CConstaterende datNederweert
Koppel je AI →
Document · PDF

11. Bijlage - Erfgoedbeleid 2025 - 2031 Gemeente Nederweert

Raadsvergadering 10 december 2024, gemeente NederweertBij agendapunt: Erfgoedbeleid 2025-203118.756 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

38 De eventuele bescherming van dit soort historische nederzettingsstructuren en stedenbouwkundige ensembles is echter altijd maatwerk. Per gebied zullende de karakteristieken en waarden worden vastgelegd ter behoud en versterking van de cultuurhistorische waarden. Deze gebieden krijgen in het omgevingsplan de aanduiding/ het werkingsgebied “waardevol gezicht of ensemble”. Ook is het mogelijk en wenselijk om de geselecteerde zeer waardevolle nederzettingsstructuren aan te wijzen tot gemeentelijk dorpsgezicht. Het voornaamste doel hiervan is de inwoners van de gebieden bewust te maken van de bijzondere waarden van de gebieden en het feit dat hier voorzichtig mee moet worden omgesprongen. De meest bijzondere onderdelen in het gebied zullen een afzonderlijke bescherming krijgen, zoals de waardevolle gebouwen, waardevolle kleine gebouwde elementen (kruisen en kapellen), beeldbepalende bomen en groen, etc. Voor de overige onderdelen van het gezicht of ensemble worden voorschriften ontwikkeld die de onderlinge ruimtelijke historische samenhang, de belevingswaarde en het historische beeld beschermen en versterken, waarbij de onderstaande uitgangspunten gelden: •de openbare ruimte krijgt bij herinrichting van het gebied een inrichting die is afgestemd op de cultuurhistorische karakteristiek van het gebied.

•voor gebieden met de aanduiding/ het werkingsgebied “waardevol gezicht of ensemble” geldt een verhoogd welstandniveau, waarbij wordt getoetst aan de karakteristiek van het gebied. •bij het slopen van gebouwen en bouwwerken wordt door middel van een aanvraag om omgevingsvergunning getoetst of de cultuurhistorische waarden hierdoor niet onevenredig worden aangetast. •bij nieuwbouw of verbouw van gebouwen en bouwwerken moet het nieuwbouwplan worden aangepast (goothoogte, dakrichting, geleding, materiaal en kleurgebruik) aan de historische karakteristiek van het gebied. Afb. 24. De Kerkstraat is de historische kern van Nederweert

39 Afb. 25. Voorbeeld van maatwerk beschrijving en bescherming van een pand

40 3.8 Gebouwen Inleiding De gemeente Nederweert heeft in het verleden reeds 86 objecten aangewezen tot gemeentelijk monument. Daarnaast zijn er een aantal panden aanwezig die weliswaar niet de kwaliteiten hebben van gemeentelijk monumenten maar wel in historische en ruimtelijke zin beeldbepalend zijn. Tot slot is er nog een groep van gebouwen die in historische zin beeld- of ruimtelijk ondersteunend zijn. Beschermen hoeft overigens niet altijd te betekenen dat een pand moet worden aangewezen als gemeentelijk monument. Een beperktere (planologische) bescherming is voor de laatste groepen van gebouwen ook mogelijk. Bij inventarisatie, selectie en waardering van gebouwen maken we derhalve onderscheid in een drietal categorieën: •panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden (monumentaal) •panden en objecten met positieve waarden (beeldbepalend) •panden en objecten met basiswaarden (beeld ondersteunend) Panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden (monumentaal) De panden en objecten met hoge en zeer hoge waarden zijn in hoge mate gaaf en authentiek bewaard gebleven. Ze hebben op lokaal niveau vergelijkbare kwaliteiten en waarden als rijksmonumenten en zijn in hun geheel beschermenswaardig. Zoals reeds vermeld zijn in het verleden reeds 86 panden of bouwwerken aangewezen tot beschermd monument.

Er is echter gebleken dat er nog een groot aantal panden aanwezig zijn, die geen enkele vorm van bescherming genieten maar wel belangrijk zijn voor de historie en het karakter van de verschillende kernen van Nederweert. Dit geldt o.a. voor een aantal hallenhuizen, de oudste nog aanwezige woonhuis/boerderijtjes in Nederweert. Omdat deze panden niet zijn beschermd kan de eigenaar van deze panden zondermeer een “sloopvergunning” aanvragen en moet een dergelijke vergunning ook worden verleend. Een aantal voor Nederweert historisch belangrijke panden wordt hierdoor mogelijk bedreigd. Om dit te voorkomen is het wenselijk om op korte termijn een inventarisatie te doen van dit bedreigd erfgoed, om het vooruitlopend op de inventarisatie en selectie van overige panden en bouwwerken een (voor)bescherming te geven. Dat kan mogelijk met gebruikmaking van artikel 11 van de erfgoedverordening Nederweert 2024 (aanwijzing voorlopig gemeentelijk monument) die recent nog is herzien. Deze erfgoedverordening is bij inwerkingtreding van de omgevingswet als “bruidsschat” opgenomen in het tijdelijke omgevingsplan. De verordening biedt bescherming aan de aangewezen gemeentelijke monumenten maar ook de mogelijkheid om nieuwe gemeentelijk monumenten aan te wijzen.

Panden en objecten met positieve waarden (beeldbepalend) De panden en objecten met positieve waarden zijn in historische zin zowel ruimtelijkbepalend als beeldbepalend. Ze dragen in hoge mate bij aan de beleving van de historische nederzettingsstructuren en het cultuurhistorisch waardevolle landschap. Het zijn panden en objecten met een mindere mate van gaafheid en authenticiteit dan de panden en objecten met (zeer) hoge waarden. Vaak zijn de oorspronkelijke details verloren gegaan doordat ramen bijvoorbeeld vervangen zijn of de indeling is gewijzigd. De historische verschijningvorm, architectuur, gevelindeling en gevelornamenten zijn over het algemeen wel gaaf bewaard gebleven en als zodanig in cultuurhistorische zin van belang. Voor deze categorie geldt het uitgangspunt dat behoud, herstel en versterking van het ruimtelijk historisch gevelbeeld en/of hoofdvormen is gewenst. In de aan deze kwalificatie te koppelen regelgeving kan het een uitgangspunt zijn dat alleen de buitenkant van het gebouw is beschermd en dat een vergunning aangevraagd moet worden bij sloop. Dit geldt zowel voor het hele gebouw, als voor onderdelen. Het uitgangspunt is om het gebouw, of onderdelen daarvan, te behouden. Voor wat betreft verbouw, aanbouw, schilderen of wijzigen van een karakteristiek gebouw kunnen in principe de regels gelden die voor andere gebouwen ook gelden. 41 Afb. 26.

Nederweert bezit de oudste waterkrachtcentrale van Nederland, die gelegen bij sluis 15 van de Zuid-Willemsvaart Afb. 27. Ook de trafo uit 1926 nabij sluis 15 is klein

42 Panden en objecten met basiswaarden (beeld ondersteunend) De panden met basiswaarden, zijn met name beeld of ruimtelijk ondersteunend. Deze gebouwen kunnen met name van belang zijn in combinatie met de cultuurhistorische, waardevolle omgeving in de oude, historische kernen en het waardevolle cultuurlandschap. Ze zijn dus ondersteunend aan een historisch ensemble. Voor deze categorie geldt dan het behoud van de bestaande bouwmassa, de goothoogte, dakvorm en -richting. Ook de kleur en het materiaalgebruik van de gevels en daken kunnen daarbij van belang zijn. Bouwhistorische verwachting en te verwachten monumentale waarden in het interieur Naast waardering van de bouwwerken is het, waar relevant, ook wellicht raadzaam om een bouwhistorische verwachting aan panden en objecten toe te kennen. Dit kan wenselijk zijn bij gebouwen die niet zijn aangewezen als gemeentelijk monument, waardoor het interieur niet is beschermd. Op basis van historisch kaartmateriaal en de uiterlijke kenmerken van deze gebouwen kan soms worden aangenomen dat het pand mogelijk een oude kern bevat waarin bijvoorbeeld oude kelders, schouwen of constructieonderdelen, zoals balklagen of oude kapconstructies nog aanwezig zijn. Panden waar we bouwhistorische waarden verwachten, worden bij interne verbouwing door de gemeente bezocht om te kijken of er inderdaad sprake van waarden is.

In dat geval kan met de eigenaar in overleg worden getreden om de eigenaar bewust te maken van de waarden van de waardevolle onderdelen van het pand en te motiveren om op zorgvuldige wijze hiermee om te gaan. Maatwerk bescherming Hierboven zijn de globale uitgangspunten voor bescherming van de bovengenoemde categorieën aangegeven. De bescherming is echter maatwerk. In het omgevingsplan kunnen slechts algemene uitgangspunten per categorie worden aangegeven. Voor het maatwerk is het wenselijk om te zijner tijd voor elk pand een (korte) beschrijving te maken waarin de monumentale waarden zijn omschreven en waarin is gemotiveerd waarom een pand voor bescherming in aanmerking komt. Daarnaast worden in de beschrijving de waardevolle elementen en specifieke uitgangspunten voor wijzigingen opgenomen. Deze beschrijving, die in juridische zin wordt gekoppeld aan de regels in het omgevingsplan, schept duidelijkheid en rechtszekerheid aan de eigenaar en vormt een toetsingskader voor de gemeente. Beschermingszone Rijksmonumenten zijn beschermd op grond van de Erfgoedwet. Wijzigingen in de omgeving van een rijksmonument kunnen echter ook de visueel historische beleving en waarden van het monument aantasten. Dit geldt ook voor de panden die door de gemeente in het omgevingsplan worden beschermd.

Om deze reden is het wenselijk om in het omgevingsplan, afhankelijk van de aard en situering van het rijksmonument of gemeentelijk beschermd pand een “beschermingszone” te creëren om visuele aantasting van het pand of object te voorkomen. 3.9 Klein gebouwd erfgoed Behoudens woningen, boerderijen en andere gebouwen is er ook klein erfgoed dat van waarde is. Het betreft kruisen en kapellen maar ook andere kleine gebouwde elementen zoals tuinmuren, straatmeubilair (o.a. pompen), bakhuisjes, etc. Niet al deze elementen zijn even waardevol, maar wel kenmerkende elementen in de dorpen en het landschap en om deze reden behoudenswaardig. Er zijn echter ook objecten met een zeer hoge mate van gaafheid en authenticiteit. In het omgevingsplan worden voorschriften tot behoud van deze elementen opgenomen. Daarbij zal waar nodig maatwerk worden geleverd ten behoeve van het behoud van authenticiteit. 43 Afb. 28. Veel eigenaren van te beschermen panden zijn in de veronderstelling dat er niks meer aan het pand mag worden veranderd en dat zij te maken krijgen met allerlei extra procedures; dat is echter niet het geval. 44 3.10 Bewustwording en draagvlak Het belangrijkste instrument tot behoud van erfgoed blijft echter het creëren van bewustwording en draagvlak bij inwoners en eigenaren van erfgoed. Veel erfgoed wordt niet als zodanig herkend en als gewoon ervaren.

Inwoners zijn zich niet altijd bewust van de bijzondere kwaliteiten die van het erfgoed uitgaan. Op het moment dat één of meerdere belangrijke historische gebouwen of andere relicten verdwenen zijn, ontstaat het besef. Maar dan is het vaak te laat. Immers geldt “weg is weg”. De laatste jaren is zowel in maatschappelijke als in politieke zin een kentering ten aanzien van erfgoed waar te nemen. Omdat meer mensen hun vrije tijd in de directe woon- en leefomgeving doorbrengen, is er ook steeds meer aandacht voor de kwaliteit en identiteit van die omgeving. De historische belevingswaarde is een belangrijke factor voor mensen om zich thuis te voelen in hun omgeving. De cultuurhistorische waarden kunnen dienen voor het versterken van de eigen identiteit van een kern. “Het vertellen van het verhaal van de plek en de geschiedenis, zijn belangrijk bij het versterken en doorgeven van onze trots aan de jeugd”. Het verhaal van de plek kan worden opgehangen aan en gevisualiseerd door middel van het vele erfgoed dat de gemeente Nederweert rijk is. In het kader van dit erfgoedbeleid in relatie tot het opstellen van een omgevingsplan, zal het gehele ruimtelijke erfgoed van de Nederweert worden geïnventariseerd, geselecteerd en gewaardeerd. De inventarisatie en waardenkaarten bevatten vele elementen die kunnen worden gebruikt om het erfgoed te visualiseren.

Deze kaarten kunnen in samenwerking met de plaatselijke historische verenigingen verder worden bewerkt en ontsloten, waarbij verhalen van Nederweert aan het fysieke erfgoed worden gekoppeld. Voor het overbrengen van de verhalen van Nederweert aan de inwoners is het wenselijk om een communicatie- en marketingstrategie op te stellen. Om een zo groot aantal inwoners te bereiken is het zaak dat bij het uitdragen van het verhaal zoveel mogelijk moderne en laagdrempelige middelen worden ingezet. Denk daarbij aan o.a. plaatselijke bladen, lokale televisie, internet (Facebook, Instagram, etc.). Interesse en draagvlak ontstaan niet in een keer. Het is net als bij reclame een kwestie van vaak onder de aandacht brengen alvorens daadwerkelijk interesse ontstaat. 3.11 Consequenties van de bescherming Vaak zijn eigenaren van te beschermen panden in de veronderstelling dat aan beschermd erfgoed niets meer mag worden veranderd. Deze veronderstelling is echter niet juist. Als een beschermd pand wordt verbouwd en de monumentale waarden van een pand worden gerespecteerd, bestaat er in principe geen enkel bezwaar om veranderingen aan te brengen. In sommige gevallen is het wijzigen van een beschermd pand zelfs wenselijk. Hedendaagse erfgoedzorg streeft immers naar een (functioneel) gebruik van erfgoed, omdat dit de beste garantie is voor de instandhouding.

Dit betekent dat voor de functionele bruikbaarheid van een beschermd pand verantwoorde aanpassingen mogelijk moeten zijn, mits deze worden ingepast binnen de monumentale waarde. In de praktijk blijken de belangen van de erfgoed eigenaren en van de gemeente niet tegengesteld te zijn. Het is van maatschappelijk belang dat de monumentale waarden van de geselecteerde waardevolle panden behouden blijven. De meeste eigenaren van deze waardevolle panden hebben in het verleden reeds blijk gegeven dat zij op zorgvuldige wijze omgaan met de monumentale waarden van hun pand. Was dit niet het geval geweest, dan waren de waarden van het object verloren gegaan en was het pand niet voor bescherming in aanmerking gekomen. De eigenaar van een historisch pand kan trots zijn op zijn bezit. Het feit dat hij of zij aan dat historische pand gehecht is, brengt met zich mee dat het in goede staat houden ook in zijn of haar belang is. Daarnaast heeft de eigenaar ook een economisch belang om zijn bezit in goede staat te houden. De primaire verantwoordelijkheid voor de instandhouding van beschermde panden is dan ook gelegen bij de eigenaren zelf. Bescherming van een waardevol pand betekent dan ook niet dat de gemeenschap een morele taak heeft de instandhouding van dat object voor haar rekening te nemen. 45 Afb. 29.

Via de website van de stichting ERM is veel praktische informatie over verduurzaming van monumenten te verkrijgen.

46 3.12 Consequenties voor duurzaamheid De zorg voor erfgoed heeft raakvlakken met andere beleidsterreinen zoals o.a. toerisme, beheer van de openbare ruimte, groen en landschap en welstand. De meeste van deze raakvlakken zijn in deze nota reeds aan de orde gesteld. Een belangrijk nieuw beleidsveld is duurzaamheid. Omdat er een schijnbare tegenstelling bestaat tussen erfgoed en duurzaamheid zijn de verbanden tussen beide beleidsvelden onderstaand verder uitgewerkt. Duurzaamheid wordt veelal geassocieerd met energiebesparing en het opwekken van duurzame energie met zonnepanelen. Duurzaam bouwen en monumentenzorg lijken met elkaar in tegenspraak. Monumenten zijn immers niet energiezuinig. Duurzaamheid is echter veel meer dan dat. Duurzaamheid is van alle tijden. Onze voorouders bouwden al volgens principes die wij nu duurzaam noemen. Monumenten hebben hun duurzaamheid bewezen; ze gaan immers al lang mee. Wat monumenten en andere historische gebouwen het meest duurzaam maakt, zijn hun materialen. Monumenten zijn vroeger vaak gebouwd voor de eeuwigheid en kunnen tegen een stootje, wat zowel de afvalstroom als de vraag naar nieuwe grondstoffen beperkt. Ook leent hun materiaal zich uitstekend voor hergebruik en zijn ze als gebouw vaak goed aanpasbaar voor nieuwe gebruiksfuncties.

Bovendien, de productie van de materialen in monumenten verliep eeuwenlang met energie uit menskracht of biobrandstof als hout, waardoor de uitstoot van CO2 nul was. Traditionele bouwmaterialen gaan vaak veel langer mee dan de moderne alternatieven. Dit smeert de milieueffecten van de gebruikte materialen uit over een veel langere tijd. Energiezuinige monumenten: het kan! Wie aan energiezuinigheid denkt, denkt vaak vooral aan zelf warmte of elektriciteit opwekken via zonne- energie. Daar gaat echter altijd eerst een stap aan vooraf: besparen op het energieverbruik. Dat is namelijk de meest effectieve manier om kosten te besparen en het milieu te helpen. Energiezuinig en monumenten: het lijkt een onmogelijke combinatie, maar het kan wel degelijk. Goed monumentenbehoud en het aanpassen aan de huidige wensen van gebruik en comfort vinden we lastig te combineren. Gaat het om prestaties op het gebied van gebruikscomfort en duurzaamheid, dan hebben monumenten de beeldvorming nog wel eens tegen. Isolatie-initiatieven stuiten bijvoorbeeld regelmatig op bezwaren van monumentenzorg. Nieuwe energiezuinige technieken en installaties lijken doorgaans niet goed inpasbaar. Maar gezien de beschermde status van monumenten is sloop of vervanging niet aan de orde. Bij monumenten zijn in het verleden meestal geen isolatietechnieken en moderne isolatiematerialen toegepast.

De gebouwschil (begane grond, buitenmuren, vensters en deuren, daken) houdt de warmte vaak slecht binnen. Verouderde verwarmingsinstallaties en een ontoereikend elektra-systeem verhogen het ongemak. En dan zijn (of lijken) er de beperkingen voor benutting van duurzaam opgewekte energie, zoals zonne- en windenergie. Benutting van bodemwarmte en inzet van lage temperatuur-verwarming heeft meestal nog niet plaatsgevonden. Thermische verbetering van de gebouwschil is kansrijk, maar standaardoplossingen voor thermische verbetering zijn bijna nooit mogelijk door het beginsel van behoud van beeld en materiaal. Ook de bouwfysische effecten van een toegevoegde isolatielaag zijn riskant. Vochtbelasting door condensvorming (zeker na onoordeelkundige isolatie) vormt een steeds grotere bedreiging. Maar toch is met kennis van zaken (monumenten-instandhouding, bouwfysica en installatietechniek) bijna altijd goede milieuwinst en energiebesparing te bereiken. Er is inmiddels veel ervaring met maatregelen binnen monumenten opgedaan. Het gebouw zelf bepaalt daarbij telkens de kansen en beperkingen. Door slimme aanpassing of vervanging van installaties kan de energie-efficiëntie extra verhoogd worden. Ook duurzame energieopwekking behoort meestal tot de mogelijkheden.

In hoofdstuk 4.3 wordt aandacht besteed aan kwaliteitsverbetering van erfgoed middels het informeren van erfgoedeigenaren en het leveren van maatwerk. Duurzaamheid en energiemaatregelen zijn aspecten waaraan in dat kader ook aandacht moet worden besteed. 47 Afb. 30. De mogelijkheden tot plaatsen van zonnepanelen zijn door de RCE verruimd. In deze afbeelding zijn de mogelijkheden aangegeven. Er wordt altijd gezocht naar oplossingen die het monument of beschermde gezicht zo weinig mogelijk visueel aantasten. Afb. 31 en 32. Voorbeelden van oplossingen van zonnepanelen op een niet monumentaal bijgebouw en verdiept aangelegd in een waardevol en kwetsbaar groengebied (bron RCE)

48 Zonnepanelen op monumenten, in dorpsgezichten en in het waardevolle landschap In het kader van de energietransitie, maar ook gelet op de prijzen van energie, bestaat er steeds meer noodzaak tot het aanbrengen van zonnepanelen. Windmolens en zonneweides kunnen een behoorlijke invloed hebben op het waardevolle cultuurlandschap. In het verleden is er reeds gekozen om een viertal windturbines te plaatsen in Ospeldijk. Deze windturbines van Burgercoöperatie Zuidenwind zijn geplaatst in het gebied dat met de ruilverkaveling werd ontgonnen en geen hele hoge cultuurhistorische waarde heeft. Bovendien zijn de turbines gelegen aan de gemeentegrens en zijn aansluitend in de buurgemeente eveneens windturbines geplaatst. Grote zonneweiden zijn echter niet wenselijk in het cultuurlandschap omdat deze niet alleen een aanslag op het landschap plegen maar er ook waardevolle landbouwgrond verloren gaat terwijl er op daken van bedrijfsgebouwen vaak meer dan genoeg plaats is. Zonnepanelen op deze (grote) daken worden dus wel gestimuleerd. Het aanbrengen van zonnepanelen op rijksmonumenten en karakteristieke panden kan echter een nadelige invloed hebben op de monumentale verschijningsvorm van een dergelijk waardevol gebouw. Dit geldt ook voor het plaatsen van zonnepanelen op panden die zijn gelegen op inzichtelijke locaties in een historisch waardevol gebied.

Daarom is het noodzakelijk om dit te reguleren. Om deze reden moet voor het aanbrengen van zonnepanelen op waardevolle panden en in waardevolle gebieden een omgevingsvergunning worden aangevraagd. Zowel de Rijksdienst als de gemeente hebben in het verleden regels opgesteld waarin is opgenomen wanneer zonnepanelen op monumenten, waardevolle panden en in beschermde gebieden toelaatbaar zijn. Mede gelet op de energietransitie heeft de Rijksdienst in 2020 haar regels naar onder toe bijgesteld. Waar voorheen zonnepanelen in het zicht niet toelaatbaar waren is dit thans onder voorwaarden wel toegestaan, waarbij de onderstaande uitgangspunten gelden: •Alternatieven elders uit het zicht op het pand of op het perceel zijn afgewogen en leveren geen rendabele installatie op. •De energieopwekking is ten bate van het eigen pand en er wordt geen waardevol groen gekapt om de bezonning te verbeteren. •Er is een zorgvuldig ontworpen plan voor het aanbrengen van de PV-systemen, zodat er geen sprake is van een onevenredige visuele verstoring van het monument of zijn omgeving.

Dit blijkt onder meer uit: ohistorische dak elementen of opbouwen (schoorstenen, dakkappellen, decoraties, et cetera) worden behouden; ode panelen worden in een rechthoekig en regelmatig geordend plan gelegd (legplan) dat ondergeschikt blijft aan de hoofdvorm van het dak en de daarop aanwezige elementen; ode panelen hebben een zoveel mogelijk op de aard en kleur van het dak afgestemde kleur, zonder hinderlijke patronen, reflectie of opvallende randen; omaximaliseren van de opbrengst (aantal panelen of keuze dakvlak) mag niet ten koste gaan van de monumentale waarden; oop bijzondere daken, binnen beschermde stads- en dorpsgezichten, bij gebouwen van een als complex aangewezen monument en historische buitenplaatsen gelden aparte uitgangspunten. Zonnepanelen zijn niet toegestaan: •op daken met een bijzondere vorm (zoals ronde of spitse daken), op daken met bijzondere materialen, (zoals riet, leien, metalen en zeldzame typen dakpannen) en op daken met een bijzonder of decoratief patroon in de dakbedekking; •op daken gelegen binnen beschermde stads- en dorpsgezichten, die zijn gelegen in het zicht van de toegankelijke openbare ruimte; •op daken van hoofdgebouwen van historische buitenplaatsen; •op daken van bijgebouwen en onderdelen van de park/tuinaanleg van een historische buitenplaats, die zijn gelegen in zichtassen en zichtlocaties van de buitenplaats.

Indien toestemming wordt gegeven voor plaatsing van de panelen op het dak van het waardevolle pand, dient dit reversibel te gebeuren. Dat wil zeggen dat de zonnepanelen in dergelijk geval los boven op de 49 pannen worden geplaatst, zodat geen schade ontstaat aan de dakbedekking en de historische dakpannen behouden blijven. De zonnepanelen gaan immers niet eeuwig mee en zullen, evenals bijvoorbeeld antenne- installaties, na verloop van tijd weer verdwijnen en worden vervangen door nieuwe en betere toepassingen. Het is wenselijk om mede in het kader van de energietransitie en de versoepelde regels van de rijksdienst beleid ten aanzien van zonnepanelen, maar ook windturbines, te ontwikkelen. Erfgoedzorg en Duurzaamheid hebben dezelfde ambitie: het sparen van leefomgeving en materiaal. Ze stellen beide doelen op lange termijn en vragen beide om maatwerk. Gelet op het bovenstaande is het dan ook wenselijk om niet krampachtig om te gaan met de toepassingen van zonnepanelen op historische gebouwen en in historische omgevingen, maar samen met de eigenaren te zoeken naar oplossingen. 50 Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed 51 Afb. 33. De gemeente wil met eigenaren in gesprek over onderhoud, restauratie, verduurzaming en herbestemming van erfgoed. Foto: Nederweert24. Afb. 34. Op de website van de gemeente Nederweert staat al informatie over monumenten en erfgoed.

De site zal verder worden uitgebreid en aangepast met de beschreven informatie.

52 4. Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed 4.1 Maatwerk en “mensenwerk” Bewustwording en draagvlak voor erfgoed is belangrijk voor het in stand houden en het verbeteren van de kwaliteit van het erfgoed. De regelgeving omtrent erfgoed is complex en onderhoud en restauratie van monumenten en erfgoed vraagt specifieke kennis, die vaak niet voorhanden is. Erfgoedzorg is veelal maatwerk. Monumenteneigenaren zijn vaak in de veronderstelling dat het feit dat hun pand is aangewezen tot monument alleen maar tot extra problemen leidt en dat aan het pand niets meer mag worden veranderd. Door goede communicatie kunnen deze vooroordelen worden weggenomen. De gemeente en eigenaren hebben immers hetzelfde doel, het in stand houden van het voor zowel de eigenaar als de gemeenschap waardevolle pand. Het onderhouden van een gebouwd monument is niet eenvoudig. Onderhoud, restauratie en herbestemming van erfgoed is gecompliceerd. Veel eigenaren zijn niet op de hoogte van alle regels en subsidie- en financieringsmogelijkheden. Goed onderhoud is belangrijk voor de instandhouding van een monument. Zeker wanneer een monument zijn functie heeft verloren komt het voortbestaan vaak in het gedrang. Om het pand voor het nageslacht te kunnen behouden, moet gezocht worden naar een rendabele herbestemming.

De gemeente Nederweert heeft de dienstverlening naar de inwoners hoog in het vaandel staan. Om eigenaren te helpen bij de instandhouding van monumenten en waardevol erfgoed én bewustwording en draagvlak bij de eigenaar te creëren, is het wenselijk om eigenaren goed te informeren en met hen in gesprek te gaan. Informatie Het informeren van eigenaren kan o.a. via de gemeentelijke website en monumenten.nl. Hierdoor heeft de erfgoedeigenaar op elk gewenst moment de mogelijkheid om zich te oriënteren op de mogelijkheden omtrent verandering aan een monument, vergunningseisen en de subsidie- en financieringsmogelijkheden. Vanuit de gemeentelijke website kan bovendien worden doorverwezen naar andere, informatieve websites zoals de site van ERM, waarop o.a. de mogelijkheden tot verduurzaming zijn aangegeven. Ook kan de erfgoedeigenaar via de website worden uitgenodigd om voor verdere informatie persoonlijk contact op te nemen met de gemeente, Monumenten- en Erfgoedzorg is immers maatwerk en “mensenwerk”. Na de algemene oriëntatie en informatie aan het digitale loket van de gemeente, moet altijd informatie op maat aangeboden worden in een persoonlijk gesprek met de monumenteneigenaar. De ervaring leert dat juist karakteristieke ‘details’ als authentieke deuren, raamkozijnen, haarden, dakpannen etc.

in de loop van de tijd onnadenkend verdwijnen en vervangen worden door iets nieuws dat afbreuk doet aan het totaalbeeld en het oorspronkelijke karakter van een pand. Dit wordt vaak veroorzaakt doordat monumenteigenaren niet op de hoogte zijn van de waarde van deze specifieke onderdelen. Het is dus van cruciaal belang om eigenaren te attenderen op deze bijzondere onderdelen van hun bezit. Door de eigenaren bewust te maken van waarden, de weg te wijzen, mee te denken en te faciliteren bij het onderhoud en restauratie ontstaat wederzijds begrip, hetgeen indirect ten goede komt aan een betere planvorming en instandhouding van erfgoed. Dat geldt ook voor het nemen van energiemaatregelen. Algemene informatieavonden zijn vaak een geschikt middel om het eerste contact met eigenaren tot stand te brengen en de drempel naar de gemeente te verlagen. Daarnaast is het wenselijk om ook professionals zoals architecten, makelaars en notarissen van de juiste informatie te voorzien door o.a. een kaart en informatie van rijksmonumenten en gemeentelijke erfgoed op de website te plaatsen, zodat deze bij aan-, verkoop en verbouwing van panden kan worden geraadpleegd en het gemeentelijke loket wordt ontlast. 53 Afb. 35. Als uitgangpunten en leidraad voor planontwikkeling en planbeoordeling is het wenselijk om richtlijnen op te stellen.

Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de richtlijnen die reeds door andere gemeenten, zoals de gemeente Amsterdam en Maastricht zijn opgesteld.

54 Er is slechts een beperkt aantal architecten dat gespecialiseerd is in monumentenzorg. Veel plannen voor verbouwingen en restauraties van monumenten worden gemaakt door architecten die niet goed op de hoogte zijn van alle aspecten van de monumentenzorg. Het is zinvol om (wellicht in samenwerking met andere regiogemeenten) een informatieavond voor deze architecten te organiseren. Door heldere communicatie met deze doelgroep kan duidelijk worden gemaakt aan welke eisen een in te dienen aanvraag voor het wijzigen van een monument moet voldoen en welke subsidie en financieringsmiddelen er bestaan. Doordat de architect beter is geïnformeerd, kan belangrijke tijdwinst voor zowel de architect, klant als gemeente worden geboekt. Vaak ontbreekt het aan de voorkant van een vergunningsproces aan informatie, waardoor plannen soms op en neer gaan tussen de gemeentelijke adviescommissie en de initiatiefnemer om uiteindelijk tot een aanvaardbaar plan te komen. De eisen en toetsingscriteria moeten derhalve op voorhand bekend zijn. Richtlijnen Bovengenoemde redenen geven het belang aan van heldere richtlijnen voor het toetsen van de vergunningsverlening. Het gaat om ‘richtlijnen met algemene uitgangspunten voor de planbeoordeling van monumenten’ en ‘richtlijnen voor behoud van monumenten’.

Hierin staan algemene richtlijnen en restauratieve richtlijnen voor het behoud van de technische en monumentale kwaliteiten van beschermde objecten. De richtlijnen zijn bedoeld als leidraad voor planontwikkeling, planbeoordeling en uitvoering van verbouwings- of restauratiewerkzaamheden. Het is geen complete restauratieve handleiding, maar een beknopte leidraad voor veel voorkomende praktijkgevallen. Naast een toetsingskader vormen de richtlijnen een informatieve handleiding voor initiatiefnemers. In de richtlijnen staan uitgangspunten die voor elk monument gelden. Voor het opstellen van richtlijnen zijn diverse goede voorbeelden voorhanden zoals de richtlijnen van de gemeenten Amsterdam en Maastricht. Daarnaast heeft ook de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Momenten (ERM) uitvoeringsrichtlijnen. Deze zijn echter vooral gericht op de professionals, terwijl de richtlijnen van de gemeente ook aan eigenaren inzicht bieden in planvereiste en de wijze van restauratie. Wat er bij een monument mogelijk is, is in de meeste gevallen echter afhankelijk van de specifieke waarden van dat monument. Deze kunnen middels bouwhistorisch onderzoek in beeld worden gebracht, waarover meer in de volgende paragraaf.

4.2 Details en deskundigheid Om de kwaliteit van het beschermde rijksmonument te bewaken en de monumentale of cultuurhistorische waarden te behouden, is door de wetgever bepaald dat voor wijzigingen hieraan een vergunning moet worden aangevraagd. Volgens deze methodiek zal ook het gemeentelijke erfgoed in het toekomstige omgevingsplan worden beschermd door een vergunningstelsel. Werkprocessen In het verleden zijn de werkprocessen voor vergunningverlening grotendeels gestandaardiseerd. De systematiek is doorgezet in de nieuwe Omgevingswet die per 1 januari 2024 in werking is getreden. Goed ingerichte werkprocessen met goede checklists vormen een belangrijke waarborg van de procedure en de kwaliteit van vergunningen. Het is wenselijk om de verschillende werkprocessen nog eens tegen het licht te houden. Ook zal het gemeentelijke erfgoed in de toekomst via het omgevingsplan worden beschermd. De toetsing hiervan wordt met een omgevingsvergunning gewaarborgd. De werkprocessen zullen hierop moeten worden ingericht. Dat geldt niet alleen voor het gebouwde erfgoed, maar ook voor landschap, groen en archeologie. In kader van de beheersing van werkprocessen moeten gegevens zoals archeologische informatie actueel worden gehouden en goed worden ontsloten. 55 Afb. 36. De kap- en gebintconstructie van boerderij de Broasheuf tijdens de restauratie.

Bij planvorming en herstel van een monument is deskundigheid nodig.

56 Inhoudelijke aspecten Voor wat betreft de inhoudelijke aspecten van de aanvraag voor het wijzigen van erfgoed zijn met name details van belang. Deze details komen in een aantal momenten in de vergunningprocedure tot uiting. Daarbij is de intake van de aanvraag een belangrijk moment. Bij de intake en de ontvankelijkheidtoets moet worden gecheckt of alle relevante details van de te wijzigen onderdelen zijn toegevoegd. Om dit te kunnen beoordelen moeten medewerkers inzicht hebben in de cultuurhistorische waarden van het monument in relatie tot de wijzigingen. Dit vraagt deskundigheid ten aanzien van erfgoed. Tot enkele jaren geleden was de gemeente bij het verlenen van een monumentenvergunning verplicht advies in te winnen bij de gemeentelijke adviescommissie: de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Indien het object buiten de in de Wegenverkeerswet vastgestelde bebouwde kom lag, was ook een advies van de provincie noodzakelijk. De algehele adviesplicht van de RCE en provincie is vervallen; alleen wanneer er sprake is van ingrijpende wijziging, geheel of gedeeltelijke sloop of reconstructie of herbestemming van een monument, moet nog advies worden gevraagd aan de Rijksdienst en -voor rijksmonumenten buiten de bebouwde kom – bij de provincie. In de overige gevallen adviseert alleen nog de gemeentelijke adviescommissie.

Door het afschaffen van de algehele adviesverplichting, wordt met name bij eenvoudigere plannen belangrijke tijdwinst geboekt, die ten goede komt aan de burger. Keerzijde van de medaille is echter dat zowel de gemeentelijke adviescommissie als de gemeentelijke medewerkers die de advisering voorbereiden over meer deskundigheid moeten beschikken om de plannen op de juiste wijze te (kunnen) beoordelen. Bouwhistorisch onderzoek De specifieke waarden van zowel rijksmonumenten als gemeentelijke monumenten zijn niet altijd als zodanig bekend. Zeker bij rijksmonumenten is er vaak slechts een summiere beschrijving en waardestelling. Om duidelijkheid te krijgen over de specifieke waarden van een monument, is het in veel gevallen wenselijk om voorafgaand aan de planvorming een bouwhistorisch onderzoek of verkenning te laten uitvoeren. De diepgang van het onderzoek is afhankelijk van de ingreep en de vraag welke monumentale waarden in geding zijn. Het is de bedoeling dat medewerkers van de gemeente op basis van foto’s tekeningen en overige gegevens een eerste inschatting kunnen maken van de aanwezige waarden in relatie tot de gewenste wijzigingen en consequenties voor de waarden. Soms zal het daarvoor nodig zijn om het pand te bezoeken. Wanneer geen monumentale waarden in het geding zijn, of een beperkte ingreep plaatsvindt, zal geen of slechts een beperkt onderzoek nodig zijn.

Het is de bedoeling dat medewerkers van de gemeente voldoende affiniteit en kennis hebben om deze inschatting te kunnen maken. Waar nodig zal op dit gebied bijscholing plaatsvinden. In meer gecompliceerde, gevallen zal een onderzoek door een deskundige moeten plaats vinden. De deskundigheid van onderzoekers en de kwaliteit van de rapporten van bouwhistorisch onderzoek loopt ver uiteen. Bouwhistorische onderzoeken en rapportages moeten voldoen aan de uitvoeringsrichtlijn van de stichting ERM de zogenaamde URL 2007 Bouwhistorische onderzoek met waardestelling. Uitgangspunt is dat het onderzoek in een zo vroeg mogelijk stadium wordt verricht, zodat het kan dienen als leidraad voor de planvorming. Tevens vormt het waardenstellend onderzoek van de medewerker van de gemeente of externe deskundige een toetsingskader voor de beoordeling van aanvragen voor wat betreft de specifieke monumentale waarden van een pand. Uitvoering en toezicht Het is niet alleen zaak dat tijdens de planvorming en vergunningprocedure zorgvuldig met monumentale waarden en details wordt omgegaan, maar ook tijdens de uitvoering.

Dit kan worden bewerkstelligd door voorafgaand aan de aanvang van de bouwwerkzaamheden met de eigenaar en aannemer een overleg te voeren, waarbij het bouwplan en de uitvoering in relatie tot de vergunning in detail worden afgestemd en belangrijke details en restauratietechnieken worden doorgesproken. Ook is het noodzakelijk dat de toezichthouder door de planbeoordelaar nauwkeurig op de hoogte wordt gesteld van de kritische details en uitvoeringstechnieken. Het is wenselijk dat zowel de plantoetser als toezichthouder bij het afstemmingsoverleg met de opdrachtgever en uitvoerende partijen aanschuiven. Tijdens dit afstemmingsoverleg kan tevens worden vastgelegd op welke momenten terugkoppeling plaats vindt met de gemeente. 57 Afb. 37. Details zijn belangrijk. Hier de ronde dakkapel ook wel oeil de boeuf genoemd van het gemeentelijke monument Aan de Vijftien 8 te Nederweert.

58 Prioriteit handhaving Het is wenselijk om, vanwege de in het geding zijnde cultuurhistorische waarden, bij het reguliere toezicht prioriteit te geven aan restauraties c.q. verbouwingen van monumentale panden en ander erfgoed. Dat geldt niet alleen voor het bovengrondse erfgoed, maar ook voor het ondergrondse archeologische erfgoed. Bij grotere grondwerkzaamheden, zoals de aanleg van riolering etc. is het wenselijk om deze werkzaamheden archeologisch te laten begeleiden. Dit vereist begrip en een goede communicatie tussen de civieltechnische medewerkers en de medewerker erfgoed van de gemeente. Ook is het wenselijk om preventief toezicht te houden op rijksmonumenten en ander cultuurhistorisch erfgoed. Voor erfgoed geldt immers “weg is weg”. Dit toezicht geldt niet alleen voor gebouwd erfgoed maar ook voor groen- en landschapselementen. Ondanks de bescherming van deze elementen via het voormalige bestemmingsplan “Buitengebied”, thans tijdelijke omgevingsplan, zijn er toch een aantal van groen- en landschapselementen door de jaren heen verdwenen. Ook hiervoor geldt in de meeste gevallen “weg is weg”. Om dit te voorkomen is goed toezicht nodig en moet bij geconstateerde overtredingen stringent handhavend worden opgetreden. Actieve handhaving van erfgoed dient dus prioriteit te krijgen.

Actief handhaven betekent dat er systematisch en op een gestructureerde wijze wordt gehandhaafd op basis van bestaande dan wel toe te delen capaciteit. Er wordt gehandhaafd om mogelijke overtredingen tegen te gaan. Elke melding, waaruit zou kunnen worden afgeleid dat sprake is van overtreding van de regels, wordt opgepakt en krijgt een vervolg. Deskundigheid Erfgoed- en monumentenzorg is complex. De medewerkers van de gemeente beschikken over het algemeen niet altijd over de benodigde affiniteit en kennis van monumenten en erfgoed. Om de deskundigheid op peil te brengen zijn gerichte trainingen en opleidingen noodzakelijk. Daarnaast moeten medewerkers (zeker in het begin) voor specifieke vragen een beroep kunnen doen op deskundigen. Voor specifieke vragen kan worden aangeklopt bij het Steunpunt Archeologie en Monumentenzorg (SAM) in Roermond, de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed (RCE) in Amersfoort en/of een deskundig adviesbureau. 4.3 Proactieve rol gemeente Panden en monumenten die niet worden onderhouden of leeg staan raken in verval. Ze kunnen dus alleen in stand worden gehouden als ze een bestemming hebben. Hiervoor is een actieve rol voor de gemeente weggelegd. Eigenaren van leegstaande monumenten moeten actief worden benaderd om over te gaan tot restauratie en herbestemming.

De gemeente Nederweert heeft daarvoor in het voormalige bestemmingsplannen, thans tijdelijke omgevingsplan, reeds ruimere mogelijkheden opgenomen om herbestemming van leegstaande monumenten en karakteristieke panden mogelijk te maken. Deze mogelijkheden worden ook in het toekomstige nieuwe omgevingsplan voortgezet. Om inzicht te krijgen in de staat van monumenten en erfgoed is het wenselijk om dit te inventariseren. Dat kan o.a. door het opstellen van een lijst en door middel van een enquête waarin aan eigenaren wordt gevraagd of hun pand op kortere of langere termijn leeg komt te staan en er plannen bestaan voor verbouwingen of restauraties. Op basis van de lijst en enquête kan met eigenaren in gesprek worden gegaan. Door de eigenaren in een vroeg stadium bewust te maken van waarden, de weg te wijzen, mee te denken en te faciliteren bij de herbestemming, het onderhoud of de restauratie van hun pand ontstaat wederzijds begrip, hetgeen indirect ten goede komt aan een betere planvorming en instandhouding van erfgoed. Op basis van deze informatie krijgt de gemeente haar “workload” in beeld en kan op grond van deze gegevens een meerjarenwerkplan worden ontwikkeld. Bovendien wordt hiermee voldaan aan de in het kader van de Inter Bestuurlijk Toezicht (IBT) gestelde kwaliteitseisen op het gebied van monumentenzorg. 59 Afb. 39.

Ook het gemeentelijke monument Kerkstraat 64 vraagt om een proactieve aanpak.

60 Afb. 40. De Schanskapel (bij Hoofdstraat 4 te Nederweert) dateert uit 1905. De naam is ontleend aan de ligging in de nabijheid van voormalige schans van Kreijel. De kapel wordt zoals vroeger gebruikelijk geflankeerd door twee of drie lindenbomen, die een ensemble met de kapel vormen. Foto: Nederweert24

61 De beleving van erfgoed 62 Afb. 43. Sluis 15, de waterkrachtcentrale en de kanalen viersprong zijn zowel toeristisch als cultuurhistorisch belangrijk en aantrekkelijk. Afb. 44. In het verleden was het gebruikelijk dat bij een boerderij een huisweide met fruitbomen aanwezig was. De huisweide bij de boerderij Kerstraat 14 te Leveroy vormt een belangrijk ensemble met de boerderij.

63 5. De beleving van erfgoed 5.1 Inleiding Het besef voor cultuur(historie) in algemene zin is fors toegenomen. Omdat meer mensen hun vrije tijd in de directe woon- en leefomgeving doorbrengen, is er ook steeds meer aandacht voor de kwaliteit van die omgeving. De belevingswaarde van een omgeving is een belangrijke factor voor mensen om zich daar te vestigen. De identiteit van een dorp of stad wordt veelal bepaald door het culturele erfgoed. Het erfgoed is echter ook van economisch belang. Daarbij speelt de beleving van de kernen, het landschap en erfgoed een belangrijke rol. Nederweert zet om deze redenen de komende periode in op het beter beleefbaar maken van het landschap en haar erfgoed. 5.2 Verbeteren van de fysieke beleving van historische gebieden en erfgoed Het beter beleefbaar maken van erfgoed kan in fysieke zin door bij de herinrichting van historische dorpskernen en historische waardevolle gebieden een passende bestrating, groenaanleg en straatmeubilair aan te brengen, zoals dit ook is gebeurd in de Kerkstraat van Nederweert. Het is wenselijk om bij dergelijke projecten in een vroeg stadium een “cultuurhistorisch onderzoek” te laten verrichten, waarbij historische foto’s en kaartmateriaal worden verzameld en waaruit inspiratie kan worden opgedaan voor inrichting en ontwerp.

Ook bij het (her)ontwikkelen van nieuwe (woon)gebieden is het wenselijk om een onderzoek te laten verrichten. Hiermee kan de gemeente vooraf gebiedseigen eisen stellen aan een partij die een plan wil gaan ontwikkelen. De bestaande historische kwaliteiten zoals wegen, beplantingen, hoogteverschillen etc. kunnen in de ontwikkeling worden meegenomen waardoor de cultuurhistorische identiteit en het verhaal van de plek zichtbaar blijft. Archeologisch erfgoed zit normaal gesproken onder de grond en is niet zichtbaar. In een aantal gevallen kan het archeologische erfgoed zichtbaar worden gemaakt door bijvoorbeeld de contouren van een gebouw op de archeologische site zichtbaar te maken en/of informatieborden te plaatsen. Provincie Limburg heeft een subsidieregeling waarmee dit soort initiatieven worden gesubsidieerd. 5.3 Toerisme en vrije tijdseconomie Het erfgoed en natuurbeleving zijn steeds meer van economisch belang. Dat geldt zeker nu de agrarische sector in de gemeente een transitie doormaakt en op zoek moet naar nieuwe inkomstenbronnen. Het toerisme is een van de toekomstige economische dragers van de gemeente. In toeristische zin valt er echter nog een slag te maken. In 2021 heeft de gemeenteraad het uitvoeringsprogramma “Gastvrijheid en Beleving” vastgesteld waarin een aantal maatregelen zijn weergegeven ter versterking van het toerisme en de dagrecreatie in de gemeente.

Nederweert kent natuurlijk al een groot aantal wandel- en fietsroutes langs de mooiste plekjes van de gemeente en omgeving, die door de site nederweert.nl/knooppuntenroutes (in samenwerking met hartvanlimburg.nl) zijn ontsloten. De drie bijzondere Natura 2000-gebieden, het landschap, een groot aantal historische gebouwen en niet te vergeten het Openluchtmuseum Eynderhoof; dat wordt gerund door vrijwilligers en een bijzondere educatieve functie heeft, zowel op regionaal als op provinciaal niveau. Nederweert wil de kansen rondom toerisme en recreatie meer benutten en verzilveren. Denk bijvoorbeeld aan de 35 rijksmonumenten en 86 gemeentelijke monumenten en de vele historische verhalen die Nederweert rijk is en waarvan fragmenten of onderdelen nog zichtbaar en tastbaar aanwezig zijn in het landschap. In het kader van het beleidsthema “(h)erkennen van erfgoed” zal waar mogelijk in samenwerking met de historische verenigingen een inventarisatie van erfgoed plaatsvinden. Deze gegevens worden op een digitale geografische erfgoedkaart verwerkt die voor toeristen (en ook inwoners) interessant kan zijn. Het is wenselijk om deze kaart, samen met de historische verenigingen van Nederweert, aan te vullen met informatie en verhalen over het landschap, monumenten, karakteristieke gebouwen en overig erfgoed en daarna via de 64 bovengenoemde site te ontsluiten.

Ontsluiting kan daarnaast natuurlijk ook met traditionele middelen zoals folders en het plaatsen van informatieborden. De voorkeur gaat echter uit naar een digitale techniek; een interactieve app(licatie) of website die via de mobiele telefoon kan worden gebruikt. Moderne ‘destination marketing’ bestaat voor een groot gedeelte uit storytelling. Met gebruikmaking van moderne technieken kan de erfgoedinformatie op een laagdrempelige en aantrekkelijke manier tot leven worden gebracht. Via GPS geeft de mobiele telefoon informatie over de plek. Dat kan een tekst zijn, maar ook een foto van de vroegere situatie, een gesproken verhaal, muziek of zelfs een (historisch) filmpje. Zo kan het leven van vroegere dagen opnieuw tot leven worden gebracht in woord en beeld. Op deze wijze wordt het erfgoed interessant voor toeristen en het grotere publiek. Nieuwe kansen kunnen natuurlijk ook worden gecreëerd door vrijkomende agrarische bedrijven een toeristische bestemming te geven, zoals een bed & breakfast of horecagelegenheid. 5.4 Draagvlakvergroting, educatie en erfgoedbeleving voor inwoners Hoewel de meeste inwoners waarde hechten aan de historische woonomgeving en de belangrijke historische gebouwen, is er ook veel erfgoed dat niet als zodanig wordt herkend en als gewoon wordt ervaren. Inwoners zijn zich niet altijd bewust van de bijzondere kwaliteiten van dit erfgoed.

Het is wenselijk om ook dit “verborgen erfgoed” en de verhalen achter dit erfgoed onder de aandacht van inwoners te brengen. Dat versterkt het gevoel van gezamenlijke roots en identiteit, waardoor inwoners de waarde van de omgeving en het bijzondere erfgoed in de gemeente nog meer waarderen en dit met trots uitdragen. Voor de bewustwording van inwoners kunnen dezelfde instrumenten worden ingezet als voor toeristische ontsluiting. Met gebruikmaking van een digitale erfgoedkaart en app op mobiele telefoons kan de erfgoedinformatie ook voor inwoners op een laagdrempelige en aantrekkelijke manier tot leven worden gebracht. Ook sociale media vormen bij uitstek een geschikt medium om erfgoed onder de aandacht te brengen van inwoners. Daarnaast kan erfgoed beleefbaar worden gemaakt door de letterlijke ontsluiting van het erfgoed. Dat betekent dat het erfgoed publiek toegankelijk wordt gemaakt, bijvoorbeeld tijdens de Open Monumentendagen. Het vertellen van het verhaal van de plek en de geschiedenis van de gemeente zijn belangrijk bij het versterken en doorgeven van onze trots aan de jeugd. In dit kader is het van belang dat jongeren via onderwijsprojecten in aanraking komen met cultureel erfgoed. De jeugd heeft immers de toekomst. Cultureel erfgoed biedt een schat aan bronmateriaal voor het onderwijs en het gebruik ervan sluit goed aan bij het omgevingsonderwijs.

Daarom zijn diverse projecten ontwikkeld om de jeugd meer te betrekken bij het culturele erfgoed in hun eigen omgeving. Uitgangspunt van erfgoededucatie is de wens om de betekenis van erfgoed werkelijk te laten doordringen tot leerlingen door het verhaal van het landschap, de monumenten en ander erfgoed uit de omgeving van kinderen aan te laten sluiten bij hun belevingswereld. Ook ten aanzien van erfgoededucatie is het wenselijk om samenwerking met de historische verenigingen in de gemeente Nederweert te zoeken. De historische verenigingen en de gemeente zouden in samenwerking met de basisscholen projecten kunnen ontwikkelen ten behoeve van het omgevings-onderwijs over cultuurhistorisch erfgoed. 65 Instrumenten en tijdplan 66 Afb. 45. Visualisatie van het toekomstige omgevingsplan van de gemeente Nederweert waar erfgoed zowel in ruimtelijk als in maatschappelijk opzicht deel van uitmaakt. Omgevingsplan Nederweert 67 6. Instrumenten en tijdplan 6.1 Inleiding Deze Erfgoednota moet bijdragen aan het bundelen en coördineren van activiteiten. De beleidsvoornemens uit de vorige hoofdstukken zijn hieronder verder uitgewerkt in concrete actiepunten. Hierbij is getracht om een integraal, samenhangend geheel aan beleidsuitgangspunten en instrumenten te formuleren die passen bij het ambitieniveau en de financiële mogelijkheden van de gemeente.

De beleidsuitgangspunten zijn verder uitgewerkt in de thema’s: (h)erkennen van erfgoed, het verbeteren van de kwaliteit van erfgoed en de beleving van erfgoed. 6.2 (H)erkennen van erfgoed Beleidsplan implementeren in gemeentelijke organisatie Voordat dit beleidsplan wordt uitgedragen naar inwoners en erfgoedeigenaren is het noodzakelijk om binnen de gemeentelijke organisatie de neuzen in één richting te zetten. Medewerkers in alle geledingen van de organisatie moeten kennisnemen van het erfgoedbeleid, zich bewust worden van de rol en waarde van erfgoed en (gaan) handelen in de geest van deze beleidsnota. Inventarisatie, selectie en bescherming van erfgoed Als eerste willen we waar mogelijk samen met de historische verenigingen het bedreigde erfgoed in beeld brengen. Dit erfgoed willen we vooruitlopende op de bescherming in het omgevingsplan reeds gaan aanwijzen op grond van de erfgoedverordening. De bescherming van het overige erfgoed zal plaatsvinden via het toekomstige omgevingsplan. Alvorens hiertoe kan worden overgegaan, is het noodzakelijk om een alles omvattende inventarisatie en selectie van ruimtelijk erfgoed te verrichten. Bij de inventarisatie en selectie van erfgoed willen we graag de heemkundige en historische verenigingen betrekken. De heemkundeverenigingen van Nederweert en Leveroy hebben aangegeven dat ze hier medewerking aan willen verlenen.

De selectie moet uiteindelijk worden uitgewerkt tot een waardenkaart, die kan worden omgezet naar de systematiek (DSO) van het omgevingsplan. De bescherming vindt plaats door in het omgevingsplan een vergunningstelsel op te nemen. In deze beleidsnota zijn per categorie erfgoed de uitgangspunten voor bescherming aangegeven. Beschermen van erfgoed betekent overigens niet dat er niks meer mag veranderen aan een beschermd object. Bewustwording en draagvlak creëren bij inwoners en eigenaren erfgoed Het belangrijkste instrument tot behoud van erfgoed blijft echter het creëren van bewustwording en draagvlak bij inwoners en eigenaren van erfgoed. Veel erfgoed wordt niet als zodanig herkend en als gewoon ervaren. Inwoners zijn zich niet altijd bewust van de bijzondere kwaliteiten die van het erfgoed uitgaan. Er wordt een communicatieplan opgesteld om bewustwording en draagvlak bij inwoners te creëren. Mogelijke communicatie-instrumenten zijn websites, kranten, infobladen, (lokale) omroep, sociale media en informatiebijeenkomsten. 6.3 Het verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed Maatwerk en mensenwerk Bewustwording en draagvlak voor erfgoed is belangrijk om erfgoed te behouden. De regelgeving rond erfgoed is complex en vraagt specifieke kennis. Met goede informatie kunnen veel vooroordelen worden weggenomen, erfgoedzorg is en blijft echter maatwerk en mensenwerk.

Om te voorzien in goede informatievoorziening dient de website van de gemeente voor dit specifieke thema opnieuw ingericht te worden. Ook willen we richtlijnen en toetsingscriteria herzien zodat initiatiefnemers in een zo vroeg mogelijk stadium inzicht hebben in de eisen die aan monumenten en erfgoed worden gesteld, zodat deze hier rekening mee kunnen houden. 68 Afb. 46. Op het erf van Kerkstraat 14 te Leveroy zijn enkele oude elektriciteitspalen museaal opgesteld.

69 Daarnaast willen we algemene informatieavonden organiseren voor erfgoedeigenaren. Daarmee hopen we in contact met eigenaren te komen en de drempel naar de gemeente te verlagen. Wij willen de tijd nemen om in persoonlijke gesprekken vervolgens met monument- en erfgoedeigenaren in gesprek te gaan om bewustzijn over details en waarden te creëren, voorlichtingen te geven over onderhoud, restauratie, herbestemming en duurzaamheid en wederzijds begrip te kweken. Details en deskundigheid Wij willen snel en adequaat kunnen reageren op aanvragen betreffende een omgevingsvergunning voor erfgoed. Vanwege de bescherming van erfgoed via het omgevingsplan zullen de vergunningprocedures moeten worden aangepast. Ook willen we toetsingsprotocollen en checklists ontwikkelen en de intake van de aanvraag verbeteren, waarbij vooral aandacht zal zijn voor het feit of alle relevante details van de te wijzigen onderdelen zijn toegevoegd. Details zijn immers belangrijk voor het behoud van erfgoed. Opleiding Voor het herkennen van belangrijke details zullen medewerkers kennis en affiniteit met erfgoed moeten ontwikkelen voor zover deze nog niet aanwezig is. Daartoe zal een opleidingstraject/cursusaanbod worden ingezet. Daarnaast willen we een achtervang c.q. vraagbaak voor deze medewerkers inrichten, waarop zij met specifieke vragen kunnen terugvallen.

(Bouwhistorisch) onderzoek Om zicht te krijgen in de specifieke details van erfgoed zal bij zeer grote ingrepen (bouwhistorisch) onderzoek worden gevraagd als onderlegger voor de planvorming. In richtlijnen wordt aangeven wanneer wel of geen onderzoek nodig is en welke diepgang het onderzoek moet hebben. De onderzoeken zullen moeten voldoen aan de uitvoeringsrichtlijn van de stichting ERM de zogenaamde URL 2007 Bouwhistorische onderzoek met waardestelling. Bij kleinere projecten moeten medewerkers van de gemeente in staat zijn om bij het bezoek ter plaatse aan te geven welke onderdelen van waarde zijn. In dit geval kan een onderzoek achterwege blijven. Initiatiefnemers ondersteunen bij planvoorbereiding Het uitgangspunt is dat de medewerkers van de gemeente met de initiatiefnemer meedenken over de planvorming waar erfgoed aan de orde is en de weg wijzen in de complexe regelgeving en subsidiemogelijkheden. Daarbij is het vooral de bedoeling om inzicht te geven in wat wel en niet kan. Afstemmingsoverleg, toezicht en handhaving De begeleiding van de initiatiefnemer beperkt zich niet alleen tot de planvorming.

Om alle neuzen in een richting te zetten zal voor aanvang van de uitvoering een afstemmingsoverleg tussen gemeente (plantoetser en toezichthouder), initiatiefnemer en de uitvoerende partij plaatsvinden, waarbij belangrijke details en controle- en overlegmomenten aan de orde worden gesteld. Dit is overigens al staande praktijk in Nederweert. Proactieve rol gemeente De gemeente wil de kwaliteit van het erfgoed verbeteren door een lijst op te stellen van monumenten en erfgoed met restauratieachterstand en leegstand. Dat kan worden achterhaald aan de hand van bestaande gegevens, inventarisatie en het toezenden van een enquête aan eigenaren. Er wordt structureel tijd gereserveerd om gefaseerd en periodiek monumenten(eigenaren) te bezoeken. De prioriteit ligt daarbij op monumenten met restauratieachterstand en leegstand. De gemeente wil eigenaren van deze panden proactief benaderen en in gesprek gaan over de mogelijkheden van restauratie en herbestemming. 70 Afb. 47. Blik vanaf het open veld op Nederweert-Eind. De kerk vormt een landmark. Afb. 48. Onverharde wegen met hagen en bomen in het buitengebied. Foto: Nederweert24

71 Stimuleren herbestemming Om herbestemming van erfgoed en monumenten te stimuleren, zal ruimhartiger worden omgegaan met bestemmingswijzigingen. Er wordt samen met de eigenaar gezocht naar planologisch aanvaardbare en rendabele herbestemmingen van erfgoed. 6.4 De beleving van erfgoed Verbeteren van de fysieke beleving van historische gebieden Het beter beleefbaar maken van erfgoed kan in fysieke zin door bij de herinrichting van historische dorpskernen en historische waardevolle gebieden een passende bestrating, groenaanleg en straatmeubilair aan te brengen. De Kerkstraat van Nederweert is al zodanig ingericht. Een wellicht iets soberdere inrichting zou kunnen worden toegepast bij de andere kernen en oude gehuchten van Nederweert. De kosten hiervoor zullen worden gedragen uit de projectbudgetten van herinrichtingprojecten. Het fysiek versterken en beleefbaar maken van erfgoed hoeft niet beperkt te blijven tot de bebouwde omgeving, maar geldt ook voor landschappelijke elementen. Hiervoor zullen afzonderlijke projectbudgetten worden gevraagd. Erfgoedkaart voor toeristisch beleid De digitale erfgoedkaart, die samen met historische verenigingen wordt ontwikkeld, kan dienen als onderlegger voor toeristische ontsluiting van het erfgoed.

Dat kan zowel op traditionele wijze, met behulp van informatieborden, aanbrengen van schildjes folders, boeken etc., maar ook met moderne middelen zoals met een interactieve app(licatie) die via de mobiele telefoon kan worden gebruikt. Met de samenwerkende partners zoals VVV zal worden onderzocht hoe de informatie op de kaart het beste kan worden gebruikt en ingepast in het toeristische beleid. (Mobiele) erfgoed app(licatie) Om erfgoed laagdrempelig te ontsluiten en aan te bieden willen we in elk geval een app ontwikkelen die zowel via internet als via de mobiele telefoon kan worden gebruikt. Via GPS geeft de mobiele telefoon informatie over de plek. Deze basisinformatie van de erfgoedkaart willen we samen met historische verenigingen verder uitbouwen met relevante informatie. Dat kan een korte tekst zijn, maar ook een foto van de vroegere situatie, een gesproken verhaal, muziek of zelfs een (historisch) filmpje van maximaal anderhalve minuut. Een verhalenverteller leidt geïnteresseerden als het ware rond door de gemeente Nederweert. De mobiele app kan in het kader van (h)erkenning van erfgoed worden ingezet voor het creëren van bewustwording en draagvlak bij inwoners en eigenaren erfgoed. Versterken toeristische functies Het is dus de bedoeling om het erfgoed op aantrekkelijke beeldende wijze tot leven te brengen.

Op deze wijze wordt het erfgoed interessant voor toeristen en het grotere publiek. Dit past binnen het uitvoeringsprogramma “Gastvrijheid en beleving”, dat de toeristische potenties van de gemeente Nederweert een impuls moet geven. Erfgoed draagt bij aan het verzilveren van de toeristische potenties. Vrijkomende agrarische bedrijven en agrarisch erfgoed in de vorm van bijvoorbeeld wederopbouwboerderijen kunnen een nieuwe toeristische bestemming krijgen zoals een bed & breakfast of horecagelegenheid. Erfgoededucatie Het vertellen van het verhaal van de plek en de geschiedenis van de gemeente zijn belangrijk bij het versterken en doorgeven van onze trots aan de jeugd. Om dit te bereiken willen wij jongeren via onderwijsprojecten in aanraking laten komen met cultureel erfgoed. Het is wenselijk om deze erfgoededucatie te laten aansluiten bij hun belevingswereld. Dat kan door het vertellen van het verhaal van het landschap, de monumenten en andere erfgoed uit de omgeving. Hierbij willen wij graag samenwerken met basisscholen en de historische verenigingen in de gemeente. 72 6.5 Tijdplan en middelen Wij willen in de periode 2025 tot 2031 uitvoering gaan geven aan het erfgoedbeleid. In 2028 zal een tussentijdse evaluatie plaatsvinden en zal het beleid desgewenst worden aangepast.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://nederweert.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/2fe3a6d4-57aa-45bb-bb29-dfdcd6c48814?agendaItemId=720cf72b-2261-4109-abd2-7fc4133caebf