2025-07-01 5. Bijlage 2 - Bijlagen document Verkenning MFA Locatie Siem-Lambertushof
Tekst van het document
_______________________________________________________________________________________________ Inlichtingen over dit advies kunnen worden verkregen bij Ward van Loo | Boels Zanders | T: +31 (0)88 304 01 54 M: +31 (0)6 53 53 26 47 | E: ward.van.loo@bz.nl en Ghazal Sarandib | Boels Zanders | T: +31 (0)88 304 02 28 | M: +31 (0)6 28 96 05 68 | E: ghazal.sarandib@bz.nl 1/1 BIJLAGE 1 Advies BZ d.d. 26 april 2021 MEMO Aan Gemeente Nederweert De heer T. Meulen Postbus 2728 6030 AA NEDERWEERT Van Ward van Loo en Silvie Joosten Plaats/Datum Eindhoven, 26 april 2021 1. Inleiding 1. Stichting Gemeenschapshuis 'de Pinnenhof' Nederweert ("de Stichting") is eigenaar van een gemeenschapshuis in Nederweert en beheert en exploiteert dit gemeenschapshuis (hierna: "de Pinnenhof") ten behoeve van onder meer plaatselijke verenigingen, stichtingen en anderen die actief zijn op sociaal -cultureel en maatschappelijk vlak. 2. Nadat de Stichting in financieel zwaar weer is komen te verkeren, hebben in 2020 van de Stichting gesprekken plaatsgevonden tussen de Stichting en de gemeente Nederweert ("de gemeente") met het oog op behoud van de maatschappelijke functie van de Pinnenhof en continuering van het beheer, het onderhoud en de exploitatie van de Pinnenhof in dat verband.
Deze gesprekken hebben uiteindelijk geresulteerd in de totstandkoming van een overeenkomst tussen de gemeente en de stichting van 27 januari 2021, waarin partijen de wenselijkheid van een overname van de Stichting door de gemeente onderkennen. Artikel 1.2 bepaalt in dat verband: "Partijen hebben als doelstelling om te onderzoeken op welke wijze het beste de overname van de onderneming kan plaatsvinden. Daarbij ligt de focus op twee mogelijkheden, (i) door een activa/passiva transactie tussen de Gemeente en Stichting Pinnenhof waarna Stichting de Pinnenhof zal worden ontbinden of (ii) doordat de Gemeente invulling geeft aan de bestuursfuncties binnen het bestuur van Stichting de Pinnenhof en daarmee de bestuurlijke taken van de huidige bestuurders overneemt." 3. Het vorenbedoelde onderzoek heeft er uiteindelijk in geresulteerd dat de gemeente met de Stichting overeenstemming heeft bereikt over een bestuurswissel, waarbij de bestuurders die namens de Stichting tot ondertekening van de overeenkomst van 27 januari 2021 zijn overgegaan zijn terug getreden en vervolgens zijn vervangen door vertegenwoordigers van de gemeente. 4. Thans is de Gemeente met het oog op (verantwoorde) continuering van het beheer, het onderhoud en de exploitatie van de Pinnenhof door de Stichting voornemens om: • de Pinnenhof te renoveren (geraamde kosten circa EUR 500.000,- tot EUR 1.000.000,-);
Pagina 2/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies • aan de Stichting een subsidie te verlenen ten bedrage van EUR 300.000,-, van welk bedrag EUR 250.000,- exploitatiesteun betreft en een bedrag van EUR 50.000,- een vergoeding voor onderzoekskosten betreft. 5. De gemeente wenst in verband daarmee te vernemen of (i) renovatie van de Pinnenhof voor rekening van de gemeente en (ii) subsidieverlening aan de Stichting door de gemeente verenigbaar zijn met de Europese staatssteunregels ("de financiële steun"). Bovendien wenst de Gemeente te worden geïnformeerd over eventuele aandachtspunten die voortvloeien uit (de eventuele toepasselijkheid van) de Wet Markt & Overheid en de Aanbestedingswet. 6. Door middel van dit advies geven wij gehoor aan dat verzoek. 2. Europese staatssteunregels 7. De kern van de Europese staatssteunregels ligt besloten in de artikelen 107 tot en met 109 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ("VwEU"). In deze drie bepalingen ligt een systematiek besloten die bestaat uit drie vragen: (i) Is er sprake van staatssteun? (ii) Zo ja, moet deze steun worden gemeld bij de Europese Commissie? (iii) Zo ja, onder welke voorwaarden kan deze steun worden goedgekeurd? 8. Voor wat betreft de beantwoording van de eerste vraag staat artikel 107 lid 1 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ("VwEU") centraal.
Uit dat artikel blijkt dat voor toepasselijkheid van de Europese staatssteunregels geldt dat aan ieder van de volgende criteria moet worden voldaan: (i) er moet door de overheid of met overheidsmiddelen bekostigd niet-markt conform voordeel worden verleend; (ii) dat niet-marktconforme voordeel moet worden verleend aan één of meer ondernemingen; (iii) er moet sprake zijn van selectiviteit ("bepaalde ondernemingen of bepaalde producties"); (iv) er moet sprake zijn van vervalsing of dreigende vervalsing van de mededinging; (v) de verlening van het niet-marktconforme voordeel moet het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. 9. Daar waar de Stichting in staatssteunrechtelijke zin vrijwel zeker als "onderneming" moet worden beschouwd en het er mede met inachtneming hiervan de schijn van heeft dat de financiële steun aan de Stichting in ieder geval voldoet aan de criteria (i), (ii) en (iii), ligt het voor de hand de financiële steun te toetsen aan de criteria Pagina 3/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies (iv) en (v).1 Voldoet de financiële steun niet aan criteria (iv) en/of (v), dan zijn de Europese staatssteunregels niet van toepassing en kan géén sprake zijn van de verlening van (verboden) staatssteun door de Gemeente aan de Stichting. 10. Wij overwegen als volgt. 11.
De Europese staatssteunregels zijn – zoals uit het vorenstaande reeds blijkt – uitsluitend van toepassing, indien de verlening van een niet-marktconform voordeel aan een onderneming de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen en het handelsverkeer tussen lidstaten (in potentie) ongunstig beïnvloedt. Deze twee criteria worden in Europese rechtspraak in de regel als onlosmakelijk met elkaar verbonden beschouwd. Zowel door de Europese Commissie alsook door het Hof van Justitie EU wordt in de regel namelijk aangenomen dat aan deze criteria wordt voldaan, zodra zij vaststellen dat sprake is van de verlening van een niet- marktconform voordeel aan een onderneming. De uitzonderingen op deze regel zijn schaars. 12. Dit laat onverlet dat voor steun met een zuiver "lokaal" karakter geldt dat mag worden aangenomen dat deze niet leidt tot een (dreigende) vervalsing van de mededinging of een (potentiële) ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten. Zuiver lokale steun kenmerkt zich normaliter door: • de beperkte kans dat de onderneming klanten uit andere lidstaten aantrekt; • het beperkte gebied waarbinnen de onderneming goederen of diensten levert; • het marginale effect van steunverlening aan de onderneming op de voorwaarden voor grensoverschrijdende investeringen of grensoverschrijdende vestiging. 13.
Wordt de beoogde steunverlening getoetst aan de kenmerken van lokale steun zoals hiervoor genoemd, dan zij wij van oordeel dat zonder meer verdedigbaar is dat (i) de financiële steun moet worden beschouwd als lokale steun en (ii) de Europese staatssteunregels niet van toepassing zijn, mits: • de exploitatie van de Pinnenhof (nagenoeg uitsluitend) plaatsvindt ten behoeve van (voormalige) inwoners van de gemeente Nederweert; • de Pinnenhof (nagenoeg) niet zal worden bezocht door anderen dan (voormalige) inwoners van de gemeente Nederweert; • financiële steun aan de Stichting niet op andere wijze een grensoverschrijdend effect zal hebben. 1 Iedere entiteit die goederen en/of diensten aanbiedt op een bepaalde markt tegen een zekere vergoeding kwalificeert voor de Europese staatssteunregels als "onderneming", ongeacht de hoedanigheid welke deze entiteit aanneemt. Zie ook hetgeen ik over de economische activiteiten van de Stichting overweeg onder randnummer 19. Pagina 4/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies 14. Veel zal in dat kader afhangen van de functie die de Pinnenhof zal vervullen en de programmering door de Stichting. Ingeval de Pinnenhof met name als thuishaven zal dienen voor het plaatselijke verenigingsleven en als accommodatie voor lokale (gemeentelijke) evenementen, is de lokale functie van de Pinnenhof naar mijn oordeel een gegeven.
Ingeval de exploitatie van de Pinnenhof op zodanige wijze wordt vormgegeven dat ook personen zonder directe binding met de gemeente Nederweert met enige regelmaat aanleiding zien de Pinnenhof te bezoeken (denk bijvoorbeeld aan de niet-incidentele programmering van artiesten met een landelijke uitstraling), komt de kwalificatie van de functie van de Pinnenhof als "lokaal" al snel ter discussie te staan. 3. Subsidierecht 15. Of een betaling een subsidie is of voortvloeit uit een privaatrechtelijke overeenkomst, moet worden beoordeeld aan de hand van de beschikking of overeenkomst. De gemeente heeft echter niet de mogelijkheid een vergoeding op grond van het privaatrecht toe te kennen, indien zou moeten worden geoordeeld dat het gebruik van het privaatrecht de publiekrechtelijke regeling van de subsidietitel op onaanvaardbare wijze doorkruist. 2 16. 'Subsidie' is een materieel begrip. Dit betekent dat als aan de voorwaarden in artikel 4:21 Algemene wet bestuursrecht is voldaan sprake is van een subsidie. De voorwaarden waaraan voldaan moet worden zijn: (i) er is sprake van een aanspraak, (ii) op financiële middelen, (iii) door een bestuursorgaan verstrekt, (iv) met het oog op bepaalde activiteiten en (v) anders dan als betaling voor aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten. 17.
De gemeente is voornemens om de renovatie van de Pinnenhof te financieren (geraamde kosten circa EUR 500.000,- tot EUR 1.000.000,-). Voor de toepasselijkheid van het subsidierecht is relevant of de Pinnenhof in opdracht en voor rekening van de gemeente zal worden gerenoveerd, dan wel de daarvoor benodigde middelen door de gemeente ter beschikking worden gesteld aan de Stichting zodat de Stichting financieel in staat wordt gesteld de renovatiewerkzaamheden te laten uitvoeren en te bekostigen. 3 In het eerste geval is sprake van een subsidie in natura waarop het subsidierecht niet van toepassing is. In het laatste geval ligt het voor de hand aan te nemen dat aan de voorwaarden (i) tot en met (iv) zal worden voldaan. De vraag die vervolgens beantwoord dient te worden is of tevens sprake is van aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten. 2 ABRvS 23 maart 2016, ECLI:NL:RVS:2016:801. 3 Voor de subsidie ten bedrage van EUR 300.000,- (o.a. bestaande uit exploitatiesteun) staat vast dat het subsidierecht van toepassing is. 18. | De voorwaarde dat geen sprake mag zijn van betaling voor aan het bestuursorgaan geleverde goederen en diensten houdt commerciële transacties met de overheid buiten het subsidiebegrip.4 De beoordeling of sprake is van subsidieverlening of van een commerciële transactie wordt verricht aan de hand van de concrete omstandigheden van het geval.
Hierbij zijn onder meer de volgende omstandigheden relevant: (1) de waarde van de financiële bijdrage ten opzichte van de waarde van de verkregen goederen of diensten, (2) of met verstrekking van de bijdrage een algemeen belang wordt gediend en (3) of het bestuursorgaan door de financiële bijdrage wordt gebaad.5 19. | Wij stellen vast dat de Pinnenhof (op dit moment) in eigendom is van de Stichting. Voor zover ons bekend is er geen wettelijke of andere grondslag waarop de gemeente gehouden is de Pinnenhof te onderhouden of te renoveren. Deze verplichting ligt bij de Stichting als eigenaar van het onroerend goed. Dat medewerkers van de gemeente invulling geven aan het bestuur van de Stichting en de gemeente bereid is de renovatie (in juridische zin: vrijwillig) te bekostigen, maakt dit mijns inziens niet anders. Dit betekent dat door het renoveren van het pand geen goederen of diensten worden geleverd aan het bestuursorgaan (lees: de gemeente), maar aan de Stichting. Nu geen sprake is van aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten en aannemende dat aan de overige voorwaarden zal worden voldaan, komen wij tot de conclusie dat de financiering kan worden gekwalificeerd als subsidie. Aan de overige omstandigheden zoals genoemd onder (1), (2) en (3) wordt niet toegekomen. 20.
| Wij merken daarbij op dat later in dit advies wordt ingegaan op de mogelijkheid de Pinnenhof in de toekomst in eigendom aan de gemeente over te dragen.6 Op het moment dat de gemeente besluit de eigendom van de Stichting over te nemen wijzigt de voornoemde conclusie. In dat geval is aannemelijk dat de financiële bijdrage als vergoeding voor aan de gemeente geleverde goederen en diensten wordt gekwalificeerd. De vergoeding wordt dan niet als subsidie aangemerkt. 21. | Ervan uitgaande dat de financiering wordt gekwalificeerd als 'subsidie' (en dus geen sprake is van een eigendomsoverdracht aan de gemeente) moet worden voldaan aan de bepalingen in titel 4.2 Algemene wet bestuursrecht. De kern van deze titel is de eis dat de subsidieverstrekking in beginsel moet zijn gebaseerd op een wettelijk voorschrift (algemeen verbindend voorschrift) waarin de essentialia van de subsidieverstrekking zijn neergelegd.7 Op dit uitgangspunt gelden een aantal uitzonderingen. Zo is geen wettelijke grondslag vereist als de begroting de 4 | Borman e.a., in: T&C Awb 2019, art. 4:21 Awb, aantek. 2. 5 | Onder meer: ABRvS 23 maart 2016, ECLI:NL:RVS:2016:801 en ABRvS 23 maart 2016, ECLI:NL:RVS:2016:803, ABRvS 8 april 2015, ECLI:NL:RVS:2015:1073 en ABRvS 12 september 2001, ECLI:NL:RVS:2001:AN6776. 6 | Randnummers 42 en 43. 7 | Artikel 4:23, lid 1 Algemene wet bestuursrecht.
Pagina | 5/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies Pagina 6/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies subsidie-ontvanger en het bedrag waarop de subsidie ten hoogste kan worden vastgesteld vermeldt of in incidentele gevallen. 8 Dit betekent dat voor het verlenen van de vergoeding een grondslag (wettelijk of buitenwettelijk) gecreëerd moet worden. Mede afhankelijk van de grondslag gelden voor de subsidieverlening nadere specifieke voorschriften. 22. Dit memo leent zich niet voor een uitgebreide analyse en uiteenzetting van de verplichtingen die voortvloeien uit titel 4.2 Algemene wet bestuursrecht. Desgewenst kan hierover nader advies worden uitgebracht, waarbij tevens kan worden toegelicht welke grondslag (wettelijk of buitenwettelijk) in dit geval het meest passend is voor de onderhavige subsidie. Daarbij kan dan ook nader worden ingegaan op de daarbij behorende, specifieke aandachtspunten. 4. Wet Markt & Overheid 23. De Wet Markt en Overheid9 heeft als doel om zo gelijk mogelijke concurrentieverhoudingen tussen overheden en het bedrijfsleven te creëren wanneer overheden zelf of via overheidsbedrijven economische activiteiten verrichten. 24.
Uit artikel 25h van de Wet Markt en Overheid volgt dat (i) een bestuursorgaan (zoals het college van burgemeester en wethouders) een overheidsbedrijf waarbij het bestuursorgaan betrokken is niet mag bevoordelen boven andere ondernemingen waarmee dat overheidsbedrijf in concurrentie treedt en (ii) aan dat overheidsbedrijf ook anderszins geen voordelen mag toekennen die verder gaan dan in het normale handelsverkeer gebruikelijk is. Deze verbodsbepaling is volgens artikel 25j en artikel 25h uitsluitend niet van toepassing: • ingeval bevoordeling verband houdt met economische activiteiten ter uitoefening van een bijzonder of uitsluitend recht en reeds voorschriften gelden omtrent de voor de desbetreffende activiteiten in rekening te brengen prijzen; • ingeval naar het oordeel van het bestuursorgaan de bevoordeling kan worden aangemerkt als een steunmaatregel die voldoet aan de criteria van artikel 87, eerste lid, van het Verdrag; • op economische activiteiten die worden verricht door een onderneming die belast is met de uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening, voor zover op deze activiteiten artikel 5 van die wet van toepassing is; • ingeval de bevoordeling plaatsvindt in het algemeen belang. 25.
Aannemende dat de financiële steun moet worden aangemerkt als een bevoordeling in de zin van artikel 25h van de Wet Markt & Overheid, liggen op grond van het 8 Artikel 4:23, lid 3, sub c en d Algemene wet bestuursrecht. 9 Stb. 2011, 162. Pagina 7/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies vorenstaande de volgende twee vragen ter beantwoording voor: • Is de Stichting aan te merken als een overheidsbedrijf? • Zo ja, kan desalniettemin worden betoogd dat de Wet Markt & Overheid niet van toepassing is gelet op de uitzonderingen opgenomen in artikel 25h en 25j? 26. Voor zover het de eerste vraag betreft stellen wij vast dat de Stichting met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid moet worden beschouwd als een overheidsbedrijf in de zin van de Wet Markt & Overheid. Als overheidsbedrijf wordt volgens deze wet namelijk onder andere aangemerkt een onderneming met privaatrechtelijke rechtspersoonlijkheid, waarin een publiekrechtelijke rechtspersoon in staat is het beleid te bepalen (bijvoorbeeld) door (de mogelijkheid tot) benoeming van meer dan de helft van de leden van het bestuur of het toezichthoudend orgaan.
Vast staat dat: • de Stichting een onderneming is, daar waar zij zorg draagt voor de exploitatie van de Pinnenhof en aldus een economische activiteit 10 verricht; • de Stichting privaatrechtelijke rechtspersoonlijkheid bezit; • de gemeente in staat is het beleid van de Stichting te bepalen, daar waar alle bestuursfuncties thans worden vervuld door vertegenwoordigers van de gemeente.11 27. Voor zover het de tweede vraag betreft geldt dat de eerste drie uitzonderingen op toepasselijkheid van het bevoordelingsverbod in het kader van de onderhavige casus (op voorhand) niet bruikbaar zijn.12 Wél is het interessant om te onderzoeken of de gemeente zich op goede gronden op het standpunt zal kunnen stellen dat de bevoordeling plaatsvindt in het algemeen belang. Met (de exploitatie van) De Pinnenhof beoogt de gemeente immers een thuishaven te bieden aan het lokale verenigingsleven en een accommodatie voorhanden te hebben die de organisatie van activiteiten in lokaal belang (denk aan: de leefbaarheid) mogelijk maakt. Wij overwegen in dat verband als volgt. 10 Dit wordt bevestigd door de Autoriteit Consument en Markt (ACM). De ACM heeft een lijst met voorbeelden van economische activiteiten gepubliceerd die zoal door overheden worden verricht.
Ter zake economische activiteiten die door gemeenten worden verricht, wordt onder andere het volgende voorbeeld genoemd: "exploiteren van horecavoorzieningen (in overheidsgebouwen)". 11 Wij stellen vast dat de heren Lempens en Rijken in het handelsregister van de Kamer van Koophandel nog moeten worden uitgeschreven, maar veronderstellen dat zij thans geen bestuursfunctie meer vervullen. 12 Ik hanteer hierbij de aanname dat van staatssteun geen sprake is vanwege het lokale karakter van de financiële steun. Ik verwijs naar de randnummers 11 tot en met 14 van dit memo. Pagina 8/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies 28. De vaststelling dat economische activiteiten of een bevoordeling in het algemeen belang plaatsvinden respectievelijk plaatsvindt vindt op grond van artikel 25h lid 6 Wet Markt & Overheid voor gemeenten plaats door de gemeenteraad. Hoewel de gemeenteraad een grote mate van beleidsvrijheid bij het afbakenen van het algemeen belang, moet de gemeente zich realiseren dat een vaststellingsbesluit van de gemeenteraad een besluit is in de zin van de Algemene wet bestuursrecht dat (i) zorgvuldig tot stand dient te komen, (ii) adequaat moet worden gemotiveerd en (iii) vatbaar is voor bezwaar en beroep. In dat kader adviseren wij de gemeente om: • nauwkeurig vast te stellen welke economische activiteiten de Stichting verricht (bijv.
activiteit, doelgroep, geografisch bereik), welk specifiek algemeen belang aan de orde is (bijv. doel en beoogde doelgroep) en op welke wijze de economische activiteiten van de Stichting dat algemeen belang dienen; • de gevolgen van de algemeen belangvaststelling voor derden in kaart te brengen (denk aan horecaondernemers die in meer of mindere mate concurreren met de Stichting); • vast te stellen of de voordelen ten aanzien van het belang opwegen tegen de nadelen ten aanzien van de belangen van derden (proportionaliteit; kan het algemeen belang ook met minder vergaande middelen of maatregelen worden bereikt?). 29. Vooralsnog verwachten wij dat de gemeente bij een zorgvuldige voorbereiding van het vaststellingsbesluit in staat zal zijn om toereikend te motiveren dat de economische activiteiten van de Stichting respectievelijk de financiële steun aan de Stichting het algemeen belang dienen en dat de voordelen van financiële steun aan de Stichting opwegen tegen de daaraan verbonden nadelen.
De kern van een dergelijke motivering is mogelijk gelegen in de wens van de gemeenteraad de leefbaarheid van Nederweert en omgeving (op niveau) te (be)houden, wetende dat het verenigingsleven met het oog op het behoud van die leefbaarheid onmisbaar is en de Pinnenhof – bij gebrek aan voldoende geschikte uitwijkmogelijkheden – voor (een groot deel van) het verenigingsleven de functie van verenigingslokaal of repetitieruimte vervult. Dit laat uiteraard onverlet dat de gemeente de onder randnummer 21 genoemde stappen zorgvuldig dient te doorlopen. 5. Aanbestedingsrecht 30. De Gemeente wenst vervolgens te worden geïnformeerd over eventuele aandachtspunten die voortvloeien uit (de eventuele toepasselijkheid van de Aanbestedingswet. Twee vragen nopen ons inziens tot beantwoording: • Mag de gemeente op grond van de Aanbestedingswet één op één opdrachten verstrekken aan de Stichting respectievelijk mag de Stichting op grond van de Aanbestedingswet één op één opdrachten verstrekken aan de gemeente? Pagina 9/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies • Kwalificeert de Stichting als aanbestedende dienst in de zin van de Aanbestedingswet en is zij (dus) gehouden om in het kader van haar inkoop rekening te houden met de procedurele voorschriften zoals in die wet opgenomen? 31.
Met betrekking tot de eerste vraag geldt dat de gemeente en de Stichting op grond van de Aanbestedingswet over en weer niet gehouden zijn om opdrachten die aan elkaar worden verstrekt aan te besteden, indien sprake is van de zogenaamde vrijstelling voor quasi-inbesteden (artikel 2.24a Aanbestedingswet). De essentie van deze vrijstelling is dat, daar waar de gemeente niet verplicht is een aanbesteding te organiseren ingeval zij gebruik maakt van haar eigen diensten, de gemeente tevens geen aanbesteding hoeft te organiseren ingeval zij een opdracht verstrekt aan een rechtspersoon die de facto deel uitmaakt van de gemeentelijke organisatie. Gebruikmaking van die vrijstelling vereist dat aan een drietal criteria wordt voldaan: • de gemeente moet toezicht uitoefenen op de Stichting zoals zij toezicht uitoefent op haar eigen diensten, hetgeen – in de kern – betekent dat de gemeente een doorslaggevende invloed moet kunnen uitoefenen op de strategische doelstellingen en de belangrijke beslissingen van de Stichting; • het merendeel van de activiteiten van de Stichting moet bestaan uit de uitoefening van taken ten behoeve van de gemeente (minimaal 80%); • er mag géén sprake zijn van een private participatie in de Stichting. 32.
Wij stellen vast dat het bestuur van de Stichting volledig wordt gevormd door vertegenwoordigers aangewezen door de gemeente met inachtneming waarvan de gemeente een directe en doorslaggevende invloed op het beleid van de Stichting kan uitoefenen. Bovendien veronderstellen wij dat (i) de Stichting de Pinnenhof exploiteert (althans: blijft exploiteren) vanwege de gemeentelijke wens om de maatschappelijke functie van de Pinnenhof te behouden (ergo: zonder gemeente, géén exploitatie) en (ii) geen sprake is van private participatie. Op grond daarvan zijn wij van mening dat moet worden aangenomen dat in het geval van de Stichting aan de hiervoor genoemde criteria wordt voldaan. 33. Dat betekent dat de gemeente en de Stichting niet verplicht zijn een aanbestedingsprocedure te organiseren indien en voor zover zij opdrachten aan elkaar verstrekken. 34. Daarmee is nog niet beantwoord de vraag of de Stichting, daar waar zij opdrachten verstrekt, een aanbestedende dienst is in de zin van de Aanbestedingswet. Als dat namelijk het geval is, zal de Stichting, behoudens voor zover zij een beroep kan doen op de vrijstelling voor quasi-inbesteden zoals hiervoor omschreven, de procedurele verplichtingen die voortvloeien uit de Aanbestedingswet dienen na te leven. Pagina 10/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies 35.
Relevant in dat kader is dat de Aanbestedingswet bepaalt dat niet alleen (zuivere) overheden tot de groep aanbestedende diensten worden gerekend (de staat, decentrale overheden, waterschappen), maar ook zogenaamde publiekrechtelijke instellingen. De Stichting heeft te gelden als een publiekrechtelijke instelling, ingeval zij (ia) voorziet in behoeften van algemeen belang, (ib) niet zijnde van industriële of commerciële aard, (ii) rechtspersoonlijkheid bezit en (iii) bovendien in sterke mate afhankelijk is van de overheid. 36. Voor het eerste criterium geldt dat de aanwezigheid van behoeften van algemeen belang relatief snel in jurisprudentie wordt aangenomen. In dit geval lijkt er ook geen twijfel over te bestaan dat de Stichting in dergelijke behoeften voorziet, zulks gelet op hetgeen ik hiervoor heb overwogen met betrekking tot de maatschappelijke functie van die door de gemeente met exploitatie van de Pinnenhof wordt beoogd. 37. De vraag die vervolgens nog in het kader van het eerste criterium moet worden beantwoord, is of die behoeften ook van andere dan van industriële of commerci ële aard zijn. In rechtspraak wordt verondersteld dat dit het geval is, als de Stichting haar beleid mede door andere dan zuiver economische motieven kan laten bepalen en niet actief is onder normale marktomstandigheden.
Factoren die hierbij een rol spelen, zonder dat ze op zichzelf beschouwd doorslaggevend zijn, zijn – bijvoorbeeld – het ontbreken van een winstoogmerk en het niet zelf hoeven te dragen van verliezen die zijn verbonden aan de uitoefening van activiteiten door de Stichting. Wij zijn van mening dat ook dit opgaat voor de Stichting. Een stichting kan immers naar Nederlands recht géén winstoogmerk hebben en de financiële steun zoals de gemeente deze aan de Stichting beoogt te verlenen impliceert dat de Stichting verliezen niet (geheel) zelf hoeft te dragen. Daarbij tekenen wij aan dat een groot deel van de financiële steun bestaat uit exploitatiesteun, kortom steun die nodig is om een verlieslatende exploitatie aan te zuiveren. De gemeentelijke rugdekking die aan de Stichting wordt gegeven, maakt mijns inziens dan ook dat de Stichting niet onder normale omstandigheden actief is. 38. Vast staat dat voor de Stichting geldt dat aan het tweede criterium wordt voldaan. De stichting is naar Nederlands recht een privaatrechtelijke rechtspersoon, zodat de Stichting rechtspersoonlijkheid bezit. 39. Aan het derde criterium wordt tot slot voldaan, ingeval van (i) financiering in hoofdzaak door de overheid, (ii) toezicht op het beheer door de overheid of (iii) benoeming van meer dan de helft van de bestuurders en/of toezichthouders door de overheid (art. 1.1 Aw).
Daarvan is sprake ingeval het toezicht door de overheid deze in staat stelt de beslissingen van die instelling op het gebied van overheidsopdrachten te beïnvloeden. Ook aan dit criterium wordt ons inziens zonder meer voldaan. Het bestuur van de Stichting wordt inmiddels immers gevormd door vertegenwoordigers van de gemeente, waarbij de recente bestuurswissel juist ten doel heeft gehad de Stichting onder controle van de Pagina 11/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies gemeente te brengen. 40. Dat betekent dat de Stichting naar ons oordeel – in ieder geval op dit moment – een aanbestedende dienst is en zich dus zal moeten conformeren aan de Aanbestedingwet. Wij wijzen erop dat dit in de toekomst kan veranderen, zodra de Stichting meer op afstand van de gemeente wordt gezet. Op dat moment zal echter tegelijkertijd de mogelijkheid voor de gemeente en de Stichting om een beroep te doen op de vrijstelling voor quasi-inbesteden onder druk komen te staan. 6. Overige 41. Wij zullen tot slot nog ingaan op enkele "losse" aspecten die aandacht behoeven. 42. Op dit moment is de Pinnenhof, een gebouw dat tot stand is gebracht en zal worden gerenoveerd met gemeentelijke middelen, eigendom van de Stichting.
Als gevolg van het feit dat de Stichting inmiddels onder controle van de gemeente staat doordat gemeentelijke vertegenwoordigers alle bestuursfuncties vervullen, is dat op zichzelf beschouwd (nu) niet problematisch. Zodra de gemeente echter de Stichting meer op afstand wenst te zetten door de huidige bestuurders te vervangen door bestuurders die niet uit naam van de gemeente zitting nemen in het bestuur van de Stichting, raakt de gemeente vanzelf grip op de Pinnenhof kwijt. Dit kan vervolgens zowel een complicerende factor zijn ingeval de gemeente ter zake de wijze waarop invulling wordt gegeven aan de maatschappelijke functie van de Pinnenhof in de toekomst op enig moment noodzaak ziet tot bijsturing of ingrijpen, maar in de toekomst eventueel ook tot financieel nadeel van de gemeente leiden. Het eigendom van de Pinnenhof en daarmee de aan de Pinnenhof verbonden waarde van vastgoed (met gemeentelijke middelen gecreëerd) drijven immers weg van de gemeente. 43.
Wij adviseren de gemeente om die reden te overwegen om ofwel de Pinnenhof onder de huidige omstandigheden in eigendom over te dragen aan de gemeente (voorkeursvariant), dan wel met de Stichting overeen te komen dat (i) de Stichting bij beoogde toekomstige bestuurswisselingen binnen de Stichting de verplichting heeft de Pinnenhof tegen een vooraf vastgesteld bedrag aan de gemeente aan te bieden en (ii) de Stichting de Pinnenhof niet zonder voorafgaande toestemming van de gemeente mag vervreemden aan een derde. 44. Daarnaast wil de gemeente graag advies over de wijze waarop zij het proces waarlangs de financiële steun aan de Stichting tot stand komt op een zuivere wijze en zonder (schijn van) belangenverstrengeling kan inrichten, wetende dat de gemeentelijke projectleiders die betrokken zijn bij het voorbereiden van het voorstel van het college van burgemeester en wethouders aan de raad van de gemeente ook degenen zijn die namens de gemeente het bestuur van de Pinnenhof vormen. Pagina 12/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies 45. We adviseren de gemeente tegen deze achtergrond in de eerste plaats om zowel in de richting van het college van burgemeester en wethouders volledig transparant te zijn over de mogelijke schijn van belangenverstrengeling die als gevolg van de dubbelfunctie van de betrokken projectleiders zal kunnen ontstaan.
Door het betrachten van volledige transparantie worden de leden van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad immers in staat gesteld de financiële steun en de daaraan ten grondslag liggende overwegingen – in het bijzonder in het licht van de eventuele schijn van belangenverstrengeling – aan een kritische beoordeling te onderwerpen alvorens daarmee al dan niet in te stemmen. 46. Daarnaast adviseren wij de gemeente om (i) naast de projectleiders die namens de gemeente het bestuur van de Stichting vormen ook andere ambtenaren bij de ambtelijke behandeling/voorbereiding te betrekken en (ii) betrokkenheid van deze (andere) ambtenaren bij de ambtelijke behandeling/voorbereiding ook zichtbaar te maken voor de leden van het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad. Door deze maatregel te treffen wordt een belangrijk deel van de schijn van belangenverstrengeling die mogelijk ontstaat als gevolg van de dubbelfunctie van de eerder genoemde projectleiders wat ons betreft op voorhand geëlimineerd. 7. Conclusies 47.
Wij stellen ter zake de financiële steun vast dat: • de Europese staatssteunregels niet van toepassing zijn, mits de Pinnenhof (nagenoeg uitsluitend) een lokale functie zal vervullen; • het subsidierecht voor de financiering van de renovatie van de Pinnenhof buiten beschouwing blijft, ingeval de Pinnenhof in opdracht en voor rekening van de gemeente zal worden gerenoveerd; • de Wet Markt & Overheid niet van toepassing is, mits de gemeenteraad op basis van een zorgvuldige voorbereiding en een steekhoudende motivering bij besluit vaststelt dat de exploitatie van de Pinnenhof en de financiële steun aan de Stichting in het algemeen belang zijn. 48.
Voorts wijzen wij erop dat: • de gemeente en de Stichting naar de huidige stand van zaken over en weer opdrachten aan elkaar mogen verstrekken zonder dat zij aanbestedingsplichtig zijn; • de Stichting naar de huidige stand van zaken moet worden beschouwd als een aanbestedende dienst en om die reden (behoudens de hiervoor genoemde uitzondering) opdrachten voor werken, leveringen en diensten zal moeten aanbesteden; • het in het belang van de gemeente is er thans in te voorzien dat de gemeente ook in de toekomst grip houdt op het vastgoed waarin de Pinnenhof is Pagina 13/13 Nederweert/Advies Pinnenhof/WL/BZ/7019489/20210426 Advies gehuisvest (door middel van eigendomsoverdracht aan de gemeente of het overeenkomen met de Stichting van een aanbiedingsplicht bij toekomstige bestuurswisselingen); • de gemeente er ter voorkoming van de schijn van belangenverstrengeling verstandig aan doet om (i) jegens het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad volledig transparant te zijn over het feit dat de namens de gemeente betrokken projectleiders tevens het bestuur van de Stichting vormen en (ii) om die reden ook andere ambtenaren dan deze projectleiders bij de ambtelijke behandeling/voorbereiding te betrekken. __________________________________________________________________ Inlichtingen over deze notitie kunnen worden verkregen bij mr. mr. E.F.M.
van Loo | Boels Zanders Advocaten T: +31 (0)88 304 01 54 │ M: +31 (0)6 53 53 26 47 | E: loo@boelszanders.nl 1/1 BIJLAGE 2 Uitvraag gemeente d.d. 27 februari 2025 1 Bijlage 2 Uitvraag advies ontwikkeling Multifunctionele Accommodatie op locatie Siem Situatieschets Voor de ontwikkeling van een nieuwe MFA De Pinnenhof op de huidige locatie (Kapelaniestraat) hebben een aantal aanbestedingen plaatsgevonden. Doordat de investeringsraming onvoldoende bleek, is de gemeenteraad in oktober 2024 een extra investeringsbijdrage gevraagd. Dit is niet toegekend waardoor de lopende aanbestedingen zijn ingetrokken. In december 2024 hebben Bouwbedrijf Wijen en architect Van Grimbergen zich gemeld om een visie/variant op MFA De Pinnenhof te presenteren. Dit is een alternatief (hierna genoemd: plan A) om op MFA op “locatie Siem” te realiseren. De gemeenteraad heeft op 11 februari 2025 unaniem een motie aangenomen om een haalbaarheidsstudie te starten naar de mogelijkheden om het plan A verder uit te werken en te realiseren. Locatie Siem (perceel Kerkstraat 56) is eigendom van Roan Holding BV. De eigenaar van Roan Holding BV is de heer M. Wijen, gevolmachtigde is de heer R. Wijen, die vervolgens eigenaar is van Bouwbedrijf Wijen.
Plan A omvat: - het perceel Kerkstraat 56 en een deel van het naastgelegen appartementenblok Lambertushof (deel van de ruimte in de plint); - het realiseren van koopappartementen boven het MFA; - het realiseren van een colonnade aan de voor- en achterzijde van de aanpalende panden (in de plint) die in eigendom zijn van verschillende ondernemers. De colonnade heeft ook gevolgen voor de appartementen boven de aanpalende panden, die in eigendom zijn van verschillende particulieren. Door Roan Holding BV is aangegeven dat ze plan A graag in goede samenwerking met de gemeente wil realiseren. Na realisatie van dit plan zou Stichting MFA De Pinnenhof aan de lat staan voor de huur van het pand ten behoeve van de diverse verenigingen. Het pand zou ook onderdak moeten bieden aan diverse intermediaire partners. Voor de gemeente is van belang dat geborgd is dat de op te leveren MFA beschikbaar is en blijft voor de verenigingen en maatschappelijke partners. Gemeente is bereid een (nader te bepalen) tekort op de maatschappelijke exploitatie af te dekken via een subsidie aan de partij die exploiteert. Op dit moment is nog niet duidelijk wat de mogelijkheden zijn voor de gemeente om in dit initiatief te participeren danwel op een andere wijze plan A te realiseren. Daarop richt zich deze uitvraag.
Uitvraag advies Welke, juridisch houdbare ontwikkel- en realisatie-strategie/strategieën is/zijn er, op basis van de situatieschets en toegezonden documenten mogelijk, om plan A door gemeente Nederweert en/of Roan Holding BV en/of Stichtingbestuur MFA Pinnenhof te realiseren? Daarbij in elk geval in een rapport uitwerken: - De voor- en nadelen per strategie. - Een risicoanalyse per strategie en, zo mogelijk de daarbij passende beheersmaatregelen. - De verplichtingen, rollen en verantwoordelijkheden die volgen uit de mogelijke strategie/strategieën voor de gemeente Nederweert, Roan Holding BV en het Stichtingsbestuur van MFA De Pinnenhof. - De bijbehorende vervolgstappen per strategie. - Aandachtspunten waarmee eventueel verder nog rekening gehouden dient te worden. 1/1 BIJLAGE 3 Juridische kaders MFA De Pinnenhof/CP/CSP/7026409/20250508 Bijlage 3 1/12 Juridische kaders Omwille van de leesbaarheid en efficiency lichten wij de in het kader van het memorandum belangrijkste juridische kaders slechts op hoofdlijnen toe. Zo nodig en/of gewenst zijn wij uiteraard graag bereid meer diepgaand inzicht te bieden in (de concrete toepassing van) deze kaders (op de onderhavige casus). 1. Aanbestedingsrecht 1.1 De gemeente is een aanbestedende dienst in de zin van artikel 1.1 van de Aanbestedingswet ("Aw').
Dat betekent dat de gemeente gehouden is opdrachten die zien op de uitvoering van werkzaamheden, de levering van goederen en de verlening van diensten in de markt te zetten volgens de procedurele voorschriften zoals opgenomen in de Aanbestedingswet. 1.2 In algemene zin geldt dat van een overheidsopdracht in de zin van de Aanbestedingswet sprake is schriftelijke overeenkomst onder bezwarende titel. Dit begrip gaat ervan uit dat de opdrachtnemer zich voor een (op geld waardeerbare) tegenprestatie verbindt tot het leveren van een prestatie. Elementair is aldus dat de aanbestedende dienst van de opdrachtnemer (zo nodig in rechte) nakoming kan verlangen van de verplichting tot het leveren van de prestatie, zoals de opdrachtnemer van de aanbestedende dienst (zo nodig in rechte) nakoming kan verlangen van de verplichting tot het leveren van een op geld waardeerbare tegenprestatie. 1 1.3 Bestaat de tegenprestatie uit het recht om een werk of dienst te exploiteren (al dan niet in combinatie met een betaling) en draagt de opdrachtnemer exploitatierisico, dan is sprake van een concessieopdracht in plaats van een overheidsopdracht. Behoudens v oor het in de markt zetten van overheidsopdrachten zijn ook voor het in de markt zetten van concessieopdrachten in de Aanbestedingswet procedurele voorschriften opgenomen.
1.4 Afhankelijk van de wijze waarop de juridische structuur wordt ingericht, kan bij verwerving/huur van de MFA door de gemeente in het samenstel van afspraken die zij daaromtrent met Roan maakt een overheidsopdracht besloten liggen. Zo ook geldt dat de afspraken die de gemeente 1 Hof van Justitie EU 25 maart 2010, C-451/08 (Müller), r.o. 60 – 63. MFA De Pinnenhof 2/12 met de Stichting maakt ter zake van de exploitatie van de MFA kunnen kwalificeren als een overheidsopdracht of concessieopdracht voor diensten. We zullen dat hierna nader toelichten. Overheidsopdracht voor werken / (her)ontwikkeling 1.5 Overheidsopdrachten voor werken met een geraamde contractwaarde van EUR 5.538.000, - exclusief BTW moeten in beginsel Europees worden aanbesteed. 2 Blijft de geraamde contractwaarde beperkt tot een bedrag lager dan EUR 5.538.000,- exclusief BTW, dan is de gemeente niet op voorhand ontslagen van haar verplichting om een aanbestedingsprocedure te organiseren. De gemeente zal is in dat geval gehouden om op basis van objectieve criteria te kiezen voor een procedure die past bij de aard en omvang van de te verstrekken opdracht (proportionaliteit).
Uitgangspunt in dat verband is dat de gemeente overheidsopdrachten voor werken met een geraamde contractwaarde van ten minste EUR 150.000,- exclusief BTW dient aan te besteden.3 Wijkt de gemeente van dat procedurele uitgangspunt af, dan zal zij draagkrachtig en aan de hand van objectieve criteria moeten kunnen motiveren waarom die afwijking gerechtvaardigd is ("comply or explain"). 4 1.6 Om vast te stellen of in (afspraken omtrent) de verwerving of huur van onroerend goed (de MFA) door de gemeente een overheidsopdracht voor de uitvoering van werken besloten ligt (en als gevolg daarvan op de gemeente een aanbestedingsplicht rust), zal op grond van jurisprudentie van het Hof van Justitie EU moeten worden be oordeeld of de gemeente met Roan een overeenkomst sluit op grond waarvan: 1. Roan een werk tot stand zal brengen (in casu: de MFA) waarvoor de gemeente een op geld waardeerbare tegenprestatie zal leveren en bij de uitvoering waarvan de gemeente een rechtstreeks economisch belang heeft; 2. de gemeente aan Roan ter zake van dat werk een contractueel afdwingbare bouwplicht oplegt; én 3. het werk zal moeten voldoen aan door de gemeente vastgestelde eisen.5 Ad 1. Van een bezwarende titel is sprake in het geval de gemeente (a) een op geld waardeerbare prestatie levert (b) voor een prestatie waarbij zij een rechtstreeks economisch belang heeft.
2 Dit drempelbedrag zal per 1 januari 2026 worden herijkt. 3 Gids Proportionaliteit, par. 3.4.2. Zie in dat kader ook paragraaf 5.5 van het Inkoop- en aanbestedingsbeleid 2017 gemeente Nederweert (versie 2017). 4 Aan deze motivering zullen hogere eisen worden gesteld, naarmate de geraamde contractwaarde dichter tegen de Europese aanbestedingsdrempel aan ligt. Niet enkel op grond van de Aanbestedingswet en de Gids Proportionaliteit wordt onder voorwaarden de ruimte geboden om af te wijken, die ruimte is tevens voorzien in paragraaf 5.5 van het inkoop- en aanbestedingsbeleid van de gemeente. 5 Van een bezwarende titel is enkel sprake bij vervulling van de voorwaarden onder 1 en 2. Een op geld waardeerbare tegenprestatie houdt in dat de gemeente een prijs betaalt of een andersoortige economische tegenprestatie verricht. Een dergelijke tegenprestatie kan in het geval een overheidsopdracht betrekking heeft op de uitvoering van een werk | de betaling van een aanneemsom inhouden, maar kan ook besloten liggen in de verwervingsprijs of een huurverplichting waaraan de gemeente zich op grond van een overeenkomst committeert.
Van een rechtstreeks economisch belang is sprake indien de gemeente (i) de eigendom zal verkrijgen van een krachtens overeenkomst te realiseren werk, (ii) anderszins (met het oog op hun openbare bestemming) de feitelijke beschikking zal krijgen over een krachtens overeenkomst te realiseren werk, (iii) economische voordelen zal kunnen halen uit het toekomstige gebruik of de toekomstige overdracht van een krachtens overeenkomst te realiseren werk, (iv) financieel bijdraagt aan de verwezenlijking van een krach | tens overeenkomst te realiseren werk, of (v) financiële risico’s loopt aangaande de economische mislukking van een krachtens overeenkomst te realiseren werk. | 6 Ad 2. Van een contractueel afdwingbare bouwplicht is volgens het Hof van Justitie EU | sprake indien de opdrachtnemer zich jegens de gemeente contractueel verbindt tot de uitvoering van een werk en de uitvoering van dat werk in rechte door de gemeente kan worden afgedwongen. | 7 Ad 3. Een werk voldoet aan de door de gemeente vastgestelde eisen, indien de gemeente eisen stelt die verder gaan dan de eisen die zij normaliter in het kader van de uitoefening van haar publiekrechtelijke bevoegdheden ten behoeve van de goede ruimtelijke ordening stelt.
Het gaat derhalve om eisen die op een opdrachtgeversrol duiden en die de kenmerken van het werk definiëren of een beslissende invloed op het ontwerp van het werk hebben.8 Concessieopdracht voor diensten 1.7 | Concessieopdrachten voor diensten met een geraamde contractwaarde van EUR 5.538.000,- exclusief BTW moeten in beginsel Europees worden aanbesteed.9 Blijft de geraamde contractwaarde beperkt tot een bedrag lager dan EUR 5.538.000, | - exclusief BTW, dan is de gemeente niet op voorhand ontslagen van haar verplichting om een aanbestedingsprocedure te 6 | Hof van Justitie EU 25 maart 2010, C-451/08 (Müller), r.o. 60 – 63. 7 | Hof van Justitie EU 25 maart 2010, C-451/08 (Müller), r.o. 60 – 63. 8 | Hof van Justitie EU 25 maart 2010, C-451/08 (Müller), r.o. 60 – 63. Als vuistregel heeft te gelden dat eisen die worden gesteld aan een werk in het bijzonder te onderscheiden zijn van eisen die ten behoeve van een goede ruimtelijke ordening worden gestel d aan bouwwerken in het algemeen. Enkel eisen van de eerste categorie zijn "rechtens relevant". 9 | Dit drempelbedrag zal per 1 januari 2026 worden herijkt. De totale looptijd van de concessieopdracht zal bij vaststelling van de geraamde contractwaarde in aanmerking moeten worden genomen. MFA De Pinnenhof | 3/12 MFA De Pinnenhof 4/12 organiseren.
De gemeente zal is in dat geval gehouden om op basis van objectieve criteria te kiezen voor een procedure die past bij de aard en omvang van de te verstrekken opdracht. Uitgangspunt in dat verband is dat de gemeente concessieopdrachten voor di ensten met een geraamde contractwaarde van ten minste EUR 150.000,- exclusief BTW dient aan te besteden.10 1.8 Om vast te stellen of in de rechtsverhouding tussen de gemeente en de Stichting ter zake van de exploitatie van de MFA een concessieopdracht voor diensten besloten ligt, is het volgende van belang. 1.9 In de eerste plaats geldt ook voor concessieopdrachten kenmerkend is dat de concessiehouder een verplichting op zich neemt om de prestatie te leveren waarop de opdracht betrekking heeft.11 Dat betekent in de context van de onderhavige casus dat de gemeente in rechte de exploitatie van de MFA conform de daaraan door de gemeente te stellen voorwaarden moet kunnen afdwingen. Dat is in beginsel niet het geval indien de gemeente "slechts" beslui t tot verstrekking aan de Stichting van een (exploitatie)subsidie. Indien de exploitatie van de MFA niet (in overeenstemming met de subsidievoorwaarden) plaatsvindt, dan levert dat immers géén tekortkoming in de nakoming van enige verplichting op.
Een dergelijke omstandigheid kan hooguit gevolgen hebben voor de subsidievaststelling (en eventueel leiden tot een restitutieplicht met betrekking tot een deel van de op enig moment reeds uitgekeerde subsidie). 1.10 Daarnaast is van belang om te benadrukken dat van een concessieopdracht slechts sprake is indien het operationeel risico dat inherent is aan de exploitatie van de dienst (ook al is dat slechts beperkt) geheel of voor een aanzienlijk deel dient te worden overgedragen aan de concessiehouder. Dat betekent in de context van de onderhavige casus dat van een concessieopdracht bijvoorbeeld géén sprake is indien de gemeente exploitatieverliezen van de Stichting (in substantiële mate) afdekt. In een dergelijk geval zal veeleer sprake zijn van een reguliere overheidsopdracht. 2. Staatssteunrecht 2.1 De kern van de Europese staatssteunregels ligt besloten in de artikelen 107 tot en met 109 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ("VwEU"). In deze drie bepalingen ligt een systematiek besloten die bestaat uit drie vragen: 10 Gids Proportionaliteit, par. 3.4.2, meer in het bijzonder voetnoot 7.
11 Van een concessieopdracht kan naar de aard geen sprake zijn in het geval de Stichting de MFA niet huurt van de gemeente, maar van Roan (of een daaraan gelieerde entiteit).De door de gemeente te leveren op geld waardeerbare tegenprestatie voor de door de Stichting te leveren dienst (de exploitatie van de MFA) kan immers slechts aan de Stichting worden overgedragen, indien de gemeente eerst zelf over dat recht beschikt (op basis van eigendom of huur). Zie onder andere de conclusie van advocaat-generaal Wathelet van 11 april 2013 in de zaak C-576/10 (Doornakkers). MFA De Pinnenhof 5/12 • Is er sprake van staatssteun? • Zo ja, moet deze steun worden gemeld bij de Europese Commissie? • Zo ja, onder welke voorwaarden kan deze steun worden goedgekeurd? 2.2 Voor wat betreft de beantwoording van de eerste vraag staat de verbodsbepaling neergelegd in artikel 107 lid 1 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (" VwEU") centraal: "Behoudens de afwijkingen waarin de Verdragen voorzien, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te ve rvalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt." 2.3 Dat betekent – met andere woorden – dat voor
toepasselijkheid van de Europese staatssteunregels aan ieder van de volgende criteria moet worden voldaan: • er moet door de overheid of met overheidsmiddelen bekostigd niet-markt conform voordeel worden verleend; • dat niet-marktconforme voordeel moet worden verleend aan één of meer ondernemingen; • er moet sprake zijn van selectiviteit ("bepaalde ondernemingen of bepaalde producties"); • er moet sprake zijn van vervalsing of dreigende vervalsing van de mededinging; • de verlening van het niet-marktconforme voordeel moet het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.12 2.4 Wordt niet voldaan aan één van de genoemde criteria, dan zijn de Europese staatssteunregels niet van toepassing en is vanzelf géén sprake van de verlening van (verboden) staatssteun. 2.5 Specifiek voor zover het de laatste twee criteria (4. en 5.) betreft, is nog het volgende van belang. 2.6 Uit de beschikkingenpraktijk van de Europese Commissie en jurisprudentie van het Hof van Justitie EU volgt niet enkel dat de criteria 4 (dreigende vervalsing van de mededinging) en 5. (potentiële beïnvloeding van het handelsverkeer) onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden, maar ook dat in de regel het uitgangspunt geldt dat bij verlening van een met overheidsmiddelen 12 Het in de Europese staatssteunregels gehanteerde begrip "onderneming" dient heel ruim te worden uitgelegd.
Iedere entiteit die goederen en/of diensten aanbiedt op een bepaalde markt tegen een zekere vergoeding en (dus) een economische activiteit verricht, kwalificeert als onderneming in de zin van artikel 107 lid VwEU. Dat maakt dat zowel Roan alsook de Stichting vrijwel zeker als ondernemingen te beschouwen zijn. Wij verwijzen naar randnummer 26 van ons memorandum van 26 april 2021. MFA De Pinnenhof 6/12 bekostigd niet-marktconform voordeel aan (een) bepaalde onderneming(en) (criteria 1. tot en met 3.) in de regel tevens aan de criteria 4. en 5. zal zijn voldaan. De uitzonderingen op dat uitgangspunt zijn schaars. 2.7 Zoals reeds in het memorandum van 26 april 2021 uiteengezet laat het vorenstaande onverlet dat voor steun met een zuiver "lokaal" karakter geldt dat mag worden aangenomen dat deze niet leidt tot een (dreigende) vervalsing van de mededinging of een (potentiële) beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten. Van zuiver lokale steun is in de regel sprake als: • De kans beperkt is dat de onderneming waaraan de steun wordt verleend klanten uit andere lidstaten aantrekt; • de onderneming waaraan de steun wordt verleend slechts in een beperkt gebied goederen of diensten levert; • verlening van de steun aan deze onderneming hooguit een marginaal effect heeft op de grensoverschrijdende mededinging respectievelijk het grensoverschrijdende handelsverkeer.
Aanmelding of vrijstelling 2.8 Wordt verondersteld dat de gemeente in het kader van de verwerving/huur van de MFA en/of de verlening van een subsidie staatssteun aan Roan en/of de Stichting verleent, dan geldt op grond van de Europese staatssteunregels het uitgangspunt dat de betreffend e maatregel(en) moet(en) worden aangemeld bij de Europese Commissie en de steun die daarin besloten ligt niet mag worden verleend tot het moment waarop de Europese Commissie deze heeft goedgekeurd (artikel 108 lid 3 VwEU). De duur van een dergelijke meldingsprocedure kan variëren van enkele maanden tot – in het slechtste geval – enkele jaren. Van aanmelding van de staatssteun mag echter worden afgezien, ingeval op grond van de Europese staatssteunregels sprake is van een vrijstelling van de aanmeldingsplicht. De belangrijkste vrijstellingen zijn: • Algemene Groepsvrijstellingsverordening ("AGVV"); • De-minimisverordening. Ad. 1 Blijkens de AGVV zijn steunmaatregelen in een reeks steuncategorieën onder voorwaarden vrijgesteld van de aanmeldingsplicht (en mag worden volstaan met een verkorte kennisgeving achteraf). Voor zover het die steuncategorieën betreft gaat onder andere om (i) steun voor cultuur en instandhouding van het erfgoed, (ii) steun voor sportinfrastructuur en multifunctionele recreatieve infrastructuur en (iii) steun voor lokale infrastructuurvoorzieningen.
MFA De Pinnenhof 7/12 Ad 2. Blijkens de de-minimisverordening hoeft financiële steun van overheidswege aan een onderneming niet te worden aangemeld ingeval (i) de door een onderneming ontvangen steun zich over een periode van drie fiscale jaren in totaal beperkt tot maximaal EUR 300. 000,- en (ii) de steunverlenende instantie (de gemeente) en de ontvanger van de steun (Roan en/of de Stichting) aan een aantal in die verordening genoemde formaliteiten voldoen. 13 3. Subsidierecht 3.1 De algemene kaders van het subsidierecht zijn opgenomen in titel 4.2 van de Awb. Een subsidie is (i) de aanspraak op financiële middelen die worden verstrekt (ii) door een bestuursorgaan, de subsidieverlener, (iii) met het oog op de uitvoering van bepaalde activiteiten door de subsidieontvanger, dus de begunstigde. Het mag daarbij (iv) niet gaan om betaling voor goederen of diensten die aan het bestuursorgaan geleverd worden (omdat dit kan kwalificeren als een overheidsopdracht die gereguleerd wordt door de aanbestedingswetgeving).14 3.2 De definitie van een subsidie betreft een materiële definitie.
Dit betekent dat iedere financiële verstrekking die voldoet aan de gegeven omschrijving in juridische zin een subsidie is en daarmee onder de reikwijdte van titel 4.2 van de Awb valt, ook wanneer de verstrekking met een andere term (bijvoorbeeld als tegemoetkoming, compensatie, vergoeding, financiering of opdracht) wordt aangeduid. Anderzijds vallen financiële verstrekkingen die niet aan de materiële definitie voldoen daarbuiten, ook als zij door de subsidieverlener als subsidie worden aangemerkt. Hierna volgt een korte uiteenzetting van de criteria van het subsidiebegrip: (i) het moet gaan om een aanspraak op financiële middelen Een subsidie is een aanspraak op geld, à fonds perdu. Het betreft dus een betaling zonder zicht op terugbetaling. (ii) door een bestuursorgaan verstrekt Een subsidie wordt door een bestuursorgaan, in de zin van artikel 1:1, aanhef en onder a en b, van de Awb verstrekt. Daarnaast kunnen ook buitenwettelijke bestuursorganen kunnen subsidies verstrekken. (iii) met het oog op bepaalde activiteiten van de aanvrager 13 De gedurende drie fiscale jaren van verschillende overheidsinstanties ontvangen steun dient voor toepassing van de de-minimisverordening te worden opgeteld.
Om een geslaagd beroept te kunnen doen op de de- minimisverordening dient (i) de steunontvanger te verklaren nog voor steun uit hoofde van die verordening in aanmerking te komen en (ii) de steunverlener expliciet te vermelden dat steun wordt verleend uit hoofde van de de-minimisverordening. 14 Artikel 4:21 van de Awb MFA De Pinnenhof 8/12 Een subsidie is een gebonden overdracht. Dit betekent dat het geld aan de subsidieontvanger wordt verstrekt voor een bepaald doel en de subsidieontvanger mag dat geld dan ook alleen voor dat doel besteden. Uit de jurisprudentie en parlementaire stukken kan afgeleid worden dat een subsidie gericht dient te zijn op de stimulering van bepaalde, wenselijk geachte activiteiten. Het begrip 'wenselijk' dient in dit kader niet te beperkt geïnterpreteerd te worden. (iv) anders dan als betaling voor aan het bestuursorgaan verleende goederen of diensten Met het vierde element heeft de wetgever beoogd om commerciële transacties buiten de reikwijdte van het subsidiebegrip te houden. Blijkens de memorie van toelichting dient onder 'betaling' te worden verstaan "het leveren van een tegenprestatie die is afgestemd op de waarde van de verkregen goederen of diensten in het economisch verkeer". Met andere woorden: het is de vraag of er tegenover de verstrekking een reële economische tegenprestatie staat.
Is dit het geval, dan kwalificeert de uitgave in beginsel niet als subsidie en is niet de Awb, maar het Burgerlijk Wetboek van toepassing. Bij de vraag of sprake is van een reële economische tegenprestatie kunnen een aantal elementen van belang zijn, te weten (a) de omvang van de financiële verstrekking in relatie tot de kostprijs, (b) eventuele markttransacties tussen de subsidieontvanger en derden, (c) de initiatiefnemer en (d) afdwingbaarheid van de prestatie. Een volledige uiteenzetting hiervan voert te ver voor deze bijlage. Wel is van belang om te benoemen dat over het algemeen wordt aangenomen dat sprake is van een subsidie als de betaling minder dan de kostprijs bedraagt. Ook het feit dat met de gelden aan derden geleverde voorzieningen, producten of diensten worden bekostigd, evenals het gegeven dat niet het eigen belang (van de subsidieverstrekker) maar het algemene belang met de gelden wordt gediend, wijst in de richting van een subsidie. 3.3 Is voldaan aan de hiervoor genoemde vier elementen van het subsidiebegrip, dan is sprake van een subsidie en is titel 4.2 van de Awb van toepassing.
In titel 4.2 zijn onderwerpen geregeld zoals eisen die gesteld worden aan het proces van de subsidieverstrekking en de subsidievaststelling, de subsidiegrondslag, het subsidieplafond, verplichtingen van de subsidieontvanger, intrekken en wijzigen van een subsidie en de subsidieovereenkomst. Gezien de reikwijdte van deze notitie voert een volledige uiteenzetting en bespreking van de subsidietitel en alle relevante onderwerpen die daarin worden geregeld te ver. Derhalve zullen wij ons – voor nu – beperken tot de meest relevante en noemenswaardige aandachtspunten in het licht van de voorliggende vraag. 3.4 Artikel 4:23, eerste lid, van de Awb bevat de kern van de subsidietitel, namelijk de eis dat voor de verstrekking van een subsidie een wettelijke grondslag bestaat. Met een wettelijk voorschrift wordt een algemeen verbindend voorschrift bedoeld. In het wettelijke voorschrift moeten de essentialia van de subsidieverstrekking worden neergelegd. Dit betreft in ieder geval een MFA De Pinnenhof 9/12 omschrijving van de te subsidiëren activiteiten, de aanwijzing van het tot subsidieverstrekking bevoegde bestuursorgaan en elementen waarvan de subsidietitel vereist dat deze in het wettelijke voorschrift worden opgenomen.
3.5 Volledigheidshalve wordt hier opgemerkt dat de Awb niet zelf de bevoegdheid verleent om een wettelijk voorschrift in de zin van artikel 4:23, eerste lid, van de Awb vast te stellen. Een subsidieverlening kan dus niet als wettelijke grondslag de Awb hebben. Wij hebben opgemerkt dat de gemeenteraad in de Algemene Subsidieverordening Nederweert 2019 15 het college de subsidiebevoegdheid heeft gegeven om bij subsidieregeling te bepalen welke (o.a.) doelgroepen voor welke soorten subsidie in aanmerking komen en welke eisen daarvoor gelden. 3.6 Op de hoofdregel (de eis van een wettelijke grondslag) bestaan vier uitzonderingen die opgesomd zijn in artikel 4:23, derde lid, aanhef en onder a tot en met d, van de Awb. Een wettelijke grondslag is niet vereist indien het gaat om anticipatie/spoed, EU- subsidieprogramma's, begrotingssubsidies en incidentele subsidies. Gelet op de voorliggende vraag zal hierna enkel een toelichting volgen op de begrotingssubsidies en incidentele subsidies. Begrotingssubsidies (sub c) 3.7 Een wettelijke grondslag is niet nodig als de begroting van het subsidieverstrekkende bestuursorgaan zowel de ontvanger van de subsidie als het maximale bedrag van de subsidie vermeldt. In de praktijk worden begrotingssubsidies voornamelijk verleend aan éé n of enkele instellingen.