Bijlage 1 Duurzaamheidsprogramma 2021-2024 (ter vaststelling)

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

1 18 maart 2021

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

Op weg naar een Duurzaam Nieuwkoop! Van: College Burgemeester en Wethouders Coördinerend wethouder Duurzaamheid: wethouder Gerben van Duin wethouder Guus Elkhuizen (Regionale Energietransitie, Wonen, Ruimtelijke Ordening) wethouder Antoinette Ingwersen (Economie, Openbare Ruimte) burgemeester Robbert-Jan van Duijn (Gemeentelijke organisatie)

Gemeente Nieuwkoop 18-03-2021

2

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

Colofon Bedrijfsvoering Carl Brouwer Ingrid Refos Ton van Rooij

Sluiting redactie 02-2-2021 Opgesteld met ambtelijke medewerking van:

Publiekszaken/Communicatie Sofie Konincks Sabine Sassen Peter Vos Tom Vianen

Redactie Philippine van der Kleij Bertus Mertens Vormgeving Anouk Fransen

Maatschappelijke Ontwikkeling Renske van der Peet Rianne Steenbrink Zoë Cremers

Ruimtelijke Ordening & Grondzaken Willem Bouwmans Richard Bosboom Wilfred de Bruijn Anouk Fransen Geert ten Klooster Eelco Meijer Marco Wijsman Beheer Openbare Ruimte Maayke Dijkstra Frans van der Have Frans Lamfers Gert-Jan Pieterse Marco Roos Rob Veelenturf Ariaan van der Vlugt Edward van ’t Zelfde

3

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

INHOUD Voorwoord ..................................................................................... 5

2.6.1 OPGAVE ........................................................................... 32

1.

2.6.3 DOORKIJK 2022 t/m 2024 ..................................................... 33

2.

2.6.2 UITVOERING ..................................................................... 32

INLEIDING ............................................................................... 6 1.1 OVER HET DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA .................................... 6

3.

INTEGRAAL DENKEN EN DOEN............................................ 35

1.2 OPZET VAN HOOFDSTUKKEN EN PARAGRAFEN.............................. 7

4.

COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE ..................................... 36

1.3 VORM ....................................................................................... 8

4.1 INLEIDING .............................................................................. 36

UITVOERING PER OPGAVE...................................................... 9

4.2 SAMENWERKING MET PARTNERS .............................................. 37

2.1 ENERGIETRANSITIE.................................................................... 9

4.3 SAMENWERKING MET INWONERS.............................................. 37

2.1.1 OPGAVE ............................................................................. 9

4.4 COMMUNICATIEBOODSCHAP EN -UITINGEN ................................ 38

2.1.2 UITVOERING...................................................................... 10

4.5 COMMUNICATIEMIDDELEN........................................................ 39

2.1.3 DOORKIJK 2022-2024 .......................................................... 18

5.

MONITORING EN EVALUATIE .............................................. 41

2.2 KLIMAATADAPTATIE ................................................................. 19

5.1 BELEIDSCYCLUS ..................................................................... 41

2.2.1 OPGAVE ........................................................................... 19

5.2 WAT EN HOE METEN WE: BELEIDS- EN PRESTATIEMONITORING .... 41

2.2.2 UITVOERING...................................................................... 20

5.3 INDICATOREN ......................................................................... 42

2.3 CIRCULAIRE ECONOMIE ............................................................ 21

5.3.1. BELEIDSINDICATOREN ...................................................... 43

2.3.1 OPGAVE ........................................................................... 21

5.3.2 PRESTATIE-INDICATOREN .................................................. 44

2.3.2 UITVOERING...................................................................... 21

5.4 WIJZE VAN RAPPORTAGE EN EVALUATIE .................................... 44

2.3.3 DOORKIJK 2022-2024 .......................................................... 24

BIJLAGEN ..................................................................................... 46

2.4 VERGROTEN BIODIVERSITEIT .................................................... 25

I.

2.4.1 OPGAVE ........................................................................... 25 2.4.2 UITVOERING...................................................................... 25 2.4.3 DOORKIJK 2022-2024 .......................................................... 29 2.5 VERDUURZAMING MOBILITEIT.................................................... 30 2.5.1 OPGAVE ........................................................................... 30 2.5.2 UITVOERING...................................................................... 30 2.6 GEMEENTELIJKE ORGANISATIE ................................................. 32

4

OVERZICHT PROJECTEN EN ACTIVITEITEN .............................. 46

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

Voorwoord

Het programma biedt praktische informatie over de activiteiten en projecten die de gemeente Nieuwkoop de komende jaren in gang zet. Daarnaast geeft het zicht op de financiële en communicatieve middelen die de gemeente inzet en de wijze van monitoring en verslaglegging. Het programma is een uitwerking van het Beleidskader Duurzaamheid dat de gemeenteraad op 28 mei 2020 heeft vastgesteld.

Voor u ligt het Duurzaamheidsprogramma 2021-2024 van de gemeente Nieuwkoop. Met dit programma geeft de gemeente aan welke stappen ze wil zetten om verdere stappen te maken met duurzaamheid en invulling te geven aan de maatschappelijke opgaven die er uit het klimaatakkoord zijn voortgekomen. Zij wil daarvoor met de Nieuwkoopse gemeenschap voortgang boeken maar ook haar eigen organisatie verduurzamen. Nieuwkoop heeft een rijk verleden met duurzame projecten waaronder de eerste woonwijk van het gas af, groen gas tanken en het aansluiten van onderwijs op een WKO.

De gemeente heeft diverse instrumenten in handen om het traject te versnellen en koers te houden. Zij zet in op onder meer dialoog, samenwerking, communicatie, participatie, regulering, stimulering, monitoring en evaluatie. De monitoring vormt een belangrijk onderdeel van de aanpak. Niet alleen kunnen gemeente, inwoners en partners aan de hand hiervan volgen of er stappen worden gezet. Ook kunnen we lerend aan de slag gaan en successen delen, waarmee we meer en meer mensen enthousiast kunnen maken om mee te doen.

Wat moet verstaan worden onder een duurzame gemeente? In het reeds vastgesteld Beleidskader Duurzaamheid Gemeente Nieuwkoop 2020 vindt u de opgaven en de route van het duurzaamheidsbeleid voor de lange en middellange termijn. Het bevat tevens achtergronden en een beschrijving van de stand van zaken. Dit uitvoeringsprogramma geeft de uitwerking van het beleid naar de uitvoering. Het beschrijft de route die de gemeente met de gemeenschap van Nieuwkoop, wil inslaan voor de korte termijn, de periode van 2021 tot en met 2024.

NB. De Coronacrisis heeft een grote impact op onze maatschappij. De gemeente houdt rekening met de economische consequenties die de crisis met zich meebrengt en zij zal met zorg en gevoel omgaan met de mogelijkheden en beperkingen van mensen en bedrijven. De duurzaamheidsopgaven zijn desondanks niet minder belangrijk. We gaan daar mee verder, omdat zij voor de lange termijn ons leiden naar een gezonde toekomst en essentieel zijn voor ons voortbestaan en die van de natuur.

De duurzaamheidsopgaven zijn omvangrijk en transities zullen vele jaren in beslag nemen. Op dit moment zijn de oplossingen nog niet volledig bekend. De gemeente kiest daarom voor een stapsgewijze aanpak. Ze monitort de voortgang, zodat ze kan bijsturen waar nodig. Ze zet stappen waarvan zij denkt dat ze het verschil maken en die tegelijkertijd realiseerbaar zijn. Ze temporiseert de uitvoering enigszins gezien de Coronacrisis, die van ons allemaal grote aandacht vraagt. Onder de paragraaf speerpunten is te lezen waar de gemeente zich de komende jaren in de uitvoering met name voor inzet.

5

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

1.

wijze van monitoring en evaluatie weer. De focus ligt op wat we gaan doen. Achtergronden, zoals urgentie en de huidige stand van zaken, zijn te vinden in het Beleidskader Duurzaamheid.

INLEIDING

Helaas is door overmacht, de Coronacrisis, de vaststelling van het Beleidskader Duurzaamheid opgeschoven van maart naar mei 2020 en de vaststelling van het programma opgeschoven van juli 2020 naar maart 2021. Hiermee is het uitvoeringsjaar van 2020 naar 2021 verschoven. De aanwezigheid van het Coronavirus zal mogelijk ook gevolgen hebben voor de uitvoering. In ieder geval zullen grote bijeenkomsten voorlopig niet mogelijk zijn. Bovendien houdt de gemeente rekening met de economische consequenties die de crisis met zich meebrengt en gaat zij met zorg om met de mogelijkheden en beperkingen van mensen en bedrijven. De duurzaamheidsopgaven zijn desondanks niet minder belangrijk. We gaan daar mee verder, omdat zij voor de lange termijn ons leiden naar een gezonde toekomst en essentieel zijn voor ons voortbestaan en die van de natuur.

1.1 OVER HET DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA Het Duurzaamheidsprogramma Nieuwkoop 2021-2024 is een uitvoeringsprogramma dat projecten en activiteiten bevat waarmee een belangrijke stap gezet wordt op de route naar een duurzaam Nieuwkoop. Het is een uitwerking van het Beleidskader Duurzaamheid Nieuwkoop, dat op 28 mei 2020 door de raad van de gemeente Nieuwkoop werd vastgesteld. Het Beleidskader gaf in routekaarten de duurzaamheidsambities van de gemeente Nieuwkoop voor de korte (2023) middellange (2030) en lange termijn (2050) weer. Het Duurzaamheidsprogramma 2021-2024 heeft de ambities voor de korte termijn vertaald naar de uitvoeringspraktijk. De gemeente wil met dit programma transparant zijn en laten zien waar ze, met partners en inwoners, al mee bezig is en waar ze mee doorpakt. Zichtbaar vooruitgaan, alleen daardoor mobiliseren we enthousiasme en energie om met elkaar aan de slag te gaan. Doet u, lezer van dit stuk, mee?

De diverse projecten en activiteiten leiden, denken wij op dit moment, tot het dichterbij brengen van de duurzaamheidsambities van het Beleidskader. Het zijn de activiteiten die de gemeente binnen haar mogelijkheden kan uitvoeren en in samenwerking met partners kan realiseren. Niet per definitie is gezegd dat met deze activiteiten de opgaven in het juiste tempo worden bereikt. De wereld om ons heen is voortdurend in beweging en de stand der techniek verandert vaak sneller dan we kunnen bijhouden. Met dat besef vinden we het van groot belang vinger aan de pols te houden en te blijven volgen of we het goed doen en of we het goede doen. Daarnaast is het van belang nieuwsgierig te zijn en goed op de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen om adequaat te kunnen inspelen op nieuwe kansen die zich voordoen. Daarom zet de gemeente in op monitoring van de voortgang, evaluatie van het uitgevoerde beleid en houdt zij het beleid tegen het licht van nieuwe

Het programma is geldig gedurende de huidige collegeperiode en twee jaar daarop. Na de verkiezingen op 16 maart 2022 krijgt de nieuwe raad de gelegenheid krijgt de uitvoering van het programma te evalueren en bij te sturen. Voor het eerste jaar 2021 zijn de activiteiten concreet beschreven. De doorkijk naar de jaren daarop, 2022-2024, is in meer algemene bewoordingen weergegeven. Verder bevat het de financiële en communicatieve consequenties van de uitvoering en geeft het de

6

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

ontwikkelingen. Hoofdstuk V. Monitoring is geheel gewijd aan de wijze van monitoring, evaluatie en verslaglegging.

In Hoofdstuk II. worden per thema de ambities en beleidsdoelen uit het Beleidskader Duurzaamheid kort gememoreerd. Vervolgens worden per thema de speerpunten waar de gemeente zich de komende jaren vol op wil inzetten, samenvattend beschreven. Daarna volgt de beschrijving van de aanpak tot en met 2024. De SMART-beschrijving van activiteiten is in Bijlage I. te vinden. Alle activiteiten zijn terug te vinden in de Bijlage II. Financieel overzicht. In Hoofdstuk III. is beschreven hoe de gemeente vorm geeft aan Integraal werken.

Juist omdat de gemeente een zekere, maar toch ook beperkte invloed heeft, is zij zich er volledig van bewust dat ze de duurzaamheidsambities niet alleen kan realiseren. Een transitie1 naar CO2-neutraal, klimaatbestendig, afvalloos en biodivers (figuur 1) vraagt om wezenlijke veranderingen in de samenleving. Zij werkt daarom met andere partijen samen die op hun beurt kennis, kunde en middelen kunnen inzetten. Ook vindt de gemeente het van groot belang dat bewoners, bedrijven en organisaties betrokken zijn, kunnen meedenken en gefaciliteerd worden om de route naar een Duurzaam Nieuwkoop mede vorm te geven. Hiervoor is in Hoofdstuk IV. Communicatie de communicatiestrategie opgenomen.

In Hoofdstuk IV. is de communicatiestrategie opgenomen. Daar komt aan de orde hoe de samenwerking met partners en inwoners vorm krijgt en welke communicatieboodschappen en -middelen worden ingezet. Tijdens de uitvoering van de strategie wordt gewerkt met een communicatiekalender, waarin ook boodschappen van andere organisaties dan de gemeente worden betrokken. De jeugd vormt een belangrijke doelgroep (figuur 2).

Figuur 1. Bestuivers zijn essentieel voor de voedselproductie voor de mens en het voortbestaan van de natuur.

1.2 OPZET VAN HOOFDSTUKKEN EN PARAGRAFEN 1 Een transitie is een systeemverandering. Deze verloopt niet lineair, maar

Notitie Systeeminnovaties/transities omvatten meer dan nieuwe technieken toepassen en opschalen”, J. Dirven, 15-05-2019.

volgens een S-curve, met een vrij lang durende voorfase van experimenten en niche-ontwikkelingen, een versnellingsfase en een stabilisatiefase. Bron:

7

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

In Hoofdstuk V. wordt de aanpak op monitoring, evaluatie en verslaglegging beschreven. Voorgesteld wordt om elke 4 jaar een evaluatie uit te voeren van het bereiken van de beleidsdoelstellingen en elke twee jaar van het bereiken van de doelstellingen op uitvoeringsniveau. Deze evaluaties geven input voor vernieuwing of bijstelling van beleid en uitvoering. Volgens deze werkwijze kunnen we lerend aan de slag. U vindt in dit hoofdstuk de beleidsindicatoren en in Bijlage 1. de prestatie-indicatoren die gemonitord worden.

1.3 VORM De raad heeft nadrukkelijk verzocht om meetbaarheid van het duurzaamheidsbeleid en de uitvoering. Hier is door SMART beschrijvingen van activiteiten, het vaststellen van indicatoren en een aanpak voor monitoring in hoofdstuk V. in voorzien. Om het duurzaamheidsprogramma leesbaar te houden, is een evenwicht gezocht tussen kwantitatieve en kwalitatieve beschrijvingen. De opgave waar elk hoofdstuk mee begint (overgenomen uit het Beleidskader), is kwantitatief beschreven, omdat we onze gang naar het bereiken van de doelen willen blijven meten en volgen. Daaropvolgend staat onder het kopje de aanpak kwalitatief, meer verhalend beschreven, wat we de komende jaren doen om de route naar de einddoelen te volgen. In de bijlage is de tekst over de projecten of activiteiten meetbaar geformuleerd. Per project zijn de prestatie-indicatoren en de financiële consequenties gegeven.

Figuur 2 Als start van de Week van de Duurzaamheid overhandigde wethouder Gerben van Duin op 5 oktober 2020 het Klimaatspel aan de docent van de bovenbouw van de basisschool De Veenvogel. De kinderen luidden met het spelen van het spel de Week van de Duurzaamheid in.

8

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.

UITVOERING PER OPGAVE

2.1 ENERGIETRANSITIE 2.1.1 OPGAVE •

De onderstaande opgave is overgenomen uit het Beleidskader Duurzaamheid dat op 28 mei 2020 door de raad is vastgesteld. De opgaven worden kort gememoreerd om het verband te kunnen leggen naar de uitvoering die in paragraaf 2.1.2 wordt beschreven. 2050 • • •

2030 • • •

2

2023 • •

Landelijk (Klimaatakkoord): 95% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990 Regionaal (concept-RES) regio Holland Rijnland vrijwel energieneutraal en aardgasvrij, 30% energiebesparing t.o.v. 2014 Gemeentelijk (Beleidskader): gebouwde omgeving aardgasvrij, CO2-neutrale gemeentelijke organisatie en gebouwen.

Landelijk (Klimaatakkoord): 49% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990 Regionaal (RES): energiebesparing van ten minste 11% t.o.v. 2014 en opwek van elektriciteit aanvullend op huidige situatie Gemeentelijk (Beleidskader): in de gebouwde omgeving een energiebesparing van 3,5% p.j.2, verdubbeling van zon op

In 2020 is de trend 1,9% p.j. t.o.v. 2014

9

dak t.o.v. 2018: van 1405 naar 3400 adressen van woningen, Energieneutrale gemeentelijke gebouwen, aardgasvrij gemeentehuis.

Regionaal: Regionale Energie Strategie (RES 2.0) gereed Gemeentelijk (Beleidskader): o Transitievisie Warmte is gereed met route naar aardgasvrije wijken o In samenwerking met bewoners een energiebesparing van 2,4 % p.j. in de gebouwde omgeving o I.o.m. belanghebbenden kleinschalige duurzame elektriciteitsopwekking: naar 2200 adressen van woningen met zon op dak, kleinschalige wind- en zonprojecten op het land o Eigen organisatie: CO2-footprint is opgesteld en de te nemen stappen naar een footprint van 0 zijn in beeld gebracht.

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2. Gemeentelijk: verduurzaming gebouwde omgeving: gemeente breed met de Transitievisie Warmte, gebiedsgericht door nieuwe duurzame gebiedsontwikkeling en duurzame nieuwbouw en doelgroepgericht: verduurzaming bestaande bouw 3. Gemeentelijk: energietransitie bedrijven 4. Gemeentelijk: energietransitie maatschappelijke organisaties; 5. Gemeentelijk: stimuleren van kleinschalige duurzame elektriciteitsopwekking 6. Gemeentelijke organisatie: verduurzamen eigen organisatie en gebouwen (zie hoofdstuk II.6). Aanpak per speerpunt Speerpunt 1. De Regionale Energie Strategie Holland Rijnland De Gemeente Nieuwkoop werkt samen met twaalf gemeenten uit de Leidse regio, Duinen Bollenstreek en Rijn- en Veenstreek en met de Provincie Zuid-Holland, het Hoogheemraadschap van Rijnland en de Omgevingsdienst West-Holland aan de Regionale Energie Strategie (RES) van Holland-Rijnland.

Figuur 3. CO2-uitstoot in Nieuwkoop naar sectoren. In 2017 was het aandeel Gebouwde Omgeving 58%, Landbouw 52%, Verkeer en vervoer 31%, Industrie, Energie, Afval en Water 10%. Bron: www.Klimaatmonitor.databank.nl van Rijkswaterstaat.

2.1.2 UITVOERING Speerpunten samengevat Speerpunten in de uitvoering van de opgave Energietransitie zijn: 1. Regionaal: opstelling en uitvoering Regionale Energie Strategie;

10

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

In de eerste RES (RES 1.0) staan de doelstellingen voor 2030 voor de uitvoeringslijnen Energiebesparing, Warmte, Ruimte en Energie3 en Mobiliteit. Voor Nieuwkoop heeft vooral de duurzame elektriciteitsproductie een grote impact op de ruimtelijke ordening. In aanloop naar de RES 1.0 heeft de raad besloten om de lokale doelen voor het thema energietransitie vast te stellen, onder de voorwaarde dat deze doelen blijven meebewegen met de wensen & bedenkingen en komende besluiten van onze gemeente over de (concept) RES. Samengevat zijn hierin de volgende vier bedenkingen richtinggevend: 1. Ruimtelijke randvoorwaarden (waaronder natuur, recreatie en cultuurhistorische waarden) zijn bepalend of een gebied kansrijk is voor duurzame energieopwekking. 2. Plaatsing van windturbines en zonnevelden in Natura 2000 en NNN4 gebieden is onacceptabel. 3. Het provinciale referentiebeeld wordt als onderlegger gebruikt om te komen tot een realistisch, regionaal en lokaal gedragen en participatiewaardige kaart. 4. Productie van duurzame elektriciteit langs grote infra mogelijk maken en dat allereerst langs N11, A4, A44 en N207.

wind- en/of zonnevelden binnen de aangegeven zoekgebieden. Dit kader wordt door de raad vastgesteld. Speerpunt 2. Energietransitie gebouwde omgeving/Verduurzaming gebouwde omgeving De gebouwde omgeving heeft in de gemeente Nieuwkoop het grootste aandeel in de CO2-uitstoot (zie figuur 3) en heeft daarom in de aanpak van de gemeente de hoogste aandacht. In figuur 5. is te zien dat, binnen de gebouwde omgeving, woningen voor de meeste CO2-uitstoot zorgen. Hier wordt benadrukt dat de opgave energietransitie gebouwde omgeving breder is dan alleen de energietransitie. Ook klimaatadaptatie, circulaire bouw, het verhogen van de biodiversiteit, sociale aspecten, gezondheid en leefbaarheid spelen in de gebouwde omgeving een belangrijke rol. Om de integrale aanpak te waarborgen, werkt de gemeente in de uitvoering gebiedsgericht en doelgroepgericht, waarin alle relevante beleidsthema’s aan bod komen. In dat geval wordt gesproken van verduurzaming van de gebouwde omgeving. 1. Gemeentebreed: Transitievisie Warmte In 2021 stelt de gemeente met partners de Transitievisie Warmte op waarin de route naar aardgasvrije wijken in 2050 wordt beschreven. In de visie komt aan de orde in welke volgorde de wijken worden benaderd en welke alternatieve warmtevoorziening economisch, technisch en organisatorisch per wijk het meest voor de hand ligt.

Deze visie gaat onderdeel uitmaken van de Omgevingsvisie van Nieuwkoop. Figuur 4. geeft een overzicht van de alternatieve warmtevoorzieningen die op dit moment in Nederland voor handen zijn.

De volledige wensen en bedenkingenlijst is te vinden in Bijlage III (ter informatie, niet ter besluitvorming). In het bereiken van de opgave (zie Beleidskader Duurzaamheid) is de rol van de gemeente overwegend faciliterend. Zij moet het planologisch mogelijk maken dat duurzame elektriciteitsproductie in zoekgebieden mogelijk worden. De RES 1.0 wordt juridischplanologisch verankerd in de Omgevingsvisie en omgevingsplannen. De RES 1.0 leidt tot een uitnodigingskader, met daarin ruimtelijke en sociaaleconomische randvoorwaarden, voor initiatiefnemers van

4

NNN-gebieden maken onderdeel uit van Natuur Netwerk Nederland, het landelijk netwerk van natuur- en agrarische gebieden met speciale natuurkwaliteit. Ze vormen de basis van het natuurbeleid in Nederland. Natura 2000 zie voetnoot 19.

3 In de RES worden alleen grootschalige projecten voor duurzame

elektriciteitsproductie beschouwd. Kleine windturbines, zonneparken en zonne-installaties op daken maken geen deel uit van de RES.

11

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

1. Gebiedsgericht: nieuwe duurzame gebiedsontwikkeling en nieuwbouw De gemeente ziet toe op de wettelijke regels voor nieuwbouw. Bij uitgifte van eigen grond stuurt de gemeente ontwikkelaars en bouwers aan om aan BENG5 al in 2020 te voldoen. Bij gebiedsontwikkelingen van omvang werkt de gemeente, aan de hand van participatieprocessen (“van buiten naar binnen”) samen met stakeholders toe naar het vastleggen van de uitgangspunten waarbinnen deze ontwikkeling vervolgens kan gaan plaatsvinden. a. De nieuwe wijk Buytewech-Noord wordt volgens een vijftal principes voor duurzaamheid, geïnspireerd door de Almere principes6, ontwikkeld. Het is een experiment in het kader van de Omgevingswet, waarin toegewerkt wordt naar een bestemmingsplan met verbrede reikwijdte (Omgevingsplan). Aan de hand van participatieprocessen heeft de gemeente verschillende duurzaamheidsvarianten uitgewerkt. De wijk wordt op verschillend vlak duurzaam ontwikkeld, zowel bouwtechnisch, als op gebied van de inrichting van de openbare ruimte (pilot klimaatadaptatie, verbetering biodiversiteit).

Ook sociaal vlak is aandacht door naast het ontwikkelen van een sociaal woonprogramma ook veel ruimte voor ontmoeting te creëren. In de voorfase van de ontwikkeling wordt onderzocht hoe de toename van stikstofuitstoot door middel van een maatregelenpakket gereduceerd kan worden. Er wordt onder meer 5,6 ha “stikstoflong” ontwikkeld, waarbinnen een klimaatbos en een voedselbos ter verbetering van de biodiversiteit.

Figuur 4. Overzicht van alternatieve warmtevoorzieningen van de gebouwde omgeving in Nederland. Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (www.rvo.nl)

5

6

De ”Almere principes” zijn: 1. Koester diversiteit op sociaal, ecologisch en economisch gebied 2. Verbind plaats en context 3. Combineer stad en natuur 4. Anticipeer op verandering 5. Blijf innoveren 6. Ontwerp gezonde systemen 7. Mensen maken de stad.

Vanaf 2021 gaat de nieuwe regelgeving BijnaEnergieNeutraalGebouw (BENG) voor nieuwbouw gelden. Sinds 1 januari 2018 geldt al Milieu Prestatie Gebouw (MPG), waarin regels voor materialengebruik zijn vastgelegd. Sinds 1 juli 2018 geldt voor nieuwbouw al aardgasvrij.

12

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

b. De ontwikkeling van de woningbouwlocatie De Verwondering: het Noorder- en Zuidereiland, richt zich met name op duurzame inrichting van de openbare ruimte. Aandacht wordt met name besteed aan klimaatadaptatie (o.a. hittestress en waterberging) en verhoging van de biodiversiteit. c. De gemeente biedt, vaak via het Omgevingsloket, met behulp van het Duurzaam Bouwloket advies aan zelfbouwers over duurzame bouw in brede zin.

b. Particuliere woningeigenaren biedt een Duurzaamheids-vouchers van 70 euro aan waarmee huiseigenaren kleine maatregelen kunnen nemen of een energiescan kunnen laten uitvoeren (RREregeling). Voor monumenteigenaren heeft de gemeente via haar Duurzaam Bouwloket spreekuren op afspraak en maatwerkadviezen ter beschikking. c. Met woningbouwcorporaties maakt zij prestatieafspraken om het brede palet aan duurzaamheidsdoelstellingen te bereiken. d. In 2020 is een aanpak voor huurders voorbereid. De gemeenteraad heeft op 5 november 2020 het besluit genomen om Duurzaamheidsvouchers ook ter beschikking te stellen aan huurders. In samenwerking met woningbouwcorporaties en huurdersbelangenvereniging gaat de gemeente communicatie over verduurzaming voor huurders in gang zetten. e. Energiecoaches worden gezocht en opgeleid. Door in te zetten op lokale coaches genereer je een discussie in de wijken over energiebesparing en worden inwoners geïnformeerd door iemand die ze kennen.

2. Doelgroepgericht: met bewoners De gemeente stimuleert verduurzaming van bestaande woningen7. a. De gemeente is al gestart met wijkgerichte aanpakken energieneutraal´. Deze wijkaanpakken richten zich op voorlichting, het stimuleren van woningisolatie en het toepassen van een duurzame energievoorziening. De gemeente gaat dit verder voortzetten, jaarlijks organiseert zij één of twee wijkaanpakken in samenwerking met Duurzaam Bouwloket, een derde partij, met wijkambassadeurs8 en energiecoaches of een lokale initiatiefnemer. Na vaststelling van de Transitievisie Warmte start de gemeente met “wijkaanpakken aardgasvrij-ready” om de bewoners voor te bereiden op wonen zonder aardgas.

7 In 2018 was van de woningvoorraad in Nieuwkoop 21% (ca. 2400) sociale

bouwen en draagvlak voor verduurzaming van de wijk te verwerven. Energiecoaches zijn vrijwilligers, bewoners van een wijk, zij kunnen huurders en eigenaren van woningen voorlichten over kleine maatregelen die zij kunnen nemen om het energie- en waterverbruik om laag te brengen.

huurwoningen en 7% (ca. 800) particuliere huurwoningen. In 2020 is de voorraad 11.498 woningen. 8 Wijkambassadeurs zijn vrijwilligers uit de wijk afkomstig, bekend bij de wijkbewoners en in staat om een vertrouwensrelatie met de bewoners op te

13

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

I.

Energiescans inclusief begeleiding en advies op maat, maar exclusief monitoring, geschikt voor winkels en kleine horecagelegenheden. Hiervan zijn er 38 beschikbaar. Deze energiescan bevat een opname, advies op maat en begeleiding in de uitvoering van maatregelen. II. Energiescans inclusief begeleiding, advies op maat en twee jaar monitoring van de energiegegevens, geschikt voor grotere organisaties. Hiervan zijn er 12 beschikbaar. Deze energiescan bevat opname, advies op maat, koppeling met een slimme meter, monitoring van energiegegevens met koppeling met advies op maat en begeleiding in het nemen van maateregelen. In de aanpak is een communicatietraject, het opstellen van rapportage voor het bedrijf, een telefonische helpdesk en evaluatiegesprek inbegrepen. Er vindt terugkoppeling plaats om van te leren. C. De gemeente is in overleg met de glastuinbouwsector Greenport Aalsmeer over de kansen voor de toepassing van onder meer geothermie en warmte-uitwisseling in de glastuinbouw.

Figuur 5. Hoeveelheid CO2-uitstoot in 2018 van de gebouwde omgeving in Nieuwkoop in tonnen. Het aandeel van de woningen maakt twee derde deel uit van het totaal van de uitstoot in de gebouwde omgeving in Nieuwkoop. Bron: www.Klimaatmonitor.databank.nl van Rijkswaterstaat.

Speerpunt 3. Energietransitie met bedrijven A. Er worden eisen gesteld aan bedrijven en organisaties aangaande energiebesparing en verduurzaming. De instrumenten die de gemeente met de Omgevingsdienst West-Holland inzet om wettelijk verplichte doelen te halen, zijn: • voorlichting over en doen naleven van de Informatieplicht energiebesparing en Energiebesparingsplicht; • een stimuleringstraject verplichting label C kantoren. B. De gemeente stimuleert energiebesparing door bedrijven (MKB) middels het aanbieden van energiescans. Er zijn twee soorten energiescans beschikbaar:

Speerpunt 4. Energietransitie met maatschappelijke organisaties A. De gemeentelijke gebouwen die gebruikt worden door maatschappelijke organisaties in Nieuwkoop stoten gezamenlijk 3,4 miljoen kg CO2-uit (zie figuur 6). De gemeente stimuleert energiebesparing door maatschappelijke organisaties met gebouwen en accommodaties middels het aanbieden van energiescans. Er zijn twee soorten energiescans zonder en met begeleiding (zie tekst Energietransitie met Bedrijven). Via het Verenigingsloket kunnen de organisaties informatie inwinnen.

14

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

B. De Omgevingsdienst biedt zorginstellingen (“Care” en “Cure”) deelname aan de Green Deal Zorg aan. Zorgaanbieders zijn vaak grootverbruikers van energie, water en voedsel. Door een duurzame bedrijfsvoering kunnen ze op die terreinen veel winst behalen. Met de Green Deal kunnen de instellingen kennis uitwisselen, met het instrument Milieuthermometer Zorg kansen voor duurzaamheid en tevens geldbesparing in beeld brengen en voldoen aan de wetgeving. C. Algemeen: In de Sportvisie Nieuwkoop die in 2021 wordt opgesteld en het Nieuwkoopse sportakkoord, worden onder meer aandacht besteed aan verduurzaming van sportverenigingen en hun accommodaties volgens de doelen van het Klimaatakkoord, het daaruit voortgekomen Sportakkoord en het gemeentelijk beleid en aanbod. In het Onderwijshuisvestingsplan speelt verduurzaming van huidige en nieuwe gebouwen en directe omgeving een belangrijke rol en wordt daar handen en voeten aan gegeven. Met de Vastgoednota ontwikkelt de gemeente beleid- en uitvoeringsplannen om al haar vastgoed, dus ook die in gebruik zijn bij maatschappelijke organisaties, op termijn te verduurzamen.

Figuur 6. CO2-uitstoot gemeentelijke gebouwen maatschappelijke organisaties. Bron: www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/energietransitie Speerpunt 5. Kleinschalige duurzame elektriciteitsproductie De duurzame elektriciteitsproductie is zowel een landelijke, regionale als een lokale opgave. De regionale opgave wordt vertaald in de aanpak van de Regionale Energie Strategie (RES). Zie voor meer informatie daarover in deze paragraaf bij speerpunt 1. De lokale aanpak wordt hieronder beschreven. Uiteraard raken de twee opgaven elkaar, maar omdat de RES-aanpak nog niet duidelijk is, werkt de gemeente verder met een lokale aanpak, zonder daarmee de invulling van regionale opgave in de weg te zitten. De gemeente streeft naar verdubbeling van zonne-energieopwekking op daken van woningen in Nieuwkoop (figuur 7). Dat is iets hoger dan het Nederlands gemiddelde: in Nederland gemiddeld 9,3%. Zon op dak zal gepromoot worden. Particulieren kunnen gebruik maken van

15

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

BTW aftrek van 21% en van de mogelijkheid om “Zon op andermans dak” te nemen via de Postcoderoosregeling9. Energiecoöperaties in Nieuwkoop kunnen daarin faciliteren. De gemeente heeft het voornemen een collectieve inkoop zonnepanelen i.s.m. partners te starten in 2021.

Figuur 7. Zonnepanelen op nieuwbouwwoningen is steeds gangbaarder. De gemeente gaat in gesprek met LTO-noord die een rol spelen wil in de duurzame energieopwekking, mits hiervoor draagvlak is. Zowel op het dak als binnen het bouwvlak is kleinschalige duurzame elektriciteitsproductie te realiseren. Gedacht wordt aan zon op dak en kleine windmolens. Er zal een peiling worden gedaan naar het draagvlak voor kleine windmolens in tweede of het derde kwartaal van 2021. LTO-noord heeft een zonneladder ontwikkeld, die overeenkomt met die provincie Zuid-Holland hanteert.

Figuur 8. Raadsbezoek aan agrarisch bedrijf in Rijpwetering, september 2019. Foto: Philippine van der Kleij. De gemeenteraad is in 2019 op bezoek geweest bij een locatie waar een kleine circulaire windmolen bij een agrarisch bedrijf stond opgesteld (zie figuur 8). Na dit bezoek heeft de raad een motie ingediend. De gemeente gaat naar aanleiding van de motie een

9

https://www.hieropgewekt.nl/kennisdossiers/postcoderoosregeling-regelingin-het-kort

De Postcoderoosregeling, of officieel: de Regeling Verlaagd Tarief, is een fiscale regeling die korting op de energiebelasting biedt. Meer informatie over de regeling in het kort:

16

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

draagvlakmeting voor deze kleine turbines10 onder bewoners van Nieuwkoop verrichten. De gemeente bespreekt met initiatiefnemers initiatieven op gebied van duurzame energieopwekking en behandelt principeverzoeken. Op dit moment kan ze principeverzoeken niet goed behandelen, aangezien een kader om verzoeken te kunnen beoordelen, ontbreekt. Het bestemmingsplan buitengebied voorziet nog niet in kleine of grote windturbines en zonneparken. Zij gaat daarom spoedig aan de slag met het opstellen van een afwegingskader om tot zorgvuldige besluitvorming te kunnen komen. In het afwegingskader zal in ieder geval meegenomen worden welke waarden als gevolg van het initiatief zullen afnemen en welke toenemen en of deze balans in evenwicht is dan wel positief uitslaat. De voorkeur zal uitgaan naar multifunctionele projecten waarbij behalve energieopbrengst ook andere waarden worden toegevoegd, zoals bijvoorbeeld op gebied van circulaire economie, klimaatadaptatie, (landbouw)economie, natuur, landschap en dergelijke. Ook inpasbaarheid in de huidige bestemming (gezien locatie, omvang, inrichting, al of niet tijdelijk, provinciaal beleid) en participatie en draagvlak van belanghebbenden zullen van belang zijn in de afweging.

Figuur 9. Foto-impressie van de Gebiedscoöperatie Nieuwkoop. Foto: Gebiedscoöperatie Nieuwkoop. De gemeente werkt samen met de energiecoöperaties in Nieuwkoop. Bijzonder actief is de Gebiedscoöperatie Nieuwkoop11, die niet alleen postcoderoosprojecten ontwikkelt, maar in brede zin wil verbinden en versnellen (zie foto, figuur 9). De gemeente voert regelmatig overleg met de coöperatie. Als voorbeeld heeft de gemeente een deel van het 10

duurzaamheidsdoelstellingen nastreeft. Zij werkt samen in een netwerk van andere energiecoöperaties die in Nederland actief zijn om expertise verder te ontwikkelen. Zij heeft onder meer tot doel om postcoderoosprojecten op te zetten. https://gcnieuwkoop.nl/

Masthoogte 15 meter, rotordiameter 12 meter, vermogen 15 kW, opbrengst gemiddeld 33.000 kWh/jaar, levensduur >20 jaar https://www.eazwind.com 11 De Gebiedscoöperatie Nieuwkoop is een organisatie, opgericht door en voor burgers, bedrijven en organisaties, die brede

17

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

dak van de brandweerkazerne beschikbaar gesteld aan de Gebiedscoöperatie Nieuwkoop voor het plaatsen van zonnepanelen.

2.1.3 DOORKIJK 2022-2024 In 2022-2024 gaat de gemeente met partners en bewoners verder met het bereiken van de energietransitie. In 2024 maakt ze de stand op en bereidt voor de volgende periode zo nodig een aanpassing van de aanpak voor. In ieder geval ligt in het verschiet: de uitvoering van de Transitievisie Warmte, de opstelling van de RES 2.0 en het omgaan met initiatieven van derden op gebied van duurzame elektriciteitsproductie aan de hand van een vastgesteld afwegingskader. Verder gaat de gemeente door met het werken aan verdubbeling van zon op daken, energiebesparing, wijkaanpakken en communicatie met inwoners in samenwerking met diverse partners.

18

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.2 KLIMAATADAPTATIE

•

2.2.1 OPGAVE

Klimaatadaptief handelen is verankerd in de gemeentelijke werkwijze (Bestuursovereenkomst Deltaprogramma en Beleidskader)

Toelichting Als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen (zoals CO 2 en methaangas), stijgt de temperatuur op aarde. De gevolgen hiervan worden steeds duidelijker en de verwachting is dat er steeds meer extreme weersomstandigheden zullen voorkomen. Zo zullen in Nederland naar verwachting meer hoosbuien voorkomen, waarmee de kans op wateroverlast of overstromingen toeneemt (zie figuur 10). Ook komen meer en langere periodes van droogte voor die zorgen voor verlaging van de grondwaterspiegel, verzilting van rivieren en schaarste van drinkwater. Door meer zomerse en tropische dagen zal hittestress in de gebouwde omgeving vaker voorkomen. De klimaatscenario’s van het KNMI geven aan welke klimaatveranderingen in Nederland in de toekomst plausibel zijn. De onderstaande opgave is overgenomen uit het Beleidskader Duurzaamheid dat op 28 met 2020 door de raad is vastgesteld. De opgaven worden kort gememoreerd om het verband te kunnen leggen naar de uitvoering die in paragraaf II.2 wordt beschreven. Omdat de verandering van het klimaat doorzet en het tempo en de gevolgen nog niet exact bekend zijn, is aandacht hiervoor een blijvende opgave.

Figuur 10. Wateroverlast komt steeds vaker voor, zo ook in Nieuwkoop. Bron: gemeente Nieuwkoop.

2050 • De gemeente is klimaatbestendig en waterrobuust (Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en Beleidskader) 2030 • De gemeente is klimaatbestendig en waterrobuust (Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en Beleidskader) 2024 • De klimaatadaptatiestrategie krijgt in beheerplannen, projectplannen en visies een plaats.

19

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.2.2 UITVOERING

regenpieken kunnen worden opgevangen. Omdat de capaciteit van de riolering gelimiteerd is en de riolering niet onbeperkt kan worden vergroot, zoekt de gemeente ook naar mogelijkheden om bovengronds berging en/of afvoer te creëren naar nabij oppervlaktewater en/of groenvoorzieningen. Inzicht in de bovengrondse afstroming is hierbij steeds belangrijker. In de uitvoering maakt de gemeente gebruik van de recent uitgevoerde stresstesten.

Speerpunten samengevat Op basis van het Rijksprogramma ‘Deltaplan Ruimtelijke adaptatie’ bereidt de gemeente de buitenruimte voor op de klimaatverandering. Speerpunten in de uitvoering van de opgave Klimaatadaptatie zijn het opstellen van een Klimaatadaptatiestrategie in samenwerking met partners, het realiseren van een klimaatbestendige en waterrobuuste openbare ruimte, het inzicht krijgen in de gevolgen van periodieke grondwaterdaling en het stimuleren van bewustwording van bewoners, organisaties en bedrijven van de noodzaak ons aan te passen aan de klimaatverandering die gaande is.

Speerpunt 3. Inzicht in de gevolgen van grondwaterdaling In verband met de langere perioden van droogte, daalt de grondwaterspiegel. De gemeente gaat de komende jaren onderzoeken welke effecten dit heeft en welke maatregelen genomen kunnen worden.

Aanpak per speerpunt Speerpunt 1. Klimaatadaptatiestrategie De klimaatopgave ziet de gemeente als een gezamenlijke opgave van de waterschappen, de provincie, landbouwsector, woningbouwcorporaties, bedrijven, inwoners en gemeente. De komende jaren zijn met name gericht op het tot stand brengen van een effectieve samenwerking tussen deze partijen en op bewustwording voor het klimaat/waterrobuust handelen. De gemeente stelt met partijen een klimaatadaptatiestrategie op. In het Gemeentelijk Rioleringsplan, de diverse beheer- en beleidsplannen, projectplannen als ook woningbouwprogramma’s zal klimaatadaptatie een plaats krijgen. Op deze manier zal de strategie verankerd zijn in ons handelen. Deze strategie zal worden opgesteld in 2024. Dat is een natuurlijk moment in relatie tot de bestaande beleids- en beheer plannen.

Speerpunt 4. Stimuleren bewustwording Behalve het creëren van ruimte voor het bergen, vasthouden en afvoeren van water, stimuleren we inwoners en bedrijven om dit ook te doen op eigen terrein. Met onze inwoners zullen we de komende jaren optrekken om de wateroverlast- en onderlast te beperken. Hiervoor zal de gemeente allereerst inzetten op informeren, faciliteren en voorlichten. We maken hiervoor gebruik van de tools van ‘Operatie Steenbreek’. Dit is een organisatie die zich landelijk inzet voor het minder ‘verstenen’ van de buitenruimte en tuinen. Door met elkaar minder ‘verstening’ na te streven bieden we het regenwater te kans om lokaal te infiltreren zodat overlast en verdroging wordt tegengegaan. Door meer groen in de buitenruimte toe te voegen zorgen we tevens voor een aantrekkelijke flora en fauna en bieden we schaduwplekken in tijden van hitte.

Speerpunt 2. Klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting openbare ruimte De gemeente handelt klimaatadaptief vanaf 2020 in alle programma’s en projecten om in 2050 volledig klimaatbestendig te zijn. Ze gebruikt meekoppelkansen bij grootonderhoud en projecten. Ze beperkt wateroverlast en probeert schade te voorkomen door de riolering en samen met de waterschappen het watersysteem, zo in te richten dat

20

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.3 CIRCULAIRE ECONOMIE

2.3.2 UITVOERING

2.3.1 OPGAVE

Speerpunten samengevat De speerpunten tot en met 2024 op gebied van stimuleren van circulaire economie (zie figuur 11) zijn: het opstellen en uitvoeren van circulair afvalbeleid voor inzameling huishoudelijk afval, het promoten van circulair afvalbeleid bij andere organisaties, samenwerken met het bedrijfsleven om op weg te gaan naar een circulaire economie, het delen van kennis en kunde door aan te sluiten bij diverse programma’s, het ontwikkelen van circulaire bouw en sloop wanneer de gemeente bouwheer is en zorgen dat 10% van de inkoop circulair is en de gemeente in sommige gevallen als “launching customer”12 kan optreden.

De onderstaande opgave is overgenomen uit het Beleidskader Duurzaamheid dat op 28 met 2020 door de raad is vastgesteld. De opgaven worden kort gememoreerd om het verband te kunnen leggen naar de uitvoering die in paragraaf II.3.2 wordt beschreven. 2050 • Volledig circulaire economie in Nieuwkoop en gemeente koopt 100% circulair in (Beleidskader) 2030 • 50% minder gebruik primaire grondstoffen in Nieuwkoop en richting 50% circulaire inkoop (Beleidskader) 2025 • max. 30 kg restafval bij huishoudens per inwoner per jaar (Afvalbeleidsplan, conform Van Afval naar Grondstof) 2023 • 75% afvalscheiding (reeds gehaald), max. 100 kg restafval per inwoner per jaar, 10% circulaire inkoop en circulaire bouw door de gemeentelijke organisatie, enkele proeftuinen gerealiseerd voor het bevorderen van circulaire economie in Nieuwkoop (Beleidskader).

Figuur 11. Transitie van een lineaire economie naar een circulaire economie. In een circulaire economie worden kringlopen gesloten en blijft de waarde van grondstoffen, onderdelen en producten behouden. Bron: Programma van Afval naar Grondstof (VANG). 12

Een “launching costumer” is een publieke opdrachtgever die actief de ontwikkeling en toepassing van innovatieve oplossingen voor

maatschappelijke opgaven stimuleert en bijdraagt aan verdere opschaling ervan (bron: Pianoo, Expertisecentrum aanbesteden).

21

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

Het vraagt een grote inspanning van alle betrokkenen in de gehele keten van grondstoffen winning, productie, logistiek, consumptie en afvalverwerking om de lineaire economie te veranderen in een circulaire. Met name het meer lokaal produceren en consumeren van streekeigen producten verdient aandacht, waardoor minder transportbewegingen nodig zijn en de lokale economie wordt gestimuleerd.

Aanpak per speerpunt Speerpunt 1. Circulair afvalbeleid De gemeente is verantwoordelijk voor de inzameling van huishoudelijk afval. Zij heeft hiervoor circulair afvalbeleid vastgesteld met het Afvalbeleidsplan “Afval scheiden loont”. Hierin zijn de VANG13-doelstellingen opgenomen. Begin 2020 is ze gestart met afvalinzameling op basis van DIFTAR-systeem14. De doelstelling 75% afvalscheiding bij huishoudens is in 2020 gehaald. De tweede doelstelling: 100 kg restafval per inwoner per jaar, komt binnen bereik. De doelstelling voor 2025 (max. 30 kg restafval per inwoner per jaar) is de volgende stap. De kwaliteit van de apart ingezamelde stromen als PMD15, papier en GFT16-afval vraagt aandacht. Sinds 2018 heeft de gemeente een nieuwe Milieustraat waar alle mogelijke stromen geaccepteerd kunnen worden.

Voorbeelden van samenwerking: a. Aan de Klimaattafel Nieuwkoop gaan de deelnemers uit alle gelederen, inclusief de gemeente, op zoek naar kansen voor het vinden en uitwerken van verdienmodellen die de transitie van lineaire economie naar een circulaire economie in gang zetten. Diverse Nieuwkoopse bedrijven hebben initiatieven ontwikkeld. De gemeente denkt mee met initiatiefnemers en steunt initiatieven waar nodig en zinvol. Om enkele voorbeelden te noemen: b. De Vereniging Ondernemers Nieuwkoop (V.O.N.) start in samenwerking met de gemeente, externe deskundigen en de Gebiedscoöperatie pilot(s) op gebied van circulaire economie. Op een locatie worden data van grondstoffenstromen, energieverbruik, vervoer en inzet van arbeid met de ondernemers die willen meedoen, verzameld. Vervolgens wordt met hen kansen voor het delen van goederen, diensten en mogelijk personeel besproken. Als tweede prioriteit wordt bekeken of “Parksharing” (het delen van producten, machines, ruimte en personeel) onderdeel kan worden van de aanpak. c. De landbouworganisaties LTO Noord en Glastuinbouw Nederland hebben in de consultatieronde van het Beleidskader Duurzaamheid Nieuwkoop in januari 2020

Speerpunt 2. Stimuleren van scheiden van afval en voorkomen van zwerfafval Als vervolg op Afval Scheiden Loont en de Afvalvrije school loopt in Nieuwkoop het project Sport Schoon. Sportverenigingen houden niet alleen hun eigen terrein schoon, maar adopteren ook hun directe omgeving. Voor jeugdteams is een beloning te verdienen en de vereniging mag het PMD aanbieden in de route van onze inzameldienst. De gemeente gaat in gesprek met Cyclus of het scheiden van afval door kerken en verenigingen gedaan kan worden. Speerpunt 3. Samenwerken voor een circulaire economie In samenwerking met het bedrijfsleven, organisaties en bewoners werkt de gemeente aan het opzetten van proeftuinen om uit te vinden hoe een circulaire economie tot stand te brengen is.

13

14

De inzameling van huishoudelijke afval is een taak van de gemeente. Zij heeft in 2019 het Afvalbeleidsplan Afval scheiden loont vastgesteld met de VANG (Van Afval Naar Grondstof) doelstellingen, te weten: 75% afvalscheiding en max. 100 kg restafval per inwoner per jaar in 2020.

DIFTAR staat voor gedifferentieerde tarieven voor afval dat aangeboden wordt door een huishouden. Als een huishouden minder afval aanbiedt, wordt een lager tarief gerekend. 15 Plastic, metaal en drankkartons (PMD) 16 Groente, fruit en tuinafval (GFT)

22

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

aangegeven dat zij de verbreding van de landbouw willen onderzoeken als mogelijkheid voor een toekomstbestendige en levensvatbare landbouw in Nieuwkoop. De Greenport Aalsmeer, Groene Hart Werkt!, onderzoeksprogramma Weidse vergezichten van Accez en Herenboeren zijn op zoek naar nieuwe verdienmodellen voor de landbouw. De gemeente heeft voor deze ontwikkeling grote interesse, omdat verbreding van de landbouw goed kan samengaan met het versterken van de landbouw en de ontwikkeling van andere waarden en functies in het gebied, zoals wonen, recreatie en het bieden van gezond voedsel. En om problemen zoals bodemdaling en stikstofproblematiek beter te kunnen weerstaan. Indien synergie ontstaat, kunnen functies en waarden elkaar zelfs onderling versterken. Kansen liggen ook in kringlooplandbouw en “local to local” voedselproductie, om de lokale economie te steunen in relatie tot gezondheidsbeleid en verlaging van de milieubelasting door de kortere afstanden van productie naar consument. d. In 2019 organiseerde de Duurzaamheidscentrale en de V.O.N. een bijeenkomst over circulariteit, vele bedrijven presenteerden daar hun inzet voor een circulaire economie. TN Plastics en Koeleman Plants BV werken samen in onder meer warmte-uitwisseling en uitwisseling van arbeidskrachten. Ze zijn verbonden aan het ACCEZ-programma17 (het Groene Hart is een pilotregio).

Het laatste bedrijf heeft Local2local Circular Orchids ontwikkeld met cofinanciering van de gemeente, het businessmodel dient als voorbeeld voor de tuinbouwsector.

e. Natuurmonumenten heeft een prototype product ontwikkeld uit riet dat bij onderhoud vrijkomt (zie figuur 12), dat gebruikt kan worden bijvoorbeeld in beschoeiing of voor bankjes. Speerpunt 4. Kennis delen In het samenwerkingsverband Groene Hart Werkt! worden informatie en goede voorbeelden gedeeld, zoals Circotracks, een systematiek die er op gericht is om bedrijven te laten meedenken over waardeverlies in de keten en reststromen. In 2020 is de Circotrack voor kaasbedrijven gestart. Daarnaast wisselen gemeenten in de regio Omgevingsdienst Midden Holland, Holland Rijnland en in de Provincie Zuid-Holland ervaringen uit. De gemeente Nieuwkoop neemt deel aan “Groene Hart werkt!” waaronder CIRCO track, werkgroep circulaire economie o.l.v. Omgevingsdienst MiddenHolland en “Zuid-Holland Circulair” van de Provincie Zuid-Holland. Speerpunt 5. Circulair inkopen Bij inkooptrajecten bekijkt de gemeente de mogelijkheden om circulair in te kopen voor de productgroepen die zich daar voor lenen en waar innovaties gaande zijn. De gemeente kan, indien mogelijk en nuttig, fungeren als een opdrachtgever die actief een innovatieve oplossing toepast of deze opschaalt om zo bij te dragen aan een economie die innoveert en verduurzaamt, ofwel een “launching customer”, Wanneer de gemeente bouwheer is, zet zij zich in voor de realisatie van circulaire bouw.

17

Het ACCEZ-programma (Accelerating Circular Economy Zuid-Holland) van de Provincie Zuid-Holland koppelt wetenschapsinstituten met het bedrijfsleven voor innovatie op gebied van duurzaamheid.

23

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.3.3 DOORKIJK 2022-2024 Tijdens het symposium ”Het Groene Hart circulair” op 28 november 2016 verklaart Wiebe Draijer van de raad van bestuur van de Rabobank dat de meeste groei te halen in de conversie van lineaire economie naar een circulaire. De regiostudie ’t Groene Hart Circulair van Metabolic laat zien dat er in het Groene Hart volop mogelijkheden zijn. In 2022 t/m 2024 bekijkt de gemeente welke resultaten zijn gekomen uit de pilots of deze kunnen worden opgeschaald en of er nieuwe kansen liggen om als pilot op te pakken. De gemeente houdt daarbij rekening met de gevolgen van de Coronacrisis en zoekt met het bedrijfsleven naar het juiste moment om acties in gang te zetten.

Figuur 12. Rietonderhoud in de Nieuwkoopse Plassen. Bron: www.natuurmonumenten.nl

24

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

2.4 VERGROTEN BIODIVERSITEIT

Planologisch medewerking verlenen aan het verbinden van natuurgebieden en waar mogelijk het vinden van oplossingen voor de te hoge stikstofbelasting van de natuur. (Beleidskader)

2.4.1 OPGAVE

2.4.2 UITVOERING

De onderstaande opgave is overgenomen uit het Beleidskader Duurzaamheid dat op 28 met 2020 door de raad is vastgesteld. De opgaven worden kort gememoreerd om het verband te kunnen leggen naar de uitvoering die in paragraaf II.4.2 wordt beschreven.

Speerpunten samengevat De gemeente ziet behoud en versterking van de natuurwaarden in Nieuwkoop als één van de belangrijkste opgave. Niet alleen biedt het landschap, dat uit veengebied, polders, moerassen en plassen bestaat, veel potentie voor de natuur. De natuur biedt ook veel voor de mensen die er wonen en werken. Een derde van de gemeente bestaat uit Natura2000gebied18. Mede daarom voelt de gemeente een grote verantwoordelijkheid om bij te dragen aan het versterken van de natuurwaarden en de potentie voor het vergroten van de biodiversiteit19. Niet alleen in deze hoogwaardige Natura2000 gebieden, maar ook in het landelijk gebied, in de dorpen en op de bedrijventerreinen.

2050 • Continu: behouden en vergroten van de biodiversiteit (Natuurvisie Rijk, Beleidskader) 2030 • Continu: behouden en vergroten van de biodiversiteit door onder meer verbeteren van het habitat (de woonplaats) van planten diersoorten en de samenhang hiertussen (het ecosysteem) (Natuurvisie Rijk, Beleidskader)

De gemeente zet hierop in door het vergroten van de biodiversiteit integraal mee te nemen in alle relevante beleidsplannen en deze te realiseren door uitvoering van de bijbehorende uitvoerings- en beheerplannen. Daarnaast agendeert de gemeente de ambitie in overleggen met stakeholders, zoals natuurorganisaties, waterbeheerders, landbouworganisaties, het bedrijfsleven, organisaties op gebied van recreatie en toerisme, woningbouwcorporaties en onderwijsinstellingen. Ten derde betrekken gemeente en partners, inwoners en ondernemers in de opgave door hen voorlichting, educatie en activiteiten te bieden. De communicatieboodschap wordt zoveel mogelijk gecombineerd met de

2023 • Meer ruimte voor natuur en biodiversiteit in landelijk gebied, dorpen, op bedrijventerreinen en natuurterreinen en ecologische verbindingen versterken. Meer en biodiverser groen en kleur (bloemen, bessen) in openbaar gebied realiseren. 18

gelden de regels volgens de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn, die zorgen voor zowel soortenbescherming als gebiedsbescherming. 19 Biodiversiteit: wat is het en waarom moeten we er ons voor inzetten: op www.samenvoorbiodiversiteit.nl toelichting door David Attenborough in het filmpje “Our Planet” of klik op https://youtu.be/SfUuGzcAvfE

Natura 2000-gebieden zijn natuurgebieden onderdeel van het Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. In deze gebieden worden bepaalde dieren, planten en hun natuurlijke leefomgeving beschermd om de biodiversiteit (soortenrijkdom) in Europa te behouden. Planten en dieren trekken zich weinig aan van landsgrenzen en het is daarom belangrijk om natuurbescherming in Europees verband aan te pakken. In deze gebieden

25

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

voorlichting over klimaatadaptatie, aangezien met deze doelstelling veel raakvlakken zijn. Voor jongeren worden diverse activiteiten op natuur- en milieueducatie uitgevoerd. Ten vierde gaat de gemeente onderzoeken wat zij kan doen om de stand van zaken en het verloop van de natuurkwaliteit in de gemeente Nieuwkoop in kaart te brengen. Tenslotte heeft het vinden van oplossingen voor de stikstofproblematiek bij de gemeente de hoogste aandacht.

Vervolgens worden de beleids- en beheerplannen vertaald naar activiteiten. Aan deze activiteiten zal de gemeente bekendheid geven, zodat deze voor bewoners en gebruikers zichtbaar worden. Rol van de gemeente op ander vlak In het kader van de Wet Natuurbescherming die sinds 1 januari 2017 van kracht is, heeft de gemeente een signaleringsfunctie en volgt de gedragscode Bestendig Beheer en Onderhoud. Een andere belangrijke rol die de gemeente kan spelen, is het verlenen van planologische medewerking aan het verbinden van natuurgebieden, waardoor de natuur wordt versterkt. Een voorbeeld is de verbinding tussen Ruygenborg 1 en de Groene Jonker door de realisatie van Ruygenborg 2. Een belangrijk document vormt het Beleids- en beheerplan Openbaar Groen. Het beheer van de gemeente is gericht op waar mogelijk de realisatie van meer areaal en biodiverser openbaar groen, inclusief schuil- en rustplekken, en het daarop toegesneden inrichting en beheer (zie fig. 13). Zij hanteert hiervoor de Meetlat Biodiversiteit in de praktijk. Zij zet bijvoorbeeld in op ecologisch maaibeheer, realiseert bloemrijke bermen, geleidelijke overgangen voor de natuur van landelijke gebied naar gebouwde omgeving en natuurvriendelijke oevers waar mogelijk.20 Verder zet de gemeente zich in om het aantal en de diversiteit van bomen te laten toenemen. Een belangrijk nieuw thema is natuurinclusief bouwen21.

De gemeente stuurt bij diverse projecten aan op natuurinclusief bouwen en meer ruimte voor de natuur. Als voorbeeld wordt dit bij de bouw van de gemeentewerf meegenomen evenals door de deelnemers aan de ontwikkeling van de Paradijsweg. Ook het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs neemt natuurinclusief bouwen mee, bijvoorbeeld door (blauw)groene schoolpleinen, insectenhotels en groene wanden als wensbeeld voor te stellen.

Aanpak per speerpunt Speerpunt 1. De gemeente neemt biodiversiteit integraal mee in beleids- en beheerplannen Het vergroten van de biodiversiteit draagt niet alleen bij aan een meer robuuste natuur, maar ook aan het verhogen van de woonkwaliteit, gezondheid van mens en dier, een landbouw met een gezond economisch perspectief, het versterken van de recreatiefunctie en het realiseren van de klimaatadaptatie-opgave (zie voor meer achtergrond het Beleidskader Duurzaamheid). Daarom zorgt de gemeente dat de opgave biodiversiteit in de volgende beleidsplannen duidelijk terugkomt: a. Omgevingsvisie en omgevingsplannen/bestemmingsplannen b. Plan Recreatie en toerisme c. Woonvisie en prestatieafspraken woningbouwcorporaties d. Beleids- en beheerplan openbaar groen e. Beleids- en beheerplan waterpartijen f. Stedenbouwkundige plannen g. Integraal Onderwijshuisvestingsplan

20

21

Andere voorbeelden: zo mogelijk op het om en om knotten van wilgen, proef met het fermenteren van maaisel. Om de teloorgang van insecten te stoppen, heeft de gemeente 11 insectenhotels en in samenwerking met IVN en de vlinderstichting een vlinderidylle aangelegd. Voor vogels heeft ze nestkasten uitgedeeld en geplaatst.

Natuurinclusief bouwen is een vorm van duurzaam bouwen waarbij zodanig gebouwd en ingericht wordt dat een bouwwerk bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden.

26

DUURZAAMHEIDSPROGRAMMA NIEUWKOOP 2021-2024

Speerpunt 2. Het agenderen van biodiversiteit in overleg met stakeholders Met stakeholders worden in reguliere overleggen het onderwerp vergroten biodiversiteit aan de orde gesteld. a. Met woningbouwcorporaties wordt - volgens afspraak in de Prestatieafspraken - natuurinclusief bouwen onderdeel van de aanpak. b. Met waterbeheerders wordt besproken welke behoeften zij hebben om de doelstellingen op het verbeteren van de (ecologische) waterkwaliteit dichterbij te brengen en op welke wijze de gemeente hieraan kan bijdragen. c. Met Natuurmonumenten gaat de gemeente op zoek naar kansen voor win-win op het gebied van waterberging en buffer voor droogteperioden (i.s.m. waterbeheerders), versterking natuurontwikkeling, recreatie, versterking bekendheid van en zorg voor Natura 2000-gebieden en circulaire economie. Als voorbeeld kan samenwerking op gebied van otterpassages en overige faunapassages aan de orde komen. d. De gemeente is deelnemer aan Groene Cirkels Bijenlandschap (opgezet door Heineken, de provincie Zuid-Holland en een aantal gemeenten) en voert diverse acties uit in dit kader. Speerpunt 3. Het betrekken van bewoners voor biodiversiteit Voor bewoners zet de gemeente in op voorlichting en samenwerking. In haar communicatieboodschap gaat ze in op het belang, de mogelijkheden en wat bewoners kunnen bijdragen. Zij doet dit per activiteit, wanneer dit aan de orde is.

In 2020 is ze, onder de vlag van Operatie Steenbreek verschillende activiteiten op gebied van klimaatadaptatie gestart, waarin biodiversiteit wordt meegenomen. Verder is er aandacht in de gebouwde omgeving voor aanleg van nestkasten, bijenhotels en bloemrijk gras. Als er kansen liggen, neemt de gemeente natuurorganisaties, zoals Natuurmonumenten,

Figuur 13. Op 30 oktober 2019 zaaide wethouder Ingwersen een vlinderidylle aan de Dennenlaan in de kern Nieuwkoop in. Het Programmateam Duurzaamheid van Nieuwkoop zal bij herziening van beleidsplannen en andere (relevante) activiteiten die de gemeente uitvoert aandacht vragen voor verhoging biodiversiteit en met een team deskundigen, aanwezig in de organisatie, hierop adviseren.