CConstaterende datNederweert
Koppel je AI →
Document · PDF

2025 - 11- 18 18. Bijlage 2 - Adviesrapport grondbeleid Nederweert

Raadsvergadering 18 november 2025, gemeente NederweertBij agendapunt: Actief grondbeleid11.086 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Adviesrapport toekomstgericht actief grondbeleid Nederweert In opdracht van Gemeente Nederweert D E F I N I T I E F Marcel Veenendaal, Dennis Coster en Henk Hoogmoed R A P P O R T 6 oktober 2025 | Versie 2.4 2 / 30 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 3 1.1. Aanleiding 3 1.2. Doel- en vraagstelling 3 1.3. Scope opdracht 4 1.4. Leeswijzer 4 2. Ruimtelijke ontwikkelingen gemeente Nederweert 5 2.1. Woningbouw 5 2.2. Bedrijventerreinen 8 2.3. Buitengebied 9 2.4. Planologie 10 2.5. Conclusie ruimtelijke opgave Nederweert 10 3. Analyse huidig grondbeleid Nederweert 11 3.1. Theoretisch kader grondinstrumentarium 11 3.2. Analyse bestaand grondbeleidsinstrumentarium Nederweert 12 3.3. Analyse kadernota grondbeleid 13 3.4. Uitvoering grondbeleid ambtelijke organisatie 15 3.5. Interne organisatie 16 3.6. Financiële en bestuurlijke verantwoording 18 3.7. Aanbevelingen uit de organisatie 18 3.8. Conclusie huidige inzet grondbeleid 19 4. Advies inzet actief grondbeleid 20 4.1. Totaalpakket grondbeleidsinstrumentarium 21 4.2. Grondstrategie, afwegingskader en grondstrategieplan 22 4.3. Gemeentelijke grondbank 24 4.4. Financiële en bestuurlijke verantwoording 26 4.5. Team / expertisegroep Grondzaken 28 Bijlagen 3 / 30 1. Inleiding 1.1.

Aanleiding De Gemeente Nederweert ziet meerdere ruimtelijke ontwikkelingen op zich afkomen, zoals een groeiende vraag naar woningen, ruimte voor bedrijventerrein(en) en een transitie in het buitengebied. In de gemeente Nederweert zijn er veel agrarische bedrijven uit de intensieve veeteelt gevestigd die enerzijds economische voordelen opleveren, maar anderzijds ook een belemmerende factor zijn voor het ontwikkelen van nieuwe woningbouw en waar momenteel, in het kader van de stikstofproblematiek, bedrijfsbeëindigingen en herbestemmingen aan de orde zijn. Om de ambities op het gebied van wonen, economie en transitie buitengebied mogelijk te maken heeft de gemeenteraad de motie Prioriteringskader woningbouw en actieve grondpolitiek op 11 juli 2023 aangenomen (zie Bijlage I Prioriteringskader woningbouw en actieve grondpolitiek). Met deze motie wordt het college van Burgemeester en wethouder (hierna: college van B&W) verzocht om “een actieve grondpolitiek te voeren, gericht op het strategisch verwerven van grondposities, het kunnen bieden van ruilgrond en de daarmee samenhangende actualisatie van het grondbeleid”.

De gemeenteraad heeft deze motie ingediend, omdat hij vindt dat “het bezit van grondposities een belangrijk instrument is om deze ontwikkeling aan te sturen en doelstellingen op het gebied van woningbouw, ruilgrond voor agrariërs, natuurontwikkeling en andere belangrijke thema’s te realiseren” en dat “het college in staat moet zijn om snel te kunnen handelen in geval van ruimte voor het verkrijgen van gronden en panden ten behoeve van deze doelstellingen”. Ook constateert de gemeenteraad dat “het huidige grondbeleid geen duidelijke keuzes maakt en de gemeente Nederweert geen eigen grondposities heeft”. 1.2. Doel- en vraagstelling Vanuit voorgenoemde motie is vervolgens TwynstraGudde gevraagd om de gemeente te adviseren over de mogelijkheden van het toepassen van actief grondbeleid. De kadernota grondbeleid van Nederweert is het strategische kader voor het voeren van grondbeleid. Deze heeft een looptijd tot en met 2025 en is daarmee aan herziening toe. Dit rapport geeft handvatten voor die herziening. De gemeente Nederweert heeft behoefte aan inzicht in hoe actief grondbeleid kan worden ingezet om een actieve en regisserende rol te kunnen spelen in het realiseren van haar doelen rond woningbouw, bedrijventerreinen en het landelijk gebied. En wat er op organisatorisch en financieel vlak voor nodig is om daar invulling aan te geven.

Met dit adviesrapport, waarin het gemeentelijk grondbeleid tegen het licht wordt gehouden, wil de gemeente Nederweert antwoord hebben op de volgende vragen: - Wat is de meest efficiënte manier van inzetten van actief grondbeleid voor het (versneld) realiseren van de doelen en ambities op de genoemde thema’s en kan dit per thema verschillend zijn? - Wat is er nodig om succesvol actief grondbeleid te kunnen voeren? 4 / 30 - Het vertalen van de conclusies en aanbevelingen op grond van voornoemde vragen in een beleidsnotitie die we ter vaststelling kunnen aanbieden aan het college en de gemeenteraad. In dit adviesrapport schetsen we de huidige situatie van het grondbeleid van de gemeente Nederweert, het grondinstrumentarium dat zij gebruikt, geven wij onze analyse van de huidige situatie en geven wij een advies hoe de gemeente Nederweert haar aanpak kan aanpassen om meer grip en regie te hebben op het realiseren van haar ruimtelijke doelen middels actief grondbeleid. Hierbij betrekken we het huidige grondbeleid en onderzoeken we welke aanpassingen of actualisaties hierop nodig zijn, welke instrumenten nu nog ontbreken en welke gevolgen dit heeft voor de organisatie en financiën.

Ook maken we inzichtelijk hoe het grondbeleid op basis van de bestaande kadernota grondbeleid wordt uitgevoerd, welke mogelijkheden er zijn om actief grondbeleid succesvol uit te kunnen voeren en wat dit vraagt van de organisatie, zowel organisatorisch als financieel. 1.3. Scope opdracht Gemeenten kunnen binnen grondbeleid kiezen uit actief, situationeel en/of faciliterend grondbeleid. De opdracht voor TwynstraGudde bestaat uit het adviseren van de gemeente Nederweert over hoe zij actief grondbeleid kan toepassen en welke gevolgen dit heeft voor de gemeentelijke organisatie en financiën. We gaan niet in op de mogelijkheden van faciliterend grondbeleid en niet (uitvoerig) in op de verkoop van gronden, maar benoemen wel de relevantie hiervan indien dit noodzakelijk is om de keuze voor actief grondbeleid te onderbouwen. Ditzelfde geldt voor het tijdelijke beheer van gronden en de verpachting van gronden. 1.4. Leeswijzer Deze adviesrapportage is opgebouwd uit een analyse van de ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente Nederweert, de huidige toepassing van het grondbeleid en een advies voor het toepassen van grondbeleid in de gemeente. Met deze opbouw wordt inzichtelijk welke ruimtelijke doelen de gemeente Nederweert heeft. Grondbeleid is immers een middel om die ruimtelijke doelen te realiseren.

Vervolgens wordt uiteengezet hoe de gemeente Nederweert momenteel grondbeleid in beleid heeft geregeld en op welke manier de organisatie daarmee omgaat. Uit die analyse wordt duidelijk wat conform het vastgestelde grondbeleid kan, of dit voldoende is en welke effecten dit heeft. Vervolgens zal de gemeente geadviseerd worden hoe effectief en efficiënt het grondbeleid aangepast en/of ingevuld kan worden door de organisatie middels een gemeentelijke grondbank en welke gevolgen dit heeft voor de gemeentelijke organisatie en de financiën. 5 / 30 2. Ruimtelijke ontwikkelingen gemeente Nederweert Om te beginnen willen we een goed beeld vormen van de grootte van de opgaven waarvoor de gemeente Nederweert de komende twee decennia staat. De grootte van de opgaven heeft immers effect op de gemeentelijke wens om een meer actieve rol te hebben in het realiseren van de doelen en ambities op de thema’s wonen, bedrijventerreinen en transitie buitengebied. Om het grondbeleid effectief in te kunnen zetten is het van belang om in beeld te hebben hoe groot de gemeentelijk opgave, gemeten in hectare grondoppervlak, is. In dit hoofdstuk tonen we de resultaten van de analyse met betrekking tot de ruimtevraag binnen deze drie thema’s.

In het coalitieakkoord 2022-2026 “Goed voor elkaar” is wonen als topprioriteit benoemd en wordt er ruim baan gemaakt voor “starters, doorstromers, eenpersoonshuishoudens, senioren, inwoners met een beperking en mensen met een kleine portemonnee”, waarbij initiatieven van onderop worden gestimuleerd. Waarbij wordt gesteld: “mensen die in Nederweert geboren en getogen zijn moeten de kans krijgen om in Nederweert te blijven” en dat de gemeente partners uitdaagt dit samen met de gemeente mogelijk te maken1. De gemeente Nederweert werkt met een viertal majeure programma’s, te weten: Wonen, Economische Gebiedsontwikkeling en bedrijventerreinen, Transitie Buitengebied en Positieve Gezondheid. De thema’s opgenomen in deze programma’s hebben een meerjarig karakter en de gemeente zet hier sterk op in. Van de majeure programma’s hebben de programma’s Wonen, Economische Gebiedsontwikkeling en bedrijventerreinen en Transitie Buitengebied en sterke binding met ruimtelijke ordening en grondbeleid. 2.1. Woningbouw In de gemeente Nederweert is er sprake van een aanhoudende druk op de woningmarkt. De gemeente Nederweert is daarom voornemens om 100 woningen per jaar te bouwen in de periode 2022 t/m 2030. Dat betekent een woningbouwopgave in die periode van circa 900 woningen tot en met 2030.

Bij deze ambitie wordt rekening gehouden met realisatie van woningen voor de eigen inwoners, maar ook met de overloop vanuit de regio Eindhoven. Het te realiseren woningbouwprogramma stemt de gemeente zo goed mogelijk af op de woningbehoefte. Hierbij richt de aandacht zich steeds meer op duurzaam en levensloopbestendig wonen. De lokale inzet is om voor alle doelgroepen voldoende passende woningen beschikbaar te hebben met aandacht voor de kwaliteit van de woonomgeving en bijpassende voorzieningen. De praktijk leert dat niet alle woningbouwplannen ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Om die reden houdt de gemeente in de planvorming een overprogrammering aan van 130%. Dat betekent dat de gemeentelijke planvoorraad uit 1.040 woningen dient te bestaan. In de Voortgangsrapportage Woningbouwopgave periode juni 2024 – juni 2025 is de woningbouwprognose binnen de gemeente weergegeven. In deze prognose is het woningbouwprogramma verdeeld in drie categorieën: 1) de harde (vastgestelde) plancapaciteit, 2) de zachte (gecommitteerde) plancapaciteit en 3) de losse (niet gecommitteerde) initiatieven. In tabel 1 is de woningbouwprogrammering per categorie weergegeven. 1 Coalitieakkoord 2022-2026, ‘Goed voor elkaar’, mei 2022, gemeente Nederweert.

Woningbouwvoorraad | # woningen | % totaal Harde plancapaciteit | 255 | 13 er is een onherroepelijk bestemmingsplan op grond waarvan vergunningsaanvragen kunnen worden ingediend. Zachte plancapaciteit | 808 | 43 er is een college- of raadsbesluit genomen waarmee de gemeente zich (gedeeltelijk) heeft gecommitteerd, zoals principebesluit, grondverwerving, voorkeursrecht. Initiatieven | 824 | 44 er is nog geen bestuurlijk besluit genomen waarmee de gemeente zich (gedeeltelijk) heeft gecommitteerd. Totaal | 1887 | 100 Tabel 1. Woningbouwprogrammering Nederweert (afgeronde cijfers)2 Op basis van de woningbouwprognose uit de voortgangsrapportage kan geconcludeerd worden dat er in de gemeente Nederweert voldoende woningen in de planvorming zitten | tot en met 2030. Voor de periode 2030-2040 gaan we er in dit adviesrapport vanuit dat de woningbouwproductie blijvend op 100 woningen per jaar ligt. Dit geeft een programmatische vraag van zo’n | 900 woningen3. Afhankelijk van de woningbouwdichtheden is vervolgens te bepalen hoeveel hectare bouwgrond er in de gemeente Nederweert aanwezig moet zijn om aan de woningbouwdoelstelling te voldoen. In tabel | 2 zijn de woningdichtheden van de kernen in gemeente Nederweert en de woningdichtheden behorend bij | landelijk wonen weergegeven. In figuur 1 is de ontwikkeling van de vraag naar woningbouwgrond in hectares weergegeven.

Als de woningdichtheid van de dorpskernen in de gemeente Nederweert afgezet wordt tegen het Nederlands gemiddelde dan is te con | cluderen dat er in de Nederweertse dorpskernen een lager aantal woningen per hectare is dan gemiddeld. De woningbouwdichtheid die in de gemeente Nederweert stedenbouwkundig wenselijk acht heeft daarmee invloed op de hoeveelheid grond die ontwikkeld dient te worden om de woningbouwdoelstellingen te bereiken. Zo zal een lage woningdichtheid een groter grondareaal nodig hebben, dan een hoge woningdichtheid. Voor dit advies wordt uitgegaan van 20 woningen per hectar | e. Er wordt hier van een hoger aantal woningen per hectare uitgegaan dan in tabel 2 is weergegeven, omdat Nederweert een gemeente is met een groot oppervlakte in verhouding tot het oppervlakte dat bebouwd is. Indien uitgegaan wordt van 20 woningen per hectare dan is er een aanvullende ruimtevraag van 45 hectare | in de periode 2030 t/m 2040. 2 Voortgangsrapportage Woningbouwopgave periode | juni 2024 – juni 2025, 20 juni 2025, Arcadis 3 De gemeenteraad zal de ambitie voor de woningbouwprogrammering in het kader van de nog op te stellen Omgevingsvisie nader bepalen.

6 / 30 Kern | Oppervlakte in ha | Aantal woningen per ha | Woningdichtheid per ha Nederweert | 347 | 3.415 | 9,84 Budschop | 187 | 790 | 4,22 Ospel | 159 | 1.160 | 7,30 Nederweert-Eind | 305 | 560 | 1,84 Leveroy | 206 | 365 | 1,77 Definities Centrum stedelijk | 42,0 Sted. buiten centrum | 30,0 Groen stedelijk | 13,0 Centrum dorps | 17,0 Landelijk gebied | 12,0 Tabel 2. Woningdichtheden in Nederweert en Nederlands gemiddelde landelijk wonen. Benodigde ha (woningbouw) 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 - 2025 | 2028 | 2031 | 2034 | 2037 | 2040 Groen stedelijk | Centrum dorps | Landelijk gebied Figuur 1. Cumulatief benodigd aanbod bouwgrond voor woningbouw voor de periode 2025 | – 2040. 7 / 30 2.2. Bedrijventerreinen De gemeente Nederweert beschikt over ca. 126 ha bedrijventerrein verspreid over vijf locaties. Op deze vijf terreinen zijn circa 270 bedrijven gevestigd. De bezettingsgraad van de bedrijventerrein | en bedraagt nagenoeg 100%. Door de maximale bezetting is er een gebrek aan schuifruimte en uitbreidingsmogelijkheden voor gevestigde bedrijven en zijn er te weinig vestigingsmogelijkheden voor nieuwe bedrijven. In tabel | 3 zijn de verschillende bedrijventerreinen met de bijbehorende capaciteit weergegeven.

Plaats | Bedrijventerrein | Grootte Nederweert | Pannenweg I | 21 ha Nederweert | Pannenweg II | 47 ha Nederweert | Aan Veertien | 40 ha Budschop | Hulsenweg | 8 ha Ospel | Ketelaarsweg | 10 ha Totaal | 126 ha Tabel 3. Overzicht bedrijventerreinen in Nederweert | 4 Naar verwachting zal de werkgelegenheid in de regio de komende jaren licht toenemen. Om ruimte te bieden aan de werkgelegenheidsgroei en schuif- en ontwikkelruimte te realiseren verwacht de gemeente Nederweert ca. 15 ha | bruto bedrijventerrein nodig te hebben tot aan de periode 2030. Op 7 januari 2025 heeft het college besloten de voorkeurslocatie | voor een nieuw te realiseren bedrijventerrein, voortkomend uit het onderzoek van Bureau Buiten | , vast te stellen. Deze locatie is gelegen tussen de Rijksweg A2 en de Randweg West in Nederweert (zie figuur 2). Dit bedrijventerrein heeft een grootte van 19 hectare bruto en een uitgeefbaar percentage van 70%. Dit komt neer op een | netto uitgeefbaar gebied van 13,3 hectare. Voor deze ontwikkeling is door het college van B&W op 7 januari 2025 een voo | rlopig voorkeursrecht gevestigd welke op 18 maart 2025 door de gemeenteraad is bestendigd. Figuur 2.

Vastgestelde voorkeurslocatie bedrijventerrein A25 4 Omgevingsvisie Kernen en Bedrijventerreinen, gemeente Nederweert 5 Locatiescan en -onderzoek nieuw duurzaam bedrijventerrein Nederweert, Bureau Buiten, oktober 2024 8 / 30 Voor de periode 2030 t/m 2040 wordt voor deze opdracht uitgegaan van een | gelijk blijvende vraag naar ruimte voor lokale bedrijventerreinen van 1,5 hectare bruto per jaar. Dit geeft een totale toekomstige vraag van 15 hectare | bruto. In tegenstelling tot woningbouw worden de vierkante meters bedrijventerrein vaak in zijn geheel of in enkele deelfases tot ontwikkeling gebracht. Hierdoor verloopt de aanbodcurve, in vergelijking met de aanbodcurve van woningbouw, meer trapsgewijs omdat we ervan uitgaan dat de totale vraag wordt gefacil | iteerd op een locatie. In figuur 3 is de aanbodscurve voor bedrijventerreinen weergegeven. Benodigde ha (bedrijventerrein) 35 30 25 20 15 10 5 0 2025 | 2028 | 2031 | 2034 | 2037 | 2040 Figuur 3. Cumulatief benodigd aanbod bouwgrond voor bedrijventerreinen periode 2025 | – 2040 2.3. Buitengebied In het buitengebied van Nederweert worden grote veranderingen verwacht, met name met betrekking tot de agrarische sector.

Om deze veranderingen in goede banen te kunnen leiden is door HeusschenCopier het Inspiratiekader Vitaal Buitengebied opgesteld om de ruimtelijke ontwikkelingen te kunnen sturen en (stoppende) boeren een toekomstperspectief te kunnen bieden. Het inspiratiekader maakt duidelijk dat niet alles overal kan en dat er keuzes gemaakt moeten worden bij het toestaan van ruimtelij | ke ontwikkelingen. Daarmee is het inspiratiekader een verdere uitwerking van de beleidsdoelen uit de Omgevingsvisie Buitengebied. | Hieruit kunnen het aantal benodigde of vrijkomende hectares niet afgeleid worden. In de gemeente Nederweert is er sprake van een hoog aantal stoppende agrarische bedrijven en leegkomende (bedrijfs)gebouwen. In de Omgevingsvisie Buitengebied staat dat op termijn 50% van de agrarische bedrijven wil stoppen of al is gestopt. Op basis van o | nderzoek is berekend dat er in de gemeente Nederweert tot 2030 ruim 200.000 m² agrarisch vastgoed vrijkomt. Voor de regio Midden | -Limburg maar liefst 760.000 m². Hierdoor zal, naar verwachting de woon- en leefkwaliteit van het buitengebied verbeteren, zal d | e geur- en fijnstofbelasting verminderen en de stikstofdepositie op natuurgebieden afnemen. Het is onduidelijk hoe deze, en andere ontwikkelingen binnen het landelijk gebied, zich vertalen in een vraag naar of overschot aan landbouwgrond. 9 / 30 2.4.

Planologie De gemeente werkt aan een samenvoeging van de omgevingsvisie Kernen en Bedrijventerreinen en de omgevingsvisie Buitengebied tot één gemeentelijke omgevingsvisie. Voor het buitengebied wordt er in 2025 op basis van het Inspiratiekader Vitaal Buitengebied | een kwaliteitskader en een kwantiteitskader gemaakt. Voor de kernen wordt later een inspiratiekader opgesteld. Met de inspiratiekaders wil de gemeente onderzoeken wat mogelijk is voor een bepaald gebied. Vanuit de gemeente Nederweert wordt onderzocht of de | kernrandzones gebruikt kunnen gaan worden voor kernuitbreiding, maar dusver laat de provinciale omgevingsvisie dit niet toe. 2.5. Conclusie ruimtelijke opgave Nederweert Voor de periode tot en met 2030 heeft de gemeente ca 40 hectare nodig om haar ruimtelijke doelen te kunnen bereiken. Deze programmatische vraag is voor het buitengebied niet inzichtelijk, maar voor wonen en werken wel. | Ten behoeve van een grondbank is het ook noodzakelijk te onderzoeken welke programmatische vraag er is voor de periode van 2030 tot en met 2040. Naar verwachting is voor de programmatische vraag zo’n | 60 hectare noodzakelijk.

Rekening houdend met een toekomstige behoefte aan nieuwe woningbouwlocaties met een woningdichtheid van | 20 woningen per hectare en een groeiende vraag naar ruimte voor bedrijventerrein van 1,5 ha bruto per jaar ná 2030 (15 ha bruto in 2040) is onze inschatting dat bij actief grondbeleid de gemeente t/m 2040 ca. 100 ha zal moeten verwerven. Dit nog los van de opgave in het buitengebied. In tabel 4 is het verwachte aantal hectares tot en met 2030, tot en met 2040 en in totaliteit weergegeven. Programma | Aantal hectare | Aantal hectare | Totaal t/m 2030 | 2030 t/m 2040 | hectare t/m 2040 Woningbouw | 20 | 45 | 65 Bedrijventerreinen | 19 | 15 | 34 Transitie | PM | PM | PM Buitengebied Totaal | 39 | 60 | 99 Tabel 4. Overzicht programmatische vraag Nederweert 10 / 30 11 / 30 3. Analyse huidig grondbeleid Nederweert 3.1. Theoretisch kader grondinstrumentarium Voor het realiseren van ruimtelijke doelen in een gebiedsontwikkeling zijn in diverse fasen van het planvormingsproces verschillende ruimtelijke documenten relevant. De ruimtelijke documenten kennen een bepaald abstractie- /detailniveau waarbinnen doelen en ambities worden uitgewerkt en deze worden naarmate een gebiedsontwikkeling concreter wordt gedetailleerder uitgewerkt. Vanuit actief grondbeleid kunnen aan deze ruimtelijke documenten diverse vormen van grondaankopen worden gekoppeld.

Dit is afhankelijk van het abstractie-/detailniveau waarin het behalen van de ruimtelijke doelen zich bevindt c.q. hoe ver is de gebiedsontwikkeling gevorderd in het planvormingsproces. Het aankopen van gronden door een gemeente kan op verschillende momenten gedurende het planvormingsproces plaatsvinden, ook als er nog geen, danwel slechts op hoofdlijnen ruimtelijke doelen zijn geformuleerd. In het figuur Relatie ruimtelijke kaders en grondbeleidsinstrumentarium zijn de ruimtelijke kaders en de grondbeleidsinstrumenten aan elkaar gekoppeld. Figuur 4. Relatie ruimtelijke kaders en grondbeleidsinstrumentarium Grondverwerving als er nog geen ruimtelijk kader is wordt strategische grondaankopen genoemd. Indien er een omgevingsvisie /-programma of een omgevingsplan is op basis waarvan de aankoop plaatsvindt dan is er sprake van anticiperende grondaankopen en zodra er een vastgestelde grondexploitatie of omgevingsplan is dan is er sprake van actieve grondaankopen. Als de ruimtelijke kaders, en daarmee de gebiedsontwikkeling, concreter worden heeft dit ook invloed op de grondwaarde van de te verwerven percelen. In een vroegtijdig stadium kunnen de gronden veelal nog tegen de waarde van de huidige functie worden aangekocht.

Naarmate de ruimtelijke kaders concreter worden kan er, als gevolg van een bepaalde toe te kennen waardevermeerderende functie, sprake zijn van een hogere grondwaarde. Hierdoor ontstaat dan zogenoemde “warme” grond, omdat de grond door een toekomstige functie meer waard wordt. Naast het financiële grondbeleidsinstrumentarium kunnen gemeenten ook juridisch grondbeleidsinstrumentarium inzetten, zoals voorkeursrecht en onteigening.

12 / 30 Grondbeleid in Nederlandse gemeenten worden in de regel uitgewerkt in een strategische kadernota en een verdere uitwerking van deze kadernota in een aantal verdiepende deelnota’s. De deelnota’s verdiepen ieder een eigen aspect van het grondbeleid en zijn van belang voor het voeren van zowel actief grondbeleid (bijv. nota Grondaankopen) als facilitair grondbeleid (bijv. nota Bovenwijkse voorzieningen). De kadernota en de deelnota’s samen vormen vervolgens een samenhangend gemeentelijk geheel om effectief grondbeleid te voeren (zie figuur 5). Dit geldt zowel voor het doen van strategische grondaankopen als voor de gronduitgifte en het kostenverhaal, maar ook de samenhang tussen deze activiteiten, zowel bij actief, situationeel als faciliterend grondbeleid. De kadernota en de deelnota’s zorgen daarmee voor een totaalpakket waarbinnen het grondbeleidsinstrumentarium wordt ingezet. Als de kadernota grondbeleid op al deze deelaspecten voldoende is uitgewerkt beschikt de gemeente over een effectieve set instrumenten om het gewenste ruimtelijk beleid uit te kunnen voeren. Figuur 5. Overzicht veel voorkomende structuur kadernota en deelnota’s grondbeleid 3.2. Analyse bestaand grondbeleidsinstrumentarium Nederweert Het grondbeleid van de gemeente Nederweert is momenteel uitgewerkt in de Kadernota Grondbeleid 2021-2025.

Met als concrete uitwerking de deelnota’s Grondprijzenbrief 2025 en een Nota Kostenverhaal uit 2010 (als onderdeel van de Structuurvisie 2010). De grondprijzenbrief wordt jaarlijks geactualiseerd. De Nota Kostenverhaal is opgebouwd op basis van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) en is (deels) verouderd. In de gemeente Nederweert ontbreken de nota’s Grondaankopen, Bovenwijkse voorzieningen en Uitgiftebeleid (zie figuur 6). Wel heeft de gemeente een Fonds Kwaliteit Leefomgeving (compensatieregeling) en een Vereveningsfonds, wat onderdeel is van een Nota Bovenwijkse voorzieningen, in voorbereiding.

13 / 30 Figuur 6. Overzicht grondbeleid met kadernota en deelnota’s in Nederweert 3.3. Analyse kadernota grondbeleid Met de Kadernota Grondbeleid 2021 – 2025 heeft de gemeente een kader voor het grondbeleid. Deze kadernota is echter vrij theoretisch en van een hoog abstractieniveau. De kadernota grondbeleid geeft door het hoge abstractieniveau veel beleidsvrijheid voor het college B&W. In de kadernota worden wel een aantal uitspraken gedaan die sturing geven aan het uitvoeren van actief grondbeleid. Deze uitspraken worden hieronder benoemd voor zover deze te maken hebben met het uitvoeren van actief grondbeleid. Vervolgens wordt benoemd hoe de ambtelijke organisatie dit beleid in de praktijk toepast. In de kadernota grondbeleid wordt aangegeven dat “Nederweert in het verleden slechts incidenteel strategisch grondaankopen heeft gedaan en dat strategische grondaankopen [bij inbreidingslocaties. red] minder voor de hand liggen, omdat grondposities hier vaak al zijn ingenomen door ontwikkelaars of eigenaren die zelf willen ontwikkelen”6. Voor het voeren van actief grondbeleid moet er “kennis, kunde en capaciteit in de organisatie zijn om de ontwikkeling op te kunnen pakken en om grondexploitaties te kunnen voeren”7.

De beleidslijn betreffende actief grondbeleid op pagina 13 van de kadernota regelt dat “op basis van pro-activiteit en vanuit een omgevingsvisie of structuurvisie dient per project het juiste instrument te worden bepaald”. Voorgenoemde beleidslijn regelt dat het inzetten van actief grondbeleid (lees: grond aankopen) mogelijk is als de ruimtelijke doelen, middels een omgevings- of structuurvisie, voor een gebied bekend zijn. Deze beleidslijn regelt dat anticiperende grondaankopen mogelijk zijn als dit vanuit een omgevingsvisie voor een concreet project gedaan wordt. Op pagina 13 van de kadernota wordt tevens aangegeven dat: “wanneer het maatschappelijk gewenste ruimtegebruik daarom vraagt, kan het noodzakelijk zijn om grondpositie(s) in te gaan nemen. Dit kan bijvoorbeeld gaan om 6 Pagina 14, Kadernota grondbeleid, gemeente Nederweert, 2021 7 Pagina 9, Kadernota grondbeleid, gemeente Nederweert, 2021

14 / 30 toekomstige langetermijnplannen zoals woningbouwgebieden of bedrijventerreinen die nog niet zijn uitgewerkt in een bestemmingsplan of omgevingsplan.” Voorgenoemde zinnen benoemen dat de gemeente overgaat tot het innemen van grondposities tussen het hebben van een omgevingsvisie (toekenning ruimtegebruik) en het opstellen van een bestemmingsplan of omgevingsplan. Hier wordt wederom gerefereerd aan het kunnen doen van anticiperende grondaankopen. Op pagina 13 van de kadernota wordt aangegeven dat voor de opgaven in de landbouwtransitie en/of het klimaat (bijv. nieuwe natuur of biodiversiteit) vaak nog geen duidelijk ruimtelijk en/of functioneel kader is opgesteld, maar dat wel een actieve rol genomen kan worden door gronden strategisch aan te kopen. Vervolgens wordt op pagina 14 van de kadernota benoemd dat onderzocht zal worden of strategische en/of anticiperende grondaankopen een bijdrage aan kunnen leveren aan het behalen van de doelen van de omgevingsvisie Buitengebied, zoals klimaatdoelen en landbouwtransitie. In de kadernota worden op pagina 13 de volgende drie redenen genoemd om strategisch grondaankopen te kunnen doen: - Regie versterken voor bepaalde gebiedsontwikkelingen of om juist ongewenste ontwikkelingen te voorkomen; - Eigen gebruik om ontwikkelingen voor een publiek doel op termijn te realiseren en; - Als ruil- of compensatiegrond.

Als de gemeente overgaat tot het doen van strategische/anticiperende grondaankopen dan gebeurt dit op minnelijke basis. Daarbij geldt dat in de gemeente Nederweert minnelijke aankopen starten met het onaangekondigd vestigen van voorkeursrecht om vervolgens met de grondeigenaar in onderhandeling te gaan om er ‘in der minne’ uit te komen op basis van een taxatierapport van een beëdigd taxateur8. Bij minnelijke aankopen tot de maximale koopsom van € 750.000,- is het college van B&W door de gemeenteraad gemandateerd om zonder geautoriseerd budget en zonder voorafgaande informatieplicht richting gemeenteraad grondaankopen te doen. De gemeenteraad wordt achteraf geïnformeerd. Bij aankopen vanaf € 750.000 moet het college de gemeenteraad om een aankoopkrediet vragen9.

Samengevat doet de kadernota de volgende uitspraken voor wat betreft actief grondbeleid: - Nederweert heeft in het verleden slechts incidenteel strategische danwel anticiperende grondaankopen gedaan; - Voor inzet van actief grondbeleid moet er kennis, kunde en capaciteit in de organisatie zijn om de ontwikkeling op te kunnen pakken en om grondexploitaties te kunnen voeren; - Anticiperende grondaankopen zijn mogelijk als dit vanuit een omgevingsvisie voor een concreet project gedaan wordt waarvoor een omgevingsplan wordt opgesteld en; - Strategische en/of anticiperende grondaankopen zijn in het buitengebied mogelijk voor opgaven in de landbouwtransitie en/of het klimaat (bijv. nieuwe natuur of biodiversiteit) - Minnelijke aankopen binnen de gemeente Nederweert starten met het onaangekondigd vestigen van voorkeursrecht om vervolgens met de grondeigenaar in onderhandeling te gaan om er ‘in der minne’ uit te komen op basis van een taxatierapport van een beëdigd taxateur. - Minnelijke grondverwerving is door het college van B&W mogelijk zonder geautoriseerd budget en zonder voorafgaande informatieplicht richting gemeenteraad tot €750.000,-. Vanaf €750.000,- dient het college van B&W de gemeenteraad vooraf te informeren en aankoopkrediet aan te vragen.

8 Pagina 14 & 15, Kadernota grondbeleid, gemeente Nederweert, 2021 9 Pagina 23, Kadernota grondbeleid, gemeente Nederweert, 2021 15 / 30 3.4. Uitvoering grondbeleid ambtelijke organisatie Om een beter beeld te krijgen hoe de ambtelijke organisatie van de gemeente Nederweert gebruik maakt van de mogelijkheden uit de kadernota grondbeleid voor het bereiken van de ruimtelijke doelen zijn diverse interviews gehouden met diverse personen uit de organisatie. Vanuit de interviews wordt duidelijk dat de gemeente Nederweert hoofdzakelijk faciliterend grondbeleid voert. Daarnaast wordt veelal het voorkeursrecht ingezet om het proces tot minnelijke verwerving op te starten. Voorbeelden van het inzetten van voorkeursrecht zijn het nieuwe bedrijventerrein nabij de Rijksweg A2 (per 18 maart 2025 gevestigd) en Kerneelhoven (per 4 december 2024 vervallen). Nadelen die benoemd worden voor het voeren van een facilitair grondbeleid en het niet voor handen hebben van een grondvoorraad is dat de gemeente beperkte grip en regie heeft op de vaart en voortgang van de ontwikkelingen, de kwaliteit van de locatie vaak niet de meest voor de hand liggende is en dat de gemeente afhankelijkheid is van de kennis en kunde van de ontwikkelende partij en/of grondeigenaar.

Aangegeven wordt dat de gemeente momenteel richting grondeigenaren (hoofdzakelijk agrarische bedrijven) weinig heeft te bieden, waardoor de regie in feite ligt bij de grondeigenaar en niet bij de gemeente. Dit maakt dat de gemeente afhankelijk is van de bereidwilligheid van de grondeigenaar om gronden te willen ontwikkelen binnen bepaalde randvoorwaarden. De ervaring leert echter dat grondeigenaren niet heel bereidwillig zijn om gronden aan de gemeente te verkopen, de programmatische eisen voor de ontwikkeling te hoog zijn en/of dat de grondeigenaar zich beroept op zelfrealisatie. Het Projectbureau Woningbouw ervaart momenteel drie belemmeringen bij grondverwerving voor woningbouw. Het eerste punt is dat er in de omgeving een hindercirkel aanwezig is die afgekocht dient te worden om een woningbouw mogelijk te kunnen maken. Ten tweede wordt aangegeven dat er agrarische bedrijven zijn die niet willen stoppen en ten derde wordt aangegeven dat de grondeigenaar zicht beroept op zelfrealisatie. Voorgenoemde belemmeringen vertragen de woningbouwproductie en/of maken deze financieel niet uitvoerbaar. Om die impasse te doorbreken wordt door gemeente nog wel eens aangeboden de hindercirkel af te kopen, een bouwclaim met de grondeigenaar overeen te komen en/of bepaalde bouwwerken te legaliseren.

Voor de ruimtelijke ontwikkelingen worden vooral anterieure overeenkomsten met ontwikkelende partijen en/of grondeigenaren afgesloten. Binnen deze overeenkomsten worden vervolgens op basis van de verouderde nota kostenverhaal en het onderhandelingsresultaat afspraken gemaakt over de kostenverdeling. Aangegeven wordt dat de verouderde nota kostenverhaal geen optimaal kader biedt om kosten te verhalen. Omdat bovendien een nota Bovenwijkse voorzieningen ontbreekt kunnen er alleen kosten worden verhaald met een directe relatie tot de te ontwikkelen kavel. Omdat hierdoor de te verhalen kosten relatief beperkt blijven zal een grondeigenaar eerder geneigd zijn om tot zelfrealisatie over te gaan dan te kiezen voor verkoop van grond. Uit de interviews komt tevens naar voren dat er geen uniforme aanpak binnen de gemeente wordt gehanteerd indien grondverwerving aan de orde is. Het onderhandelingsproces in geval van grondaankoop voor woningbouw wordt bijvoorbeeld door de projectleider van het Projectbureau Woningbouw met de grondeigenaar uitgevoerd zonder dat bij de aanvang van het proces een rentmeester/grondverwerver betrokken is en er een verwervingsstrategie is besproken. Nadat de projectleider procesafspraken heeft gemaakt wordt vervolgens een rentmeester/grondverwerver ingeschakeld.

16 / 30 Deze werkwijze in geval van woningbouw wijkt af van de werkwijze gevolgd bij de realisatie van het nieuwe bedrijventerrein nabij de Rijksweg A2. Voor deze grondverwerving is eerst intern (en vertrouwelijk) de planvorming opgepakt. Daarbij is de situatie van de betrokken grondeigenaren in beeld gebracht en vervolgens is dit vertaald in een grondexploitatieberekening, waarin de hoogte van de aankoopkosten zijn begroot. Na vestiging van het voorkeursrecht wordt vervolgens met de grondeigenaar(s) gesproken over de koop van de gronden, waarbij er op dat moment direct duidelijkheid is over de beschikbare aankoopbudgetten. Uit interviews is naar voren gekomen dat er, sinds de vaststelling van de kadernota grondbeleid, geen uitvoering gegeven wordt aan het toepassen van actief grondbeleid in de vorm van strategische en/of anticiperende grondaankopen. In het buitengebied is door de gemeente niet actief grond aangekocht. Als er al gronden worden aangekocht gebeurt dit in het buitengebied door de provincie danwel het waterschap, waarbij de gemeente betrokken is in regioverband via het PIO Weerterland. De oorzaak dat grondverwerving in de gemeente Nederweert verschillend wordt opgepakt komt voornamelijk voort uit het feit dat grondverwervingen de afgelopen jaren slechts incidenteel zijn voorgekomen.

In voorkomende gevallen pakt de projectleider de verwerving op met een eigen strategie en organisatie (soms met rentmeester en planeconoom). Kortom, een standaardaanpak en afwegingskader voor het toepassen van grondbeleidsinstrumentarium ontbreken. Hierdoor sluiten het strategische niveau van omgevingsvisies en majeure programma’s en de projectuitvoering op het operationele niveau op het tactische niveau niet goed op elkaar aan. Momenteel wordt het aanwezige grondbeleidsinstrumentarium projectgewijs en situationeel toegepast door verschillende externe projectleiders en adviseurs ten behoeve van het behalen van de eigen projectdoelstellingen. Binnen deze projecten voeren de projectleiders ieder een eigen planontwikkelingsproces met een eigen procesinvulling. Het op projectbasis inhuren van diverse specialisten beperkt enerzijds de bedrijfseconomische risico’s voor de ambtelijke organisatie, maar zorgt er anderzijds voor dat er beperkt kennis, kunde en ervaring achterblijft in de organisatie over de inhoud van de projecten. Dit geldt ook voor het te doorlopen besluitvormingsproces inclusief bijbehorende (tussen)producten en het toepassen van grondbeleidsinstrumenten. Hierdoor blijft basiskennis en kunde over planeconomie en grondzaken beperkt en verdeeld aanwezig in de organisatie.

Door de focus op projectmatig werken aan concrete projecten, waarbij ieder project gaat voor de eigen projectdoelstellingen, is de tijdshorizon te beperkt om strategisch handelen met eigen grondbezit in te zetten. Om gestructureerd strategisch grondbeleid te voeren en/of strategische/anticiperende grondaankopen te kunnen doen, en vervolgens in te kunnen zetten voor het bereiken van de ruimtelijke doelen, dient basiskennis, kunde en capaciteit te worden opgebouwd in de organisatie en dient deze vervolgens centraal in de organisatie geborgd te zijn. Daarmee ontstaat continuïteit betreft grondzaken binnen de organisatie en vervliegt kennis, kunde en ervaring minder snel. 3.5. Interne organisatie De ambtelijke organisatie bestaat uit een Managementteam bestaande uit drie personen, zijnde de gemeentesecretaris en twee strategisch managers. De twee strategisch managers sturen de negen teamleiders van de negen zelfstandige teams aan. Ruimtelijke ontwikkelingen, zowel thematisch als projectmatig, zijn binnen de gemeente Nederweert belegd bij de teamleider van het team Ruimtelijke Economische Ontwikkelingen. Deze teamleider is de ambtelijk 17 / 30 opdrachtgever voor de omgevingsvisie(s) en de majeure programma’s Woningbouw, Economische gebiedsontwikkeling en Buitengebied.

In de praktijk is dit het team dat de projectleiders levert die vervolgens, als onderdeel van hun totale takenpakket, invulling dienen te geven aan de uitvoering van het grondbeleid. De organisatie is figuur 7 weergegeven. Figuur 7. Weergave ambtelijke organisatie Nederweert betreft ruimtelijke ontwikkeling In de kadernota grondbeleid wordt benoemd dat voor de inzet van actief grondbeleid kennis, kunde en capaciteit in de organisatie moet zijn om de ontwikkeling op te kunnen pakken en om grondexploitaties te kunnen voeren. Uit de interviews komt naar voren dat voor grondverwerving verschillende rentmeesters, planeconomen en (juridisch) adviseurs grondzaken op projectbasis worden ingehuurd door projectleiders. Planeconomen en (juridisch) adviseurs grondzaken worden ingehuurd, omdat deze specialisten niet werkzaam zijn binnen de ambtelijke organisatie. De gemeente Nederweert heeft in haar uitvraag aangegeven dat de ambtelijke organisatie relatief klein is en voor een belangrijk deel afhankelijk is van externe inhuur en ondersteuning. Voor de beleidsmatige onderdelen wordt ondersteuning gevonden op basis van detachering en voor de projectmatige onderdelen wordt projectmanagement en projectleiding ingehuurd. De gemeente Nederweert heeft beperkt/onvoldoende eigen personeel dat werkzaam is op dit vlak.

Dat geeft een kwetsbare positie, omdat kennis, kunde en ervaring niet structureel wordt gebonden in de organisatie. Daarnaast is er in de gemeente Nederweert geen team/afdeling/expertisegroep Grondzaken en zijn er geen functies ingevuld voor planeconomie en/of grondzaken. Overige werkzaamheden met betrekking tot planeconomie en grondzaken, zoals de verkoop van snippergroen en het opstellen van anterieure overeenkomsten, zijn (deels)

18 / 30 geïntegreerd in de functies van beleidsmedewerkers RO en financiën. Hierdoor is specialistische kennis en kunde over planeconomie en/of grondzaken beperkt en verdeeld over de organisatie aanwezig. Indien hiervoor specialistische kennis en kunde noodzakelijk is dan wordt dit op afroep ingehuurd of wordt er een jurist elders uit de ambtelijke organisatie ingezet voor bijvoorbeeld het opstellen van overeenkomsten. Ook dit veroorzaakt voor de gemeente een kwetsbare positie. 3.6. Financiële en bestuurlijke verantwoording De gemeente Nederweert heeft momenteel nog maar zeer beperkt grondbezit wat ingezet kan worden voor het realiseren van ruimtelijke doelen. Het totale gemeentelijke grondbezit is uiteraard veel groter. Zo is er een groot areaal aan openbaar gebied in gebruik als verkeersinfrastructuur en groen, maar zijn er ook grondeigendommen in de vorm van scholen, sportvelden en ander gemeentelijk vastgoed. Een totaaloverzicht van deze gemeentelijke eigendommen met een analyse of deze ingezet kunnen worden voor het realiseren van ruimtelijke doelen (inclusief waardebepaling) ontbreekt, waardoor het moeilijker is in het kader het te voeren grondbeleid deze te betrekken bij strategische beslissingen om het ruimtelijk beleid uit te voeren.

Een voorbeeld hiervan is binnen de gemeente Nederweert het uitplaatsen van een voetbalveldencomplex naar een andere locatie waarbij vervolgens woningen op de te verlaten locatie worden ontwikkeld en voor de voetbalvelden agrarische percelen worden verworven welke een lage grondwaarde hebben. Het grondbeleid is geborgd in de planning- en controlcyclus. In Nederweert is dat als volgt vormgegeven. De gemeente werkt aan de hand van een planning- en controlcyclus met twee bestuursrapportagemomenten, een kadernota, begroting en jaarrekening. Organisatorisch zijn de financiële werkzaamheden binnen de organisatie verdeeld over twee financieel adviseurs met ieder een specifiek domein. De budgetten binnen die domeinen zijn belegd bij meerdere budgetbeheerders die thematisch verspreid zijn in de organisatie. Benodigde gegevens die te maken hebben met grondexploitaties worden opgevraagd bij de budgetbeheerders en/of teamleiders. In het kader van de jaarrekening wordt door een externe planeconoom gewerkt aan de actualisatie van de lopende grondexploitaties. Bij de vaststelling van de jaarrekening wordt bepaald welke grondexploitaties geopend danwel gesloten worden. 3.7. Aanbevelingen uit de organisatie Uit de interviews komt naar voren dat de geïnterviewden vinden dat het hebben van gemeentelijke grondposities een bijdrage kan leveren aan het behalen van de ruimtelijke doelen.

De gedachte hierachter is dat het in bezit hebben van gronden ingezet kan worden bij onderhandelingen met andere partijen als bijvoorbeeld ruilgrond (‘skin in the game’). Als gevraagd wordt welke gronden het meest in aanmerking komen voor de gemeente om strategisch te verwerven dan zijn dit de gronden gelegen rondom de kernen. Tijdens de interviews is aangegeven dat als de gemeente veel gronden rondom de kernen in bezit heeft zij dit grondbezit strategisch kan inzetten bij onderhandelingen met diverse grondeigenaren bij bijvoorbeeld een kernuitbreiding. Daarnaast kan verder in het buitengebied gelegen grondeigendom worden ingezet als ruilgrond van agrariërs die hun bedrijf willen verplaatsen. Strategisch grondbezit geeft de gemeente de mogelijkheid om te onderhandelen met diverse grondeigenaren. Het hebben van alternatieven zal de onderhandelingspositie van gemeente verbeteren, zowel financieel als inhoudelijk, aldus de geïnterviewden. 19 / 30 3.8. Conclusie huidige inzet grondbeleid In de kadernota grondbeleid 2021-2025 is het beleidskader vastgelegd dat het mogelijk maakt om over te gaan tot strategische en anticiperende grondaankopen op minnelijke basis. De afgelopen vier jaar is hiervan echter geen gebruik gemaakt. We constateren dat uit het totale grondbeleidsinstrumentarium nu alleen gebruik gemaakt wordt van het voorkeursrecht.

Daarnaast hebben we geconstateerd dat, in de gevallen waarin voorkeursrecht is gevestigd, het vervolgens niet is gelukt om minnelijk gronden te verwerven (zie Bijlage II Evaluatie inzet voorkeursrecht Kerneelhoven en Hoebenakker) ondanks het feit dat het voorkeursrecht was gevestigd. De uitkomst was dan meestal dat de grondeigenaar zich beroept op zelfrealisatie en de er ontwikkeld wordt zonder verkoop van de grond aan de gemeente. Omdat de nota Kostenverhaal niet actueel is en een nota Bovenwijkse voorzieningen ontbreekt, zijn de te verhalen kosten bij de grondeigenaar door de gemeente zeer beperkt. Hierdoor is het voor de grondeigenaar interessanter om zelf te ontwikkelen en wordt in de praktijk gekozen voor zelfrealisatie, wat financieel nadelig uitpakt voor de gemeente. Dat beperkt uitvoering gegeven wordt aan het doen van strategische en/of anticiperende grondaankopen door middel van minnelijke verwerving is te herkennen aan het zeer beperkte grondbezit van de gemeente voor het realiseren van ruimtelijke doelen, de beperkte kennis, kunde, capaciteit en ervaring die de gemeente in huis heeft met het doen van strategische en/of anticiperende grondaankopen en dat het grondbezit niet geheel duidelijk is geadministreerd.

Samengevat concluderen wij de volgende oorzaken voor het ontbreken van succesvolle minnelijke grondverwervingen: - Voor het doen van strategische grondverwervingen is geen concreet afwegingskader en een beperkt financieringsarrangement ontwikkeld; - Als de relatie tussen de ruimtelijke kaders en de door de gemeente Nederweert ingezette grondbeleidsinstrumenten wordt beoordeeld blijkt dat het tot stand komen van ruimtelijke kaders, zoals een omgevingsvisie, niet vergezeld gaat van een grond-/ verwervingsstrategie waarin de mogelijkheid van anticiperende grondverwervingen wordt uitgewerkt; - Gemeentelijke ambities en ruimtelijke doelen worden in de organisatie onvoldoende vertaald naar het tactische en operationele niveau, waardoor het grondbeleidsinstrumentarium onvoldoende en niet effectief wordt ingezet. - Voor opgaven in het buitengebied (landbouwtransitie en/of klimaatdoelen) is in de kadernota benoemd dat strategische en/of anticiperende grondaankopen mogelijk zijn, maar vervolgens is niet uitgewerkt in welke gevallen en onder welke voorwaarden hiertoe wordt overgegaan; - De afgelopen jaren is gebruikt gemaakt van het vestigen van diverse voorkeursrechten.

Het is echter niet gelukt om op basis hiervan minnelijk gronden te verwerven en grondeigenaren beroepen zich, door het ontbreken van voldoende sterk beleid rondom kostenverhaal, op zelfrealisatie; - In zijn algemeenheid komt het niet tot actief grondbeleid (lees: minnelijke grondaankopen), omdat binnen de gemeente beperkte kennis, kunde, capaciteit en ervaring aanwezig is om dit in de praktijk toe te passen. Dit vereist een organisatorische en formatieve interventie; - Het college van B&W moet bij elke grondaankoop boven de € 750.000 bij de gemeenteraad aankoopkrediet aanvragen. Dit beperkt snel en slagvaardig handelen. 20 / 30 4. Advies inzet actief grondbeleid In Nederweert is er sprake van o.a. een urgente woningbouwopgave, duurzaamheidseisen en stikstofproblematiek. Door het beperkte woningaanbod in de regio is er veel vraag naar woningen in Nederweert, deze vraag stijgt harder dan verwacht. Daarnaast zijn er in het landelijk gebied van de gemeente Nederweert veel agrarische bedrijven met teveel stikstofbelasting op natuurgebied de Groote Peel. Van deze agrarische bedrijven stoppen er een aantal waardoor er gronden vrij komen die herbestemd dienen te worden. Dit biedt wellicht een kans om een aantal van deze bedrijven aan te kopen voor het bereiken van andere ruimtelijke doelen, zoals bijvoorbeeld woningbouw of bedrijventerreinen.

Om de ruimtelijke puzzel in goede banen te leiden wil de gemeente een meer actief grondbeleid inzetten. Hiermee kan de gemeente meer grip, regie en zeggenschap krijgen op de grondmarkt en gebiedsontwikkelingen. Zo kan, door zelf grond aan te kopen, bouwrijp te maken en vervolgens te verkopen, de gemeente beter sturen op haar beleidsdoelen op het gebied van o.a. programmering, betaalbaarheid en duurzaamheid. Het stelt de gemeente mede in staat om grondspeculatie door marktpartijen tegen te gaan. Mocht Nederweert er niet voor kiezen om actiever aanwezig te zijn op de grondmarkt ontstaat er een verlies van grip, regie en zeggenschap bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dan kan de gemeente deze doelen enkel nog via bijvoorbeeld het omgevingsplan en een anterieure overeenkomst zaken afdwingen. Daarnaast wordt de gemeente voor het tempo van de ontwikkelingen afhankelijk van bereidheid van grondeigenaren om de ontwikkeling op te starten. De ervaring leert dat dergelijke trajecten vaak stroperig verlopen waardoor woningbouwproductie vertraagd, gemeentelijke doelstellingen voor bijvoorbeeld duurzaamheid en betaalbaarheid worden afgezwakt en de opbrengsten voor de gemeente achterblijven. Hierdoor blijven voor de gemeente alleen de onrendabele projecten over die de markt niet wenst op te pakken.

Gezien de urgentie in de ruimtelijke doelen van de gemeente Nederweert adviseren we derhalve een meer actief grondbeleid te gaan voeren conform het gestelde in dit rapport. Daarmee pakt de gemeente regie, grip en zeggenschap (terug) voor de ruimtelijke doelen die de komende periode aan de orde zijn. Daarnaast is het ons inziens noodzakelijk het bestaande grondbeleidsinstrumentarium te actualiseren en waar nodig aan te passen of uit te breiden. Samenvattend, als de gemeente Nederweert actief grondbeleid wil voeren om haar ruimtelijke doelen te behalen, vereist dat het onderstaande pakket aan maatregelen: - Ontwikkel een totaalpakket aan grondbeleidsinstrumentarium in een nieuw op te stellen kadernota grondbeleid en bijbehorende deelnota’s (par. 4.1); - Ontwikkel integraal samenhangende grondstrategieën en bepaal aan de hand van het afwegingskader per grondstrategie het toe te passen grondbeleidsinstrumentarium in een grondstrategieplan (par. 4.2); - Stel een gemeentelijke grondbank in (par. 4.3); - Verwerk de financiële, bestuurlijke en organisatorische consequenties van de grondbank in de nieuw op te stellen kadernota grondbeleid en de gemeentelijke financiën (par. 4.4) en; - Organiseer voor de uitvoering van het grondbeleid voldoende denkkracht op strategisch, tactisch en operationeel niveau (par. 4.5).

In de volgende paragrafen worden voorgenoemde adviezen verder uitgewerkt en toegelicht. 21 / 30 4.1. Totaalpakket grondbeleidsinstrumentarium - Ontwikkel een totaalpakket aan grondbeleidsinstrumentarium in een nieuw op te stellen kadernota grondbeleid en bijbehorende deelnota’s De Kadernota Grondbeleid 2021-2025 dient te worden geüpdatet en deze dient verder te worden uitgewerkt in deelnota’s om zowel een effectief actief als faciliterend grondbeleid mogelijk te maken. Met een totaalpakket grondbeleidsinstrumentarium van grondaankoop tot -uitgifte kan de gemeente in geval van de keus voor zelfrealisatie door grondeigenaren meer kosten verhalen c.q. randvoorwaarden opleggen én meer grip en regie hebben op het behalen van de ruimtelijke doelen. Denk hier bijvoorbeeld aan het realiseren van de gewenste mix van sociale c.q. betaalbare woningbouw danwel bijdragen aan bovenwijkse voorzieningen. Hiermee wordt bereikt dat de afweging minnelijke verwerving door de gemeente versus zelfrealisatie door de betrokken grondeigenaren meer evenwichtig wordt.

Om een sluitend geheel van het grondbeleid te hebben adviseren wij om de volgende (deel)nota’s op te stellen danwel te actualiseren om een totaalpakket aan effectief grondbeleidsinstrumentarium mogelijk te maken: - Kadernota Grondbeleid - Nota Grondaankopen - Nota Kostenverhaal - Nota Bovenwijkse voorzieningen - Nota Uitgiftebeleid Figuur 8. Overzicht veel voorkomende structuur kadernota en deelnota’s grondbeleid Voor de in voorbereiding zijnde Fonds Kwaliteit Leefomgeving (compensatieregeling) en het Vereveningsfonds adviseren we gemeente er voor te kiezen om dit als onderdeel van de deelnota’s Bovenwijkse voorzieningen en Kostenverhaal mee te nemen. Daarmee worden gehele deelnota’s in één keer en integraal geüpdatet in plaats van dat delen van deelnota’s worden geüpdatet. Indien daarvoor gekozen wordt ontstaat er een versnippering van beleid, waardoor de samenhang en integraliteit van het grondbeleid onder druk komt te staan en eventuele tegenstrijdigheden worden veroorzaakt.

22 / 30 4.2. Grondstrategie, afwegingskader en grondstrategieplan - Ontwikkel integraal samenhangende grondstrategieën en bepaal aan de hand van het afwegingskader per grondstrategie het toe te passen grondbeleidsinstrumentarium in een grondstrategieplan Grondstrategie De term grondstrategie wordt in dit adviesrapport gebruikt voor alle grondaankopen door de gemeente Nederweert. De gemeente Nederweert voert situationeel grondbeleid bij gebiedsontwikkeling(en). Bij deze rolinname past het gebruik maken van een zogenaamde grondstrategie. Een grondstrategie geeft voor een gebiedsontwikkeling aan op welke wijze en wanneer grondbeleidsinstrumentarium wordt ingezet voor grondaankopen. Bij iedere gebiedsontwikkeling zal opnieuw de samenhang tussen het grondbeleids-, ruimtelijk, financieel en juridisch instrumentarium overwogen moeten worden. Elke gebiedsontwikkeling heeft immers een andere omvang en kent zijn eigen grondposities en ruimtelijke context. Er kunnen binnen de gemeente meerdere verschillende grondstrategieën worden gevoerd. Zo kan er voor de kernrandzone de ene grondstrategie worden gevoerd (met name anticiperende grondverwerving), maar voor het buitengebied een andere grondstrategie (met name strategische grondverwerving).

Deze strategieën hebben ieder een eigen doelstelling, maar kunnen gezamenlijk als doel hebben dat de gemeente substantiële grondposities verwerft om haar ruimtelijke doelen te kunnen bereiken. De grondstrategie voor het buitengebied is ons inziens op hoofdlijnen het, middels strategische grondaankopen, verkrijgen van ruilgronden en voor de kernrandzones het anticiperend verwerven van gronden ten behoeve van het bereiken van de ruimtelijke doelen voor bijvoorbeeld wonen en/of werken. Een doordachte grondstrategie, met toepassing van een afwegingskader, zorgt voor een gedegen onderbouwing voor het inzetten van het grondbeleidsinstrumentarium en bevordert daarmee de onderhandelingen voor minnelijke verwervingen. Juridische grondbeleidsinstrumenten zoals nota Kostenverhaal en nota Bovenwijkse voorzieningen fungeren vervolgens als de stok achter de deur. Afwegingskader inzet grondinstrumentarium De kern voor het vormen van een grondstrategie en het opstellen van een grondstrategieplan is een afwegingskader. Dit afwegingskader ondersteunt bij de keuze wanneer wel of niet wordt overgegaan tot actief verwerven van gronden. Het afwegingskader moet een uniforme handelswijze bij grondaankopen bevorderen om zodoende de risico’s te verkleinen, te werken met bekende kaders en randvoorwaarden en herkenbare processen te creëren voor zowel organisatie als bestuur.

Het resultaat van de afweging wordt uitgewerkt in een grondstrategieplan, waarover door het college van B&W wordt besloten en de gemeenteraad vertrouwelijk wordt geïnformeerd. Wij adviseren Nederweert om het volgende afwegingskader te hanteren voor het maken van de afweging om over te gaan tot actief verwerven van gronden:. Nut en noodzaak a. Worden met de aankoop vastgestelde en/of toekomstige ruimtelijke doelen gediend? b. Draagt de aankoop bij aan het behalen van één (of meer) ruimtelijke doel(en) die prioriteit hebben? c. Is het noodzakelijk danwel wenselijk dat de gemeente vroegtijdig grondpositie heeft verworven? d. Is het noodzakelijk danwel wenselijk dat de gemeente meer grip en regie voert door middel van het hebben van grondpositie? 23 / 30 e. Is voor het behalen van de ruimtelijke doelen het publiekrechtelijke grondinstrumentarium niet toereikend? f. Is overheidsbetrokkenheid verdedigbaar omdat er vanuit de markt onvoldoende initiatief komt en/of de markt kan het behalen van de ruimtelijke doelen niet alleen oplossen? g. Kan de gemeente de aankoop vanuit strategisch oogpunt verwerven en inzetten als ruilgrond om daarmee sneller gewenste grondposities te verwerven? Ontwikkeltermijn a. Moeten de ruimtelijke doelen op korte, middellange of lange termijn gerealiseerd worden? b.

Wordt met de aankoop de realisatietermijn van een gebiedsontwikkeling verkort? Aard en de omvang van de risico’s bij grondverwerving a. Wordt er een marktconforme prijs gevraagd? b. Is het rendement in verhouding tot de initiële investering en het risicoprofiel? c. Is de gemeente bereid een eventueel negatief financieel rendement te nemen als daarmee ruimtelijke doelen worden gerealiseerd? d. Hoe groot is, gegeven de koopsom, het verwachte renteverlies en de te genereren inkomsten uit exploitatie de kans de kans dat er substantieel verlies wordt geleden op de aankoop of de toekomstige grondexploitatie (risicoanalyse). Grondstrategieplan In een grondstrategieplan wordt vervolgens een afweging voor het inzetten van het grondinstrumentarium verbonden met de ruimtelijke doelen. Grondstrategieplannen zijn daarmee van strategische aard en worden vroegtijdig bij (gebiedsontwikkelings)projecten opgesteld. Maar ook bij de vaststelling van het (nieuwe) omgevingsplan dient dit een onderdeel te zijn waarmee nog voordat er sprake is van een concrete gebiedsontwikkeling het kader voor strategische grondaankopen kan worden ingevuld.

In een grondstrategieplan worden de volgende onderdelen beschreven: - De gebiedsbegrenzing - Analyse grondeigendoms- en gebruikssituatie - De kaders en randvoorwaarden die in acht genomen moeten worden - Beschrijving van de aard en omvang van de ruimtelijke doelen - Het benodigde oppervlakte grond nodig voor het behalen van de ruimtelijke doelen - Grondmobiliteit en analyse van de grondmarkt - De prioriteitstelling van de ruimtelijke doelen - Rolbeschrijving die de gemeente inneemt (faciliterend of actief) - Overzicht van het in te zetten grondinstrumentarium - Analyse van mogelijkheden en kansen voor het realiseren van doelen en de benodigde inzet van de instrumenten - Plan van aanpak voor de uitvoering van de grondverwerving - Organisatie - Financiën - Risico’s van de grondverwerving - Communicatie De grondstrategieplannen worden door het college van B&W vastgesteld en de gemeenteraad zal hierover vertrouwelijk geïnformeerd worden. Vertrouwelijkheid is hier van belang omdat het hier strategische afwegingen van het college betreffen en openheid hierover de onderhandelingspositie van de gemeente negatief beïnvloedt. 24 / 30 4.3. Gemeentelijke grondbank - Stel een gemeentelijke grondbank in Het strategisch danwel anticiperend verwerven en in eigendom hebben van gronden zorgt voor meer uitvoeringskracht en een sterkere regie.

De in dat kader verworven gronden worden ‘verzameld’ in een zogenaamde gemeentelijke grondbank. De gemeentelijke grondbank is daarmee een instrument waarin gronden worden ondergebracht die de gemeente strategisch en/of anticiperend heeft verworven en waar zij dus eigenaar van is. De gronden in de grondbank kunnen ingezet worden als onderdeel van een gebiedsontwikkeling, maar ook als ruilgronden om bedrijven te kunnen verplaatsen of juist om bepaalde ongewenste ontwikkelingen te voorkomen. Dit grondbezit zorgt er dus voor dat de gemeente meer regie, uitvoeringskracht en grip heeft op het effectief en efficiënt bereiken van de ruimtelijke doelen of hier beweging in kan brengen. Binnen de grondbank worden de gronden beheert totdat deze weer worden verkocht of in een grondexploitatie worden opgenomen. Zolang de gronden in de grondbank niet in een grondexploitatie zijn genomen of verkocht zijn kan de gemeente deze gronden (tijdelijk) verpachten. Daarnaast kunnen de gronden in de grondbank tijdelijk verpacht worden waarmee de grondbank ook werkt als financieringsbron waarmee de strategische en anticiperende aankopen kunnen worden gefinancierd. Bij het voeren van actief grondbeleid, waarbij strategische en/of anticiperende grondaankopen op structurele basis worden gedaan, geeft het gebruik van een gemeentelijke grondbank met bijbehorende bestemmingsreserve een aantal voordelen.

De voordelen van een gemeentelijke grondbank met bijbehorende bestemmingsreserve zijn: - Binnen de algemene middelen en de algemene reserve wordt specifieke financieringsruimte gecreëerd ten behoeve van het doen van strategische en/of anticiperende grondaankopen; - strategische en/of anticiperende grondaankopen niet meer direct ten laste komen van de algemene middelen; - dat de boekwaarde (=marktwaarde in huidige functie) van strategische en/of anticiperende grondaankopen in de grondbank wordt opgenomen en het verschil tussen de boekwaarde en de verkrijgingswaarde niet meer direct ten laste komt van de algemene reserve, maar van de bestemmingsreserve; - dat de gemeenteraad met het instellen van de financieringsruimte voor de grondbank en de bestemmingsreserve via het budgetrecht meer grip heeft op het handelen van het college op de grondmarkt; - dat het overzichtelijker voor het college wordt de uitgaven te monitoren en te controleren, waarmee de transparantie en verantwoording richting de gemeenteraad wordt bevordert. Met name bij een door de jaren heen muterende en in grote variërende grondbank is dit van belang.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://nederweert.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/05f9924d-9724-4a45-8abe-5b51b8c5296d?agendaItemId=f1a72394-56c3-4d7e-88ff-329043b11e75