreden over hoeveel voorzieningen er bij hen in de buurt zijn. 52% van de invullers vindt dat er genoeg voorzieningen in de buurt zijn die zij kunnen gebruiken. Een iets groter deel van de invullers (57%) kan alle dagelijkse benodigdheden in de buurt vinden. Invullers uit Langeraar zijn het vaker dan inwoners uit andere kernen oneens met deze stellingen.

Bij mij in de buurt zijn genoeg voorzieningen die ik kan gebruiken Ik kan alles wat ik dagelijks nodig heb vinden bij mij in de buurt

oneens

eens

neutraal

34%

26%

15%

17%

52%

57%

Figuur 2: Vraag inwonersconsultatie ‘’Wat vindt u?’’ Slidervraag (N=162)

Ondanks de algemene tevredenheid over de voorzieningen en de dagelijkse behoeften hebben zeven op de tien invullers behoefte aan meer van sommige voorzieningen. Invullers zien de volgende voorzieningen het liefst vaker in hun buurt: winkels (38%), horeca (27%) en ontmoetingsplekken (22%). Vooral invullers uit Ter Aar vinden meer van deze voorzieningen belangrijk. Invullers uit Langeraar specifiek hebben ook behoefte aan meer supermarkten. Invullers uit Nieuwveen, daarentegen, geven vaker aan geen behoefte te hebben aan meer voorzieningen. 28 % van het totaal aantal invullers vindt dat er niet meer voorzieningen in hun buurt bij moeten komen. Dat is een aanzienlijk aandeel, aangezien het doorgaans aanlokkelijker is om extra wensen aan te geven dan om aan te geven dat men tevreden is.

Winkels Horeca Ontmoetingsplekken Supermarkten Markten Culturele voorzieningen Speeltuinen en parken Sportplekken Gezondheidscentra Scholen Gebedshuizen Anders Niet meer voorzieningen Weet ik niet

38% 27% 22% 19% 17% 12% 12% 8% 6% 3% 1% 13% 28% 1%

Figuur 3: Vraag inwonersconsultatie ‘’Maak de zin af op een manier die bij u past. Bij mij in de buurt zouden meer … moeten zijn.?’’ Meerkeuzevraag (N=162)

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 22.

Burgerpeiling: Het ervaren voorzieningenniveau is iets lager dan in vergelijkbare gemeenten In de Burgerpeiling zijn inwoners bevraagd over het ervaren voorzieningenniveau in hun buurt en nabije omgeving. Het gaat hier onder meer om ‘’essentiële voorzieningen’’ als winkels, scholen en welzijns- en zorgfaciliteiten, maar ook ontmoetingsplekken in de buurt. Het algemeen ervaren voorzieningenniveau in Nieuwkoop is volgens de Burgerpeiling wat lager dan in vergelijkbare gemeenten: Nieuwkoop scoort op een schaal van 1 tot 10 een 6,49 tegenover een 6,6 gemiddeld. Desondanks zijn inwoners volgens de Burgerpeiling over het algemeen tevreden over het aanbod van voorzieningen in de nabije omgeving. De tevredenheid van inwoners verschilt wel per type voorziening. Voor gezondheids- en zorgvoorzieningen; welzijnsvoorzieningen, speelvoorzieningen voor kinderen en sportvoorzieningen is de tevredenheid in Nieuwkoop hoger dan in vergelijkbare gemeenten en hoger dan het landelijk gemiddelde. Dit geldt niet voor culturele voorzieningen, ontmoetingsplekken en openbaar vervoer. Slechts 41 procent van de inwoners van Nieuwkoop is (zeer) tevreden over de aanwezigheid van ontmoetingsplekken in de nabije omgeving, tegenover 52 procent in vergelijkbare gemeenten en 50 procent landelijk.3

In sommige dorpen is de behoefte aan voorzieningen meer urgent dan in andere dorpen Vrijwel alle inwoners die naar aanleiding van de inwonersconsultatie verdiepend zijn geïnterviewd hebben meer behoefte aan voorzieningen. De urgentie van die behoefte verschilt echter sterk per dorp, zoals ook uit de consultatie blijkt. Uit de gesprekken met inwoners van grotere kernen als Nieuwkoop en Ter Aar kwam naar voren dat de basis grotendeels op orde is, maar dat tegelijkertijd op onderdelen zoals een gevarieerd winkelaanbod - nog verbetering mogelijk is. Deze behoefte is echter van een andere orde dan die van inwoners van kleine dorpen, waaronder Langeraar. Inwoners van dit dorp spreken van leegloop: het ervaren schaarse winkelaanbod, vertrekkende horeca en met name het recente verdwijnen van de “buurtsuper” uit Langeraar dragen bij aan het beeld van een afnemende vitaliteit. Bij sommige inwoners ontstaat het sentiment dat Langeraar achtergesteld raakt ten opzichte van andere dorpen. Daarnaast spreken inwoners niet alleen van verdwijning van voorzieningen, maar ook van verplaatsing van voorzieningen van kleine naar de grote dorpen. Ook tussen de grote kernen gebeurt de verplaatsing niet altijd evenredig, geeft een inwoner aan:

‘’Ter Aar heeft wel meer [voorzieningen], terwijl Nieuwkoop groter is.” 1.3.

Mobiliteit: behoeften, verwachtingen en ervaringen

Kernbevinding: Mobiliteit is een belangrijk thema voor invullers. Bijna de helft van de invullers vindt het lastig om andere plekken te bereiken: dat geldt zowel de bereikbaarheid van andere plekken vanuit de gemeente als geheel, als vanuit de eigen buurt van inwoners. Invullers zijn in grote mate van de auto en de fiets afhankelijk om zich binnen de gemeente te verplaatsen. Voornamelijk veiligheid in het verkeer en het openbaar vervoer worden relatief negatief beoordeeld. Ook in de open antwoorden geven invullers aan behoefte te hebben aan een verbetering van het openbaar vervoer.

Invullers zijn afhankelijk van de auto en fiets om naar andere plekken binnen én buiten de gemeente te gaan Invullers zijn verdeeld over de bereikbaarheid vanuit de gemeente Nieuwkoop: 42% geeft aan dat het niet gemakkelijk is om vanuit de gemeente Nieuwkoop op plekken buiten de gemeente te komen, 3 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 2.14 Tevredenheid aanbod voorzieningen in de nabije omgeving.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 23.

terwijl 40% aangeeft dat dit wel gemakkelijk is. De bereikbaarheid vanuit de gemeente als geheel wordt iets positiever beoordeeld dan de bereikbaarheid vanuit de eigen buurt. Voor invullers uit Zevenhoven blijkt de bereikbaarheid iets lastiger te zijn dan voor invullers uit andere dorpen. Een mogelijke verklarende factor hiervoor is het openbaar vervoer, aangezien invullers uit Zevenhoven hier negatiever over zijn dan invullers uit andere kernen.

oneens Vanuit gemeente Nieuwkoop kan ik gemakkelijk op plekken buiten de gemeente komen

Vanuit mijn buurt kan ik gemakkelijk op plekken buiten de gemeente komen

neutraal 42%

10%

46%

geen mening

eens 40%

16%

7%

37%

3%

Figuur 4: Vraag inwonersconsultatie ‘’Wat vindt u?’' Slidervraag (N=142)

Van A naar B gaan binnen gemeente Nieuwkoop doen invullers voornamelijk met de auto (88%), gevolgd door de fiets (75%). Slechts 10% gebruikt het openbaar vervoer om zich binnen de gemeente te verplaatsen. Auto

88%

Fiets

75%

Lopend

39%

Openbaar vervoer Komt niet op andere plekken Anders

10% 1% 6%

Figuur 5: Vraag inwonersconsultatie ‘’Als u naar andere plekken in de gemeente gaat, van welk vervoersmiddel maakt u dan gebruik?’’ Meerkeuzevraag (N=142)

Invullers zijn relatief tevreden over fietspaden (48% tevreden). Deze tevredenheid ligt lager bij parkeerplekken (36% ontevreden) en veiligheid in het verkeer (42% ontevreden). Invullers denken het negatiefst over het openbaar vervoer: 56% van de invullers is hier ontevreden over. Invullers uit Nieuwveen zijn meer tevreden over fietspaden, parkeerplekken en verkeersveiligheid, vergeleken met invullers uit de andere kernen. Invullers uit Ter Aar zich negatiever uiten over het openbaar vervoer en de veiligheid in het verkeer.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 24.

neutraal

oneens Fietspaden

Parkeerplekken

30%

18%

36%

Openbaar vervoer

Veiligheid verkeer

eens 48%

29%

3%

32%

55%

42%

geen mening

20%

30%

10%

4%

15%

25%

3%

Figuur 6: Vraag inwonersconsultatie ‘Hoe tevreden bent u over de volgende dingen bij u in de buurt?’’ Slidervraag (N=142)

Inwoners zijn niet tevreden met het openbaar vervoer in Nieuwkoop Uit de ideeën die invullers zelf aandroegen om de gemeente Nieuwkoop vitaal te houden kwam het verbeteren van het openbaar vervoer als één van de belangrijkste thema’s naar voren. Burgerpeiling bevestigt de lage waardering van het openbaar vervoer in Nieuwkoop De tevredenheid van inwoners over het aanbod van openbaar vervoer in de nabije omgeving is volgens de Burgerpeiling (veel) lager dan in vergelijkbare gemeenten en (veel) lager dan het landelijk gemiddelde. Slechts 32 procent van de inwoners van Nieuwkoop is (zeer) tevreden, tegenover 50 procent in vergelijkbare gemeenten en 58 procent landelijk.4 Ook het ervaren voorzieningenniveau op het gebied van parkeerplaatsen voor auto’s in de nabije omgeving is in Nieuwkoop lager dan in andere gemeenten. Op de vraag of er voldoende parkeerplaatsen in de nabije omgeving aanwezig zijn, gaf 47 procent van de inwoners aan het hiermee (helemaal) eens te zijn, tegenover 55 procent in vergelijkbare gemeenten en 53 procent landelijk.5 Het beeld over mobiliteit uit de inwonersconsultatie en de burgerpeiling wordt bevestigd in de verdiepende gesprekken met inwoners. Inwoners vinden het lastig om op andere plekken binnen de gemeente te komen, met name met het openbaar vervoer. Hiervoor is in brede zin begrip: de gemeente is groot en versnipperd.

Voor de auto of met de fiets is alles goed geregeld, maar minder mobiele mensen – ouderen of jongeren – ervaren drempels. Uit de gesprekken kwam ook naar voren hoe de onderwerpen mobiliteit en de beschikbaarheid van voorzieningen op elkaar ingrijpen. Als je voor basisvoorzieningen afhankelijk bent van grotere dorpen zijn die afstanden niet voor iedereen even makkelijk te overbruggen. Zoals een inwoner aangeeft:

“De kleine dorpen zijn karig voorzien, je moet al snel zes of acht kilometer rijden, en dat is niet voor iedereen mogelijk. Kwetsbare groepen raken geïsoleerd.” 4 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 2.14 Tevredenheid aanbod voorzieningen in de nabije omgeving. 5 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 2.13 Groen en parkeren in de buurt.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 25.

1.4.

Gezond leven: behoeften, verwachtingen en ervaringen

Kernbevinding: Invullers vinden onder andere natuur en groen, fiets- en wandelpaden, gezonde lucht en zorgcentra belangrijk om gezond te kunnen leven in gemeente Nieuwkoop. Onderling sociaal contact met buurtbewoners wordt erg positief beoordeeld. Invullers, het sterkst invullers uit Zevenhoven, hebben het gevoel op hun buurtbewoners te kunnen rekenen.

Invullers vinden een groene omgeving en zorg belangrijk om gezond te kunnen leven Gezond leven heeft zowel een fysieke als een sociale kant: het kan gaan over toegang tot ziekenhuizen en sportplekken, maar ook over gezonde lucht, natuur of sociaal contact met andere inwoners. De belangrijkste dingen om gezond te kunnen leven in gemeente Nieuwkoop vinden invullers natuur en groen (88%), fiets- en wandelpaden (81%), gezonde lucht (78%) en zorgcentra (72%). Deze zorgcentra zijn, volgens invullers, relatief goed te bereiken vanuit hun buurt (47%). Voor invullers uit Zevenhoven is dit relatief iets lastiger.

Natuur en groen

88%

Fiets- en wandelpaden

81%

Gezonde lucht

78%

Zorgcentra

72%

Sportplekken

48%

Ontmoetingsplekken

31%

Anders Weet ik niet

9% 1%

Figuur 7: Vraag inwonersconsultatie ‘’Wat vindt u belangrijk om gezond te kunnen leven in gemeente Nieuwkoop?’’ Meerkeuze vraag (N=134)

22% 18% 13% 7%

6%

Helemaal oneens

|

16%

13%

|

5%

Neutraal

|

|

Helemaal Weet ik niet eens / geen mening

Figuur 8: Vraag inwonersconsultatie ‘’Wat vindt u? Bij mij in de buurt is het makkelijk om bij een zorginstelling te komen.’’ Slidervraag (N=134)

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 26.

Sociaal contact is ook een aspect van gezond leven. Invullers zijn positief over het sociaal contact in de gemeente Nieuwkoop. 73% van de invullers vindt dat zij goed contact hebben met hun medebuurtbewoners. 75% vindt dat zij op hulp van buurtbewoners kunnen rekenen als dat nodig is. Het sociaal contact wordt extra positief gewaardeerd onder invullers uit Zevenhoven.

oneens neutraal

eens

Ik heb goed contact met buurtbewoners

8%

19%

73%

Als het nodig is, kan ik rekenen op hulp van buurtbewoners

10%

13%

75%

geen mening

2%

Figuur 9: Vraag inwonersconsultatie ‘’Wat vindt u?’’ Slidervraag (N=134)

Invullers zijn vaak lid van (sport)verenigingen voor de sociale contacten Het actieve verenigingsleven is kenmerkend voor de gemeente Nieuwkoop. Invullers bevestigen dat. 59% van de invullers is lid van een vereniging. De invullers die lid zijn van een vereniging dragen vaak actief bij aan hun vereniging: meer dan de helft is actief als vrijwilliger (36% van het totaal aantal invullers). De invullers zijn het vaakst lid van een sportvereniging (67%). Ja, lid

23%

Ja, vrijwilliger

36%

Nee

41%

Figuur 10: Vraag inwonersconsultatie “Bent u lid van (een) vereniging(en) in Nieuwkoop?’’ Enkele keuzevraag (N=116)

Sportvereniging

67%

Maatschappelijke vereniging

20%

Culturele vereniging

17%

Politieke vereniging

9%

Jeugdvereniging

1%

Hobbyvereniging

1%

Anders

16%

Figuur 11: Vraag inwonersconsultatie “Wat voor soort vereniging is dit?’’ Meerkeuzevraag (N=69)

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 27.

Invullers zijn vooral lid van een vereniging voor het sociaal contact dat het verenigingsleven biedt. Zij geven aan vooral lid te zijn voor de gezelligheid (58%) en om andere mensen te ontmoeten (52%). Dit sluit aan op de algemene tevredenheid over het sociaal contact in Nieuwkoop.

Gezelligheid

58%

Anderen ontmoeten

52%

Iets doen voor buurt

35%

Verbonden voelen met buurt

30%

Nuttig voelen

28%

Interesse

25%

Om te leren

20%

Goed in zijn

17%

Anders

17%

Weet ik niet

3%

Figuur 12: Vraag inwonersconsultatie “Waarom bent u lid van een vereniging?’’ Meerkeuzevraag (N=69)

Burgerpeiling: hoge waardering gezondheidsvoorzieningen en onderling sociaal contact De Burgerpeiling laat net als de inwonersconsultatie een hoge waardering van gezondheids- en welzijnsvoorzieningen in Nieuwkoop zien. Over het aanbod van gezondheids- en zorgvoorzieningen en welzijnsvoorzieningen is de tevredenheid in Nieuwkoop volgens de Burgerpeiling hoger dan in vergelijkbare gemeenten en hoger dan het landelijk gemiddelde. 82 procent van de inwoners in Nieuwkoop is (zeer) tevreden over het aanbod van gezondheids- en zorgvoorzieningen, tegenover 79 procent in vergelijkbare gemeenten en 78 procent landelijk. 59 procent van de inwoners van Nieuwkoop is (zeer) tevreden over het aanbod van welzijnsvoorzieningen, tegenover 54 procent in vergelijkbare gemeenten en 53 procent landelijk.6 Onderling sociaal contact scoort in de Burgerpeiling net als in de inwonersconsultatie hoog. Zo komt uit de Burgerpeiling naar voren dat 95 procent van de inwoners betekenisvolle sociale relaties ervaart buiten werk, school of het eigen huishouden; dat 81 procent (bijna) geen sociale eenzaamheid ervaart en dat er een bovengemiddelde participatie aan het verenigingsleven is (61 procent ten opzichte van 57 procent landelijk).7

Inwoners zien graag een beter onderhouden openbare ruimte Inwoners noemen in de verdiepende gesprekken weinig verbeterpunten over het thema gezond leven, men is hierover erg positief. Belangrijke kwaliteiten om gezond te kunnen leven in de gemeente Nieuwkoop zijn volgens inwoners: schone lucht, nabije natuurrecreatie, rust en genoeg groen in de buurt. Ook geven inwoners aan dat de basisvoorzieningen voor zorg en gezondheid voldoende bereikbaar zijn.

6 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 2.14 Tevredenheid aanbod voorzieningen in de nabije omgeving. 7 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 5.4 Betekenisvolle sociale relaties; 5.5 Sociale eenzaamheid en 5.6

Deelname aan het verenigingsleven.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 28.

Aan het eind van de inwonersconsultatie is aan invullers gevraagd of zij nog goede ideeën hebben om de gemeente Nieuwkoop leefbaar en vitaal te houden. De verbetering van het onderhoud van openbaar groen kwam hierbij als één van de belangrijkste thema’s naar voren. Een invuller zegt hier bijvoorbeeld over:

"De gemeente zou beter haar eigen groen moeten beheren en onderhouden. Openbare grasvelden en groenstroken ogen slordig met heel veel onkruid ertussen. Ook in netheid heeft de gemeente een voorbeeldfunctie!" Ook in de verdiepende gesprekken met inwoners valt op dat het onderhoud van de openbare ruimte, met name het openbaar groen, veel wordt benoemd. Inwoners benoemen vaak dat het onderhoud ondermaats oogt en typeren de groeninrichting veelal als onkruid. Burgerpeiling: waardering hoeveelheid groen in de buurt vergelijkbaar met elders De Burgerpeiling laat zien dat de hoeveelheid groen in de nabije omgeving vergelijkbaar wordt gewaardeerd als elders. Op de vraag of er voldoende groen in de nabije omgeving aanwezig is, gaf 74 procent van de inwoners aan het hiermee (helemaal) eens te zijn, tegenover 78 procent in vergelijkbare gemeenten en 76 procent landelijk.8 De waardering uit de Burgerpeiling heeft overigens geen betrekking op het onderhoud van het openbaar groen zelf.

Invullers willen vooral bijdragen door lokale bedrijven te steunen, mee te denken én met vrijwilligerswerk Invullers willen op verschillende manieren zelf bijdragen aan de vitaliteit van de gemeente: met de portemonnee, door mee te denken en door mee te doen. 53% geeft aan graag lokale bedrijven te ondersteunen. Invullers zijn ook bereid om mee te denken, zowel met plannen van de gemeente in het algemeen (48%) als over meer lokale initiatieven en projecten (43%), zoals een plan om de eigen straat te verbeteren. Ook dragen inwoners graag bij door zelf vrijwilligerswerk te doen (44%). Dit sluit aan op het eerder beschreven verenigingsleven waarin vrijwilligers een belangrijke rol spelen. Steunen van lokale bedrijven

53%

Meedenken over plannen gemeente

48%

Vrijwilligerswerk

44%

Meedenken over lokale initiatieven

43%

Lid van vereniging

37%

Gemeentelijke belastingen

33%

Meedoen aan evenementen

25%

Anders

5%

Wil niet bijdragen

2%

Weet ik niet

8%

Figuur 13: Vraag inwonersconsultatie “Hoe wilt u bijdragen aan de leefbaarheid van gemeente Nieuwkoop?’’ Meerkeuzevraag (N=207)

8 Waarstaatjegemeente.nl (2023). Burgerpeiling Nieuwkoop, 2.13 Groen en parkeren in de buurt.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 29.

2. Gemeentelijk beleid en de aansluiting op het inwonersperspectief Dit hoofdstuk gaat in op het beleid van de gemeente Nieuwkoop ten aanzien van vitale dorpskernen en hoe dit beleid wordt uitgevoerd. Er wordt ingegaan op de visie, ambities en doelstellingen van de gemeente en hoe dit wordt vertaald naar de uitvoering. Vervolgens wordt geanalyseerd in hoeverre dit beleid aansluit bij het perspectief van de inwoners, op basis van de onderwerpen die inwoners belangrijk vinden. Daarbij is er ook aandacht voor de manier waarop inwoners en ondernemers bij het beleid rondom vitale dorpskernen betrokken werden en worden. Daarmee geeft dit hoofdstuk antwoord op de volgende deelvragen: 3. Welke visie, ambities en doelstellingen heeft de gemeente geformuleerd met het oog op leefbare en vitale dorpskernen en hoe zijn deze uitgewerkt in beleids- en uitvoeringsplannen? 4. In hoeverre worden beleids- en uitvoeringsplannen uitgevoerd conform planning? 5. In hoeverre sluiten visie, ambities en doelstellingen van de gemeente aan op de behoefte, verwachting en ervaring van inwoners? 6. Hoe zijn en worden inwoners en ondernemers betrokken bij het gevoerde beleid op het gebied van vitale dorpskernen?

2.1.

Visie, ambities en doelstellingen voor vitale dorpskernen

Kernbevinding: Het streven naar een vitaal Nieuwkoop met sterke en aantrekkelijke dorpscentra staat centraal in de gemeentelijke visie. Er is echter geen duidelijke samenhang tussen de ambities en doelen uit verschillende beleidsvelden die wel allemaal raken aan het streven naar vitale kernen.

Het streven naar sterke en vitale dorpen is een centrale ambitie voor de gemeente In de diverse gemeentelijke beleidskaders is het streven naar vitale dorpskernen een steeds terugkerend thema. Blijkens de gevoerde interviews wordt dit streven door raad, college en organisatie gezien als een ‘vanzelfsprekende’ ambitie. Een ambitie die niet alleen terugkomt in het beleidskader, maar volgens gesprekspartners ook in de praktijk word doorleefd. Onder vitaliteit kan veel worden geschaard, en dat is ook terug te zien in de overkoepelende visie van de gemeente. In het coalitieakkoord wordt het streven naar sterke en vitale dorpen bijvoorbeeld geformuleerd als: ‘’een gemeente met voldoende woningen, een groene omgeving die uitnodigt tot bewegen, een actief verenigingsleven en een goed voorzieningenniveau, waaronder moderne scholen en levendige dorpscentra.’’9 Ook de gezondheid van inwoners en mogelijkheden voor recreatie worden hiermee in verband gebracht. De gemeente stelt een groot aantal doelen centraal in het streven naar sterke en vitale dorpen, zoals het versnellen van de woningbouw, het verbeteren van verkeer en mobiliteit, het versterken van sociale cohesie met Integrale Kindcentra en het versterken van de centrumontwikkeling in de dorpen Nieuwkoop en Ter Aar.10 De Omgevingsvisie van Nieuwkoop gaat ook uitgebreid in op het streven naar sterke en vitale dorpen.

Sterke dorpen hebben volgens de Omgevingsvisie goede woningen, winkels en voorzieningen. 9 Gemeente Nieuwkoop (2022). Coalitieakkoord 2022-2026 Aan de slag met Nieuwkoop, p. 4. 10 Ibid.

Rekenkamer Nieuwkoop | Vitale dorpskernen | 30.

Daarnaast moet in sterke dorpen sprake zijn van bloeiende verenigingen en bedrijven die betrokken zijn bij de dorpen.11 De gemeente formuleert daarbij de volgende ambities voor het behouden en ontwikkelen van sterke dorpen: extra woningen in alle dorpen; het dorps karakter behouden; bereikbaar én leefbaar; historie en natuur geven identiteit; levendig door toerisme; zelfvoorzienende dorpen; aantrekkelijke werkplekken en multifunctionele accommodaties. In de Omgevingsvisie zijn voor de verschillende dorpskernen specifieke aandachtspunten geformuleerd, die voor een deel bij de inwoners van Nieuwkoop zelf zijn opgehaald. Daarbij wordt steeds per dorpskern aangegeven wat de dorpskern volgens inwoners kenmerkt en welke toekomstige ontwikkelingen er voorzien zijn. De inwoners van Noorden willen bijvoorbeeld dat het dorp zich ontwikkelt van ‘’tuindersdorp aan de doorgaande weg tot toegangspoort naar stilte en natuurtoerisme, met voldoende woningen en goede voorzieningen voor inwoners en bezoekers.’’ En in Woerdense Verlaat vinden inwoners het behoud van jongeren in de dorpskern belangrijk, onder meer door het realiseren van een IKC en de bouw van nieuwe woningen.12 Spiegel: aansluiting bij de wensen van inwoners In de overkoepelende visie van de gemeente op vitale dorpskernen komen wonen, groen, mobiliteit en voorzieningen als belangrijke thema’s naar voren.

Dit zijn ook de onderwerpen die inwoners van Nieuwkoop belangrijk vinden. De gemeente heeft daarbij ook oog voor specifieke problemen die inwoners belangrijk vinden, zoals beperkte bereikbaarheid met openbaar vervoer en de afname van het aantal voorzieningen in de kleinere kernen.

Er is geen overkoepelend afwegingskader voor vitale dorpskernen De overkoepelende visie op vitale dorpskernen, en de ambities en doelen die hiermee samenhangen, worden in theorie uitgewerkt in visiedocumenten en beleidskaders voor specifieke inhoudelijke thema’s. Dit zijn bijvoorbeeld de woonvisie, het gemeentelijk verkeers- en vervoersplan en de beleidsvisie detailhandel. In elk van deze beleidskaders zijn acties uitgewerkt die raken aan vitale dorpskernen. In de paragrafen 2.2, 2.3. en 2.4. wordt nader ingegaan op het beleid van de gemeente voor de thema’s voorzieningen, mobiliteit en gezond leven. Zoals ook in de gevoerde interviews naar voren kwam zijn er weinig Nieuwkoopse beleidskaders die niét raken aan het onderwerp vitale dorpskernen. De samenhang hiertussen is echter, of juist daardoor, niet duidelijk. Het streven naar vitale dorpskernen vertaalt zich op beleidsniveau in een opsomming van ambities, doelen en acties, waarvan niet duidelijk is hoe deze zich tot elkaar verhouden. Het is hierdoor lastig om te bepalen welke doelen voor vitale dorpskernen voor de gemeente prioriteit hebben. Ook is niet geformuleerd hoe wordt bepaald of ambities en doelen (voldoende) worden bereikt.