2026-341 Bijlage 1 Eindrapport-onderzoek Begrijpelijk Communiceren
Tekst van het document
De gemeente Nieuwegein als werkgever De gemeente investeert in het bewustzijn van de eigen medewerkers en trainingen rondom begrijpelijk communiceren. Doordat Communicatie en Dienstverlening zijn geïntegreerd in één afdeling, is er sprake van een permanent proces om informatie begrijpelijker te maken. Onderbelicht is nog de groep eigen laaggeletterde medewerkers van de gemeente. De gemeente ziet zichzelf nog niet als substantiële vindplaats (signaleren en doorverwijzen) van deze mensen, wat de gemeente wel verwacht van andere werkgevers. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 21 In dit onderzoek zijn, om een beeld te krijgen van de praktijk, gesprekken gevoerd met de betrokken portefeuillehouders, ambtelijk sleutelpersonen en samenwerkingspartners. Zie bijlage 2 voor de respondentenlijst.
We ordenen de bevindingen uit de gesprekken langs drie rollen van de gemeente die we waarnemen in dit onderzoek, te weten: 1 De gemeente als dienstverlener: wat doet de gemeente om te communiceren in eenvoudige en begrijpelijke taal? 2 De gemeente als regievoerder: hoe voert de gemeente regie op de samenwerking met en tussen partners om daarmee gezamenlijke doelen te realiseren? 3 De gemeente als werkgever: Hoe helpt de gemeente de eigen medewerkers om begrijpelijk te communiceren? Wat doet de gemeente om ook de eigen medewerkers die onvoldoende taalvaardig zijn te helpen? Het is namelijk aannemelijk dat ook binnen het werknemersbestand van de gemeente er laaggeletterde mensen zijn. De gemeente Nieuwegein als dienstverlener De gemeente wil in heldere en begrijpelijke taal naar de inwoners communiceren, via alle kanalen die de gemeente tot zijn beschikking heeft: de gemeentelijke website, brieven naar inwoners, e-mail, telefonisch contact et cetera. In dit onderzoek is de website bestudeerd en voorbeelden van brieven. De website(s) van de gemeente Recent heeft een extern bureau een audit uitgevoerd met betrekking tot de gemeentelijke website nieuwegein.nl, de website stadhuisnieuwegein.nl en in het bijzonder de bestuurlijke informatie van de gemeenteraad op de gemeentelijke website.
De rapportage hierover is op 24 maart 2026 verschenen, waardoor het in dit voorliggende rapport van het rekenkamer- onderzoek nog kon worden meegenomen. In de audits is gekeken in hoeverre de content van de websites voldoet aan de toegankelijkheidsregels van WCAG 2.2, niveau A en AA. Dit zijn internationale regels om digitale content, zoals websites en apps, toegankelijk te maken voor iedereen. Binne de WCAG zijn er 3 niveaus, A, AA en AAA. Niveau A vormt de absolute basis voor toegankelijkheid. Voor overheidsorganisaties zijn de eisen op niveau A én AA verplicht. Het ‘Dashboard DigiToegankelijk’ van het ministerie Van BZK spreekt overigens in plaats van een ‘niveau’ van een ‘status’. Websites van de overheid mogen wettelijk de status A, B of C hebben. Status A is het beste en komt overeen met WCAG-niveau A en AA. Dan is een website of app toegankelijk. Uit de audit blijkt enkel de bestuurlijke informatie niet te voldoen aan het niveau A van de WCAG. De andere websites voldoen daar wel aan en hebben op het Dashboard DigiToegankelijkheid een A-status. Daarmee behoort de gemeente Nieuwegein tot de 10% van gemeenten met de hoogste score. De gemeentelijke website voldoet minimaal aan het A-niveau van de WCAG: een groot deel van de succescriteria bevindt zich op A-niveau (15 succescriteria) en een deel op AA-niveau (8 succescriteria).
De bestuurlijke informatie website: een substantieel deel voldoet niet aan het A-niveau (8 criteria), een deel voldoet daar wel aan (10 criteria), een deel voldoet aan AA-niveau (6 criteria); De website stadshuisnieuwegein: voldoet bijna aan A-niveau. Een klein deel voldoet daar niet aan (3 criteria). Alle issues zijn overigens na de audit opgelost. Kortom: inwoners kunnen op de gemeentelijke website veelal gebruik maken van handige functies voor laaggeletterden. Dat is niet het geval wanneer een link doorverwijst naar de websites van organisaties die deze functies niet beschikbaar stellen. De website heeft twee bijzondere functies die laaggeletterden helpen om de informatie te begrijpen. De knop ‘eenvoudige tekst’ en de knop ‘lees voor’. Met de knop ‘eenvoudige tekst’ wordt een door AI gemaakte samenvatting van een nieuwsbericht gemaakt. De samenvatting bevat puntsgewijs de belangrijkste informatie en per punt worden korte zinnen gebruikt met eenvoudige woorden. Met de knop ‘lees voor’ kan het gehele nieuwsbericht en de samenvatting met eenvoudige tekst worden voorgelezen. Deze functies zijn te gebruiken voor de meeste content dat op de gemeentelijke website is geplaatst. De functies zijn niet te gebruiken wanneer de gebruiker op een link klikt om naar een externe website te gaan. Bijvoorbeeld de ‘Algemene Plaatselijke Verordening’.
Deze link brengt de lezer namelijk naar een andere website ‘Overheid.nl’ die geen functie ‘eenvoudige tekst’ heeft en geen ‘voorleesfunctie’. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 22 Gemeentelijke brieven Met betrekking tot brieven van de gemeente fungeren de servicepunten van Movactor als laagdrempelige toegang voor inwoners die hulp nodig hebben bij het begrijpen van brieven en formulieren van welke organisatie dan ook, en dus ook van die van de gemeente. Movactor is een welzijnsorganisatie voor Nieuwegein en heeft in de Bibliotheek een loket waar mensen geholpen kunnen worden. De medewerkers van Movactor zien veel voorbeelden van brieven die onbegrijpelijk zijn voor laaggeletterde mensen, waarbij ook nog eens de context een rol speelt. Het laat zien dat het omzetten van ingewikkelde brieven naar eenvoudige taal niet alleen een kwestie is van het kiezen van eenvoudige woorden en kortere zinnen. Er moet ook rekening gehouden worden met de situatie van mensen. Een woord kan in een bepaalde situatie een geheel andere betekenis voor mensen hebben dan in een andere situatie. Zie ter illustratie het onderstaande kader. Context speelt een rol Een zieke inwoner heeft een fout gemaakt met het invullen van een formulier. De sociale dienst gaf in een brief aan dat dit gecorrigeerd moest worden en sprak over “een hersteltermijn van x weken”.
De term “hersteltermijn” is voor veel mensen in deze context verwarrend. Mensen die ziek zijn denken al snel aan een termijn waarbinnen zij zelf hopelijk herstellende zijn, en niet aan het herstellen van een fout. Voor dit rekenkameronderzoek hebben de onderzoekers van de gemeente tien brieven ontvangen die door de gemeente nog niet zijn verbeterd. Drie van deze brieven zijn besproken met een groepje van drie laaggeletterde NT1-ers in een zogeheten ‘hardop-denk sessie’. De deelnemers lazen de brieven voor en dachten tijdens het lezen hardop na, waarbij zij aangaven wat zij niet begrepen en vooral ook wat zij daarbij voelde. Zie het kader hieronder voor de achtergrond van deze mensen. Deze achtergrond is relevant, want het laat zien dat de motivatie van laaggeletterde mensen, om te werken aan hun taalvaardigheid, voornamelijk wordt aangedreven vanuit de wens om eigen ambities te realiseren, en dus niet vanuit de algemene doelen van de overheid. De een wil een andere baan, de ander wil zijn kinderen kunnen helpen bij het lezen en de derde wil graag zelfstandiger worden en zijn rijbewijs halen. Binnen de gemeentelijke organisatie lopen er ook acties om brieven in eenvoudige taal op te stellen.
Er is een pilot gestart (Pilot Betere Brieven) waarin vijftien brieven van verschillende afdelingen zijn voorgelegd aan twee groepen: Taalambassadeurs van ABC: mensen die zelf laaggeletterd zijn geweest en nu helpen bij het verbeteren van gemeentelijke communicatie. ABC is een vrijwilligersorganisatie van en voor laaggeletterde mensen in heel Nederland; Lezerspanel: inwoners die zich via de media hebben aangemeld om mee te denken over de begrijpelijkheid van brieven. Nu de pilot is afgerond blijft de gemeente brieven verbeteren en de vaardigheden van medewerkers trainen. Dit is een permanent proces waarin brieven regelmatig worden getoetst door verschillende doelgroepen, waaronder laaggeletterde mensen. Ook blijft de gemeente beeldbrieven inzetten, waar dat het meest gepast is. En verbreden ze dit naast brieven ook naar andere communicatiemiddelen, zodat de totale klantreis begrijpelijker wordt. Nieuwe baan of functie Een man heeft op verschillende scholen gezeten. Hij heeft zijn hele werkzame leven bij een bouwbedrijf doorgebracht. Hij komt uit een schippersfamilie, waardoor hij als kind voortdurend van gemeente naar gemeente trok en steeds op een nieuwe school begon. Daardoor raakte hij al vroeg achter op leeftijdsgenoten. Hij leerde met zijn handen werken en zag de moeite met lezen en schrijven lange tijd niet als een probleem.
Toen zijn werkgever vroeg wie uitvoerder wilde worden, heeft hij de stap genomen om een opleiding te volgen en aan zijn taalvaardigheid te werken. Zijn vrouw en werkgever ondersteunen hem daarbij. Een moeder die haar kinderen wil helpen Jarenlang steunde haar man haar bij het lezen en begrijpen van brieven en formulieren. Na het overlijden van haar man moest ze alles zelf regelen. Dat was het moment waarop ze besloot een cursus te gaan volgen. Via haar begeleider heeft ze zich aangemeld en volgt ze inmiddels al drie jaar lessen bij Prago. Ze wil het graag zelf kunnen, zodat ze haar kinderen ook goed kan helpen. Een vrouw die zelfstandiger wil worden Haar partner en schoonvader helpen haar bij het lezen van ingewikkelde brieven, zoals die van de belasting, het UWV en haar werk. Ze kan wel lezen, maar moeilijke en lange brieven kosten haar veel tijd, soms vier tot vijf uur. Ze ervaart een hoge drempel om voor haar leesprobleem hulp te vragen bij instanties. Ze wil graag zelfstandiger worden en volgt lessen begrijpelijk lezen. Ze zou heel graag het theorie-examen voor haar rijbewijs willen halen. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 23 Uit de ‘hardop-denksessie’ komen een aantal interessante bevindingen voort.
We vatten deze samen en ordenen dat als volgt: Waar hebben laaggeletterde mensen moeite mee bij het lezen van de brieven? Welke hulpmiddelen en trucjes gebruiken ze? Welke tips hebben zij voor de gemeente? Waar hebben zij moeite mee bij het lezen van brieven? Lange en moeilijke woorden: Woorden als ‘zorg- en welzijnsorganisaties’, ‘mantelzorgwaardering’, ‘maatschappelijke ontwikkeling’, ‘Sociaal professional Geynwijs’, ‘Intensieve Casussenteam’ en ‘Verkeersregelaars’ zorgen direct voor problemen. Onuitgelegde afkortingen: in de brief van GeynWijs stond de afkorting ‘GCT’ zonder uitleg. Geen van de deelnemers wist wat dit betekende. Engelse en vreemde woorden: woorden zoals ‘workshops’ en ‘OV’ roepen vragen op. Te lange brieven met herhalingen: de OV-kortingsbrief herhaalde dezelfde informatie drie keer. De brief was daarmee te lang en bij lange brieven haakt de lezer halverwege af en legt deze opzij met de bedoeling er later op terug te komen. Digitale formulieren en inlogcodes: de OV-brief verwees voor de aanvraag naar een digitaal formulier met aanmeldcodes. De lezer haakt dan af en houdt de brief weg. De veelheid aan apps voor de tandarts, dokter, zorgverzekeraar, bank, UWV et cetera, elk met een eigen inlogcode of wachtwoord, ervaart hij als een groot obstakel.
Brieven wekken onbedoeld een negatief gevoel: een brief over een zorgmelding roept direct al een negatief gevoel of zorgen op. Uiteindelijk stond er dat alles in orde was en het dossier werd gesloten. Toch kreeg de lezer bij het lezen meteen het gevoel dat ze iets fout had gedaan. De toon en de formele opbouw van de brief wekten onrust, terwijl de boodschap eigenlijk positief was. Dat laatste springt er voor de lezer niet uit, mede door de wollige taal: ‘Geynwijs is van mening dat de zorgen die zijn gemeld in voldoende mate zijn ondervangen’. Welke hulpmiddelen en trucjes worden gebruikt? Woorden in stukjes hakken om ze te kunnen lezen (en schrijft ze ook zo uit); Bij digitale brieven een onbekend woord kopiëren en in een online woordenboek plakken: direct uitleg krijgen zonder te hoeven overtypen; Bij een papieren brief het woord letter voor letter overtypen om het online op te zoeken; Thuis een woordenboek raadplegen; De brieven tussentijds wegleggen en later opnieuw proberen; Vooral de rust nemen om te lezen en daarna samenlezen met een vriend of vriendin; Brieven altijd voor de eigen zekerheid eerst zelf lezen voordat er hulp wordt gevraagd; Bij familie of vrienden vragen om uitleg; Bij de gemeente of bibliotheek langs gaan voor mondelinge uitleg; Naar de bibliotheek gaan voor hulp bij digitale aanvragen. Welke tips geven zij aan de gemeente? Wees bewust van de toon.
Een formele brief kan onbedoeld angst of schuldgevoel oproepen. Een positieve boodschap mag ook positief klinken; Makkelijke taal, korte zinnen met alledaagse woorden. Vermijd vakjargon; Leg afkortingen altijd uit in de brief zelf. Schrijf bij de eerste vermelding de volledige naam, zodat lezers niet hoeven te raden; Maak brieven korter, herhaal informatie niet. Als iets één keer duidelijk staat, is dat voldoende; Een pictogram of een plaatje dat direct laat zien waar de brief over gaat, bijvoorbeeld het logo van een paspoort bij een brief over paspoortverlenging. Voeg ook een QR-code toe aan een brief waarmee direct achtergrond informatie kan worden gelezen; Zet een heldere vervolgstap onderaan de brief: wat moet de lezer doen, met wie kan hij contact opnemen en hoe? Geef een telefoonnummer of e- mailadres, geen afkortingen of codes of ingewikkelde functienamen zoals sociaal professional; Betrek mensen met een leesprobleem bij het opstellen van communicatie. De deelnemers merkten op dat de noodpakketbrochure veel beter had gekund als er ook laaggeletterden naar hadden gekeken; Bied altijd een papieren versie aan naast de digitale. Voor laaggeletterden is papier over het algemeen overzichtelijker.
21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 24 Als laatste blijkt uit gesprekken in het kader van dit onderzoek dat de gemeente in haar rol van dienstverlener het onderwerp ‘begrijpelijk communiceren’ breder ziet dan tekst en taal alleen. Het gaat ook over de dienstverleningsprocessen. De afdeling Dienstverlening en Communicatie zet daartoe de methodiek van ‘klantreizen’ in. Door het gehele traject dat een inwoner doorloopt in kaart te brengen, van uitnodiging tot aanvraag tot afdoening, kunnen knelpunten in de communicatie en informatievoorziening worden geïdentificeerd en opgelost. Dit is succesvol toegepast bij de Betere Brievenpilot en wordt nu verder uitgebreid naar digitale dienstverlenings- processen. Alle medewerkers zijn getraind in klantreizen. Hierbij is ook bijzondere aandacht voor: Geautomatiseerde communicatie. Het gaat hier om berichten die automatisch worden verstuurd vanuit de gemeentelijke informatie- systemen zoals uitnodigingen, bevestigingen en herinneringen. Nu wordt in kaart gebracht welke automatische berichten er uitgaan en wat die bij inwoners teweegbrengen; De spanning tussen begrijpelijkheid en juridische kaders. Het herschrijven van brieven bleek ingewikkelder dan de gemeentelijke organisatie vooraf dacht. Dit ten aanzien van het juiste samenspel tussen juridische houdbaarheid, toon, context en de juiste mate van empathie.
Dat vraagt om afstemming tussen verschillend disciplines en in samenwerking onderzoeken wat wel en niet kan. Daarom is het team Juridische Zaken met juridische adviseurs ook betrokken bij de pilot Betere Brieven alsmede bij het vervolg. Naast Betere Brieven lopen er ook andere acties: De communicatieadviseurs verbeteren continu communicatiemiddelen om ze zo begrijpelijk mogelijk te maken voor inwoners. Medewerkers worden getraind om de vaardigheden te verbeteren. In totaal zijn ca. 250 collega's getraind, verdeeld over verschillende afdelingen. De training wordt nu nog maandelijks gegeven. Via het intranet worden regelmatig tips, goede voorbeelden of handige links gedeeld. In het voorjaar van 2025 is meegedaan aan de Taalmonitor, een pilot i.s.m. Universiteit Utrecht en HAN. Hierin is met de tool LiNT de begrijpelijkheid onderzocht van 140 gemeentelijke teksten rond zorg en welzijn, van brieven tot flyers. Language Indicator (LiNT) is bedoeld om te meten hoe begrijpelijk een tekst is voor lezers. Gemiddeld gezien bleken die goed te begrijpen voor brede doelgroepen. Met 5 van de teksten is een lezersonderzoek gehouden onder 9 inwoners. De teksten met de grootste knelpunten zijn meegenomen in de pilot Betere Brieven. Steeds meer ambtelijk medewerkers gebruiken LiNT bij het verbeteren van hun teksten.
Steeds meer collega's gebruiken CoPilot om hun teksten begrijpelijker te verwoorden. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 25 De gemeente Nieuwegein als regievoerder De gemeente werkt samen met een groot netwerk van maatschappelijke partners om de taalvaardigheid van laaggeletterde mensen (NT1-ers) te versterken. Om alle inspanningen van partners in samenhang te brengen en zodoende de krachten te bundelen is goede regievoering essentieel. De gemeente heeft dan ook de ambitie om hierover regie te voeren. Om zicht te krijgen op hoe de regievoering wordt uitgevoerd zijn gesprekken gevoerd met de ambtelijke sleutelpersonen die dat doen en met maatschappelijke partners, zie bijlage 2 voor de respondenten. De bevindingen ordenen we langs de vijf prestatievelden van regievoering (zie deel 1 Evaluatiemodel) en we sluiten af met een samenvatting van punten voor doorontwikkeling die worden genoemd door de partners. Afbakenen Uit de gesprekken met de maatschappelijke partners blijkt dat de gemeente volstrekt helder heeft gemaakt aan welke opgave er in samenwerking moet worden gewerkt. Het gaat om de doelgroep NT1-laaggeletterden en de focus ligt op het zorg dragen dat zoveel als mogelijk mensen van deze doelgroep gebruik maken van het taalaanbod dat door de partners wordt geleverd. Alle partners zien deze opgave als weerbarstig.
Zij weten goed waarom het moeilijk is om deze groep te verleiden om van het aanbod gebruik te maken. Kortom, zij zijn doordrongen van de zwaarte van de opgaven. Zij geven het volgende aan: Dat schaamte een grote rol speelt en er een taboe heerst, want de algemene gedachte is dat je als volwassene de taal moet beheersen. Het wordt dan ook geassocieerd met persoonlijk falen; Een deel van de groep kampt met meerdere problemen tegelijk, laaggeletterdheid staat dan niet als hoogste op de lijst van persoonlijke prioriteiten; Een individueel op maat gemaakte aanpak is voor deze groep nodig, waarbij een veilige en vertrouwde omgeving belangrijk is; Signalering, bespreekbaar maken en doorverwijzing zijn cruciale onderdelen in het proces. Hier zijn specifieke vaardigheden voor nodig. Beleidslijnen uitzetten Eerder is in dit rapport het beleid van de gemeente inhoudelijk besproken, te weten: het deltaplan van de gemeente om laaggeletterdheid terug te dringen. De samenwerking met en tussen de partners is daarna in 2025 vanuit de gemeente opgestart.
In het eerste jaar 2025 is met name de energie van de gemeente gericht geweest op het leren kennen van de partners die een bijdrage kunnen leveren aan de doelen: wie doet wat, wat speelt er en wat zijn de behoeften? Er is een periodiek overleg opgezet waar gaandeweg steeds meer partners op zijn aangesloten en waarbij de gemeente het Deltaplan Laaggeletterdheid onder de aandacht heeft weten te brengen. Met andere woorden: het uitzetten van de beleidslijnen bij de partners is geen actie van een enkel moment, maar een proces dat gaandeweg tot stand komt. Zo zijn in het meest recente overleg voor het eerst de Stichting Balans en het UWV aangesloten. Samenwerking organiseren Binnen de ambtelijke organisatie zijn twee vaste medewerkers aangesteld om de samenwerking met en tussen de partners vorm te geven. Dat wordt door de partners zeer gewaardeerd. Zij geven aan dat de regie vanuit de gemeente is verbeterd. De gemeente legt verbindingen met partners, brengt partners met elkaar in contact en organiseert hiertoe periodiek overleg. Nieuwegein is in de ogen van partners de enige Lekstroom-gemeente die daar actief een trekkersrol op invult. De gemeente heeft zo gaandeweg relevante partners in beeld die een bijdrage (kunnen) leveren in de keten: signaleerders, doorverwijzers, taalaanbieders en werkgevers. We lichten de verschillende taken in deze keten hieronder verder toe.
Signaleerders en doorverwijzers zijn organisaties die in contact komen met mensen die hulp nodig hebben, op welk terrein dan ook. Tijdens het contact kan worden gesignaleerd dat er sprake is van laaggeletterdheid. De uitdaging is dan niet alleen om te signaleren, maar het ook bespreekbaar te maken en door te verwijzen naar taalaanbieders. Signaleerders zijn bijvoorbeeld: Movactor, Stichting Balans, Werk & Inkomen Lekstroom (WIL), Geynwijs, WerkwIJSS, UWV, Voedselbank, Stichting Leergeld en WIJ 3.0. Movactor is bijvoorbeeld een loket waar mensen worden geholpen bij het lezen van brieven van instanties en het invullen van formulieren. Movactor heeft hiertoe een loket in de bibliotheek. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 26 De vrijwilligers van Movactor komen regelmatig in contact met laaggeletterden. Zij krijgen ook trainingen in het herkennen hiervan. Movactor geeft aan dat het signaleren en bespreekbaar maken voor vrijwilligers nog moeilijk is. Het vraagt om specifieke expertise en vaardigheden. Ook de bibliotheek geeft dit aan. Signaleren, bespreekbaar maken en doorverwijzen zijn cruciale onderdelen in de keten en vragen specifieke vaardigheden om het gesprek naar het onderwerp taal te sturen.
Movactor vraagt zich af of dit van vrijwilligers verwacht mag worden en geeft aan dat WIL, WIJ 3.0 en de gemeente hiertoe beter in staat zouden moeten zijn omdat daar met professionals wordt gewerkt. WIJ 3.0 biedt mensen met een psychische kwetsbaarheid een veilige en stimulerende omgeving, waarin persoonlijke ontwikkeling en maatschap- pelijke activering centraal staan. WIJ 3.0 en WerkwIJSS geven aan dat mensen met psychische kwetsbaarheid vaak meerdere problemen tegelijk hebben. Het lukt goed om laaggeletterdheid te signaleren en bespreekbaar te maken, maar doorverwijzen is nog moeilijk. De mensen hebben vanwege de multi- problematiek andere urgentere zorgen. Laaggeletterdheid staat dan zelden bovenaan de persoonlijke prioriteitenlijst. Taalaanbieders: dit is de aanbodzijde. Het zijn organisaties die mensen helpen hun taalvaardigheid te versterken. Versterkers zijn bijvoorbeeld: Bibliotheek, Prago, Sagenn en het voortgezet onderwijs. De bibliotheek is een laagdrempelige omgeving voor mensen. Zij heeft haar aanbod en aanpak aangepast om de moeilijk bereikbare doelgroep NT1-ers beter te bereiken en zoekt daarbij actief de samenwerking op met zorg- en welzijnsinstellingen. De bibliotheek probeert aan te sluiten op bestaande activiteiten, zoals die van WIJ 3.0, en daar een ‘subtiel taalcomponent’ aan toe te voegen. Dit wordt ‘camouflageaanbod’ genoemd.
De focus ligt dan op positieve taalassociaties in plaats van directe taalcursussen. Veel laaggeletterde mensen hebben namelijk traumatische ervaringen met onderwijs en taal. Het doel is mensen te laten ervaren dat taal leuk en interessant is. Zo worden er door de bibliotheek muziekmiddagen georganiseerd, waarin taal op een laagdrempelige manier wordt geïntegreerd. Het camouflageaanbod wordt breed beschouwd als een belangrijk onderdeel van de aanpak om NT1-ers beter te bereiken en te enthousiasmeren om de taalvaardigheid verder te versterken. Het wordt gezien als een noodzakelijke investering vooraf, maar wel arbeidsintensiever en minder efficiënt dan de inzet van de ‘Taalmeter' (zie hieronder). Er komen op het camouflageaanbod namelijk allerlei mensen af, niet alleen laaggeletterden. In dat licht is het een eerste grove net waarvan een deel van de vangst laaggeletterde mensen betreft. WIL experimenteert met de inzet van de ‘Taalmeter’. Dit is een instrument waarmee bij intakegesprekken kan worden gesignaleerd of iemand moeite heeft met taal. WIL geeft aan dat dit capaciteit vraagt. Het afnemen ervan kost tijd en een warme overdracht naar vervolgbegeleiding vraagt een inzet. De formatie voor deze werkzaamheden is niet structureel beschikbaar. De gemeente geeft aan dat het nog een pilot betreft.
Het is juist de bedoeling van een pilot om te bepalen of het succesvol is en zo ja, wat nog nodig is om het structureel te implementeren in de aanpak. Werkgevers: dit zijn organisaties die de talenten van mensen willen benutten, denk aan bedrijven of maatschappelijke organisaties met werknemers of vrijwilligers. Zij kunnen meerdere rollen hebben zoals het signaleren, doorverwijzen of intern taalaanbod organiseren om de taalvaardigheid te versterken. Hiertoe werkt de gemeente samen met de Arbeidsmarkt Regio Midden-Nederland, de aanjager basisvaardigheden voor de arbeidsmarkt. Voorbeelden van initiatieven zijn: Pilot met Vierstroom Hulp Thuis: een zorgorganisatie waarbij medewerkers (hulp in de huishouding) groepsgewijs digitale vaardigheden leren bij de bibliotheek. De samenwerking met de bibliotheek biedt voordelen: de bibliotheek bereikt makkelijker de moeilijke bereikbare groep NT1-ers, via de medewerkers worden ook andere mensen bereikt (olievlek) en een groepsgewijze aanpak werkt motiverend; Lang Leven Ontwikkelen-collectief: een recent ingediende aanvraag voor een pilot voor laagopgeleiden en laaggeletterde mensen in samenwerking met zorg-, schoonmaak-, en techniekwerkgevers.
Nieuwegein fungeert als pilotlocatie, waarbij ook WIL is betrokken; Kringloop Nieuwe Vorm, die al tien jaar actief taaltrainingen voor de eigen medewerkers aanbiedt, waaronder in de winkelomgeving gecamoufleerd aanbod. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 27 Het Taalhuis Lekstroom heeft een sleutelpositie. Het is de schakel is tussen signalerende partners en taalaanbod partners. Met de taalaanbodpartners heeft de gemeente afspraken gemaakt dat het Taalhuis het intakepunt is. Een coördinator van het Taalhuis voert met iedere inwoner, die is doorverwezen vanuit een signaleerder, een intake om te bepalen welk taalaanbod het beste aansluit bij de behoefte en de mogelijkheden van die persoon. Om de door- verwijzing naar het Taalhuis te stimuleren organiseert de gemeente een congres voor zorgorganisaties om daar de coördinator van het Taalhuis onder de aandacht te brengen en daarmee in contact te komen, zodat de zorgorgani- saties ook mensen warm kunnen overdragen. Stimulering is namelijk nodig, dat blijkt ook uit een recent artikel in De Groene Amsterdammer (zie het onderstaande kader). De afspraak is dat, na signalering, de signaleerder aan de desbetreffende persoon toestemming vraagt of het Taalhuis contact mag opnemen. Dit ter waarborging van de wetgeving op het terrein van privacy.
Laaggeletterdheid in Nederland: 800.000 onvindbare Nederlanders Bron: De Groene Amsterdammer, 23 juli 2025 ‘Het Taalhuis is een lokaal netwerk van organisaties dat laaggeletterden moet bereiken. Het UWV, de schuldhulpverlening, zorg- en welzijns- organisaties, wijkteams en huisartsen, de voedselbank et cetera kunnen meedoen. Het is het visnet voor laaggeletterden. Door zoveel als mogelijk organisaties aan te sluiten wordt dat visnet steeds fijnmaziger. Meer dan de helft van de gemeenten hebben een Taalhuis opgezet en bepalen zelf hoe zij dit inrichten, financieren en daarop toezicht houden. Alle partijen staat het vrij om mee te helpen. Die vrijblijvendheid, samen met een hoog personeelsverloop en precaire financiering, maakt dat Taalhuizen het moeilijk hebben. Dit probleem speelt landelijk, blijkt uit een enquete die De Groene Amsterdammer hield onder zo'n hondervijftig Taalhuizen. Het stelsel is ingericht op vrijblijvendheid, terwijl alle hulp nodig is. Elk moment dat een burger ergens aan een loket verschijnt of tegenover een zorgverlener zit, is een waardevolle kans om te kijken of deze beter wil leren lezen en schrijven. Professionals achter de balies zien dat echter anders, en met goede redenen.
De schuldhulpverlener zal eerst helpen met schulden, de werkconsulent met het zo snel als mogelijk vinden van een baan.’ Overzicht krijgen met een gedeelde informatiepositie Om een complex netwerk van partners samen te laten werken aan het realiseren van een opgave moet er veel worden georganiseerd. De gemeente Nieuwegein doet dit ook, zo laat het voorgaande zien. Om te bepalen of dat succesvol verloopt is overzicht nodig. Dat vraagt inzicht in de gezamenlijke resultaten en de bijdrage van ieder aan die resultaten. Hier is data voor nodig over bijvoorbeeld de instroom, doorstroom, uitstroom en effecten. Bij voor- keur hebben alle partners dat inzicht vanuit een gedeelde informatiepositie. Dit om kansen te zien: van welk aanbod kunnen we nog beter gebruik maken, waar wordt veel gesignaleerd et cetera? Maar ook om barrières te herkennen die succesvolle samenwerking nog in de weg staan en om actie vragen. Een systeem dat zorgt voor een gedeelde informatiepositie voor alle partners is er nog niet. Er is geen gedeeld dashboard waaruit partners kunnen aflezen hoeveel laaggeletterden zijn doorverwezen naar taalaanbieders en door wie, waar nog capaciteit en plekken zijn voor taalaanbod, wat succesvolle pilots zijn waarvan geleerd kan worden et cetera. De gemeente vraagt wel informatie uit aan de partners en ontvangt deze informatie via losse Excel-overzichten en e-mails.
Dit alles in samenhang bundelen en beschikbaar en eenvoudig toegankelijk maken voor alle partners gebeurt nog niet. Verantwoording afleggen De gemeente spant zich in en investeert met publiek geld, dat ook beschikbaar is gesteld door de gemeenteraad. Daarover zal uiteindelijk verantwoording moeten worden afgelegd aan de gemeenteraad. De raad heeft dan ook bij vaststelling van het Deltaplan Laaggeletterdheid een amendement aangeno- men waarin wordt gevraagd het Deltaplan te evalueren. De raad wil weten waar de gemeente staat en wat de volgende bestuursperiode nog moet worden gedaan. Intussen is dan ook door het college een tussenevaluatie uitgevoerd, waarover de rapportage in oktober 2025 is verschenen. Daarbij is een impactmeting gedaan naar de trajecten voor versterking van basisvaardig- heden. De resultaten van deze tussenevaluatie bespreken we verder in de volgende paragraaf ‘Resultaten’. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 28 Samenvattend beeld en punten voor doorontwikkeling Alle gesprekspartners ervaren dat de regie van de gemeente de afgelopen periode is verbeterd. De aanstelling van twee vaste coördinatoren van de gemeentelijke organisatie wordt zeer gewaardeerd, alsmede de inspanningen van deze medewerkers om de samenwerking vorm te geven. Zij zien wel nog een aantal punten voor verdere doorontwikkeling.
Zo geven zij de volgende punten mee in de gesprekken in het kader van dit onderzoek: Het opbouwen van een gedeelde informatiepositie voor alle samenwerkende partijen; Het richten van de subsidieproces op duurzame samenwerking. Pilots worden tijdelijk gefinancierd en er is een budgetplafond. Dat belemmert pilots die succesvol zijn om verder op te schalen. Zo draaien bijvoorbeeld de activiteiten voor het camouflageaanbod op tijdelijke subsidies. Voor verdere verankering hiervan is een meerjarige subsidie nodig. Elke partij dient ook nog afzonderlijk een subsidieaanvraag in bij de gemeente. Dat stimuleert niet direct een teammentaliteit en er kan soms juist ook sprake zijn van concurrentie en overlap van activiteiten. Eén van de partners suggereert om te komen tot een gezamenlijke subsidieaanvraag en subsidiebeschikking, gefinancierd vanuit één subsidiepot en met een meerjarig karakter; Organiseer een Lekstroom-brede aanpak, in afstemming met IJsselstein, Lopik en Houten. Sommige uitvoerende organisaties werken Lekstroom- breed en binnen alle gemeenten van de Lekstroom wonen laaggeletterde mensen. Investeren in capaciteit en kwaliteit voor signalering en warme overdracht. Het gaat hier om signalering en warme overdracht door de samenwerkingspartners.
Zij geven aan dat het zou helpen om hiervoor vaste uren beschikbaar te stellen, bijvoorbeeld voor de afname van de Taalmeter en doorverwijzing; Stel daarbij realistische ambities als het gaat om wat mag worden verwacht van vrijwilligers. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 29 De gemeente als werkgever De rol van de gemeente als werkgever ten aanzien van het onderwerp laaggeletterdheid is tweeledig: De gemeente kan de eigen medewerkers begeleiden om begrijpelijk te communiceren naar inwoners; De gemeente kan de eigen medewerkers die onvoldoende taalvaardig zijn signaleren en doorverwijzen naar de coördinator van het Taalhuis en taalaanbieders. Begeleiden van medewerkers om begrijpelijk te communiceren Voor het eerste deel zet de gemeente in op bewustwording en trainingen voor medewerkers. Daarnaast zijn de teams communicatie en dienstverlening ondergebracht in één afdeling, namelijk de afdeling Communicatie, Juridische Zaken & Dienstverlening. Hierdoor is er aandacht voor de begrijpelijkheid van informatie tijdens de gehele klantreis die inwoners maken gedurende het dienstverleningsproces. Deze afdeling is ook de trekker van het traject rondom begrijpelijke brieven, waarin brieven samen met laaggeletterde mensen worden getoetst op begrijpelijke taal. Ook dat helpt de eigen medewerkers om bewust te worden waar mensen tegenaan lopen bij het lezen van brieven van de gemeente.
Dat zit vaak in kleine details. Een voorbeeld genoemd in gesprekken is de beeldbrief met korte teksten en illustraties om de tekst te ondersteunen. Dit was onderdeel van de pilot Betere Brieven. De beeldbrief is ontwikkeld als instructie voor de gemeenteraadsverkiezingen. De kleur van het paspoort was rood getekend, in plaats van bordeauxrood. Hierdoor herkenden mensen de tekening niet als het document dat zij moesten meenemen om te kunnen stemmen. Signaleren van laaggeletterdheid binnen de eigen gemeentelijke organisatie Zoals eerder besproken is één van de doelen uit het Deltaplan Laaggeletterdheid het uitbreiden van vindplaatsen door een werkgevers- benadering. De gemeente is zelf ook werkgever en daarmee ook een vindplaats voor laaggeletterde werknemers. De gemeente Nieuwegein kan dus zelf ook in zijn rol van werkgever een bijdrage leveren aan dit doel, net zoals andere werkgevers. Deze rol van de gemeente wordt in het Deltaplan Laaggeletterdheid echter niet apart belicht. In gesprekken in het kader van dit onderzoek wordt hiervoor als reden gegeven dat het om een relatief kleine groep medewerkers gaat, waar mogelijk laaggeletterdheid kan voorkomen. De gemeentelijke organisatie wordt, gezien haar taken en activiteiten, als een hooggeletterde organisatie gezien.
Als er al laaggeletterde medewerkers zijn, dan zijn die waarschijnlijk te vinden in de uitvoerende buitendiensten. Door de kleine omvang van de organisatie zijn deze mensen echter al snel zichtbaar en worden dan ook door de teamleiding en collega's geholpen bij het lezen van werkinstructies, bij het invullen van formulieren et cetera. Binnen de gemeente werken ook Wsw-medewerkers, die worden verder ondersteund vanuit de zorg- en welzijnsorganisaties. De begeleiders van deze mensen besteden aandacht aan laaggeletterdheid en er zijn ook extra coördinatoren om de medewerkers te helpen bij invullen van verlofaanvragen et cetera. DEEL 3 DE BEVINDINGEN 3.3 De resultaten 21 30 Samenvatting Resultaten versterken taalvaardigheid In het deltaplan streeft de gemeente nadrukkelijk naar meetbare doelen en resultaten. Hiertoe zijn de doelen vertaald naar meetbare prestatie- indicatoren en streefwaarden. Er is door het college in oktober 2025 een tussenevaluatie uitgevoerd van het deltaplan en er is een impactmeting gedaan naar de trajecten voor versterking van basisvaardigheden. Uit de tussenevaluatie is echter niet precies vast te stellen in hoeverre alle door de gemeente vastgestelde doelen uit het deltaplan zijn gerealiseerd. Dit heeft twee redenen. Allereerst is de aansluiting met de prestatie-indicatoren niet precies genoeg gemaakt.
De gemeente beschrijft vooral kwalitatief wat er allemaal gedaan is. Een oordeel ontbreekt over de mate waarin een streefwaarde van een prestatie-indicator is bereikt. Als laatste ontbreekt het aan kwantitatieve data over het vergroten van het aantal NT1-ers die gebruik maken van het taalaanbod. Het aantal NT1-ers dat gebruik maakt van het taalaanbod is niet bekend omdat de registratie niet voorziet in het onder-scheiden van de NT1- en NT2-doelgroepen. Daarnaast ontbreekt het aan een centrale registratie van deelnemers aan informele en formele taaltrajecten. De gemeente heeft voor de subsidieaanvraag van 2026 overigens wel als eis meegegeven dat het aanleveren van NT1- en NT2-gegevens een verplichting is geworden. Voor de door de gemeente geplande eindevaluatie van het deltaplan zullen deze gegevens beschikbaar zijn. Deelvragen 1 Wat zijn de resultaten van het gemeentelijk beleid wat betreft de communicatie naar inwoners en versterking van de taalvaardigheid van inwoners? 2 Hoe ervaren inwoners de communicatie en informatie van de gemeente? Toegepaste normen 1 De gemeente monitort alle doelen die met beleid of plannen zijn vastgesteld met (prestatie)-indicatoren die daarop aansluiten. 2 De door de gemeente gestelde doelen worden gerealiseerd. De uiteindelijk impact van het taalaanbod wordt wel scherper in beeld gebracht.
Dit wordt gemonitord aan de hand van de in 2024 gestarte impact- monitor. Het meet hoe deelnemers aan een traject om de basisvaardigheden te versterken dit traject hebben ervaren, en wat het resultaat voor hen is geweest. Uit de monitor blijkt dat een groot deel van de deelnemers een leersucces ervaart: 58% van de deelnemers krijgt een betere taalbeheersing; 30% tot 55% van de deelnemers krijgen een betere plek in de samenleving; 52% ervaart de financiën beter kunnen beheren. De monitor geeft aan dat dit in vergelijking met resultaten uit landelijk onderzoek een goed resultaat is. In 2019 heeft de gemeente een onderzoek uitgevoerd onder het inwoners- panel. Daaruit blijkt dat 74% van de respondenten vond dat de informatie van de gemeente in begrijpelijke taal was geschreven en 8% vond dat niet. Een actueler onderzoek is niet voorhanden. De gemeente doet namelijk geen afzonderlijke onderzoeken naar de kwaliteit van informatie richting inwoners. De gemeente monitort de kwaliteit van communicatie én dienstverlening op doorlopende basis: maandelijkse toetsing van brieven en andere communicatiemiddelen met een klein panel van inwoners, inclusief laaggeletterde mensen. Kortom: de monitoring van de gemeente biedt nog onvoldoende kwantitatief zicht op de realisatie van doelen als het gaat om het beter bereiken van de NT1-doelgroep.
Kwantitatieve data over het aantal gesignaleerde laaggeletterde mensen, het aantal doorverwijzingen en het aantal dat uiteindelijk deelneemt aan informeel en of formeel taalaanbod ontbreekt. Met de impactmonitor is er wel zicht op de effectiviteit van het taalaanbod. De effectiviteit blijkt positief, ook in vergelijking met andere gemeenten. Resultaten begrijpelijk communiceren DEEL 3 DE BEVINDINGEN Uit de tussenevaluatie van de gemeente blijken geen concrete cijfers. Wel wordt aangegeven dat schattingen van samenwerkingspartners zijn dat het bereik van inwoners met onvoldoende basisvaardigheden aanzienlijk is vergroot. Een uitsplitsing naar NT1 en NT2 wordt echter niet overal systematisch bijgehouden. De gemeente heeft voor de subsidieaanvraag van 2026 daarom als eis meegegeven dat het aanleveren van NT1 en NT2 gegevens een verplichting is geworden. Er zijn wel allerlei voorbeelden van deelname van laaggeletterde mensen aan trainingen. Bijvoorbeeld bij bedrijven: St. De Warande en De Vierstroom zijn medewerkers getraind op digi- en taalvaardigheden. Daarnaast worden wel de intakes bij het Taalhuis geregistreerd. In het jaarstuk 2024 van de gemeente zijn verder enkele indicatoren opgenomen rondom laaggeletterdheid: Het aantal verschillende formele cursussen laaggeletterdheid lokaal. De streefwaarde was in 2024 drie cursussen, er zijn er vijf gerealiseerd.
Het aantal verschillende lokale cursussen laaggeletterdheid regionaal. De streefwaarde was in 2024 dertien cursussen, deze streefwaarde is gerealiseerd. 21 31 Jaar Doel deelname NT1-ers Realisatie 2024 125 Geen data bekend 2025 150 Geen data bekend 2026 175 Lopend jaar Resultaten Deltaplan Laaggeletterdheid Er is door het college een tussenevaluatie uitgevoerd waarover de rapportage in oktober 2025 is verschenen en er is een impactmeting gedaan naar de trajecten voor versterking van basisvaardigheden. De resultaten bespreken we verder hieronder. In het deltaplan streeft de gemeente nadrukkelijk naar meetbare doelen en resultaten. Hiertoe zijn de doelen vertaald naar de onderstaande prestatie-indicatoren en streefwaarden. We verbinden de resultaten dan ook met met deze indicatoren. Versterken taalnetwerken Doel: jaarlijks minimaal één project in de samenwerking tussen bedrijven en educatiepartners dat duurzaam geborgd kan worden. De tussenevaluatie geeft een uitgebreide toelichting op de versterking van de regierol van de gemeente en resultaten van structurele aard, zoals wekelijkse inloopspreekuren voor inwoners door het Taalhuis in de bibliotheek, taallessen in de kringloopwinkel De Nieuwe Vorm en cursussen digitale vaardigheden in het ziekenhuis en voor zorgorganisaties.
Bewustwording en verbinding Doelen: Jaarlijks minimaal één bewustwordingstraining voor de samenwerkings- partners; Een training ‘herkennen, erkennen en doorverwijzen’ voor medewerkers van de afdeling Communicatie in 2023 en in 2024 voor de afdeling Werk, Jeugd & Onderwijs; Jaarlijks werven en opleiden van twee ervaringsdeskundigen. Uit de tussenevaluatie blijkt het volgende. Er zijn vanaf 2024 elf trainingen ‘herkennen en doorverwijzen’ georganiseerd voor professionals, met in totaal 123 deelnemers, waaronder voor medewerkers van WIL en de gemeente en in het laatste kwartaal 2025 voor medewerkers van Geynwijs. Voor WIL is eind 2025 gestart met de pilot Taalmeter. Impact van het taalaanbod In 2024 is gestart met de impactmonitor. Deze monitor meet hoe deelnemers aan een traject om de basisvaardigheden te versterken dit traject hebben ervaren, en wat het resultaat voor hen is geweest. Uit de monitor blijkt dat een groot deel van de deelnemers een leersucces ervaart: 58% van de deelnemers krijgt een betere taalbeheersing; 30% tot 55% van de deelnemers krijgen een betere plek in de samenleving; 52% ervaart de financiën beter te kunnen beheren. De monitor geeft aan dat dit in vergelijking met resultaten uit landelijk onderzoek een goed resultaat is.
Vergroten bereik: aantal deelnemers die gebruik maken van het taalaanbod DEEL 3 DE BEVINDINGEN 21 32 Passend, laagdrempelig en kwalitatief aanbod op ochtend, middag en avond Doelen: De professionalisering van de vrijwilligers is geborgd in de werkprocessen van partners; Het vergroten van de participatie en basisvaardigheden ligt boven het landelijk gemiddelde; Vanaf 2024 voert de gemeente de integrale regierol uit. Uit de tussenevaluatie wordt niet helder in hoeverre er sprake is van professionalisering van vrijwilligers. Uit de tussenevaluatie blijkt ook niet in hoeverre de participatie en basisvaardigheden nu boven het landelijk gemiddelde liggen. De tussenevaluatie gaat vooral in op een uitgebreid aanbod gericht op het versterken van taalvaardigheden en aanbod op het terrein van deskundig- heidsbevordering. Er is taalaanbod in de avonduren en aanbod voor ouders op basisscholen, er is huiswerkbegeleiding voor jongeren op het VO, er is een aanvullend programma buiten schooltijd et cetera. Resultaten verbeteren communicatie richting inwoners In 2019 heeft de gemeente een onderzoek uitgevoerd onder het inwonerspanel. Daaruit blijkt dat 74% van de respondenten vond dat de informatie van de gemeente in begrijpelijke taal was geschreven en 8% vond dat niet. Een actueler onderzoek hebben de onderzoekers niet gevonden.
De gemeente doet ook geen afzonderlijke onderzoeken naar de kwaliteit van informatie richting inwoners. Dat blijkt gesprekken in het kader van dit onderzoek. De gemeente monitort de kwaliteit van communicatie én dienstverlening op doorlopende basis: maandelijkse toetsing van brieven en andere communicatiemiddelen met een klein panel van inwoners, inclusief laaggeletterde mensen. Wel laat de gemeente audits uitvoeren op de gemeentelijke websites. De resultaten van deze audits zijn eerder toegelicht in dit rapport. Daaruit blijkt nog voldoende ruimte voor verbetering. Benutting financiële middelen De raad heeft het deltaplan vastgesteld en in de programmabegroting financiële middelen beschikbaar gesteld. Over de periode 2023-2026 gaat het in totaal om € 2,7 mln., waarvan ca. € 1,8 mln. lokale middelen en de rest vanuit middelen van de rijksoverheid. In de tussenevaluatie van de gemeente worden de rijksmiddelen buiten beschouwing gelaten. Deze middelen worden in regionaal verband ingezet en de aanwending heeft daardoor een collectief karakter en is niet specifiek toe te rekenen aan afzonderlijke gemeenten. Van de € 1,8 mln. aan lokale middelen is er een bedrag van € 1,1 mln. vrijgemaakt voor het versterken van de basisvaardigheden van de inwoners van Nieuwegein. Van de € 1,1 mln.
is per eind 2025 € 585 K aangewend voor de onderstaande activiteiten en projecten en zal nog € 338 K worden aangewend in 2026. Een bedrag van € 178K is gereserveerd voor het borgen van lopende projecten na 2026. Daarbij wordt in de tussenevaluatie opgemerkt dat dit niet voldoende zal zijn voor een structurele voorzetting van het huidige taalaanbod. T/m 2025 is € 585K aangewend voor: Lessen bij de kringloopwinkel (lopen tot en met 2025); Aanschaf taalspellen; Gezonde Taal. Combinatie van taal en gezondheid in het kader van het jaarthema gezondheid (tot en met 2025); Lessen basiseducatie via St. Pago (tot en met 2025); Taal in de ouderkamer PO en kinderdagverblijven (tot en met 2026); Avondtaalbrigade (speciaal voor werkende tot en met 2026); 2 x een symposium over laaggeletterdheid voor (zorg)professionals in Nieuwegein; Pilot Betere Brieven; Impactmonitoring; Financiële/ Basisvaardigheid trainingen middelbare scholen. BIJLAGE 1 BEVINDINGEN EXTERNE SCHRIFTELIJKE BRONNEN 21 33 Omvang van de opgave In Nederland hebben naar schatting één op de zes mensen tussen 15 en 65 jaar moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Het percentage laaggeletterde mensen in Nederland verschilt per regio. In de provincie Utrecht is dat het laagst met 6,3% en in de provincie Flevoland het hoogst met 16,2%. (ROA, 2016). Het percentage laaggeletterde mensen groeit.
Hier zijn meerdere redenen voor: Nederland vergrijst (Jurgens & Buisman, 2017). Er komen steeds meer ouderen bij en onder deze groep zijn laaggeletterde mensen oververtegenwoordigd (Buisman et al., 2013); Er is een stroom nieuwkomers in Nederland. Een aantal van deze mensen komt uit gebieden waar ze weinig onderwijs hebben genoten. Hierdoor hebben zij moeite om op het juiste taalniveau te komen; Als laatste blijkt dat er nog steeds veel jongeren van school gaan met te lage basisvaardigheden (Inspectie van het Onderwijs, 2018). Daarnaast is de leesmotivatie onder Nederlandse jongeren erg laag. Maar 31% van de leerlingen vindt lezen leuk blijkt uit PIRLS-2016 (Gubbels, Netten, & Verhoeven, 2017). Verder heeft 17,9% van alle 15-jarigen in Nederland een leesniveau waarbij zij een verhoogd risico lopen om op latere leeftijd onder de noemer ‘laaggeletterd’ te vallen. (Feskens, Kuhlemeier, & Limpens, 2016) Taalniveaus Er worden verschillende niveaus voor mensen met de Nederlandse taal als moedertaal onderscheiden: Niveau 1F: taalbeheersing op het niveau van groep 8 basisschool; Niveau 2F: taalbeheersing op het eindniveau mbo-2; Niveau 3F: taalbeheersing op hbo-niveau; Niveau 4F: taalbeheersing op wo-niveau. De term laaggeletterd wordt gebruikt voor volwassen personen met een taalbeheersing onder niveau 2F.
Voor niet-Nederlandstaligen wordt overigens een ander kader gehanteerd op basis van een Europese indeling. Er wordt dan gesproken over de niveaus A1, A2, B1 en B2. Het niveau A2 ligt dan net onder het 2F-niveau. De Nederlandse wet beschouwt niveau 2F als de norm voor goed en zelfstandig meedoen in de samenleving. De Stichting Lezen en Schrijven gaat ervan uit dat één op de zes inwoners in Nederland laaggeletterd is. De helft daarvan zou bestaan uit inwoners met Nederlands als eerste taal. Vanwege dit hoge aantal laaggeletterden geeft de stichting aan dat het reëler is om taalniveau 1F en A2 als norm te hanteren. Laaggeletterdheid is een groot persoonlijk probleem voor de mensen die het betreft en een groot maatschappelijk probleem voor de samenleving als geheel. Het heeft doorwerking op tal van levensgebieden, van arbeidsparticipatie tot maatschappelijke participatie en van gezondheid tot gelukkig en welvarend leven zonder armoede. Uit onderzoek blijkt dat de maatschappelijke en persoonlijke kosten hoog zijn. Laaggeletterdheid kost jaarlijks ruim een miljard euro omdat laaggeletterden inkomen mislopen, in de bijstand terecht komen, minder belasting betalen en/of vaker hulp- en zorg nodig hebben.
(PWC, Stichting Lezen & Schrijven, Maatschappelijke kosten laaggeletterheid, maart 2018); Uit een onderzoek van PWC in 2018 blijkt dat laaggeletterde mensen vaker buiten de arbeidsmarkt vallen, daardoor geen betaalde baan hebben en daarmee gemiddeld een lager inkomen; De groep heeft volgens een artikel in de Groene Amsterdammer van 23 juli 2025 een dubbel zo grote kans om onder de armoedegrens te leven; Uit een (literatuur) onderzoek van SEO in 2013 blijkt dat laaggeletterde mensen een grotere kans hebben op een slechte gezondheid (DeWalt et al. (2004). Dat wordt ook bevestigd door Stichting Lezen en Schrijven (Laaggeletterdheid en Gezondheid): laaggeletterde mensen hebben o.a. een slechtere fysieke en mentale gezondheid, een grotere kans om eerder te sterven, zijn minder goed in staat tot zelfmanagement en hebben een minder gezonde leefstijl. Ook is de kans dat een persoon in de afgelopen twaalf maanden onbetaald vrijwilligerswerk heeft uitgevoerd voor midden- en hooggeletterde mensen groter dan voor laaggeletterden. Uit onderzoek blijkt wel dat investeren in de aanpak van laaggeletterheid iets oplevert. Deelnemers aan een programma ter verbetering van hun vaardigheden ervaren dat zij minder in sociaal isolement leven, assertiever zijn geworden en zich psychisch en fysiek gezonder voelen. (De Greef, Segers, & Ipektzidou, 2018; De Greef, Segers, & Nijhuis, 2025).
BIJLAGE 1 BEVINDINGEN EXTERNE SCHRIFTELIJKE BRONNEN 21 34 Onderzoek Stichting Lezen: wat kenmerkt een laaggeletterde ouder? www.lezen.nl/sites/default/files/een_beeld_van_de_laaggeletterde_ouder_online.pdf Het opleidingsniveau blijkt een belangrijke voorspeller voor laaggeletterdheid. Hoogopgeleiden lezen meer en scoren significant beter op leesvaardigheid dan middelbaar opgeleiden en dit verschil is door de jaren heen toegenomen (Buisman et al., 2013; Notten, Lancee, Van de Werfhorst, & Ganzeboom, 2015). Eerder onderzoek laat ook zien dat arbeidsmarktparticipatie en laaggeletterd- heid verband houden met elkaar (Houtkoop et al., 2012). Zo vond Oesch (2010) dat ongeveer 50% van de laaggeletterden inactief of werkloos is. Dit komt voor een deel doordat zij over minder vaardigheden beschikken die van belang zijn op de arbeidsmarkt. Andere onderzoeken tonen aan dat werkloosheid er ook toe kan leiden dat mensen hun kennis en vaardigheden kwijtraken, waardoor laaggeletterdheid onder deze groep snel toeneemt (Blaupot, Ten Brinke, Speerstra, & Takens, 2017). Laaggeletterde mensen hebben daarnaast vaker een baan met een lagere status dan geletterde mensen (Christoffels et al., 2016). Tot slot verkeren laaggeletterde mensen vaker in armoede, hetgeen voor een belangrijk deel te verklaren is door het opleidingsniveau en de arbeidsmarktpositie van deze groep.
Daarnaast kan armoede ook een veroorzaker zijn van laaggeletterdheid. Een tekort aan financiële hulpbronnen en materiële tekorten kunnen ertoe leiden dat er minder geld uitgegeven kan worden aan educatie en sociale activiteiten (SCP|CBS, 2014). Dit kan een negatieve invloed hebben op het taalniveau van mensen. Naast sociaal-economische factoren kunnen ook andere omstandigheden van belang zijn bij het verklaren van laaggeletterdheid, hoewel deze verklaringen vaak samenhangen met de sociaaleconomische positie van een persoon. Zo is er een relatie gevonden tussen laaggeletterdheid en etniciteit: eerstegeneratie- migranten hebben meer kans op laaggeletterdheid dan autochtone Nederlanders (Bohnenn et al., 2004). Houtkoop et al. (2012) vonden echter dat tweedegeneratiemigranten dezelfde kans op laaggeletterdheid hebben als mensen met een Nederlandse achtergrond. Dat eerstegeneratiemigranten vaker laaggeletterd zijn kan deels komen doordat zij lager zijn opgeleid (Bohnenn et al., 2004; Scharten & Strating, 2016). Naast de invloed van het opleidingsniveau geldt dat zij vaak de Nederlandse taal nog moeten leren, waardoor hun laaggeletterdheid ook van tijdelijke aard kan zijn (Bohnenn et al., 2004).
Uit bovenstaand literatuuroverzicht blijkt dat laaggeletterde volwassenen vaak de volgende kenmerken hebben: een laag opleidingsniveau, een lager niveau van arbeidsmarktparticipatie, een migratieachtergrond en een andere spreektaal thuis dan het Nederlands. Er is vooralsnog geen reden om aan te nemen dat deze kenmerken niet ook gelden voor laaggeletterde ouders. Maar daarnaast kunnen specifiek voor ouders nog andere factoren een rol spelen. Zo kan de gezinssamenstelling ook samenhangen met laaggeletterdheid. In eenoudergezinnen is de betreffende ouder vaker lager opgeleid (Coumans, 2008) en wordt er minder tijd besteed aan lezen (Notten & Kraaykamp, 2009), waardoor de kans op laaggeletterdheid groter is (Buisman et al., 2013). Daarnaast blijkt uit onderzoek dat laaggeletterden gemiddeld meer kinderen hebben dan geletterde ouders (Christoffels et al., 2016). Laaggeletterdheid kan doorgegeven worden van generatie op generatie (Cooter, 2006). Al met al blijkt uit de resultaten dat laaggeletterde ouders minder vaak samen met hun kind lezen en hun kind minder vaak voorlezen dan geletterde ouders. Wat betreft het samen met het kind bezoeken van de bibliotheek geldt dat er geen significant verschil is tussen laaggeletterde en hooggeletterde ouders. Laaggeletterde ouders blijken dus ongeveer even vaak met hun kinderen naar de bibliotheek te gaan als hooggeletterde ouders.
Omdat blijkt dat de laaggeletterde ouder wel degelijk de weg heeft gevonden naar de bibliotheek, is dit mogelijk een goede plek om de laaggeletterde ouder te benaderen voor eventuele ondersteuning bij het samen lezen en voorlezen thuis. Ook zouden ouders via deze ingang aangespoord kunnen worden om een cursus te volgen waarin zij hun eigen lees- en schrijfvaardigheden ontwikkelen. BIJLAGE 2 RESPONDENTEN Respondenten 21 Naam Functie Afvaardiging college b&w gemeente Nieuwegein M. van Beukering Portefeuillehouder Communicatie en inwonersparticipatie G. Bamberg Portefeuillehouder Laaggeletterdheid Afvaardiging ambtelijke organisatie gemeente Nieuwegein Geanonimiseerd Teamleider Communicatie en Dienstverlening Coördinator Stadspas & Basisvaardigheden (lokaal niveau) Coördinator basisvaardigheden (lokaal niveau) Communicatieadviseur en woordvoerder Adviseur Werving & Selectie Directeur Bedrijfsvoering Laaggeletterde inwoners Nieuwegein t.b.v.
podcast Vier personen, waarvan drie met een NT1-achtergrond, en één met NT2-achtergrond 35 Naam Functie Organisatie Externe partijen Geanonimiseerd Coördinator sociale en juridische services/Welzijnscoach Movactor Programmamaker Taal/Taalhuiscoordinator Bibliotheek Nieuwegein Aanjager basisvaardigheden/projectleider Arbeidsmarkt regio midden Nederland Projectleider basisvaardigheden Taalhuis Lekstroom- Bibliotheek Lek & IJssel Teamleider WIJ3.0 Directeur Kringloop Nieuwe Vorm Directeur WerkwIJSS Manager Thuisondersteuning Vierstroom Hulp Thuis 217 Bestudeerde schriftelijke stukken BIJLAGE 2 SCHRIFTELIJKE BRONNEN 36 Jaar Maand Beschrijving P&C stukken gemeente Nieuwegein 2023 5 Gemeente Nieuwegein, Kadernota 2024, 31 mei 2023 2024 - Gemeente Nieuwegein, Programmabegroting 2025-2028 2024 5 Gemeente Nieuwegein, Kadernota 2025, 28 mei 2024 2025 5 Gemeente Nieuwegein, Kadernota 2026, 27 mei 2025 2025 6 Gemeente Nieuwegein, Jaarstukken 2024, datum onbekend Beleidsstukken en evaluaties gemeente Nieuwegein 2019 - Gemeente Nieuwegein, onderzoek Inwonerspanel, Communicatie met en vanuit de gemeente, 2019 2019 - Gemeente Nieuwegein, notitie Laaggeletterdheid, datum onbekend 2020 12 Gemeenten Arbeidsmarktregio Utrecht Midden, Regionaal Programma Ecucatie 2021-2024, december 2020 2022 3 Gemeente Nieuwegein, Direct duidelijk Deal,
www.gebruikercentraal.nl/nieuwegein-tekent-voor-duidelijke-taal, 24 maart 2022 2022 6 Gemeente Nieuwegein, Coalitieakkoord 2022-2026, juni 2022 2023 8 Gemeente Nieuwegein, Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026: Nieuwegein Basisvaardig, augustus 2023 2025 7 Gemeente Nieuwegein, Nieuwegein.nl/nieuws/extra-geld-vanuit-het-rijk-voor-investeringen-in-nieuwegeinse-wijken, download 17 juli 2025 2025 10 Gemeente Nieuwegein, Tussentijdse evaluatie Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026: Nieuwegein Basisvaardig, vastgesteld door college oktober 2025 2025 - Arteduc, Prof. Dr. M. de Greef, Onderzoeksresultaten, Betere basisvaardigheden en mogelijkheden om mee te doen in de omgeving voor inwoners van Nieuwegein in 2025, datum onbekend - - Gemeente Nieuwegein, Tien verschillende standaardbrieven voor inwoners Nieuwegein, incl.
lijst met top 15 brieven die veel worden verzonden, diverse data 2026 - Gemeente Nieuwegein, Zes verbeterde standaardbrieven voor inwoners Nieuwegein, pilot van 1 september 2025 tot februari 2026 2026 3 Cardan, audits in opdracht van gemeente Nieuwegein, deelonderzoeken content websites: nieuwegein.nl, 24 maart 2026, nieuwegein.bestuurlijkeinformatie.nl, 25 maart 2026, stadshuisnieuwegein.nl, 3 april 2026 en natuurkwartier.nl, 9 april 2026 Raadsstukken gemeente Nieuwegein 2018 11 Gemeente Nieuwegein, aangenomen motie M63, Aanpak laaggeletterdheid verdient nu een impuls, 8 november 2018 2018 3 Gemeente Nieuwegein, raadsbrief, Regionaal programma Educatie, 2018-2019, 6 maart 2018 2018 11 Gemeente Nieuwegein, ingetrokken motie M62, Voorbeeldfunctie gemeente is noodzakelijk bij aanpak laaggeletterdheid, 8 november 2018 2019 12 Gemeente Nieuwegein, raadsbericht, Beantwoording aangenomen motie M63, 12 december 2019 2019 2 Gemeente Nieuwegein, raadsvoorstel, Herijken subsidie bibliotheek De tweede verdieping per 1 januari 2019, 21 februari 2019 2019 5 Gemeente Nieuwegein, uitnodigingsbrief raad, Raadsinformatieavond over laaggeletterdheid, 16 mei 2019 2019 6 Gemeente Nieuwegein, raadsbrief met beantwoording uitvoering motie M63, 26 juni 2019 2019 12 Gemeente Nieuwegein, raadsbrief met stand van zaken uitvoering motie M63, 12 december 2019 2020 - Gemeente Nieuwegein, raadsbrief,
Laaggeletterdheid: beleidsplan arbeidsmarktregio Utrecht Midden 2021-2024, datum onbekend 2020 6 Gemeente Nieuwegein, schriftelijke artikel 42 vragen fractie PvdA, Aanpak laaggeletterdheid, 16 juni 2020 2020 10 Gemeente Nieuwegein, raadsbrief, begeleidende brief bij de Notitie Laaggeletterheid, 1 oktober 2020 2020 11 Gemeente Nieuwegein, uitnodigingsbrief griffie aan raad, Online raadsessie over digitale samenleving in het kader van strategische verkenningen op 25 november 2020, 11 november 2020 2021 4 Gemeente Nieuwegein, amendement bij raadsbesluit 2021-064, Zienswijze van het College op Kaderbrief GGD-ru 2022, 1 april 2021 2023 8 Gemeente Nieuwegein, raadsvoorstel, Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026: Nieuwegein basisvaardig, 21 augustus 2023 217 Bestudeerde schriftelijke stukken BIJLAGE 2 SCHRIFTELIJKE BRONNEN 37 Jaar Maand Beschrijving Raadsstukken (vervolg) 2023 9 Gemeente Nieuwegein, Advies Avond voor de Stad, Agendapunt Deltaplan laaggeletterdheid 2023-2026, 21 september 2023 2023 9 Bibliotheek De Tweede Verdieping, Inspraakreactie over Deltaplan laaggeletterdheid, 21 september 2023 2023 10 Gemeente Nieuwegein, amendement A31 bij raadsvoorstel 2023-280, Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026: Nieuwegein Basisvaardig, Aanpak laaggeletterdheid vraagt om lange adem, 12 oktober 2023 2023 10 Gemeente Nieuwegein, amendement A30 bij raadsvoorstel 2023-280, Deltaplan