2024-04-23 12. Bijlage 5 Bijlagen bij Toelichting
Tekst van het document
Het aardewerk uit deze periode is over het algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te ond erschei- den van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Neder- lands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had Rapport 18843.001 versie 1 wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van bezit. De grafheuveltraditie , die tijdens het Neolithicum haar intrede deed, werd in eerste instantie voortgezet, maa r rond 1200 v. Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen, omge- ven door een grep pel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest -Europa niet onderscheiden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Z eegebied. Wel zijn uit het Laat - Neolithicum koperen voorwerpen bekend. IJzertijd (circa 800-12 v. Chr.) In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Vo or de productie van werk- tuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie.
Het gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal een s verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic fields'). Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen), die moge- lijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorste ngraven uit Zuid Nederland, met daarin luxe, geïmporteerde bijgaven, zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden. Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen. Romeinse tijd (circa 12 v. Chr. - 450 n. Chr.) Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aange- zien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen, is m en toch nog in be- langrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederland- se rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 n. Chr.
werd de Rijn definitief als Romeinse rijksgren s ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaam- de 'limes' werden langs de Rijn, tot diep in Duitsland, 'castella' (militaire forten) gebouwd. De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd, vooral na de opstand van de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69 -70 n. Chr., de Romeinse invloed steeds duidelij- ker. In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld, naast het eigen handgevormde aar- dewerk, Romeins importaardewerk in gebruik , dat op de draaischijf was ve rvaardigd. Er werden, vooral in Limburg, grootse villa's (Romeinse here nboerderijen) gebouwd, hetzij nieuw gesticht, hetzij ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting. De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan , waardoor het gebied steeds beter werd ontsloten. Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen, waarvan er enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking , ten noorden van de Li- mes, werd niet zo sterk beïnvloed doo r de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handels- contacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond, onder meer door invallen van Germaanse stammen, een instabiele situatie die met korte onderbrekingen voortduurde tot in de vijfde eeuw.
Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting van de grensverdediging langs de Rijn. Middeleeuwen (circa 450-1500 n. Chr.) Over de Vroege -Middeleeuwen, vooral over het tijdvak 450 -600 n. Chr. , is re latief weinig bekend. Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen. De marktgerichte economie verdween en de mensen vielen terug op zelfvoorzienin g. De politieke macht was na het wegvallen van de Ro- Rapport 18843.001 versie 1 meinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden . Een gezagheb- bende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele peri- ode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'. Vanaf de 10e – 11e eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adel lijke grootgrondbe- zitters waar genomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes, kastelen en ver- sterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei , en mede dankzij gunstige klimato- logische omstandigheden, werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos, heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze period e. Door de aanleg van dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast.
De heersende rivali- teit tussen de vorsten leidde, in combinatie met een zwak centraal gezag, veelvuldig tot lokaal ge- weld, waarvan de bevolking vaak het slacht offer werd. Door het aanleggen van burgen, schansen, landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen. Nieuwe tijd (1500-heden) De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten, han- delskapitalisme en het begin van een wereldeconomie. Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industri- ele revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwik- kelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het groot- ste deel van de bevolking is niet meer werkzaam e n woonachtig op het platteland maar in de steden. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19 e tot het begin van de 20e eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt.
In de Nieuwe tijd vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats , wat zich tot in het begin van de 20e eeuw uit in de kunsten. Rapport 18843.001 versie 1 Bijlage 6 AMZ-cyclus Het AMZ-proces Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen die elkaar kunnen opvolgen, afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelij- ke, prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan, indien reeds voldoende gegevens bekend zijn , een stap wor- den overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen. Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid, gemeente, provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek . Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is, wordt het archeologisch onderzoek afgesloten. Ook kan de bevoegde overheid besluiten dat een vindplaats van zo groot be- lang is, dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing.
Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke, provinciale en landelijke archeo- logische wa ardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische verwachting. Indien dit het geval is, dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het pla ngebied aanwezig zijn. Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema). De eerste fase: Bureauonderzoek Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, ove r bekende of verwachte archeologische waar- den, binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen , op basis waar- van een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap. De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO) Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het IVO moet informatie geven over de aan - of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de date- ring, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden.
Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeolo- gische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorw erpen). Bij het booronderzoek is een onderscheid aangebracht in een verkennende, karterende en waarderende fase. De verkennen- de fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap , voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze . Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarde- rende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizon- tale begrenzing, ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen. Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlak te worden verwacht en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.
Rapport 18843.001 versie 1 Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen worden kan de bevoegde overheid beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voor- gaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek n iet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen en indien proefsleuvenonderzoek door praktische redenen niet uitvoerbaar is , kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleidi ng van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.
De derde fase: Opgraven Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven, maar wel van belang zijn voor de wetenschap, kan de bevoegde overheid besluiten over te gaan tot een opgraving. Het doel hiervan is volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen om daarmee informatie te behouden, die van belang is voor kennisvorming over het verleden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische begeleiding van de sl oop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werk- zaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.
Rapport 18843.001 versie 1 Schema van de Archeologische Monumenten Zorg Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling ▼ Toetsing aan archeologisch beleid (Gemeente, Provincie, Rijk) ▼ Bureauonderzoek* (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Inventariserend veldonderzoek* ▼ Verkennend veldonderzoek Door middel van: - terreininspectie - booronderzoek** ▼ ▼ ►**** Karterend veldonderzoek Door middel van: - oppervlaktekartering - booronderzoek** - proefsleuven*** ▼***** Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie ▼****** Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven*** (variant begeleiding) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Opgraven*** Verwijderen van de archeologische resten door archeo- logen (variant begeleiding) ▼ Beschermen Bescherming van de archeologie door planaanpassing ► ► ► ► Vergunningverlening indien geen onde rzoek nood- zakelijk wordt geacht. Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.*** Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie.
Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.*** Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie, wel archeologische waarden aanwe- zig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op grond van waardering. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voor- waarden). * Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk, indien een PvA aanwezig is. ** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. *** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. **** Na een verkennend booronderzoek kan de bevoegde overheid besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek moet worden uitgevoerd. ***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid. ****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.
Rapport 18843.001 versie 1 Bijlage 7 Boorprofielen
Bijlage 6 Programma van Eisen 190 Bestemmingsplan "Baldessenweg ong. Nederweert-Eind" (vastgesteld) Programma van Eisen Baldessenweg te Nederweert-Eind, in de gemeente Nederweert
18843.007 INHOUDSOPGAVE 1 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ........................................................... 1 2 AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK ............................................................. 2 2.1 Aanleiding ..................................................................................................................................... 2 2.2 Motivering ..................................................................................................................................... 2 2.3 Besluit ............................................................................................................................................ 2 3 EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK ............................................................................................. 3 4 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING .............................................................................................. 4 4.1 Regionale aardwetenschappelijke, cultuurlandschappelijke, archeologische én (bouw)historische context ...................................................................................................................... 4 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ................................................................................
5 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ................................................................. 5 4.4 Structuren en sporen .................................................................................................................. 6 4.5 (An)organische artefacten .......................................................................................................... 6 4.6 Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten .......................... 6 4.7 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ......................................................... 7 4.8 Gaafheid en conservering .......................................................................................................... 7 5 DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING ............................................................................................ 7 5.1 Doelstelling ................................................................................................................................... 7 5.2 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders ........................................................ 7 Beleidsplatform Erfgoed Limburg ..............................................................................................
8 5.3 Vraagstelling................................................................................................................................. 9 5.4 Onderzoeksvragen ...................................................................................................................... 9 Gaafheid en conservering van de vindplaatsen ...................................................................... 9 Perioden en sites ......................................................................................................................... 9 Landschap en bodem ............................................................................................................. 10 5.5 Aanbeveling ................................................................................................................................ 10 6 STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN ................................................................................ 10 6.1 Strategie ...................................................................................................................................... 10 6.2 Voorbereiding, vlakaanleg en vlakdocumentatie .................................................................. 11 6.3 Omgang kwetsbare vondsten en monsters ...........................................................................
13 6.4 Structuren en grondsporen ...................................................................................................... 14 6.5 Aardwetenschappelijk onderzoek ........................................................................................... 16 6.6 (An)organische artefacten ........................................................................................................ 16 6.7 Archeozoölogische en -botanische resten ............................................................................. 17 Archeozoölogische resten ........................................................................................................ 17 Crematiegraven ......................................................................................................................... 17 Inhumatiegraven ........................................................................................................................ 17 6.8 | Overige resten ........................................................................................................................... 18 6.9 | Omgang met en berging van kwetsbaar vondstmateriaal ................................................... 18 6.10 | Dateringstechieken....................................................................................................................
18 6.11 | Bouwstenen ................................................................................................................................ 18 6.12 | Complexiteit ................................................................................................................................ 19 6.13 | Beperkingen ............................................................................................................................... 19 7 | EVALUATIE, UITWERKING EN CONSERVERING ....................................................................... 19 7.1 | Opleveringsverslag.................................................................................................................... 19 7.2 | Evaluatierapport ......................................................................................................................... 19 7.3 | Structuren, grondsporen en vondstspreidingen .................................................................... 20 7.4 | Analyse aardewetenschappelijke gegevens ......................................................................... 20 7.5 | (An)organische artefacten ........................................................................................................ 20 Archeozoölogische en -botanische resten .............................................................................
21 7.6 | Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.).................................................... 21 7.7 | Eindrapportage en te leveren product .................................................................................... 22 Inhoud eindrapport .................................................................................................................... 22 Verstrekking eindrapport en data ............................................................................................ 22 Opleveringstermijnen ................................................................................................................ 22 7.8 | Openbaarheid en integriteit ...................................................................................................... 22 8 | (DE)SELECTIE EN CONSERVERING ............................................................................................. 23 8.1 | Selectie materiaal voor uitwerking .......................................................................................... 23 8.2 | Selectie materiaal voor deponering en verwijdering ............................................................ 23 8.3 | Selectie materiaal voor conservering .....................................................................................
24 9 | DEPONERING ...................................................................................................................................... 24 9.1 | Eisen betreffende depot ........................................................................................................... 24 9.2 | Te leveren product .................................................................................................................... 25 9.3 | E-depot ........................................................................................................................................ 25 10 | RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN .................................................................... 25 10.1 | Personele randvoorwaarden .................................................................................................... 25 10.2 | Informeren en inzetten lokale archeologievrijwilligers ......................................................... 26 10.3 | Overlegmomenten ..................................................................................................................... 26 10.4 | Kwaliteitsbewaking en toezicht ................................................................................................ 27 Kwaliteitsbewaking ....................................................................................................................
27 Toezicht of directievoering ....................................................................................................... 27 10.5 | Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ................................................................. 27 Opdrachtgever of bevoegde overheid .................................................................................... 27 Opdrachtnemer .......................................................................................................................... 27 11 | WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ............................................ 28 18843.007 11.1 | Wijzigingen tijdens het veldwerk ............................................................................................. 28 11.2 | Belangrijke wijzigingen ............................................................................................................. 28 11.3 | Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk én tijdens uitwerking en conservering .......................................................................................................................................... 28 12 | ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN (OO (VOORHEEN NGE)) EN VELDGRAVEN ............. 29 LITERATUUR EN BRONNEN .......................................................................................................................
29 Literatuur ..................................................................................................................................... 29 Bronnen ...................................................................................................................................... 30 18843.007 18843.007 Figuren Figuur 1. Het plangebied op de digitale topografische kaart (1:25.000). Figuur 2. Detailkaart van het plangebied. Figuur 3. Het plangebied op een luchtfoto uit 2022. Figuur 4. Het plangebied op de archeologische beleidskaart. Figuur 5. Boorpuntenkaart vooronderzoek. Figuur 6. Het plangebied op de Geomorfologische kaart 1: 50.000 van Nederland. Figuur 7. Het plangebied op de bodemkaart. Figuur 8. Archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Figuur 9. Proefsleuvenplan. Bijlagen Bijlage 1: Tabel met de verwachtte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen
18843.007 versie D1 2 / 30 2 AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK 2.1 Aanleiding Ter plekke van het plangebied aan de Baldessenweg te Nederweert -Eind, ongeveer 500 meter ten noordoos- ten van de kern van Nederweert -Eind (zie figuur 1, figuur 2 en figuur 3), is de bouw van een nieuwe woning gepland. De exacte oppervlakte en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw zijn nog niet be- kend. Op basis van het huidige planontwerp heeft de woning een oppervlakte van circa 460 m 2. 2.2 Motivering De archeologische onderzoeksplicht komt voort uit de archeologische verwachting ter plekke van het plange- bied gekoppeld aan de gemeentelijke beleidsregels. Volgens de archeologische beleidskaart van de gemeenten Weert en Nederweert (figuur 4) h eeft het plangebied een middelhoge archeologische verwachting. In een gebied met een middelhoge archeologische verwachtingswaarde dient bij planvorming en voorafgaand aan vergunningverlening bij een plangebied groter dan 2.500 m² en bodemingrepen dieper da n 40 centimeter onder het maaiveld er vroegtijdig archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd. Het onderhavige plangebied overschrijdt genoemde vrijstellingsgrenzen.4 In eerste instantie is er een archeologisch bureauonderzoek voor het plangebied uitgevo erd waarin een gespe- cificeerde archeologische verwachting is opgesteld.
Volgens deze verwachting is op basis van de gunstige land- schappelijke ligging op dekzandwelvingen de kans op het aantreffen van archeologische resten (sporen, res- ten) hoog voor alle ar cheologische perioden. Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase, zie figuur 5) blijkt dat er binnen het plangebied nog een deels intacte podzolbodem aanwe- zig is. In het profielputje en in drie van de zes boringen werd boven de C -horizont een BC -horizont aangetrof- fen. In het profielputje bevond zich tevens een restant van een B -horizont. In de overige drie boringen werd enkel een verploegde podzol of een AC -profiel aangetroffen. De C -horizont zal ter hoogte van deze bori ngen echter ondiep zijn verstoord. De aangetroffen bodemopbouw is van dien aard dat de archeologische verwach- ting zoals deze in het bureauonderzoek is opgesteld gehandhaafd blijft. Op grond van de resultaten van het bureau- en verkennend booronderzoek heef t Econsultancy geadviseerd om in het plangebied een dubbelbe- stemming archeologie te behouden en archeologie vriendelijk te bouwen . Indien het niet mogelijk is om ar- cheologie vriendelijk te bouwen, dan is vervolgonderzoek noodzakelijk in de vorm van een IVO karterende en waarderende fase, proefsleuven (IVO-P).5 2.3 Besluit 4 Kortlang & Van der Weele, 2017 (update beleidskaart 2018). 5 Reynaert, 2022.
18843.007 versie D1 4 / 30 4 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING 4.1 Regionale aardwetenschappelijke, cultuurlandschappelijke, archeologische én (bouw)historische context6 Inleiding Het plangebied (± 7.300 m²) ligt aan de Baldessenweg, circa 500 meter ten noordoosten van de kern van Ne- derweert-Eind in de gemeente Nederweert (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Ne- derland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 31,4 meter NAP. Het gebied is kadastraal bekend als gemeente Nederweert, sectie R, nummer 1851 en 1852. Volgens de topografische kaart van Neder- land, kaartblad 5 8A (schaal 1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X: 182.725/Y: 365.803. Het plangebied is momenteel in gebruik als weiland (zie figuur 3) . Over het algemeen bestaat de bodemopbouw uit een deels intacte podzolbodem, opgebouwd uit een A -horizont, (B -horizont), BC -horizont en C-horizont. In een deel van het plangebied is enkel een verploegde podzol of een AC -profiel aangetroffen. Geologie, geomorfologie en bodemtype Het plangebied bevindt zich binnen een gebied waar afzettingen van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden (dekzand) aan het maaiveld voorkomen.
Onder het eolische zand van de Formatie van Boxtel, Laag- pakket van Wierden, komen ongedifferentieerde za ndafzettingen met leemschakeringen voor die eveneens tot de Formatie van Boxtel worden gerekend. Laatstgenoemde sedimentdeposities betreffen fluvioperiglaciale afzettingen. Uit het Dinoloket blijkt dat de ondergrond in de omgeving van het plangebied hoofdz akelijk be- staat uit fijn zand en zandige leem, met in een enkele boring een 5 meter dikke bovenlaag van leem. Het leem is waarschijnlijk een beekafzetting, gerelateerd aan de Formatie van Boxtel. Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied binnen een gebied met dekzandwelvingen (zie figuur 6). Dit wordt bevestigd door de Actueel Hoogtebestand Nederland. Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied gekar- teerd als veldpodzolgronden, Hn23 (zie figuur 7). Archeologische resten Op de archeologische beleidskaart voor de gemeenten Weert en Nederweert uit 2018 ligt het plangebied in een zone met een middelhoge archeologische verwachting (zie figuur 4). Het plangebied ligt in het Provinciaal Archeologisch Aandachtgebied Weert-Noord, ten zuiden van het dekzandeiland van Weert. Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein (zie figuur 8). Circa 600 meter ten zuidwesten van het plangebied ligt het dichtst- bijzijnde archeologisch monument, de oude bewoning van Kruisstraat, Eind en Hulsen.
Binnen het onderzoeks- gebied zijn in de afgelopen jaren zeventien archeologische onderzoeken uitgevoerd. Bij deze onderzoeken zijn zeer weinig archeologische sporen of vondsten aangetroffen, met name door (zware) verstoringen van de bodem. Binnen he t onderzoeksgebied staan twee vondstmeldingen geregistreerd, namelijk een fragment van een vuurstenen spits uit het Neolithicum en een vuurstenen afslag uit het Paleolithicum. 6 Reynaert, 2022. 18843.007 versie D1 5 / 30 Historische en cultuurhistorische context Nederweert-eind of Eind werd voor het eerst vermeld in 1790 onder de naam Eynde. Wanneer de Franssen in 1795 het gebied binnenvallen en inlijven bij het Franse rijk, worden de schepenbanken afgeschaft en begint de manier van het besturen van het gebied steeds meer naar het moderne gemeenteste lsel te veranderen. Het buurtschap Eind valt uiteindelijk onder de gemeente Nederweert. Eind neemt begin jaren ‘30 van de 20e eeuw contact op met het kerkbestuur van Nederweert om een parochie te laten bouwen in Eind. Dit gebeurt, vooral door de Tweede Wereldoorlog, pas in 1956. Vanaf dat moment is Eind officieel een dorp. Langzaam begint het dorp bekend te raken als Nederweert-Eind en in 2009 wordt de naamsverandering officieel doorgevoerd.
Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmate riaal blijkt dat het plangebied gedurende de afgelopen 200 jaar voornamelijk in gebruik is geweest als akkerland of weiland, en aan het begin van de 19 e eeuw even als bouwland. Gedurende de 19 e en 20 e eeuw worden in de omgeving van het plangebied enkele wegen en bebouwing gerealiseerd. Met name gedurende de tweede helft van de 20 e eeuw breidt de bebou- wing rondom het plangebied zich sterk uit. Deze uitbreiding hangt samen met de groei van Nederweert -Eind. Het plangebied zelf blijft in gebruik als akkerland o f weiland. Aan het eind van de 20 e eeuw, omstreeks 1999, wordt een klein gebouw (een stal) in het noordwesten van het plangebied gerealiseerd. In 2010 bevinden zich twee kleine stallen of schuren binnen het plangebied. 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Aard en ouderdom van de vindplaatsen zijn onbekend. Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische resten hoog voor alle periodes vanaf het (Laat - )Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) Begrenzing en oppervlakte van de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied) De gemiddelde omvang van bewoningssporen is enkele honderden vierkante meters.
Landbouwareale n kun- nen enkele duizenden vierkante meters omvatten met daarin sporen van greppels van enkele tientallen tot honderden meters lang. Infrastructuur bestaat uit lijnelementen van onbepaalde lengte en breedte. De om- vang van resten van rituele handelingen, beg ravingen en resten van strijd zijn doorgaans beperkt tot punt- vondsten. Begrenzing en oppervlakte van (het deel van) de vindplaats binnen het onderzoeksgebied Idem, met een maximum van 1.000 m2 (totale omvang onderzoeksgebied). 18843.007 versie D1 6 / 30 4.4 Structuren en sporen Op grond van het archeologische vooronderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kun- nen gaan tot in het Paleolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden e n rituele plaatsen . De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen en perceelsscheidingen. 4.5 (An)organische artefacten Anorganische resten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast aardewerk en natuursteen ook allerhande gebruiksvoorwerpen van ander materiaal (metaal, glas, keramisch bouwmateriaal, leem, etc.) verwacht worden.
Organische resten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen ook vergankelijke objecten van organisch materiaal verwacht worden, zoals been, dierlijk en menselijk botmateriaal, hout, textiel en leer. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de ge- middeld laagste grondwaterspiegel dieper is dan 120 centimeter -mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toe stand worden verwacht. In deze gebieds- delen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 centimeter -mv, kunnen organische artefac- ten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand. Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en grondwatertrap VII, is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd.
4.6 Archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van zaden, pollen of organisch afval worden aangetroffen. Waar het grondwa- ter permanent aanwezig is, zijn archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de archeologische context worden in het algemeen veel van dergelijke resten verwacht, maar of dit daadwerkelijk het geval is, is afhankelijk van factoren als geomo rfolo- gie, textuur van de bodem, ontwatering, aanwezigheid van waterkerende lagen en datering. Gezien de land- schappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal onverkoold buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. 18843.007 versie D1 7 / 30 4.7 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen De archeologische resten uit de perioden Paleolithicum tot en met Middeleeuwen worden direct aan of onder de bouwvoor verwacht. De vondstenlaag wordt verwacht in de eerste 50 centimeter beneden het maaiveld. Archeologische sporen worden verwacht tot ongeveer 25 centimeter in de top van de C-horizont. 4.8 Gaafheid en conservering Structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten.
Door de lage grondwaterspiegel zal eventue el aanwezig organisch vondstmateriaal - archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten - niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waar- schijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijk aanwezige structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het archeo logische onderzoek moeten uitwijzen. Het verkennend booronderzoek heeft aangetoond dat de bodemopbouw binnen het plangebied grotendeels intact is. Archeologische resten onder de B- en BC-horizont kunnen goed geconserveerd aanwezig zijn, met name als het gaat over diepere sporen zoals kuilen en greppels. 5 DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING 5.1 Doelstelling Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeo- logische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds - of vindplaatsgericht onderzoek. Het IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt ver- kregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid , de conservering en de inhoudelijke kwali- teit van de archeologische waarden.
Mochten er archeologische waarden worden aangetroffen in het onder- zoeksgebied dan is het de bedoeling dat er direct wordt doorgestart naar een opgraving. Deze opgraving be- perkt zich tot de in het proefsleuvenonderzoek vastgestelde gebied van de vindplaats. 5.2 Relatie met NOaA 2.0 en/of andere onderzoekskaders Het onderzoek valt binnen de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie onder het Brabants zandgebied. 7 Op dit onderzoek zijn de volgende bovenregionale onderzoeksvragen van de NOaA 2.0 van toepassing: 7 NoaA 2.0 18843.007 versie D1 8 / 30 2. De dynamiek van het Nederlandse landschap 5. Sociale en economische differentiatie 6. Emigratie, immigratie, acculturatie 7. De archeologie van het rituele 8. Conflictarcheologie 9. Dodenbestel en grafmonumenten 10. De vroegste bewoning van Nederland 11. Overgang Laat-Paleolithicum - Vroeg-Mesolithicum 12. Neolithisatie proces (‘Neolithisering’) 13. De verankering van het boerenbestaan 14. De rol van natuurlijke voedselbronnen na de introductie van de landbouw 16. Overgang Romeinse tijd naar Vroege Middeleeuwen 17. ‘Frankisering’ en kerstening 20. De relatie stad – platteland 21. De dynamiek van het landgebruik 22. Mens - materiële cultuurrelaties 23. Netwerken en infrastructuur Uit het (Laat-)Paleolithicum en Mesolithicum kunnen in het plangebied sporen van jagers -verzamelaars wor- den aangetroffen.
Het gaat hier om tijdelijke kampementen. Het landschap wordt vanaf het Neolithicum door de mens op diverse wijzen ingericht en gebruikt. De nalatensc hap van deze inrichting en het gebruik daarvan geeft ons de mogelijkheid inzicht te krijgen in het leef - en denkpatroon van de bewoners gedurende de Late Prehistorie en de Middeleeuwen. De vraagstellingen bij dit thema beslaan een breed geheel. De aandacht bij het onderzoek naar het natuurlijke landschap is vooral gericht op de niet door de mens beïnvloede omgeving c.q. die aspecten van de natuur die uiteindelijk het menselijk handelen hebben beïnvloed. Bij dit onderzoeks- thema staat de ontstaanswijze van he t gebied centraal. Er kan namelijk naast de landschappelijke ligging van de vindplaatsen ook een beeld van de ruimere regio verkregen worden. Beleidsplatform Erfgoed Limburg8 De Provincie Limburg heeft de archeologische kennisstand, kennislacunes en kenn iswinst laten onderzoeken op basis van onderzoeksrapporten vervaardigd tussen 2007 en 2013. In 2007 was reeds een kennisstand op- gemaakt op basis van onderzoeken uitgevoerd tussen 1995 en 2006. Om de opgedane archeologische kennis te synthetiseren zijn vana f 2017 drie rapporten gepubliceerd die samen een actueel overzicht geven van de kennis per periode, per thema en per landschap.
De syntheserapporten (https://www.limburg.nl/onderwerpen/cultuur/erfgoed/archeologie -0/archeologie/) beslaan de Vroege Prehistorie, Late Prehistorie, Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De komende jaren wensen Provincie en gemeenten, samenwerkend in het Beleidsplatform Erfgoed Limburg, te werken aan het actueel houden van de opgedane kennis. In dat kader worden de synthese rapporten verbonden aan elk gravend archeologisch onderzoek in de provincie Limburg. In ieder daarvoor bestemd Programma van Eisen 8 Beleidsplatform Erfgoed Limburg. 18843.007 versie D1 9 / 30 (PvE) dient deze relatie gelegd te worden middels onderstaande bullets. Deze tekst dient in ieder PvE opge- nomen te worden in de paragraaf ‘Relatie NOaA en/of andere onderzoekskaders’. Gemeenten en Provincie zullen er in hun rol als bevoegde overheid op toezien dat de bedoelde relatie in PvE’s en onderzoeksrapporten wordt gelegd. In een aparte paragraaf in de synthese dienen de volgende vragen beantwoord te worden. • Heeft het onderhavige onderzoek een bijdrage geleverd aan de kennisstand archeologie zoals weer- gegeven in de provinciale synthese uit 2017? • Welke nieuwe inzichten heeft het onderzoek in dat opzicht opgeleverd en op w elk vlak (periode, ge- bied, thema)? 5.3 Vraagstelling De belangrijkste vraagstelling betreft het toetsen van de archeologische verwachting.
Bij het Inventariserend Veldonderzoek Proefsleuven dienen de onderstaande onderzoeksvragen te worden beantwoord. 5.4 Onderzoeksvragen 1. Zijn er archeologische resten (sporen, structuren, vondsten) in de bodem aanwezig, of zijn er aanwijzingen dat deze hier verwacht mogen worden? 2. Indien het onderzoek geen archeologische resten of beperkte archeologische fenomenen (bijvoorbeeld alleen losse vondsten) oplevert, welke verklaring is hiervoor dan te geven? 3. Is er een verwachting dat buiten het nu onderzochte gebied nog resten van de aangetroffen sites aanwe- zig zijn en wat is de verwachting omtrent de fysieke en inhoudelijke kwaliteit daarvan? Gaafheid en conservering van de vindplaatsen 4. In welke lagen, zones of gebieden bevinden zich gave en goed geconserveerde archeologische resten of waar zijn ze te verwachten? 5. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? Perioden en sites 6. Indien er archeologische resten aanwezig zijn, kunnen er binnen de vindplaats aparte sites onder- scheiden worden, en zo ja, op welke gronden? 7. Wat is de begrenzing en de ruimtelijke spreiding, zowel in horizontale als verticale zin, van de sites en wat is de onderlinge samenhang? 8. Wat is per archeologische site in het onderzoeksgebied: a. de ligging (inclusief diepteligging) en begrenzing b. de geologische en/of bodemkundige eenheid c.
de omvang (inclusief verticale dimensies) d. aard/complextype/functie 18843.007 versie D1 10 / 30 e. de samenstelling van de archeologische resten (grondsporen en mobilia) f. de vondst- en spoordichtheid g. de stratigrafie h. de ouderdom, periodisering, typo-chronologische classificatie 9. Zijn er aanwijzingen voor landgebruik (off-site patronen) in de zin van wegen, perceelindeling, akkers, grondstofwinning, vennen, etc.? 10. Zijn er aanwijzingen voor agrarische en/of ambachtelijke activiteiten? Zo ja, waaruit blijkt dat en welke kenmerken zijn hieraan naar analogie van vraag 9 te geven? 11. Kunnen meerdere bewoningsfasen (relatief en absoluut) onderscheiden worden? 12. Wanneer en waarom zijn de sites en de v indplaats in zijn geheel verlaten of in onbruik geraakt? Landschap en bodem 13. Wat is de fysiek-landschappelijke ligging van de sites (geologie, bodemkunde, geomorfologie, afstand tot water, reliëf)? 14. Hoe is de opbouw van het profiel in bodemkundige zin? Wat zijn de kenmerken van de stratigrafische eenheden? Is er sprake van loopvlakken, begraven bodems, ophogingslagen of cultuurlagen? 15. Wat is het paleo-ecologische potentieel van het onderzoeksgebied? Liggen in de omgeving locaties die voor analyse bemonsterd kunnen worden? 16.
Kan aan de hand van archeologisch vondstmateriaal uit het antropogene dek een uitspraak worden gedaan over de ouderdom en/of de vorming van dit antropogene dek? 17. Welke postdepositionele processen hebben zich afgespeeld en wat is het effect d aarvan op de ar- cheologische resten? 5.5 Aanbeveling Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties: • behoud in situ; • definitieve onderzoek; • vrijgeven. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken. 6 STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN 6.1 Strategie Het onderzoek wordt uitgevoerd conform de procesbeschrijvingen in de KNA, versie 4.1 (d.d. 19-02-2018). 18843.007 versie D1 11 / 30 De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een karterend/waarderend proefsleuven- onderzoek. Het uitgangspunt is een vindplaatsgerichte benadering. Door middel van het proefsleuvenonder- zoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan - of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleo-ecologische resten.
Het onderzoek, inclusief veldwerk, zal worden uitgevoerd onder leiding van een Senior KNA Archeoloog met ruime kennis van en ervaring met het zuidelijke zandgebied. In het veld worden de werkzaamheden uitgevoerd door minimaal een Senior KNA Archeoloog als dagelijks weten schappelijk leider die ervaring heeft met onder- zoek in het Brabants zandgebied , of in vergelijkbare regio’s, bijgestaan door een (KNA)archeoloog/veldtechnicus. De aanleg van het eerste vlak gebeurt in aanwezigheid van de Senior KNA Archeoloog. Dit team kan naar bevindingen worden uitgebreid indien de veldwerkomstandigheden dit nood- zakelijk maken, zoals de aanwezigheid van veel en bijzondere archeologische resten. In het onderzoeksgebied wordt één proefsleuf aangelegd van 25 x 6 meter (zie figuur 9). Hiermee wordt 150 m2, ongeveer 1 5 % van het onderzoeksgebied onderzocht. Met het plaatsen van de proefsleuven is rekening gehouden met de aanwezige hekwerken. Mocht er in deze proefsleu f een vindplaats worden aangetroffen dan dient er overleg plaats te vinden met de bevoegde overheid over een doorstart naar een opgraving. Wanneer de vindplaats behoudenswaardig is, dient deze opgegraven te worden. Dit houdt in dat alleen het gedeelte in he t onderzoeksgebied waar de vindplaats zich bevindt wordt opgegraven.
Dit betekent dat er rekening mee gehouden moet worden dat al tijdens het proefsleuvenonderzoek, bij het aantreffen van een bepaald complex, de onderzoeksvragen uit dit document aangevuld moeten worden specifiek gericht op de aard en ouderdom van de aangetroffen vindplaats. 6.2 Voorbereiding, vlakaanleg en vlakdocumentatie Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4.1 (d.d. 19-02-2018). Voorwerk • Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA -specificatie OS01); dit is een handleiding voor het on- derzoek. • Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) door het aanvragen van een OM-NR. • Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisge- ving naar de depothouder gestuurd. Veldwerk • Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen wor- den uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS 09. • In het midden van het onderzoeksgebied wordt één proefsleuf aangelegd van 25 x 6 meter. Hiermee wordt circa 10 % van het plangebied onderzocht. 18843.007 versie D1 12 / 30 • Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is dient de machinist extra goed geïnstrueerd en begeleid te worden door de Senior KNA Archeoloog.
• Er wordt gewerkt met een machine me t voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak. • De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden. • Zodra archeologische sporen worden aangetroffen, zal een leesbaa r vlak moeten worden aangelegd. • Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak. • Mocht het noodzakelijk zijn om een tweede vlak aan te leggen dan dienen de sporen in het eerste vlak afgewerkt te zijn. • De moderne bouwvoor wordt laagsgewijs (circa 10 centimeter) verwijderd. • De bouwvoor wordt gescheiden gehouden van de overige grond en als laatste teruggestort. • In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk. • Archeologisch relevante structuren mogen niet worden verwijderd. • Tijdens het onderzoek word t materiaal met diagnostische kenmerken verzameld om een uitspraak te kun- nen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen. • Vondsten gedaan bij de aanleg van de proefsleuven worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag ver- zameld. • Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd.
• Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te wor- den geregistreerd. • Ook bijzondere deposities binnen spor en worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X -, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondst- materiaal in het spoor verzameld. • De aanleg wordt visueel én systematisch en vlakdekk end met een metaaldetector (geen discriminatie op Ferro) afgezocht op aanlegvondsten. De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin erva- ren medewerker. Het vlak wordt aan het eind van de werkdag nogmaals systematisch en vlakdekkend met een metaaldetector (geen discriminatie op Ferro) afgezocht op vondsten. • Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst (X-, Y- en Z-waarden) ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. • Daarnaast dient de stort met een metaaldetector te worden onderzocht. • De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo goed mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstma- teriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk.
• Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het pro- ject verantwoordelijke Senior KNA Archeoloog en de bevoegde overheid. • Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid. 18843.007 versie D1 13 / 30 • Als tijdens het verdiepen vuursteen of spikkels crematieresten worden getraceerd, dan wordt met beleid verdiept. Indien zich een concentratie van vuursteen (≥ 5 vuursteenvondsten binnen een putlengte van 5 meter) of verbrand bot lijkt af te tekenen, dan wordt op die plaats, of in die zone niet verder verdiept. 9 • Na documentatie worden de proefsleuven weer gedicht. Vlakdocumentatie • Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van be- langwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. • De algemene velddocumentatie bestaat uit de registratie en documentatie van de werkzaamheden in het veld, met name de administ ratieve zijde daarvan. Dit omvat tevens het digitale gegevensbeheer van de velddocumentatie.
De spoorformulieren worden ingevoerd zodat een database ontstaat van de primaire veldgegevens. • In principe wordt één vlak op spoorniveau getekend en beschreven, tenzij zich op een hoger niveau al archeologische sporen aftekenen. Bij een complexe stratigrafie of indien zich meer dan incidenteel sporen op verschillende niveaus bevinden, worden meerdere vlakken aangelegd. • De sporen worden getekend; de vla kken op schaal 1:50 en de eventuele coupetekeningen en profielen op schaal 1:20, graven op schaal 1:10 . Verder worden de sporen gefotografeerd en wordt de hoogte ten opzichte van NAP bepaald. De vlakken mogen ook met een GPS of Total Station getekend worden. • Sporen in het vlak worden gedocumenteerd; de geïdentificeerde sporen worden beschreven en vastgelegd in dag- en weekrapporten en op daartoe geëigende formulieren, conform KNA versie 4.1. • Om de leesbaarheid te vergroten, worden sporen (en zo nodig delen van het vlak) altijd met de schep opgeschaafd. Het opgravingsvlak wordt gefotografeerd, sporen worden nauwkeurig ingekrast met een meetpin (dus niet met een schep), het vlak wordt (al dan niet digitaal) beschreven en opgetekend. • Van de vlakken worden foto’s gemaakt in secties.
• NAP-waarden worden gemeten op alle relevante vlakken in één raai binnen de sleuf met intervallen van 5 meter, alsook om de 5 meter van het maaiveld langs de lange zijde van de proefsleuven waar ook de profielen worden beschreven. 6.3 Omgang kwetsbare vondsten en monsters Kwetsbare vondsten en monsters dienen behandeld te worden conform OS11/OS11wb en de KNA -Leidraad “Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.” In gevallen van kwetsbaar materiaal waarbij direct ernstig informatieverlies kan optreden, dient een specialist betrokken te worden. Wat betreft de opslag van vondstmateriaal levert een koele en donkere ruimte de mees- te stabiliteit op. Voor kwetsbare materiaalgroepen is doorgaans meer nodig om de stabiliteit zo veel mogelijk te garanderen. Voor het behandelen en verpakken van vondsten en monsters ten behoeve van de tijdelijke 9 Crematieresten komen kort aan bod in § 6.7. 18843.007 versie D1 14 / 30 opslag dienen per kwetsbare materiaalgroep de betreffende subspecificaties binnen OS11 gehanteerd te wor- den; ook de KNA -leidraad Veldhandleiding archeologie e n de KNA -leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondst- materiaal dienen tijdens het veldwerk en de opslag gehanteerd te worden. Tevens geldt voor alle materiaalca- tegorieën het advies van de specialist. 6.4 Structuren en grondsporen • Er dient te worden gewerkt conform KNA-specificatie OS03 t/m OS09 (opgraven).
• Van de aangetroffen sporen wordt een aantal gecoupeerd met als doel de kwaliteit vast te stellen. De spo- ren worden vooralsnog niet afgewerkt. • Sporen waarvan getwijfeld wordt of deze natuurlijk zijn, worden minstens gecoupeerd en gedocumen- teerd. • Greppels en geïsoleerde sporen worden gecoupeerd en gedocumenteerd. • Greppels worden in de proefsleuf tegen de profielwand minstens één keer over een greppellengte van minstens 1 meter gecoupeerd. Na documentati e worden de greppels machinaal volledig ui tgeschaafd met het oog op vondsten en om te onderzoeken of er sporen direct onder greppels aanwezig zijn. • Greppelstructuren worden aan gebruiksfasen toegewezen en waar mogelijk vergeleken met de oudste kadastrale kaarten van het gebied. • Grondsporen die deel uit maken van een (gebouw)structuur of grote concentraties grondsporen dienen daarentegen in eerste instantie alleen (selectief) te worden gecoupeerd en niet te worden afgewerkt. Dit heeft als doel de datering en de conservering zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen, waarbij de archeolo- gische resten zoveel mogelijk intact gehouden worden. Dit ter beantwoording van de onderzoeksvragen. Bij een doorstart naar een opgraving dienen alle sporen te worden ge coupeerd, afgewerkt en uitgewerkt tot het niveau der beantwoording van de onderzoeksvragen.
• Sporen van één gebouwstructuur worden zoveel als mogelijk in eenzelfde richting gecoupeerd. • Indien waterputten of beerputten worden aangetroffen, dan wordt hiervan door middel van een edelmanboor en/of guts vastgesteld hoe diep deze reikt en wat de gelaagdheid is. In principe worden waterputten indien behoud in situ mogelijk is niet gecoupeerd. Bekeken dient te worden of de resultaten uit de boring voldoende zijn om vast te stellen of behoud in situ mogelijk is of dat deze moet worden opgegraven. Indien blijkt dat waterputten tot ver in het grondwater doorlopen, wordt voorafgaand aan het onderzoek een bronbemaling aangebracht die ervoor moet zorgen dat de waterput zo rgvuldig en onder droge omstandigheden kan worden opgegraven. Vullingen van waterputten worden volledig stratigrafisch onderzocht, dus ook de opvullagen. Daartoe wordt de waterput gecoupeerd vanaf het eerste niveau waarop het spoor zichtbaar werd. Alle lag en worden onderzocht op vondsten die stratigrafisch worden verzameld. Aanwezige accumulatielagen worden met pollenbakken bemonsterd voor specialistisch onderzoek. Waterkuilen worden in kwadranten onderzocht. Houtconstructies worden zorgvuldig gedocumenteerd en bemonsterd. • 20e-eeuws en jonger muurwerk wordt op hoofdlijnen geregistreerd.