2026-341 Bijlage 1 Eindrapport-onderzoek Begrijpelijk Communiceren
Tekst van het document
R A P P O R T A G E Eindrapport voor bestuurlijke zienswijze Begrijpelijk communiceren Onderzoek van de rekenkamer Nieuwegein naar communicatie- en informatievoorziening vanuit de gemeente richting inwoners, in het bijzonder ten aanzien van mensen laaggeletterden 1 2026-341 Bijlage 1 LEESWIJZER Deel 3 De Bevindingen Deel 3 is voor de lezer die meer details tot zich wil nemen. In dit deel worden alle onderliggende deelvragen beantwoord met betrekking tot: Het gemeentelijke beleid op het terrein van laaggeletterdheid; De praktijk: de uitvoering van het beleid; De resultaten van het beleid en de uitvoering. VOORWOORD LEESWIJZER Beste lezer, De rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de communicatie- en informatievoorziening vanuit de gemeente richting inwoners, in het bijzonder ten aanzien van de doelgroep laaggeletterde mensen. De term ‘laaggeletterheid’ is van toepassing op mensen die moeite hebben met lezen, schrijven en rekenen. De term wordt ook gebruikt door Stichting Lezen en Schrijven die zich inzet voor deze mensen. Iedereen die wij hebben gesproken voor dit onderzoek begreep ook over welke mensen het gaat. Wij begrijpen dat door anderen de term ‘basisvaardigheden’ wordt gebruikt. Dit omdat ‘laaggeletterdheid’ door mensen als kwetsend kan worden ervaren (zie toelichting). Wij willen benadrukken dat dit vanzelfsprekend geenszins de bedoeling is.
In het onderzoeksrapport ‘Laaggeletterd in de Lage Landen: hoge prioriteit voor het beleid’ van de Nederlandse Taalunie’, (Bohenn, E. e.a . (2004), deed de term ‘laaggeletterdheid’ zijn intrede. De auteurs wilden het begrip ‘functioneel analfabetisme’ vermijden omdat het een stigmatiserende bijklank zou hebben. Later wilde minister Dijkgraaf ook van de term ‘laaggeletterdheid’ af. Hij pleitte in een kamerbrief om het over ‘basisvaardigheden’ te hebben, omdat dit positiever zou klinken. In het onderzoek is gekeken naar de kwaliteit van communicatie en informatie vanuit de gemeente naar laaggeletterde mensen én de inspanningen van de gemeente om de taalvaardigheid van deze mensen te versterken. Dat laatste is van groot maatschappelijk en persoonlijk belang. Nederland telt namelijk honderdduizenden mensen die de Nederlandse taal wel kunnen spreken maar niet goed kunnen lezen en schrijven. Dat heeft grote gevolgen voor deze mensen, met doorwerking op tal van levensgebieden: van arbeidsparticipatie tot maatschappelijke participatie, gezondheid en gelukkig en welvarend leven zonder armoede. Het voorliggende rapport bevat de bevindingen, conclusies en aanbevelingen uit het onderzoek. Deze rapportage is opgesteld door Ing. Peter Struik MBA en Mirjam van Haeften.
Noordwijk, 25 augustus 2026 Deze rapportage bestaat uit drie delen Deel 1 Introductie van het onderzoek Dit deel beschrijft het doel van het onderzoek, de onderzoeksvragen en de bril waarmee de onderzoekers naar het onderzoeksonderwerp kijken. 21 2 Bijlage 1 Bevindingen uit externe schriftelijke bronnen Bijlage 2 Lijst respondenten en schriftelijke bronnen Deel 2 De Kern In dit deel worden de centrale vragen van het onderzoek beantwoord. Na beantwoording van de centrale vragen volgen de aanbevelingen voor de gemeente. De centrale vragen zijn: A Wat is de kwaliteit van communicatie en informatie vanuit de gemeente naar haar inwoners en waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de kwaliteit te verhogen? B Waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de taalvaardigheid van mensen te versterken? Is een navigatieknop. Samenvatting in eenvoudige taal en achtergrond Een samenvatting in eenvoudige taal en algemene achtergrondinformatie over het onderwerp laaggeletterdheid.
21 SAMENVATTING 3 Samenvatting in eenvoudige taal Dit rapport gaat over een onderzoek van de rekenkamer Nieuwegein. Het gaat over hoe de gemeente mensen wil helpen die moeite hebben met lezen, schrijven en rekenen. Die worden ook wel laaggeletterde mensen genoemd. Het rapport is opgesteld voor de gemeenteraad. Het rapport is ook openbaar zodat iedereen het kan lezen. Dat kan ook als je moeite hebt met lezen. Daarom zijn er twee dingen gedaan. Als eerste is deze samenvatting gemaakt in eenvoudige taal. Als tweede is het rapport ook te luisteren. Ik wil het rapport graag luisteren. Klik op: Wat doet de gemeente om mensen te helpen die moeite hebben met lezen en schrijven? De gemeente heeft twee doelen: De gemeente wil in begrijpelijke taal communiceren naar de inwoners. In alle brieven en e-mails en op de website moet eenvoudige taal gebruikt worden; De gemeente wil laaggeletterde mensen de mogelijkheid bieden om beter te leren lezen en schrijven. Het aanpassen van alle brieven en e-mails is veel werk. Dat kan niet allemaal in korte tijd. De gemeente is gestart met een aantal brieven en heeft inwoners gevraagd om die te lezen. Het is ook gevraagd aan mensen die vroeger moeite hadden met lezen. Wat zij moeilijk vonden om te lezen heeft de gemeente aangepast. De gemeente wil dit nu ook doen voor veel meer brieven, e-mails en de websites van de gemeente.
Om mensen de mogelijkheid te bieden om beter te leren lezen en schrijven werkt de gemeente samen. De gemeente werkt samen met bijvoorbeeld de bibliotheek en andere organisaties. Die geven lessen om beter te leren lezen en schrijven. De gemeente kan dan aan inwoners vragen of brieven over het aanvragen van zorg en hulp in huis te begrijpen zijn. Dan worden deze brieven meteen beter te lezen gemaakt. De gemeente werkt samen met organisaties die taallessen geven. Het samenwerken gaat goed. Het is wel moeilijk om mensen die moeite hebben met lezen en schrijven te vinden. Daarom werkt de gemeente samen met organisaties waar die mensen komen. Denk aan hun werk of de plekken waar mensen om hulp en zorg vragen. De gemeente moet dus met veel organisaties samenwerken. Het is nu nog nodig dat al die organisaties informatie met elkaar gaan delen. Iedereen moet van elkaar weten wat er wordt gedaan. Als dat goed gebeurt dan kunnen mensen die moeite hebben met lezen en schrijven sneller worden gevonden en beter worden geholpen. Wat gaat al goed en wat kan beter? Het is goed dat de gemeente brieven laat lezen door mensen die moeite hadden met lezen. Die mensen kunnen goed vertellen wat beter kan. Omdat het zoveel brieven en e-mails zijn kan niet alles in één keer. Daarom is een aanbeveling dit stap voor stap te doen.
Dat kan door samen met inwoners ieder jaar een aantal producten van de gemeente te kiezen om beter te maken. Een product is bijvoorbeeld het aanvragen van zorg en hulp in huis. Wat kan de gemeenteraad nog doen? De gemeente heeft een goed plan om mensen die moeite hebben met lezen en schrijven te helpen. Een plan is er niet voor niets. Het gaat om het behalen van doelen. De gemeenteraad kan nog beter controleren of die doelen ook worden gehaald. Bijvoorbeeld: hoeveel mensen volgen nu taallessen? Daar heeft de gemeenteraad informatie voor nodig. Die informatie is er nu nog niet. Er wordt wel aan gewerkt. De gemeenteraad heeft ook geld beschikbaar gemaakt om het plan uit te voeren. Er is genoeg geld tot het jaar 2027. Voor de jaren daarna moet de gemeenteraad nog een beslissing nemen hoeveel geld nodig is. 21 ACHTERGROND 4 Wat is laaggeletterdheid? Laaggeletterdheid betekent dat iemand moeite heeft met lezen, schrijven en/of rekenen. Het gaat niet om helemaal niet kunnen lezen, schrijven of rekenen, maar om onvoldoende basisvaardigheden om goed te kunnen functioneren in het dagelijks leven. Mensen die laaggeletterd zijn, hebben bijvoorbeeld moeite met het lezen van brieven, e-mails, websites en/of met het lezen van instructies op het werk en het invullen van formulieren.
Hoeveel mensen zijn laaggeletterd? In het voorjaar van 2016 berekende de Algemene Rekenkamer dat circa 2,5 miljoen mensen van zestien jaar en ouder in Nederland laaggeletterd zijn. Het percentage laaggeletterden in Nederland verschilt per regio. In Nieuwegein heeft volgens het landelijke dashboard basisvaardighedeninzicht.nl 22% van de inwoners beperkte basis-vaardigheden. Dat zijn ongeveer 11.000 inwoners. Het lokale percentage komt overeen met het landelijke percentage van 22%. Het percentage laaggeletterde mensen groeit. Hier zijn meerdere redenen voor zoals een toenemende vergrijzing, jongeren die van school gaan met te lage basisvaardigheden, afnemende leesmotivatie onder jongeren en als laatste een stroom nieuwkomers in Nederland die uit gebieden komen waar ze weining onderwijs hebben genoten. Zie voor een verdere toelichting en bronnen bijlage 1 van dit rapport. Vier fabels rondom de definitie van laaggeletterdheid Bron: Stichting Lezen & Schrijven Fabel 1: Onder de term ‘laaggeletterdheid’ vallen alleen mensen die moeite hebben met taal. Laaggeletterden hoeven niet alleen moeite met taal te hebben, maar kunnen ook moeite hebben met rekenen. Fabel 2: Mensen die laaggeletterd zijn, zijn analfabeten. Laaggeletterde mensen kunnen wel lezen, schrijven en/of rekenen, maar beheersen niet het minimale niveau voor een startkwalificatie om te kunnen meedoen in de samenleving.
Het minimale niveau komt overeen met het eindniveau van het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) en mbo 2/3. Fabel 3: Als je niet digitaal vaardig bent, ben je laaggeletterd. Mensen die wel kunnen lezen, schrijven en rekenen maar onvoldoende digitale vaardigheden hebben, behoren niet tot de doelgroep laaggeletterden. Een oudere die zijn geldzaken niet online kan doen, of niet online kan werken met een DigiD maar wel goed is in taal en rekenen, is niet laaggeletterd. Fabel 4: Kinderen met een te laag taal- of rekenniveau zijn laaggeletterd. Op kinderen is de term ‘laaggeletterdheid’ niet van toepassing; kinderen en jongeren zijn nog bezig om het eindniveau van vaardigheden te verwerven. Voor jonge kinderen kan het daarom volstrekt normaal zijn om te functioneren op een niveau dat we voor volwassenen als laaggeletterd beschouwen. Aan het eind van het basisonderwijs wordt van de leerling verwacht dat deze een minimaal niveau behaalt. Heeft de leerling dit niveau niet behaald, dan beschouwen we dit als een achterstand. Deze leerling heeft een verhoogde kans om later laaggeletterd te worden. 21 ACHTERGROND 5 Is laaggeletterdheid een probleem? Ja, laaggeletterdheid is een groot persoonlijk probleem voor de mensen die het betreft en een groot maatschappelijk probleem voor de samenleving als geheel.
Laaggeletterdheid heeft grote persoonlijke gevolgen voor mensen met doorwerking op tal van levensgebieden van arbeidsparticipatie tot maatschappelijke participatie en van gezondheid tot gelukkig en welvarend leven zonder armoede. Uit allerlei onderzoeken blijkt het volgende: Laaggeletterde mensen vallen vaker buiten de arbeidsmarkt en hebben daarmee gemiddeld een lager inkomen. Zij hebben een dubbel zo grote kans om onder de armoedegrens te leven; Laaggeletterde mensen hebben een grotere kans op een slechte gezondheid; De maatschappelijke kosten van laaggeletterdheid zijn ruim een miljard euro per jaar, omdat laaggeletterde mensen inkomen mislopen, in de bijstand terecht komen, minder belasting betalen en/of vaker hulp en zorg nodig hebben. Er is ook goed nieuws! Uit onderzoek blijkt verder dat investeren in de aanpak van laaggeletterheid iets oplevert. Deelnemers aan een programma ter verbetering van hun vaardigheden ervaren dat zij minder in een sociaal isolement leven, assertiever zijn geworden en zich psychisch en fysiek gezonder voelen. Voor een verdere toelichting en bronnen zie bijlage 1. Is laaggeletterdheid makkelijk op te lossen? Nee, het terugdringen van laaggeletterdheid is een weerbarstige opgave.
Dat wordt onderstreept in de reactie van de minister van OCW op aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer in 2016, het artikel in de Groene Amsterdammer juli 2025 en bevestigd in gesprekken die zijn gevoerd in het kader van het voorliggende onderzoek. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen twee groepen: NT1-ers en NT2-ers. NT2-ers zijn mensen die Nederlands als tweede taal spreken. Het zijn mensen die om wat voor redenen dan ook zijn verhuisd van hun moederland naar Nederland en hier een bestaan willen opbouwen. Zij vinden het veelal logisch om Nederlands te leren om te kunnen integreren in de Nederlandse samenleving. Zij zoeken zelf om hulp of krijgen actief hulp aangeboden en benutten dit ook. “Het grote verschil tussen de NT1'ers en de NT2'ers is dat de laatste groep veelal uit zichzelf hulp zoekt, zulke mensen denken ‘nogal wiedes dat ik Nederlands spreek’ en beginnen dan aan lessen”, aldus Haas de Groot van het Landelijk Expertisepunt Basisvaardigheden in het artikel van de Groene Amsterdammer. NT1-ers spreken Nederlands als moedertaal, zij zijn zo opgevoed of in ieder geval geschoold in het Nederlands. De groep NT1-ers bestaat uit ongeveer de helft van het aantal laaggeletterden. Zij zoeken vaak geen hulp en weten hun beperkte leesvaardigheid te verbergen of te compenseren met hulpmiddelen. Zij zoeken geen hulp omdat schaamte een rol speelt.
Dat betekent dat de overheid actief op zoek moet naar deze mensen en met hen het gesprek moet aangaan, in de hoop deze mensen te overtuigen om les te nemen. Het bereiken van de groep NT1-ers blijkt in de praktijk een zeer lastige opgave. Veelal hebben zij negatieve ervaringen met onderwijs of is de schaamte zo groot dat zij het liefst hier niet over praten. Zij blijven voor de overheid dan ook onder de radar. Het terugdringen van de laaggeletterdheid rondom de groep NT1-ers is dan ook voor gemeenten het meest moeilijk om te realiseren. Mede omdat gemeenten juist voor deze groep ook veel lokale beleidsruimte heeft richt het voorliggende onderzoek van de rekenkamer zich op deze groep. 21 DEEL 1 INTRODUCTIE 6 1.1 Reikwijdte en onderzoeksvragen Centrale vragen A Wat is de kwaliteit van communicatie en informatie vanuit de gemeente naar haar inwoners en waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de kwaliteit te verhogen? B Waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de taalvaardigheid van mensen te versterken? Deze centrale vragen worden beantwoord in deel 2 van dit rapport. Deelvragen Om de centrale vraag te kunnen beantwoorden is deze uitgewerkt in verschillende onderstaande verdiepende deelvragen. Deze worden beantwoord in deel 3 van dit rapport.
Reikwijdte van dit onderzoek Het terugdringen van de laaggeletterdheid rondom de groep NT1-ers is voor gemeenten het meest moeilijk om te realiseren. Mede omdat gemeenten juist voor deze groep veel lokale beleidsruimte heeft, richt het voorliggende onderzoek van de rekenkamer zich op deze groep. Beleid 1 Wat is het communicatiebeleid van de gemeente? 2 Heeft de gemeente beleid om de taalvaardigheid van inwoners te versterken? 3 Hoe speelt de gemeente met beleid in op toekomstige ontwikkelingen? De praktijk 1 Hoe is het beleid vertaald naar de organisatie, werkwijze en middelen van de gemeente? 2 Hoe probeert de gemeente de taalvaardigheid van inwoners te versterken? 3 Wat zijn de belangrijkste knelpunten die spelen in de praktijk? De resultaten 1 Wat zijn de resultaten van het gemeentelijk beleid wat betreft de communicatie naar inwoners en versterking van de taalvaardigheid van inwoners? 2 Hoe ervaren inwoners de communicatie en informatie van de gemeente? 21 DEEL 1 INTRODUCTIE 7 1.2 Aanpak en evaluatiemodel Realisatiegericht onderzoek Het toegepaste evaluatiemodel is gebaseerd op ‘realisatiegericht onderzoek’, zie onderstaande model. Dat betekent dat we achteruit kijken, maar vooral ook (explorerend) vooruit kijken. Dat doet recht aan de weerbarstigheid van de maatschappelijke opgave ten aanzien van laaggeletterde NT1-ers.
De ambities van de gemeente en de ervaring van samenwerkingspartners en laaggeletterde mensen staan daarbij centraal. Dat betekent dat er wordt teruggekeken (wat heeft de gemeente tot op heden gedaan en wat zijn de resultaten?) én vooral vooruitgekeken (wat moet nog worden gedaan)? Om het onderzoek behapbaar te houden is het onmogelijk om alle communicatiemomenten en -middelen van de gemeente te bestuderen. Er is daarom gekozen voor het bestuderen van gemeentelijke (beleids)- documenten en gesprekken met interne en externe stakeholders (waaronder laaggeletterde mensen). De gespreksagenda is hierbij breed ingestoken, zie onderstaande figuur. Daarnaast zijn brieven aan inwoners en de gemeentelijke websites bestudeerd. Deze zijn als concrete voorbeelden genoemd in de gesprekken en zijn illustratief voor de inspanningen van de gemeente om te communiceren in begrijpelijke taal en hoe laaggeletterde mensen dit ervaren. Regievoering Uit de oriënterende fase van het onderzoek bleek dat de gemeente samenwerkt met een groot netwerk van maatschappelijke partners om de taalvaardigheid van laaggeletterde mensen (NT1-ers) te versterken. Goede regievoering is dan essentieel om alle inspanningen van partners in samenhang te brengen en zodoende de krachten te richten op de te realiseren opgave. De gemeente heeft hierbij een regisserende rol.
Regie is een bijzondere vorm van sturen en is gericht op afstemming van actoren, hun doelen en handelingen tot een min of meer samenhangend geheel, met oog op een bepaald resultaat. Bron: Partners+Pröpper in opdracht van het Min.v.BZK, 2004 Vijf prestatievelden van regievoering Afbakenen: helderheid geven wat wel of niet tot de opgave behoort; Overzicht krijgen door het opbouwen van een informatiepositie; Beleidslijnen formuleren door een heldere koers uit te zetten; Samenwerking organiseren door krachten te bundelen; Verantwoording afleggen door inzicht te geven in de voortgang en resultaten. Voor een verdere verdieping op de regierol van de gemeente hanteerden we in dit onderzoek het onderstaande evaluatiemodel. Er worden vijf prestatie- velden onderscheiden. De prestatievelden geven weer wat de gemeente moet beheersen om regie met succes te kunnen voeren. 21 DEEL 2 DE KERN 8 2.1 Conclusies In dit deel beantwoorden we de centrale vraag: A Wat is de kwaliteit van communicatie en informatie vanuit de gemeente naar haar inwoners en waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de kwaliteit te verhogen? Kernconclusie A: een hoog ambitieniveau en veelomvattende opgave. De gemeente heeft een hoog ambitieniveau. De gemeente communiceert namelijk langs allerlei kanalen met inwoners, en wil via alle kanalen in begrijpelijke taal communiceren.
Dat is een veelomvattende opgave, want er zijn veel verschillende kanalen waarlangs de gemeente zowel mondeling als schriftelijk communiceert. De gemeente spant zich dan ook voortdurend in om de kwaliteit van informatie te verbeteren. De gemeente neemt de communicatie langs alle kanalen onder de loep én werkt tegelijkertijd aan de vaardigheid van de eigen medewerkers om begrijpelijk te communiceren. Een momentopname over de kwaliteit van communicatie doet dan ook geen recht aan de inspanningen die de gemeente levert. Zo'n momentopname is nooit volledig en is ook al weer snel achterhaald. Kortom: A1 Het ambitieniveau is hoog. Om dat te realiseren is er sprake van een permanent proces van verbeteren; A2 Door de veelomvattendheid valt er altijd wat te verbeteren. Dit lichten we verder toe in de onderstaande twee deelconclusies. Deelconclusie A1: het ambitieniveau is hoog. Om dat te realiseren is er sprake van een permanent proces van verbeteren. Het communicatiebeleid van de gemeente Nieuwegein is krachtig en helder geformuleerd met een hoog ambitieniveau: alle communicatie van de gemeente is in begrijpelijke taal. De gemeente belooft dit voortdurend te verbeteren en ervoor te zorgen dat ambtelijk medewerkers hierbij hulp krijgen. De gemeente werkt daartoe ook samen met mensen die laaggeletterd zijn geweest. Deze groep is uitermate waardevol, want dit is de kritische doelgroep.
Als het lukt om voor deze doelgroep alle informatie voor alle kanalen in begrijpelijke taal te communiceren, is het hoogste ambitieniveau bereikt. Met betrekking tot het proces van permanent verbeteren manifesteert de gemeente zich in zijn rol van dienstverlener. Dat ziet er in de praktijk als volgt uit: De gemeente ziet communicatie als essentieel en integraal onderdeel van het dienstverleningsproces. De gemeente wil alle contactmomenten met inwoners, als onderdeel van een zogeheten ‘klantreis’, kritisch tegen het licht houden om gemeentelijke medewerkers bewust te maken; Brieven worden regelmatig beoordeeld door een lezerspanel van inwoners en taalambassadeurs van ABC. De taalambassadeurs zijn mensen die zelf laaggeletterd zijn geweest en ABC is een vrijwilligersorganisatie van en voor laaggeletterden in heel Nederland; De gemeente heeft meegedaan aan de Taalmonitor. Hierbij is met een tool de begrijpelijkheid onderzocht van 140 gemeentelijke teksten; Met audits worden de gemeentelijke websites getoetst tegen landelijke normen voor toegankelijkheid. Deelconclusie A2: er valt altijd wat te verbeteren. Omdat er sprake is van een permanent proces van verbeteren, is het antwoord op de vraag wat de kwaliteit van informatie is richting inwoners - en in het bijzonder laaggeletterde mensen - dan ook een momentopname in de stappen die de gemeente voortdurend maakt.
Vanwege de veelomvattendheid van communicatie via allerlei kanalen is zo'n moment- opname nooit volledig. Om een beeld te krijgen van de voortgang laat de gemeente dan ook regelmatig op onderdelen audits en steekproeven uitvoeren. In dit onderzoek zijn de resultaten van audits van de gemeentelijke websites bestudeerd en zijn brieven van de gemeente met een groepje laaggeletterde mensen besproken. De gemeentelijke websites De websites nieuwegein.nl en stadshuisnieuwegein.nl voldoen aan het A- niveau van het Dashboard DigiToegankelijk. De gemeente behoort daarmee tot de 10% gemeenten die de hoogste score hebben. De bestuurlijke website nieuwegein.bestuurlijkeinformatie.nl loopt hierop achter, een substantieel deel voldoet nog niet aan het basisniveau. Verder voorziet de gemeentelijke website in twee functies waarmee laaggeletterde mensen verder worden geholpen. De knop ‘eenvoudige tekst’ en de knop ‘lees voor’. 21 DEEL 2 DE KERN 9 De gemeentelijke brieven Met de pilot Betere Brieven heeft de gemeente brieven voorgelegd aan mensen die zelf laaggeletterd zijn geweest en een lezerspanel. Deze pilot wordt verder verbreed naar andere communicatiemiddelen en -kanalen. Het voorleggen door de gemeente van brieven aan mensen die laaggeletterd zijn geweest is zeer zinvol. Dat bleek ook uit dit rekenkameronderzoek waarbij ook gemeentelijke brieven zijn voorgelegd aan laaggeletterde mensen.
Dat leverde zinvolle suggesties op om de leesbaarheid te verbeteren. Bijvoorbeeld: Te lange en moeilijke woorden. Voorbeelden zijn ‘mantelzorgwaardering’, ‘intensieve casussenteam’ en ‘social professional’; Engelse termen en afkortingen die niet worden uitgelegd. Bijvoorbeeld: wat is een ‘workshop’?; Lange brieven, veel herhalingen. De lezer haakt af en lange brieven wekken ook onbedoeld een negatief gevoel op. Door niet met het positieve bericht in huis te vallen, maar een lange formele aanloop, geeft de brief direct al onbedoeld een negatief gevoel en wordt weggelegd; Verwijzingen naar apps en digitale formulieren met inlogcodes werpen direct al een blokkade op om verder te lezen. 21 DEEL 2 DE KERN 10 In dit deel beantwoorden we de centrale vraag: B Waar liggen voor de gemeente verbeterpunten om de taalvaardigheid van mensen te versterken? Kernconclusie B: samenwerken gaat goed maar vraagt nog wat. De gemeente werkt samen met taalaanbieders om mensen de mogelijkheid te bieden om taallessen te volgen. Als laaggeletterde mensen gebruik maken van het taalaanbod hebben zij daar veel baat bij; het levert voor deze mensen veel op. Voor de signalering en doorverwijzing naar taalaanbieders, alsmede het aanbod van taaltrainingen, werkt de gemeente samen in een netwerk van partners. De regievoering vanuit de gemeente wordt door samenwerkings- partners zeer gewaardeerd.
De eerste stappen zijn goed, maar verdere stappen zijn nog nodig. Zo is er nog geen scherp zicht op in welke mate het lukt om laaggeletterde mensen gebruik te laten maken van het taalaanbod. Dat is wel nodig want juist deze opgave blijkt voor de laaggeletterde mensen met Nederlands als moedertaal het meest weerbarstig. Het vinden van deze mensen is lastig. Partners van de gemeente hebben hiertoe een taak, maar ook de gemeente, in zijn rol van werkgever, kan hier nog een taak in vervullen. Kortom: B1 Mensen die gebruik maken van het taalaanbod hebben daar baat bij; B2 Eerste stappen van regievoering door de gemeente zijn goed, verdere stappen zijn nog nodig; B3 De gemeente kan in zijn rol van werkgever ook nog een extra bijdrage leveren. We lichten dit verder toe in de volgende drie deelconclusies. Deelconclusie B1: mensen die gebruik maken van het taalaanbod hebben daar veel baat bij. De resultaten van educatietrajecten worden gemonitord met een landelijk toegepaste impactmonitor. Deze monitor meet hoe deelnemers aan een traject om de basisvaardigheden te versterken dit traject hebben ervaren, en wat het resultaat voor hen is geweest. De resultaten zijn bemoedigend. In vergelijking met resultaten uit landelijk onderzoek scoort de gemeente Nieuwegein goed.
Uit de monitor blijkt dat een groot deel van de deelnemers een leersucces ervaart: 58% van de deelnemers krijgt een betere taalbeheersing, 30% tot 55% van de deelnemers krijgen een betere plek in de samenleving en 52% ervaart beter de financiën te kunnen beheren. De gemeente heeft een duidelijk plan, verwoord in het ‘Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026’. Dit plan richt zich met name op het versterken van de taalvaardigheid van mensen met het Nederlands als moedertaal (NT1- ers). Dit is namelijk de meest moeilijk bereikbare doelgroep. De gemeente wil deze groep beter bereiken. Het doel is een meetbare substantiële groei van mensen uit deze groep die gebruik maken van taalbijeenkomsten, -cursussen en -trainingen. Hiertoe organiseert de gemeente samenwerking tussen allerlei partners in een keten en netwerk van signaleerders, doorverwijzers, aanbieders van taalcursussen en -trainingen en werkgevers. De gemeente wil nadrukkelijk regie voeren over dit uitvoerende netwerk én maakt zelf ook deel uit van dit netwerk. Dit laatste omdat de gemeente zelf ook werkgever is. Deze twee rollen, de rol van regievoerder en werkgever lichten we hieronder verder toe. Deelconclusie B2: de gemeente is regisseur. De eerste stappen in regievoering door de gemeente zijn goed, verdere stappen zijn nog nodig.
De samenwerkingspartners van de gemeente ervaren dat de regie van de gemeente de afgelopen periode is verbeterd. De inspanning van de vaste coördinatoren van de gemeente om de samenwerking vorm te geven wordt zeer gewaardeerd. Zij leggen verbindingen met partners, brengen partners met elkaar in contact en organiseren periodiek overleg. Nieuwegein is in de ogen van partners de enige Lekstroomgemeente die daar actief een trekkersrol op invult. De gemeente heeft zo gaandeweg alle relevante partners in beeld die een bijdrage leveren in de gehele keten van: het signaleren van laaggeletterdheid, het helpen van laaggeletterde mensen, het doorverwijzen naar taalaanbieders en het verzorgen van het taalaanbod. De regievoering vraagt wel om verdere doorontwikkeling. Samenwerkingspartners benoemen daarbij verschillende punten, zie de volgende bladzijde. 21 DEEL 2 DE KERN 11 De gemeente kan in zijn rol van werkgever twee doelen tegelijkertijd realiseren, in het bijzonder naar laaggeletterde medewerkers: 1 Begrijpelijk communiceren; 2 Het versterken van de taalvaardigheid van laaggeletterde medewerkers. Ten aanzien van het eerste doel investeert de gemeente in haar eigen medewerkers. Medewerkers volgen trainingen om in begrijpelijke taal te communiceren.
Ten aanzien van het tweede doel vraagt de gemeente van werkgevers om een bijdrage te leveren door te signaleren welke werknemers moeite hebben met lezen en schrijven, dit bespreekbaar te maken en door te verwijzen naar taalaanbieders. Dit wordt in het Deltaplan Laaggeletterdheid de werkgeversbenadering genoemd. De gemeente is echter zelf ook werkgever en kan dus zelf ook als signaleerder en doorverwijzer fungeren. Ook binnen de gemeente werken namelijk laaggeletterde mensen. De gemeente als vindplaats is echter nog niet belicht in het Deltaplan Laaggeletterdheid. Het is volgens de samenwerkingspartners nodig om duurzaam te investeren in capaciteit en kwaliteit voor signalering en het bespreekbaar maken van laaggeletterdheid. Daarbij zijn realistische ambities nodig als het gaat om wat mag worden verwacht van vrijwilligers. Signaleren en vervolgens het bespreekbaar maken vraagt namelijk om bijzondere vaardigheden. De coördinator van het Taalhuis, als schakel tussen signalerende partners en taalaanbod partners, spant zich hier overigens voor in; Het opbouwen van een gedeelde informatiepositie voor alle partijen. Er is nog geen gedeeld inzicht in de uiteindelijke resultaten van de inspanningen van de partners tezamen, de bijdrage van individuele partners en kansen en belemmeringen die bij partners spelen; Het richten van de subsidieproces op duurzame samenwerking.
Voor een verankering van succesvolle pilots zijn meerjarige subsidies nodig waarin samenwerking een belangrijk onderdeel is. De gemeente spant zich hiervoor in maar de samenwerking kan volgens samenwerkingspartners nog wel sterker worden verankerd in het subsidieproces. De inschatting van de ambtelijke organisatie is dat het binnen de gemeente om een kleine groep mensen gaat. Deze groep zou vanwege de kleine schaal van de organisatie snel zichtbaar zijn en worden geholpen door leidinggevenden en collega's wanneer zij moeite hebben met lezen en schrijven. Tegelijkertijd biedt dit ook kansen om deze mensen door te verwijzen naar taalaanbieders. Gezien de weerbarstigheid van de opgave om laaggeletterde mensen in beeld te krijgen, en gebruik te laten maken van het taalaanbod, is ook een relatief kleine bijdrage van de gemeente aan deze opgave echter al waardevol. Deelconclusie B3: de gemeente kan in zijn rol van werkgever nog een extra bijdrage leveren. 21 DEEL 2 DE KERN 12 2.2 Aanbevelingen We doen aanbevelingen voor de raad en het college. Dit in lijn met de drie genoemde rollen van de gemeente in de conclusies: de rol van de gemeente als dienstverlener, als regievoerder en als werkgever. De deelconclusies sluiten we aan op deze drie rollen. Aanbevelingen voor het college: draag zorg voor meer focus en zichtbare successen.
Continueer het permanente proces van verbeteren van de kwaliteit van informatie en communicatie naar inwoners. De werkwijze om alle contactmomenten met inwoners, als onderdeel van een zogeheten ‘klantreis’, kritisch tegen het licht houden is goed. Breng hiertoe meer focus en verdieping aan door jaarlijks een aantal essentiële dienstverleningsproducten (bijvoorbeeld een jaarlijkse top 3) samen met laaggeletterde mensen en het inwonerspanel tegen het licht te houden. Dit biedt voordelen: Er is focus waardoor de krachten binnen de gemeentelijke organisatie worden gebundeld en geconcentreerd. Hierdoor kan de kwaliteit van informatie en communicatie over de hele linie van dienstverlening verbeteren én kan er ook één forse kwaliteitssprong worden gemaakt met betrekking tot enkele dienstverleningsproducten en alle contactmomenten rondom deze producten; Rondom die producten en contactmomenten alle vormen van communicatie in samenhang te bezien: e-mails, brieven, mondeling, websites et cetera. Dit voorkomt suboptimalisatie. Bepaal hierbij ook in samenhang het ambitieniveau voor de toegankelijkheid van de gemeentelijke websites, zodat dit niet los staat van de kwaliteit van andere vormen van communicatie; Het zichtbaar maken en delen van successen is makkelijker concreet te maken rondom een beperkt aantal diensten/producten en contact- momenten.
Fictief voorbeeld: ‘alle leden van het inwonerspanel vinden de communicatie over hoe een paspoort aan te vragen zeer begrijpelijk’. Dit is voor inwoners concreter dan ‘80% van de brieven van de gemeente zijn geschreven op B1- taalniveau’. De gemeente als dienstverlener De aanbevelingen richten zich op twee deelconclusies: A1 Het ambitieniveau is hoog. Om dat te realiseren is er sprake van een permanent proces van verbeteren; A2 Door de veelomvattendheid valt er altijd wat te verbeteren. Aanbevelingen voor de raad: richt de kaderstellende rol op haalbare ambities en de controlerende rol op concrete dienstverlenings- producten. Het ambitieniveau is hoog. Zoals beschreven in de conclusies wil de gemeente via alle kanalen in begrijpelijke taal communiceren. Dat is veelomvattend en zal tijd vragen om dat te realiseren. Het is daarom belangrijk om aan te geven wat haalbare ambities zijn. Dat kan door te faseren. Dat betekent jaarlijks prioriteiten stellen en een haalbaar tijdsbestek af te spreken voor deze prioriteiten. Stem met het college jaarlijks af welke top 3 dienstverleningsproducten tegen het licht te houden en vraag hierover te rapporteren aan de raad. Dit met als doel om de kwaliteit van communicatie en informatie naar inwoners rondom deze top 3 - in het bijzonder voor laaggeletterde mensen - te verbeteren.
1 Vraag het college om een realistisch ambitieniveau door jaarlijks een raadsvoorstel te doen over de te selecteren top 3 dienstverlenings- producten. 2 Vraag het college jaarlijks te rapporteren over de bereikte resultaten waarbij twee kernvragen moeten worden beantwoord: Is het gelukt om rond de jaarlijkse top 3 dienstverleningsproducten alle informatie via alle kanalen en op alle contactmomenten met inwoners in begrijpelijke taal te communiceren? Hoe denken het inwonerspanel en de taalambassadeurs hierover? 21 DEEL 2 DE KERN 13 Zoals toegelicht in de conclusies hebben mensen die gebruik maken van het taalaanbod daar veel baat bij. Investeer daarom verder in de samenwerking met en tussen alle partners in het netwerk. Geef hiertoe de vaste regisseurs van de gemeente opdracht om een plan te ontwikkelen om de regisserende rol van de gemeente naar een hoger ambitieniveau te tillen langs de vijf prestatievelden van regie, zie figuur rechtsonder. Investeer daartoe in hun kennis over regievoering. Bijvoorbeeld met trainingen en cursussen. Overzicht krijgen en verantwoording afleggen Investeer als eerste stap in een gezamenlijk (online) informatieplatform met de samenwerkingspartners.
Het doel is een gedeeld beeld te laten ontstaan over: de gezamenlijke doelen en resultaten, de individuele resultaten van partners (waaronder de gemeente zelf) en kansen en belemmeringen om doelen te realiseren. Richt het (online) informatieplatform zo in dat het meteen aansluit op de publieke verantwoording die het college moet afleggen aan de raad over de resultaten van het Deltaplan Laaggeletterdheid. Daarmee worden twee vliegen in een klap geraakt: gedeelde informatie helpt de partners om hun eigen werk te doen én om samen te werken, tegelijkertijd kan verantwoording worden afgelegd over de besteding van publieke middelen. Duurzame samenwerking organiseren De eerste stappen zijn goed gezet: er is een plan en samenwerkingspartners zijn in beeld, verbindingen worden gelegd en er is periodiek gezamenlijk overleg. Verken als volgende stap hoe de beschikbare middelen en capaciteit in samenhang en zo effectief als mogelijk in te zetten. Onderzoek daarbij wat meerjarig nodig is aan structureel geld om de doelen uit het Deltaplan Laaggeletterdheid te realiseren. Doe dit samen met de samenwerkings- partners en neem hun punten die zij noemen voor de verdere doorontwikkeling van de regierol van de gemeente mee (zie de conclusies). De gemeente als regievoerder Aanbevelingen voor het college: til de regisserende rol van de gemeente naar een hoger ambitieniveau.
De aanbevelingen richten zich op twee deelconclusies: B1 Mensen die gebruik maken van het taalaanbod hebben daar veel baat bij; B2 De eerste stappen in regievoering door de gemeente zijn goed, verdere stappen zijn nog nodig. Geef het college de opdracht om jaarlijks te rapporteren over de bereikte resultaten van het Deltaplan Laaggeletterdheid. Doe dit door aan het college te vragen een raadsvoorstel te doen over: 1 Een rapportage over de uitvoeringsprestaties van het samenwerkings- netwerk als geheel: het aantal laaggeletterde mensen dat is doorverwezen naar taalaanbieders en het aantal mensen dat daadwerkelijk gebruik heeft gemaakt van het taalaanbod. Hierbij de doelgroepen NT1-ers en NT2-ers te onderscheiden; 2 Hoe daarbij het gedeelde informatieplatform van nut is voor zowel de samenwerkingspartners als voor de raad om zijn controlerende rol in te vullen; 3 Welke financiële middelen na 2026 structureel meerjarig nodig zijn om de doelen uit het Deltaplan Laaggeletterdheid te realiseren. De vijf prestatievelden van regievoering © Partners+Pröpper Aanbevelingen voor de raad: richt het vizier op het samenwerkingsnetwerk als geheel. 21 DEEL 2 DE KERN 14 Aanbevelingen voor het college: lever ook als werkgever een bijdrage. Het Deltaplan Laaggeletterdheid benadrukt dat werkgevers een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de realisatie van de doelen.
Ook werkgevers zijn namelijk belangrijke vindplaatsen voor laaggeletterdheid en zij kunnen hun medewerkers die moeite hebben met lezen en schrijven toeleiden naar het taalaanbod. Trek de werkgeversbenadering zoals is bedoeld in het Deltaplan Laaggeletterdheid dan ook door naar het werkgeverschap van de gemeente ten aanzien van de eigen gemeentelijke organisatie. Wees daarmee als werkgever ook signaleerder en doorverwijzer van medewerkers die moeite hebben met lezen en schrijven naar het Taalhuis en de taalaanbieders. Daarmee kan ook de gemeente direct een bijdrage leveren aan de doelen. Ook al is de inschatting van de ambtelijke organisatie dat het binnen de gemeente om een kleine groep mensen gaat, elke bijdrage met betrekking tot de toeleiding van laaggeletterde mensen naar het taalaanbod is waardevol. Dat blijkt uit gesprekken in het kader van dit onderzoek en het artikel in De Groene Amsterdammer van 23 juli 2025 ‘Laaggeletterdheid in Nederland: 800.000 onvindbare Nederlanders’. Dat artikel gaat over de groep NT1-ers: de mensen die Nederlands als moedertaal hebben maar moeite hebben met lezen en schrijven. Dat het moeilijk is om deze mensen te vinden wordt in dit artikel door een coördinator van een Taalhuis kort en krachtig samengevat: “Het lukt gewoon niet om NT1-ers te vinden. En áls er dan een keer eentje wordt bereikt, dan is iedereen ook meteen in jubelstemming”.
Aanbevelingen voor de raad: controleer wat de prestatie van de gemeente als uitvoerend partner is in het samenwerkingsnetwerk. Vraag het college om ook aandacht te besteden aan de rol van de gemeente als werkgever. Doe dit door aan het college te vragen een raadsvoorstel te doen over: 1 Een rapportage over hoeveel medewerkers die moeite hebben met lezen en schrijven de gemeente heeft doorverwezen naar taalaanbieders; 2 Deze rapportage onderdeel te laten zijn van de eerder genoemde rapportage over de uitvoeringsprestaties van het samenwerkingsnetwerk als geheel. Zie aanbevelingen voor de raad ‘De gemeente als regievoerder’ op de vorige bladzijde. De gemeente als werkgever De aanbevelingen richten zich op de deelconclusie: B3 De gemeente kan in zijn rol van werkgever nog een extra bijdrage leveren. DEEL 3 DE BEVINDINGEN 21 15 Dit deel 3 richt zich op de deelvragen van het onderzoek. De deelvragen worden achtereenvolgens beantwoord in de paragrafen 3.1, 3.2 en 3.3 Daarbij worden ook normen toegepast, zie de legenda rechts. Iedere paragraaf start eerst met een samenvatting waarmee de deelvragen op hoofdlijnen worden beantwoord, waarna een verdere verdieping volgt.
3 Hoe speelt de gemeente met beleid in op toekomstige ontwikkelingen? Veranderingen in de samenstelling van de lokale samenleving; Technologische ontwikkelingen; Landelijk beleid zoals een afname van geoormerkte middelen voor laaggeletterheid. 3.1 Beleid 1 Wat is het communicatiebeleid van de gemeente? Welke ambities en doelen heeft de gemeente in het algemeen vastgesteld? Welke richtlijnen, regels en of normen heeft de gemeente? Dit ten aanzien van de toegankelijkheid en begrijpelijkheid van informatie en verbijzonderd voor laaggeletterden en minder digitaal vaardigen. 2 Heeft de gemeente beleid om de taalvaardigheid van inwoners te versterken? Is er zicht op de omvang en problematiek van de doelgroep laaggeletterden en minder digitaal vaardigen? Zijn er ambities om deze doelgroep te helpen vaardiger te worden en zo ja wat zijn dan de doelen? 3.3 Resultaten 1 Wat zijn de resultaten van het gemeentelijk beleid wat betreft de communicatie naar inwoners en versterking van de taalvaardigheid van inwoners? 2 Hoe ervaren inwoners de communicatie en informatie van de gemeente? 3.2 De Praktijk 1 Hoe is het beleid vertaald naar de organisatie, de werkwijze en middelen van de gemeente? Welke kanalen en middelen zet de gemeente in om inwoners te bereiken en hoe wordt daarbij rekening gehouden met verschillende doelgroepen, in het bijzonder met laaggeletterde mensen en minder digitaal
vaardigen? Welke stappen en maatregelen heeft de gemeente genomen om informatie naar inwoners toegankelijk en begrijpelijk te maken? 2 Hoe probeert de gemeente de taalvaardigheid van inwoners te versterken? Welke rol speelt de gemeente hierbij? Met wie en hoe werkt de gemeente samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties? 3 Wat zijn de belangrijkste knelpunten die spelen in de praktijk? Hoe gaat de gemeente om met deze knelpunten? Welke lessen kunnen worden getrokken uit voorbeelden van andere gemeenten? Legenda Toelichting De huidige situatie ligt dicht bij de gewenste situatie. Er zijn niet of nauwelijks problemen. De problemen die zich voordoen zijn volledig beheersbaar en hanteerbaar gemaakt en leiden niet of nauwelijks tot ongewenste situaties. De huidige situatie is voldoende maar kan nog verder verbeteren. De impact en urgentie van de problematiek is beperkt en de situatie is in grote lijnen aanvaardbaar. De huidige situatie is matig tot onvoldoende. Een deel van de problematiek is beteugeld maar een belangrijk deel nog niet.
21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 3.1 Het beleid en de plannen van de gemeente 16 Het communicatiebeleid van gemeente Nieuwegein Het communicatiebeleid is kort en krachtig: alle communicatie via alle kanalen van de gemeente is in begrijpelijke taal. De gemeente heeft dat kracht bijgezet met ondertekening van de Direct Duidelijk Deal. Daarmee belooft de gemeente te communiceren in duidelijke taal, dit voortdurend te blijven verbeteren en ervoor te zorgen dat medewerkers hulp krijgen om duidelijk te communiceren. Daarbij worden twee rollen van de gemeente belicht: De gemeente als dienstverlener: de gemeente communiceert via alle kanalen in begrijpelijke taal naar inwoners; De gemeente als werkgever: de gemeente helpt de eigen medewerkers om duidelijk te communiceren. Deelvragen 1 Wat is het communicatiebeleid van de gemeente? 2 Heeft de gemeente beleid om de taalvaardigheid van inwoners te versterken? 3 Hoe speelt de gemeente met beleid in op toekomstige ontwikkelingen? Toegepaste normen 1 De gemeente heeft een door de raad vastgesteld beleid of plan om de taalvaardigheid van laaggeletterde inwoners te versterken. 2 Er zijn voldoende (financiële) middelen beschikbaar gesteld om het beleid of plan uit te voeren. 2 Het beleid of plan omvat evalueerbare doelen. De gemeente heeft dit vertaald naar een eigen plan ‘Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026’.
De raad heeft het deltaplan vastgesteld en in de programmabegroting financiële middelen beschikbaar gesteld. Over de periode 2023-2026 gaat het in totaal om € 2,7 mln., waarvan ca. € 1,8 mln. lokale middelen en de rest vanuit middelen van de rijksoverheid. Het deltaplan bevat evalueerbare doelen. Bijvoorbeeld: Het vergroten van het bereik van aantal NT1-ers aan het taalaanbod van 125 deelnemers in 2024 naar 175 deelnemers in 2026; Het versterken van het taalnetwerk: educatiepartners (aanbod) en bedrijven voeren jaarlijks minimaal één project uit dat ook duurzaam geborgd kan worden; Jaarlijks minimaal een bewustwordingstraining voor de samenwerkingspartners over laaggeletterdheid en de signalering daarvan. De gemeente wil nadrukkelijk regie voeren over het taalnetwerk en de resultaten van educatietrajecten monitoren met een landelijk toegepaste impactmonitor en vanaf 2026 op alle onderdelen hoger scoren dan het landelijk gemiddelde. Inspelen op toekomstige ontwikkelingen Langere termijn ontwikkelingen worden niet benoemd in het Deltaplan. Denk daarbij vooral aan technologische ontwikkelingen die laaggeletterde mensen helpen om om te gaan met hun tekort aan taalvaardigheid. Applicaties op de smartphone en inzet van kunstmatige intelligentie (AI) spelen daarbij een belangrijke rol. Daarbij zal AI een steeds snellere ontwikkeling teweeg brengen.
Dit wordt overigens al ingezet door de gemeente op de eigen website door de functie ‘eenvoudige tekst’ te bieden. Samenvatting Beleid gemeente Nieuwegein om taalvaardigheid van inwoners te versterken Het beleid om taalvaardigheid te versterken is het gevolg van de landelijk monitor van het actieprogramma ‘Tel mee met Taal 2016-2018’, dat zich richtte op het bestrijden van laaggeletterdheid. Op basis van de resultaten uit de monitor is landelijk een vervolgaanpak laaggeletterheid voortgekomen voor de jaren 2020-2024. De monitor en de vervolgaanpak vormen de onderliggende beleidstheorie van de huidige aanpak van alle gemeenten, waaronder de gemeente Nieuwegein. Het doel van de landelijke aanpak is dat meer mensen aan de slag gaan met taal, rekenen en digitale vaardigheden - met extra aandacht voor mensen die Nederlands als moedertaal hebben. Alle gemeenten moeten verder onderzoeken welk lesaanbod het beste werkt en binnen vijf jaar meedoen. De gemeente Nieuwegein werkt, vanuit de subregio Lekstroom, mee aan een hierop aansluitend regionaal programma voor de meerjarige aanpak van de laaggeletterdheid voor de arbeidsmarktregio Utrecht Midden. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 17 Regionale/subregionale aanpak: Regionaal Programma Educatie 2021-2024 Het regionale programma beschrijft een meerjarige aanpak van laaggeletterd- heid voor de arbeidsmarktregio Utrecht Midden.
Deze regio bestaat uit vijf subregio's. De gemeente Nieuwegein valt onder de subregio Lekstroom. In het programma wordt gesproken over laaggeletterdheid, of een gebrek aan digitale vaardigheden, wanneer een volwassene onvoldoende vaardig is in taal, rekenen of digitale vaardigheden. In het kader rechtsboven worden de speerpunten van het regionale programma weergegeven. Daaruit is helder dat het zich richt op de groep met Nederlands als moedertaal (NT1-ers). In de aanpak worden de ambities van deze mensen als uitgangspunt genomen. Welke taalproblemen staan in de weg om mee te kunnen doen aan het gewone leven en wat willen zij hier zelf aan doen? Er wordt gezocht naar maatwerk dat bij hun wensen en mogelijkheden aansluit. Het Taalhuis speelt daarbij een belangrijke rol. Dat is een platform waar vrijwilligers, professionals, lokale en regionale organisaties hun krachten, kennis en kunde bundelen bij de aanpak van laaggeletterdheid. Tegelijkertijd moet het een fysieke laagdrempelige plek zijn binnen een gemeente, waar iedereen terecht kan. Het regionale programma bevat ook een subregionale paragraaf. De gemeenten in de regio Lekstroom geven aan drie speerpunten te hebben, zie het kader rechts. De vijf speerpunten van de Arbeidsmarktregio Utrecht Midden Passend aanbod.
Zoveel als mogelijk maatwerk om aan te sluiten bij de motivatie en mogelijkheden van inwoners; Een groter bereik onder laaggeletterde inwoners met Nederlands als eerste taal. Deze mensen zijn moeilijker bereikbaar want zij vinden het moeilijk om erover te praten. Ze schamen zich, proberen hun beperking te verdoezelen en hebben vaak een negatieve schoolervaring opgedaan; Optimaliseren kwaliteit van de Taalhuizen. Meer aandacht besteden aan de communicatie met verwijzers in het sociaal domein en scholing van vrijwilligers. Verwijzers moeten makkelijk iemand digitaal kunnen aanmelden en men krijgt binnen vier weken te horen wat de stand van zaken is; Monitoring. Zicht krijgen op de doelgroep, van welk aanbod zij gebruik maken en wat de effecten zijn; Vinden en verbinden van vrijwilligers. Vooral aanbieders van het niet-formele aanbod van taaleducatie werken met vrijwilligers. Om de kwaliteit van het aanbod te garanderen, is het belangrijk dat er voldoende vrijwilligers beschikbaar zijn, ook voor langere tijd. Mogelijkheden bieden aan vrijwilligers om zichzelf te ontwikkelen en trainingen zijn instrumenten om vrijwilligers te boeien en te binden. De drie speerpunten van de subregio Lekstroom De gemeenten zien kansen om laaggeletterde NT1-ers te bereiken. Dit door samen te werken met partners die dichtbij de gezinnen staan zoals scholen, peuterspeelzalen, de GGD en bibliotheken.
Daarnaast ziet Lekstroom werkgevers als een belangrijke vindplaats en men wil dan ook samenwerken met werkgevers en de Sociale Dienst (Werk & Inkomen); De gemeenten willen kansen bieden aan laaggeletterde mensen met een aanbod van taallessen en willen meer inzicht in de effectiviteit van het aanbod. Daarbij zien zij het niet-formele aanbod als ‘voortraject’ voor het formele aanbod; Daarnaast willen de gemeenten van de Lekstroom een betere verdeling van cursisten over de gemeenten. De verdeling komt onvoldoende overeen met de financiële bijdragen van gemeenten. Landelijke aanpak In 2015 is op initiatief van de ministeries van OCW, SZW en VWS gestart met het actieprogramma Tel mee met Taal 2016-2018 om een extra impuls te geven aan het bestrijden en voorkomen van laaggeletterdheid. Dit actieprogramma is gemonitord en op basis van de resultaten uit deze monitor is een vervolgaanpak laaggeletterheid voortgekomen voor de jaren 2020- 2024, zie: tweedekamer.nl/kamerstukken/detail? id=2019Z05281&did=2019D10989. De monitor en de vervolgaanpak vormen de onderliggende beleidstheorie van de aanpakken in regio's en van gemeenten. Met de vervolgaanpak zijn er drie doelen: Meer mensen aan de slag met taal, rekenen en digitale vaardigheden.
Daarbij extra aandacht voor mensen die Nederlands als moedertaal hebben; Gemeenten onderzoeken welk lesaanbod het beste werkt; Binnen vijf jaar doen alle gemeenten mee. 21 Jaar NT1 2024 125 2025 150 2026 175 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 18 Het plan van Nieuwegein: Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026 De gemeente Nieuwegein heeft een eigen plan, te weten het ‘Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026’. Het sluit aan op het regionale plan. De raad heeft het deltaplan vastgesteld en in de programmabegroting financiële middelen beschikbaar gesteld. Het deltaplan richt zich voornamelijk op de groep NT1-ers. Het richt zich op deze groep omdat blijkt dat deze slecht worden bereikt. De gemeente Nieuwegein geeft aan dat slechts 2,5% van de mensen die deelnemen aan cursussen bestaat uit deze groep. Mensen met een andere moedertaal worden veel beter bereikt. Bij NT1-ers speelt vaker schaamte en multi-problematiek een rol. Dat laatste maakt dat het minder goed kan worden opgepakt door vrijwilligers, het is een taak voor professionals. De gemeentelijke ambities van het deltaplan laaggeletterdheid Het hoofddoel is het vergroten van het bereik van laaggeletterde mensen NT1. Het percentage NT1-ers dat wordt bereikt moet minimaal 5% zijn. Dat betekent dat 5% van de mensen die deelnemen aan cursussen moet bestaan uit NT1-ers.
Dit doel te bereiken door: Uitbreiden van vindplaatsen door een werkgeversbenadering; Samenwerking tussen partners vergroten; Bevorderen van de deskundigheid van vrijwilligers; Uitbreiden van ervaringsdeskundigen. Deze inzetten om laaggeletterde mensen te bereiken als voorlichter en werver; Voortdurende bewustwordingscampagne: laaggeletterde mensen die hun eigen verhaal delen en daarmee het bereik en de bewustwording vergroten; Integraal werken. Een gezamenlijke aanpak over de domeinen heen; Het faciliteren van formeel én informeel leren. Dat laatste om het aanbod laagdrempelig te maken en op vertrouwde plekken aan te bieden. Daarbij gaat het niet alleen om basisvaardigheden te versterken maar ook te worden uitgedaagd om verder te leren en te ontwikkelen. De gemeente wil hierbij een regierol vervullen en met monitoring inzicht krijgen in de effectiviteit van het formele en informele aanbod. Meetbare doelen In het deltaplan streeft de gemeente nadrukkelijk naar meetbare doelen. Hiertoe zijn de doelen vertaald naar de onderstaande indicatoren. Vergroten bereik: aantal deelnemers Versterken van taalnetwerken Jaarlijks minimaal één project in de samenwerking tussen bedrijven en educatiepartners dat duurzaam geborgd kan worden.
Passend, laagdrempelig en kwalitatief aanbod op ochtend, middag en avond De professionalisering van de vrijwilligers is geborgd in de werkprocessen van partners;. Het vergroten van de participatie en basisvaardigheden ligt boven het landelijk gemiddelde; Vanaf 2024 voert de gemeente de integrale regierol uit. Bewustwording en verbinding Jaarlijks minimaal één bewustwordingstraining voor de samenwerkingspartners; Een training herkennen, erkennen en doorverwijzen voor medewerkers van de afdeling Communicatie in 2023 en in 2024 van de afdeling Werk, Jeugd & Onderwijs; Jaarlijks werven en opleiden van twee ervaringsdeskundigen. Bereik en effect van het aanbod Gebruikmaken van een registratiesysteem, een landelijke impactmonitor waarbij in kaart wordt gebracht wat de outcome-effecten zijn van educatietrajecten. Vanaf 2026 scoort de gemeente op alle onderdelen minimaal boven het landelijk gemiddelde. Financiële middelen De gemeente zet lokale én rijksmiddelen in. Over de periode 2023-2026 gaat het in totaal om € 2,7 mln., waarvan ca. € 1,8 mln. lokale middelen. 21 DEEL 3 DE BEVINDINGEN 19 Communicatiebeleid Nieuwegein De gemeente heeft een communicatiewijzer dat is opgesteld in 2022. Het bevat afspraken voor de ambtelijke organisatie rondom communicatie: ‘In onze communicatie gaan we uit van wat inwoners, ondernemers of andere partijen nodig hebben.
Alles wat we communiceren is Betrouwbaar, Eenduidig en Begrijpelijk (BEB).’ De volgende uitgangspunten worden gehanteerd: De boodschap moet zo eenvoudig en begrijpelijk mogelijk zijn en opgesteld op basis van taalniveau B1. Dat bestaat uit makkelijke woorden die bijna iedereen gebruikt en begrijpt, en uit korte, eenvoudige en actieve zinnen. Er moet worden aangesloten bij de vragen en behoeftes van de ontvanger, waaronder moeilijk te bereiken mensen, bijvoorbeeld laaggeletterden en anderstaligen. In maart 2022 tekende de toenmalige burgemeester van Nieuwegein de Direct Duidelijk Deal, zie www.gebruikercentraal.nl/nieuwegein-tekent-voor- duidelijke-taal. Daarmee zette de gemeente haar handtekening voor begrijpelijke taal. Met ondertekening van de Direct Duidelijk Deal belooft de gemeente het volgende. De gemeente: Communiceert in duidelijke taal; Maakt beleid om direct duidelijk te communiceren, voert dit beleid uit en zal de resultaten beoordelen; Spreekt af wat te verbeteren en hoe de resultaten te beoordelen; Zorgt ervoor dat de medewerkers hulp krijgen om direct duidelijk te communiceren. Toekomstige ontwikkelingen Het Deltaplan Laaggeletterdheid 2023-2026 gaat in op de opgave die voorligt, in het hier en nu en in de nabije toekomst met een scope van drie jaar. Langere termijn ontwikkelingen die mogelijk van effect kunnen zijn worden niet benoemd.
Uit gesprekken met samenwerkingspartners en laaggeletterde mensen blijken er echter wel ontwikkelingen die relevant zijn om op in te spelen. Het gaat dan vooral over technologische ontwikkelingen die laaggeletterde mensen niet zozeer helpen bij het versterken van hun taalvaardigheid, maar om technologie die behulpzaam is bij het oplossen van hun tekort aan taalvaardigheid. Laaggeletterde mensen gebruiken al allerlei applicaties op hun eigen smartphone als hulp, bijvoorbeeld door gebruik te maken van Whatsapp- spraakberichten, vertaaltools, digitale woordenboeken et cetera. Ook de gemeente zet technologie is. Denk aan de knoppen ‘voorleesfunctie’ en ‘eenvoudige tekst’ op de eigen website van de gemeente Nieuwegein. Met deze laatste functie kunnen inwoners in een handomdraai een eenvoudige tekst door AI laten genereren. Politieke context Er is breed draagvlak in de raad voor dit onderwerp. Het Deltaplan Laaggeletterdheid is met algemene stemmen aangenomen en er is een budget beschikbaar gesteld. Dat budget is vooralsnog wel incidenteel voor de periode 2022-2026. Er is een amendement aangenomen waarin wordt gevraagd het Deltaplan te evalueren. De raad wil weten waar de gemeente staat en wat de volgende bestuursperiode nog moet worden gedaan. Verder heeft communicatie ook een plek in de programmabegroting onder het thema Bestuur en Dienstverlening.
Programmabegroting 2026-2030 ‘Ook de aankomende jaren blijven we werken aan onze dienstverlening door te letten op een goede service, bereikbaarheid en toegankelijke en transparante, begrijpelijke communicatie. Het werken aan een communicatief vaardige organisatie is essentieel voor zowel interne- als externe processen. Intern werken we aan begrijpelijke, eenduidige, betrouwbare en digitaal toegankelijke communicatie zodat we onze inwoners, ondernemers en organisaties optimaal kunnen informeren en betrekken.’ DEEL 3 DE BEVINDINGEN 3.2 De praktijk 21 20 Samenvatting Deelvragen 1 Hoe is het beleid vertaald naar de organisatie, werkwijze en middelen van de gemeente? 2 Hoe probeert de gemeente de taalvaardigheid van inwoners te versterken? 3 Wat zijn de belangrijkste knelpunten die spelen in de praktijk? Toegepaste normen 1 De gemeente heeft in zijn rol van dienstverlener heldere interne richtlijnen voor communicatie naar inwoners en deze worden ook toegepast. 2 De gemeente voert in zijn rol van regievoerder doeltreffend regie over het netwerk van partners. Dit af te meten aan de hand van de vijf prestatievelden van regie: Afbakenen van de opgaven; Overzicht krijgen: opbouwen informatiepositie; Beleidslijnen formuleren; Samenwerking organiseren; Verantwoording afleggen: zicht op voortgang en resultaten.
3 De gemeente helpt als werkgever de eigen medewerkers om begrijpelijk te communiceren én heeft de eigen laaggeletterden in beeld en biedt hulp bij het versterken hun taalvaardigheid. De gemeente als dienstverlener De gemeente wil in begrijpelijke taal naar de inwoners communiceren, via alle kanalen die de gemeente tot zijn beschikking heeft. Dat is een heldere richtlijn. Om te onderzoeken of deze richtlijn ook daadwerkelijk wordt toegepast is een recent uitgevoerde audit van de gemeentelijk website bestudeerd en voorbeelden van brieven. Uit de audit van drie gemeentelijke websites blijken twee websites op het Dashboard DigiToegankelijkheid een A-status te hebben. Daarmee behoort de gemeente Nieuwegein tot de 10% van gemeenten met de hoogste score. ruimte voor verbetering. Dit met uitzondering van de bestuurlijke website nieuwegein.bestuurlijkeinformatie.nl, daar is nog ruimte voor verbetering. Verder voorziet de gemeentelijke website in twee functies waarmee laaggeletterde mensen verder worden geholpen. De knop ‘eenvoudige tekst’ en de knop ‘lees voor’. De gemeente is daarbij, in het geval een link wordt gebruikt naar websites van anderen, wel afhankelijk van in hoeverre zij deze functies beschikbaar stellen. Er lopen acties om brieven in eenvoudige taal op te stellen.
Er is een pilot gestart Betere Brieven met als doel om te onderzoeken wat helpt om brieven begrijpelijker te maken. Brieven zijn voorgelegd aan vrijwilligers van Stichting ABC (mensen die moeite hebben met lezen en schrijven) en inwoners uit Nieuwegein die zichzelf hiervoor hebben aangemeld. Nu de pilot is afgerond blijft de gemeente brieven verbeteren en de vaardigheden van medewerkers trainen. In dit onderzoek van de rekenkamer zijn ook brieven voorgelegd aan laaggeletterde inwoners en deze bleken veel zinvolle suggesties te hebben om de leesbaarheid van de brieven te verbeteren. De gemeente Nieuwegein als regievoerder De samenwerkingspartners van de gemeente ervaren dat de regie van de gemeente de afgelopen periode is verbeterd. De inspanning van de vaste coördinatoren van de gemeente om de samenwerking vorm te geven wordt zeer gewaardeerd. De regievoering vraagt wel om verdere doorontwikkeling: Investeren in capaciteit en kwaliteit voor signalering en warme overdracht, met daarbij realistische ambities als het gaat om wat mag worden verwacht van vrijwilligers; Het opbouwen van een gedeelde informatiepositie voor alle samenwerkende partijen; Het richten van een subsidieproces op duurzame samenwerking; Het organiseren van een Lekstroom-brede aanpak.