CConstaterende datNederweert
Koppel je AI →
Document · PDF

11. Bijlage - Erfgoedbeleid 2025 - 2031 Gemeente Nederweert

Raadsvergadering 10 december 2024, gemeente NederweertBij agendapunt: Erfgoedbeleid 2025-203118.756 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

1 Erfgoedbeleid 2025-2031

2 Afb. 1 (kaft) Topografische Militaire Kaart uit 1844 Inhoudsopgave 0. | Samenvatting | 5 0.1 | Inleiding | 7 0.2 | (H)erkennen van erfgoed | 7 0.3 | Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed | 9 0.4 | Beleving van erfgoed | 10 0.5 | Evaluatie van erfgoedbeleid | 10 1. | Waarom erfgoedbeleid? | 11 1.1 | Aanleiding | 12 1.2 | Het belang van cultuurhistorisch erfgoed | 13 1.3 | Voor en door inwoners | 13 1.4 | Doel van het erfgoedbeleid | 13 1.5 | Leeswijzer | 14 2. | Van ambitie naar beleid | 15 2.1 | Inleiding | 17 2.2 | Strategische agenda 2020 | 17 2.3 | Coalitieakkoord 2022-2026 | 19 2.4 | Omgevingsvisie | 19 2.5 | Ambitiepeiling van de gemeenteraad als onderlegger voor erfgoedbeleid | 26 2.6 | Beleidslijnen | 26 3. | (H)erkennen van erfgoed | 27 3.1 | Inleiding | 29 3.2 | Aardkundige waarden | 29 3.3 | Archeologie | 29 3.4 | Cultuurlandschap | 31 3.5 | Groen- en landschapselementen | 33 3.6 | Historische infrastructuur | 35 3.7 | Historische nederzettingsstructuren en landgoederen | 35 3.8 | Cultuurhistorische waardevolle gebouwen | 39 3.9 | Klein gebouwd erfgoed | 41 3.10 | Bewustwording en draagvlak | 43 3.11 | Consequenties van de bescherming | 43 3.12 | Consequenties voor duurzaamheid | 45 4.

| Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed | 49 4.1 | Maatwerk en mensenwerk | 51 4.2 | Details en deskundigheid | 53 4.3 | Proactieve rol gemeente | 57 3 4 5 De beleving van erfgoed 60 5.1 Inleiding 62 5.2 Verbeteren van de fysieke beleving van historische gebieden en erfgoed 62 5.3 Toerisme en vrije tijd economie 62 5.4 Draagvlakvergroting, educatie en erfgoedbeleving voor inwoners 63 6. Instrumenten en tijdsplan 64 6.1 Inleiding 66 6.2 (H)erkennen van erfgoed 66 6.3 Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed 66 6.4 De beleving van erfgoed 70 6.5 Tijdsplan en middelen 71 7. Bronvermeldingen 75 7.1 Afbeeldingen 77 7.2 Literatuur 77 7.3 Overige bronnen 77 5 Samenvatting 6 Afb 2. De Lambertuskerk van Nederweert met op de voorgrond het rijksmonument “Biej Siem”

7 0. Samenvatting 0.1 Inleiding Nederweert heeft een rijk verleden. De oudste vermeldingen van een zelfstandig Nederweert dateren uit 1419. Het gebied werd echter al in de Prehistorie bewoond, getuigen de zogenaamde Celtic Fields ten oosten van Nederweert. Dit waren vierkante Prehistorische akkervelden welke waren voorzien van omwalling. Tot begin 19e eeuw bleven nederzettingen en bouwgronden beperkt tot het dekzandgebied dat als een eiland van ongeveer vijf bij tien kilometer in de laag gelegen Roerdalslenk met moerassen was gelegen. Vanaf de middeleeuwen werden de omliggende moeras- en heidegebieden geleidelijk ontgonnen. De laatste grootschalige ontginning vond in de jaren ’50 van de vorige eeuw plaats. Nederweert is als oude kern midden in het oude bouwland op het dekzandgebied gelegen. Verder zijn verspreid over het dekzandeiland verschillende oudere nederzettingen en gehuchten aanwezig. Aan de zuidzijde van de gemeente aan de rand van het beekdal van de Tungelroyse beek ligt de kern Leveroy en het gehucht Mildert. Het opstellen van (nieuw) erfgoedbeleid is noodzakelijk vanwege de vele landelijke ontwikkelingen waaronder de inwerkingtreding van de Omgevingswet (per 1 januari 2024). De gemeente streeft ernaar om voor 1 januari 2032 een omgevingsplan opstellen. Daarin moet conform de omgevingswet het gehele ruimtelijke erfgoed worden opgenomen.

Om te komen tot een omgevingsplan waarin dit is opgenomen is het noodzakelijk dat er een gemeente brede inventarisatie en selectie van het gehele ruimtelijke erfgoed plaatsvindt. Daarbij worden historische verenigingen en inwoners met kennis van het lokale erfgoed zoveel als mogelijk betrokken. Participatie van deze partijen is namelijk een belangrijke kennisbron om te komen tot een zo compleet mogelijke inventarisatie van het ruimtelijk erfgoed. Deze partijen hebben we ook al zo veel als mogelijk bij de totstandkoming van deze beleidsnota betrokken, eveneens met het doel om tot een zo compleet mogelijk en voldragen erfgoedbeleid te komen. Daarnaast is ook de gemeenteraad betrokken bij de totstandkoming van deze beleidsnota. Naast een presentaties van landelijke ontwikkelingen en een quickscan inventarisatie van het lokale erfgoed, hebben wij tijdens informatiebijeenkomsten gesproken over het thema erfgoed in Nederweert. Uit de dialoog die hieruit voortkwam hebben wij kunnen afleiden dat er sprake is van een bovengemiddeld ambitieniveau. De gemeenteraad vindt erfgoed belangrijk voor de belevingswaarde en identiteit van de gemeente. In deze erfgoednota zijn keuzes gemaakt over hoe er met het gemeentelijke ruimtelijke erfgoed wordt omgegaan. Daarbij is rekening gehouden met een aantal landelijke ontwikkelingen en de ambitie van de gemeente.

De nota geeft inzicht in deze ontwikkelingen en de te maken keuzen. Daarbij is gekozen voor een drietal speerpunten c.q. thema’s: (h)erkennen van erfgoed, het verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed en de beleving van erfgoed. 0.2 (H)erkenning van erfgoed Zowel het landschap als de nederzettingen met bebouwing van Nederweert hebben bijzondere kwaliteiten. Deze zijn ontstaan door het gebruik en de ontwikkeling van het gebied door de jaren heen, welke sporen heeft achtergelaten, die thans worden aangemerkt als erfgoed. Veel inwoners zijn zich niet altijd bewust van de bijzondere waarden van dit erfgoed, dat een van de dragers is van de eigenheid en identiteit van de verschillende kernen. Het erfgoed wordt niet altijd herkend en als gewoon ervaren en in het verleden zijn waardevolle zaken verdwenen. Als onderdeel van het erfgoedbeleid is het dan ook de bedoeling om inwoners en eigenaren van erfgoed meer bewust te maken van de waarde van erfgoed. Door het (h)erkennen van de waarden, willen we draagvlak voor het behoud van erfgoed bewerkstelligen. 8 Afb. 3. De Sint Josephmolen van Kreijel is een van de drie windmolens die Nederweert rijk is. Foto: Nederweert24.

9 Bewustwording is echter niet altijd voldoende. Soms prevaleren individuele wensen en belangen boven het maatschappelijk belang van erfgoed. Daarvoor is het noodzakelijk om het bijzondere erfgoed ook waar nodig beter te beschermen. Vanuit de landelijke wetgeving ligt deze taak sinds een aantal jaren nadrukkelijk bij de gemeente. Daarbij gaat het niet meer alleen om individuele gebouwen en objecten maar om de zorg voor integraal ruimtelijk erfgoed. Dit houdt in dat we rekening moeten houden met het totaal van de (ruimtelijke) cultuurhistorische waarden: een combinatie van archeologie, aardkundige elementen, landschap, groen, historisch waardevolle gebouwen, historische bebouwingsstructuren en historische infrastructuur. Uniek hieraan is het feit dat al deze elementen in samenhang met elkaar en de ruimtelijke geschiedenis van de gemeente worden geïnventariseerd, geselecteerd en straks waar nodig beschermd. Door deze aanpak zijn de onderlinge verbanden herkenbaar. Hetgeen leidt tot een complete, voldragen en alles omvattende inventarisatie, selectie en bescherming. Beschermd worden de parels die de geschiedenis van de gemeente vertellen en die bijdragen aan de eigenheid, de identiteit en de historische beleving van de kernen en het landschap. De bescherming van erfgoed vindt plaats in het omgevingsplan.

In dit omgevingsplan worden de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed opgenomen. De bescherming van het erfgoed zal in tranches worden geïnventariseerd, geselecteerd en waarschijnlijk ook in tranches in het omgevingsplan worden opgenomen. Het definitieve omgevingsplan moet voor 1 januari 2032 gereed zijn. Bescherming vindt plaats door in het omgevingsplan voorwaarden en regels op te nemen. Beschermen van erfgoed betekent overigens niet dat er niks meer mag veranderen maar dat de cultuurhistorische waarden bij de vergunningsaanvraag en belangenafweging worden meegewogen. Soms zijn wijzigingen aan erfgoed zelfs noodzakelijk, bijvoorbeeld als een pand zijn functie heeft verloren. In dit geval zal moeten worden gezocht naar een nieuwe bestemming, waarbij waardevolle elementen worden gerespecteerd, maar het pand wordt getransformeerd naar de huidige gebruiksnormen. 0.3 Verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed Panden en monumenten die niet worden onderhouden of leeg staan, raken in verval. Ze kunnen dus alleen in stand worden gehouden als ze een (rendabele) bestemming hebben. Hiervoor is een actieve rol voor de gemeente weggelegd. Eigenaren van leegstaande monumenten moeten actief worden benaderd om over te gaan tot restauratie en herbestemming.

In het toekomstige omgevingsplan zullen ruimere mogelijkheden worden opgenomen om herbestemming van leegstaande monumenten en karakteristieke panden mogelijk te maken. Onderhoud, restauratie, herbestemming en verduurzaming van erfgoed is altijd maatwerk. Veel eigenaren zijn niet op de hoogte van alle regels en mogelijkheden. Dit kan voor een deel worden weggenomen door informatiematerialen en bijeenkomsten. Het is ook wenselijk om de eigenaren te benaderen en bewust te maken van waarden, de weg te wijzen, mee te denken en te faciliteren bij het onderhoud, de verduurzaming en instandhouding van gebouwd erfgoed. Verduurzaming geldt niet alleen voor het gebouwde erfgoed, maar ook voor het landschap van Nederweert. Het landschap zal duurzaam moeten worden ingericht om te voorzien in de klimaatadaptie. Historische oplossingen kunnen daarbij als inspiratiebron dienen. Ook zullen eigenaren worden gestimuleerd om tot onderhoud en verbetering van erfgoed over te gaan. Sommige categorieën erfgoed zoals rijksmonumenten kunnen gebruik maken van bestaande Rijks- en Provinciale subsidieregelingen. Om de kwaliteit van het erfgoed te verbeteren, zal de gemeente haar eigen processen tegen het licht houden.

Vaak ontbreekt het aan de voorkant van een vergunningsproces aan informatie, waardoor plannen soms op en neer gaan tussen de gemeentelijke adviescommissie en de initiatiefnemer om uiteindelijk tot een aanvaardbaar plan te komen. De eisen en toetsingscriteria moeten daarom op voorhand bekend zijn. Er zijn al verschillende gemeenten die dergelijke richtlijnen hebben ontwikkeld. Bij verdere uitwerking van de richtlijnen zal waar mogelijk de samenwerking met andere gemeenten worden gezocht. 10 Voor wat betreft de inhoudelijke aspecten van de aanvraag voor het wijzigen van erfgoed zijn met name details van belang. Deze details komen in een aantal momenten in de ruimtelijke procedure tot uiting. Bij de intake en de ontvankelijkheidtoets moet worden gecheckt of alle relevante details van de te wijzigen onderdelen zijn toegevoegd. Om dit te kunnen beoordelen moeten medewerkers inzicht hebben in de cultuurhistorische waarden van het monument in relatie tot de wijzigingen. Dit vraagt deskundigheid ten aanzien van erfgoed. Toets protocollen, checklists en opleiding/cursussen kunnen voorkomen dat deze details over het hoofd worden gezien en de kwaliteit van het vergunningsproces en uiteindelijk de kwaliteit van het monument verbeteren. Een belangrijke rol is daarbij ook weggelegd voor het toezicht op de uitvoering alsmede handhaving. Voor het waardevolle erfgoed geldt immers “weg is weg”.

0.4 Beleving van erfgoed Erfgoed geeft sfeer aan de kernen en het landschap. Iedere kern heeft er een eigen karakter door. Dit is van belang voor de aantrekkelijkheid van de leefomgeving, maar ook voor de toeristische en recreatieve aantrekkingskracht. Nederweert zet de komende periode in op het beter beleefbaar maken van het erfgoed. Dit kan op een aantal manieren. Allereerst door bij de herinrichting van historische dorpskernen en ontwikkeling van gebieden inspiratie te zoeken in het verleden, een passende bestrating en straatmeubilair aan te brengen en de planvorming te baseren op historische elementen. Daarnaast kan erfgoed beleefbaar worden gemaakt door ontsluiting. Dat betekent in letterlijke zin o.a. dat het erfgoed publiek toegankelijk wordt gemaakt, bijvoorbeeld tijdens Open Monumentendag of door het plaatsen van informatieborden. Ook zijn er nieuwe technieken, waarbij erfgoed op een moderne digitale manier kan worden ontsloten en daarbij een bredere doelgroep waaronder jongeren kunnen worden bereikt. De nog te verrichten inventarisatie van het erfgoed en op te stellen erfgoedkaart, kunnen samen met historische verenigingen worden doorontwikkeld tot een digitaal erfgoedsysteem waarin niet alleen gebouwen en landschapselementen worden opgenomen, maar ook de verhalen die bij de vele historische locaties in de gemeente horen.

Naast de toeristische meerwaarde is dit ook een goed instrument om draagvlak te creëren en inwoners bewust te maken van de waarde van het erfgoed en het verleden van Nederweert. Immers geldt “zonder verleden geen toekomst”. De bewustwording kan tot slot worden gestimuleerd door in samenwerking met heemkundeverenigingen en historische verenigingen educatieve erfgoedprojecten op scholen op te zetten, “de jeugd heeft immers de toekomst”. Ook hierbij kunnen moderne aansprekende middelen worden ingezet, zoals het vermelde digitale erfgoedsysteem en sociale media. 0.5 Evaluatie van erfgoedbeleid De gemeente koestert de lokale identiteit en de authenticiteit en wil de landschappelijke kwaliteiten, karakteristieke kernen en het overige cultuurhistorisch erfgoed behouden en waar mogelijk versterken, zonder daarbij de toekomstige ontwikkelingen te blokkeren. Nadat de gemeenteraad het erfgoedbeleid heeft vastgesteld, wordt het beleid stapsgewijs uitgewerkt zoals in het uitvoeringplan bij het beleid staat aangegeven. Waar nodig zullen de uitwerkingen van het beleid, zoals de vaststelling van een omgevingsplan, verspreid over de komende zes jaar ter besluitvorming aan de raad worden aangeboden. Daarnaast zal in 2028 een tussentijdse evaluatie van dit beleid plaatsvinden. 11 Waarom erfgoedbeleid? 12 1. Waarom erfgoedbeleid? 1.1 Aanleiding Nederweert heeft een rijk verleden.

De oudste vermeldingen van een zelfstandig Nederweert dateren uit 1419. Het gebied werd echter al in de Prehistorie bewoond, getuigen de zogenaamde Celtic Fields ten oosten van Nederweert. Dit waren vierkante Prehistorische akkervelden welke waren voorzien van omwalling. Tot begin negentiende eeuw bleven nederzettingen en bouwgronden beperkt tot het dekzandgebied dat als een eiland van ongeveer vijf bij tien kilometer in de laag gelegen Roerdalslenk met moerassen was gelegen. Vanaf de middeleeuwen werden de omliggende moeras- en heidegebieden geleidelijk ontgonnen. De laatste grootschalige ontginning vond in de jaren vijftig van de vorige eeuw plaats. Nederweert is als oude kern midden in het oude bouwland op het dekzandgebied gelegen. Verder zijn verspreid over het dekzandeiland verschillende oudere nederzettingen en gehuchten aanwezig. Aan de zuidzijde van de gemeente aan de rand van het beekdal van de Tungelroyse beek liggen de kern Leveroy en het gehucht Mildert. Zowel het landschap als de nederzettingen met bebouwing van Nederweert hebben bijzondere kwaliteiten. Deze zijn ontstaan door het gebruik en de ontwikkeling van het gebied door de jaren heen, welke sporen heeft achtergelaten welke thans worden aangemerkt als erfgoed.

De gemeente Nederweert koestert de lokale identiteit en wil de landschappelijke kwaliteiten en kernen zoveel mogelijk behouden en waar het kan versterken. Een groot deel van het erfgoed in de gemeente is in het verleden al beschermd. De gemeente Nederweert kent 35 rijksmonumenten. Ook zijn 86 panden aangewezen tot gemeentelijk monument. Daarnaast heeft de raad in 2018 een archeologisch beleid met beleids- en verwachtingskaart vastgesteld. Op grond van het bestemmingsplan “Buitengebied”, is reeds een aantal landschapselementen beschermd. Dit bestemmingsplan maakt thans onderdeel uit van het tijdelijke Omgevingsplan dat per 1 januari 2024 in werking is getreden. De monumentenzorg en de bescherming van erfgoed is volop in beweging. Er vindt al lange tijd een verbreding plaats van objectgerichte monumentenzorg (gebouwen) naar de zorg voor de historisch gegroeide omgeving en als zodanig voor het cultuurhistorisch erfgoed als geheel. Ook is de manier van bescherming gewijzigd. Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Gemeenten worden op basis van deze nieuwe wet verplicht om voor 1 januari 2032 een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen.

Gelet op het feit dat al het ruimtelijke erfgoed moet worden opgenomen in het omgevingsplan is het noodzakelijk om een gemeente brede inventarisatie en selectie van het ruimtelijke erfgoed plaats te laten vinden. De selectie moet uiteindelijk landen in een waardenkaart, die uiteindelijk wordt omgezet in een inspiratie- en beschermingskader in het omgevingsplan. In deze erfgoednota worden keuzes gemaakt ten aanzien van het ruimtelijke erfgoed. Wat gaan we inventariseren, selecteren en beschermen en met welke diepgang? Het is belangrijk om allereerst een goede basis voor ruimtelijk erfgoed te leggen in het omgevingsplan. De basis voor bescherming van het ruimtelijk erfgoed zal vervolgens in de praktijk worden beproefd, waarna evaluatie, bijstelling en aanvulling zal plaatsvinden. De looptijd van dit erfgoedbeleid is dan ook zodanig gekozen dat implementatie, bescherming en beproeving in de praktijk binnen het tijdsbestek van deze beleidsnota valt. Na evaluatie zullen nieuwe doelen worden gesteld, welke te zijner tijd in een nieuwe erfgoednota zullen worden verwerkt. Het accent van de huidige nota ligt dan ook vooral op de inventarisatie, selectie en bescherming en de diepgang hiervan. Daarnaast is er ook landelijk sprake van een aantal ontwikkelingen die (her)positionering van het erfgoedbeleid noodzakelijk maken.

De gemeente Nederweert wil haar toekomstige beleid op deze ontwikkelingen afstemmen. Deze nota geeft inzicht in deze ontwikkelingen en de te maken keuzes. 13 1.2 Het belang van cultuurhistorisch erfgoed Erfgoed bestaat uit boven- en ondergrondse overblijfselen uit het verleden die iets vertellen over de geschiedenis van een stad of dorp. Erfgoed draagt bij aan de belevingswaarde van de bebouwde omgeving en is in grote mate bepalend voor het karakter en de identiteit van een stad of dorp. Erfgoed vormt daarom een belangrijk onderdeel van het gemeentelijke ruimtelijke beleid. Anderzijds maakt het erfgoed deel uit van een samenleving en is het onderworpen aan de krachten die in de maatschappij spelen. De wereld waarin wij leven is onderhevig aan snelle veranderingen. Steeds weer stellen we nieuwe doelen omdat onze gebouwde omgeving niet meer aan onze eisen voldoet. Dit betekent een grote druk op de omgeving. In de laatste decennia is deze omgeving hierdoor ingrijpend veranderd. In het verleden zijn door ruimtelijke veranderingen vaak karakteristieke historische gebouwen en historische bebouwingsstructuren verloren gegaan of dermate gewijzigd dat veel van hun cultuurhistorische waarde verloren is gegaan. De gemeentelijke overheid moet in dit kader vaak afwegingen maken van schijnbaar tegenstrijdige belangen zoals economie en cultuurhistorie.

In de praktijk blijkt echter dat die belangen niet tegengesteld hoeven te zijn. Het ruimtelijke cultuurhistorische erfgoed kan immers ook van economisch belang zijn voor o.a. het toerisme. In de loop der jaren is - mede onder invloed van maatschappelijke ontwikkelingen - steeds meer aandacht en waardering voor erfgoed ontstaan. Erfgoed vormt de basis voor ruimtelijke beleving, de identiteit en diversiteit van de verschillende kernen en gehuchten. Deze identiteit maakt dat mensen zich thuis en prettig voelen in hun omgeving. De benutting en het versterken van bestaande cultuurhistorische waarden kan in belangrijke mate bijdragen aan het behoud en de versterking van de identiteit van de gemeente. Daarbij willen we geen stolp over het erfgoed zetten en de situatie bevriezen. Het is juist de bedoeling om behoud te verbinden met vernieuwing. Het erfgoedbeleid moet inspelen op de kwaliteit van de omgeving en ontwikkelingen en aansluiten op maatschappelijke vraagstukken. Economie, duurzaamheid en sociale samenhang spelen hierbij een rol. 1.3 Voor en door inwoners Erfgoed maakt deel uit van de samenleving en deze beleidsnota wordt vóór de samenleving opgesteld. Wij hebben getracht om de historische verenigingen en erfgoedorganisaties zoveel mogelijk te betrekken bij de totstandkoming van dit beleid.

De heemkundeverenigingen van Nederweert en Leveroy hebben aangegeven dat zij in de toekomst bereid zijn om mee te werken aan de inventarisatie en de eerste selectie van het erfgoed, waardoor er een zo compleet mogelijk beeld zal ontstaan van het ruimtelijke erfgoed van Nederweert. Deze erfgoednota voorziet met name in het traject dat nodig is om te komen tot de bescherming van erfgoed in het Omgevingsplan. Aan de totstandkoming van het Omgevingsplan zal een uitgebreid participatietraject ten grondslag liggen waarbij de inwoners worden betrokken bij dit proces. Ook bij verdere uitwerking van het overige beleid in deze nota, zullen de inwoners waar mogelijk bij worden betrokken. 1.4 Doel van erfgoedbeleid Het doel van deze nota is het formuleren van de gewenste toekomstige situatie en ontwikkelingen op het gebied van cultuurhistorisch erfgoed. In deze beleidsnota komt tot uiting op welke wijze deze doelstelling wordt gerealiseerd. Tevens geeft de nota antwoord op de vraag welke middelen (instrumenten, mensuren en geld) op welk moment worden ingezet om de gewenste doelstellingen te bereiken. Hierbij is getracht om een integraal samenhangend geheel aan beleidsuitgangspunten en -instrumenten te formuleren, die passen bij de cultuurhistorische kwaliteit, het ambitieniveau en de financiële mogelijkheden van de gemeente. 14 1.5 Leeswijzer Hoofdstuk 3 bevat de ambitie van de gemeente.

Deze ambitie is in verband gebracht met de landelijke ontwikkelingen en de unieke kwaliteiten van de gemeente en is verder uitgewerkt onder de thema’s (h)erkennen van erfgoed (hoofdstuk 4), het verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed (hoofdstuk 5) en de beleving van erfgoed (hoofdstuk 6). In hoofdstuk 7 zijn deze beleidsvoornemens verder uitgewerkt in een concrete planning, waarin is aangegeven met welke instrumenten de geformuleerde doelstellingen tot uitvoering worden gebracht en welke middelen (mensuren en geld) hiermee gemoeid zijn. Om de omvang van de nota te beperken en de leesbaarheid te bevorderen is gekozen om een aantal onderwerpen onder te brengen in de bijlagen van de nota. Dat betekent overigens niet dat deze niet belangrijk zijn. Deze beleidsnota is primair gericht op het fysieke ruimtelijke erfgoed. Het immateriële erfgoed maakt niet direct deel uit van deze nota. Daar waar echter raakvlakken bestaan tussen materieel en immaterieel erfgoed wordt in deze nota wel aandacht aan besteed. Het betreft het uitdragen en de beleving van erfgoed. Hierbij is “het verhaal van de plek” van belang om erfgoed te begrijpen en te waarderen. 15 Van ambitie naar beleid 16 Afb. 4. Visualisatie van beleid

17 2. Van ambitie naar beleid 2.1 Inleiding Een integrale erfgoednota kent de gemeente Nederweert nog niet. Wel is er eind 20 ste eeuw monumentenbeleid gemaakt, dat vooral betrekking had op gebouwen en archeologie. Op basis hiervan zijn circa 90 gebouwde objecten aangewezen tot gemeentelijke monument. De archeologische beleidskaart is in 2017 samen met de gemeente Weert geüpdatet. Erfgoed komt daarnaast op vele manieren terug in het gemeentelijk beleid van Nederweert, zoals de planologische bescherming van landschapselementen. Erfgoedbeleid is gebaseerd c.q. bepaald op drie basis ingrediënten, namelijk de lokale gegevenheden en karakteristiek van de gemeente, het ambitieniveau en de strategische visie van de gemeente en de ontwikkelingen en regelgeving die op nationaal niveau spelen. Deze drie zaken bepalen de richting van het erfgoedbeleid. In afbeelding 4 is dit gevisualiseerd. De overlappingen van de cirkels zijn aandachtsgebieden die in het beleid moeten worden meegenomen. Een voorbeeld hiervan is de overlap tussen landelijke ontwikkelingen en lokale gegevenheden en karakteristiek, vanwege de invoering van de Omgevingswet en het Omgevingsplan. Een ander voorbeeld is dat de gemeente bij het formuleren van haar ambitie en visie ook rekening dient te houden met de landelijke ontwikkelingen. Denk hierbij aan duurzaamheid en energietransitie.

Allereerst is het wenselijk om meer inzicht te geven in de ambitie en visie van gemeente. Daarvoor zijn de onderstaande uitgangspunten en documenten van belang: •De strategische agenda 2020 •Het coalitieakkoord 2022-2026 •De omgevingsvisies buitengebied en kernen •De ambitie van de gemeenteraad als input voor deze beleidsnota 2.2 Strategische agenda 2020 In de strategische agenda van Gemeente Nederweert, die in 2020 is vastgesteld, zijn een aantal programma’s geformuleerd. Het betreft de Fysieke leefomgeving, Levensvatbare bedrijvigheid, Zorgzame leefbaarheid en Bestuur. Voor het erfgoedbeleid is met name het programma Fysieke leefomgeving van belang. Hierin is o.a. opgenomen om de woonaantrekkelijkheid te behouden en te vergroten. Een van de factoren die de woonomgeving aantrekkelijk maakt is erfgoed. Ook een aantrekkelijk buitengebied en de natuurgebieden die Nederweert rijk is, zijn belangrijk voor de kwaliteit van wonen en recreëren. De leefbaarheid en aantrekkelijkheid van het buitengebied worden bevorderd door (stoppende) agrariërs een alternatief te bieden in de vorm van recreatie en toerisme. De matige beleving in het centrum als winkel- en verblijfsgebied wordt in de strategische agenda als aandachtspunt ervaren.

Het behoud van erfgoed en de reconstructie van de historische infrastructuur van het centrum kan bijdragen aan het bevorderen van de aantrekkelijkheid van het centrum. In het programmaonderdeel ‘bestuur’ is bepaald dat de gemeente de persoonlijke én digitale dienstverlening op peil wil houden. Dit is ook van belang voor de dienstverlening op het gebied van erfgoed. 18 Afb. 5. De strategische agenda uit 2020 Afb. 6. Het coalitieakkoord 2022-2026 Afb. 7 De Omgevingsvisie buitengebied uit 2021

19 2.3 Coalitieakkoord 2022-2026 Ook het coalitieakkoord zegt uiteraard iets over de ambitie van de huidige coalitie, maar ook over de ambitie van de gemeente. De huidige coalitie van Nederweert wil zich profileren als een laagdrempelige gemeente die tijdig en op een heldere, begrijpelijke manier communiceert en met haar inwoners het gesprek opzoekt. De dienstverlening kenmerkt zich door een mensgerichte aanpak waarbij de vragen van inwoners centraal staan. Het gaat daarbij om het optimaliseren van dienstverlening en werkprocessen op basis van een integrale benadering. Meer kennis over de geschiedenis van Nederweert draagt, aldus het coalitieakkoord, bij aan de positieve beleving van inwoners en bezoekers. Daarom wil de gemeente het cultureel, historische erfgoed beschermen en promoten. Eveneens is het wenselijk om het historisch erfgoed zichtbaar te maken door bijvoorbeeld cultuureducatie, verhalen of kunst in de openbare ruimte. Er wordt, samen met het cultuurplatform, ingezet op het stimuleren van aandacht voor cultuureducatie en voor cultuurparticipatie in het basisonderwijs. Er wordt gestreefd naar een aantrekkelijk en toekomstbestendig centrum waar inwoners en bezoekers terecht kunnen voor hun dagelijkse levensbehoeften en vertier.

Vanuit de erfgoedvisie is de gemeente van mening dat de aantrekkelijkheid en toekomstbestendigheid van het centrum niet alleen afhankelijk is van het (winkel)aanbod, maar ook van de beleving die het centrum oproept. De historische stedenbouwkundige structuur en historische bebouwing is belangrijk voor de beleving van het centrum en maakt het centrum in meer of mindere mate ook toekomstbestendig. Vanuit de coalitie wordt gestreefd naar een inrichting van een samenhangend winkelgebied rondom het Lambertushof, de Kerkstraat-Noord en de Kapelaniestraat. Het is zaak dat deze ontwikkeling aansluit bij de maat, schaal en het karakter van de kern Nederweert. Ook wordt er ingezet op een sterke ontwikkeling van gastvrijheid en beleving. De gemeente wil dat inwoners en bezoekers genieten van Gemeente Nederweert, waarbij lokale ondernemers de ruimte wordt geboden om van gastvrijheid en beleving een nieuw verdienmodel te maken. Er wordt gestreefd naar nieuwe verdienmodellen van lokale ondernemers en agrariërs op het gebied van (water) recreatie en toerisme. De opbrengsten van de toeristenbelasting wordt ingezet voor gastvrijheid en beleving. Ook hier geldt dat het erfgoed een belangrijk onderdeel vormt van de beleving van zowel de kernen als het buitengebied. 2.4 Omgevingsvisies Alle gemeenten zijn verplicht om voor 1 januari 2028 een omgevingsvisie op te stellen.

Nederweert heeft op 20 juli 2021 een omgevingsvisie voor het buitengebied vastgesteld. Ook is er in december 2023 een omgevingsvisie voor de kernen en bedrijventerreinen vastgesteld. Op dit moment wordt er gewerkt aan het samenvoegen van de twee omgevingsvisies. Omgevingsvisie buitengebied De omgevingsvisie buitengebied kent een gelaagdheid. De belangrijkste laag geldt voor de lange termijn en is gebaseerd op de identiteit en waarden van het buitengebied. De andere laag is voor de korte en middellange termijn en geeft richting aan de huidige maatschappelijke opgaven en biedt ruimte aan passende initiatieven. De identiteit en DNA bestaat uit vier kernwaarden, te weten: groen, open, nuchter en samen alsmede de kernkwaliteiten per landschappelijk deelgebied. 20 Afb. 8. De kernwaarden van het omgevingsplan

21 Kernwaarden Vanuit de kernwaarde “groen” moet elk initiatief bijdragen aan de landschappelijke kernkwaliteiten van het deelgebied. Het betreft het versterken van groen en groenstructuren en het inpassen van gebouwen. De kernwaarde “open” gaat over het behoud van de open landschappen en de aanwezige doorzichten naar het achterliggende landschap. De kernwaarde “nuchter” streeft naar bij het landschappelijk deelgebied passende, inheemse beplanting. Vanuit de kernwaarde “samen” wordt niet alleen gekeken naar het individuele initiatief maar wordt ook bekeken in hoeverre bijgedragen kan worden aan maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, klimaatverandering etc. Kernkwaliteiten deelgebieden Door in te zoomen op de cultuurhistorie en het landschap van ons buitengebied, zien we karakteristieke deelgebieden. Elk gebied bestaat uit eigen waarden en kwaliteiten, op basis van de aardkundige ondergrond, de occupatiegeschiedenis en het huidig grondgebruik en landschapsbeeld. In het buitengebied van Nederweert zijn op basis hiervan de volgende landschappelijke eenheden te onderscheiden: 1. Het eiland van Weert en Nederweert met de oude bouwlandgebieden 2. Het jonge ontginningslandschap 3. Het beekdal van Leveroy en Mildert 4. De bosgebieden en mozaïeklandschap 5.

De grootschalige natuurgebieden Het “eiland van Weert en Nederweert” is van oudsher hoger gelegen in het landschap en werd oorspronkelijk omringt door moeras- en later heidegronden. Het betreft dus het oorspronkelijke bouwlandgebied, dat oorspronkelijk bestond uit bebouwde erven met agrarische percelen daar tussenin. De kernkwaliteiten bestaan uit een kleinschalig landschap met een oude infrastructuur en variaties in oppervlakten van percelen en agrarische activiteiten. Het gebied wordt gekenmerkt door kleine landschapselementen, laan- en erfbeplanting. Het “jonge ontginningslandschap” was vroeger drassig en moerassig. Het werd in de 19e eeuw vaak al omgezet in heide en bosgebied en is in de 20e eeuw ontgonnen voor agrarisch gebruik. Door schaalvergroting in de landbouw en de zogenaamde ruilverkaveling werd het gebied zo efficiënt mogelijk verkaveld. Dit zorgt voor grote agrarische percelen die planmatig zijn aangelegd. Het gebied is vlak, geëgaliseerd en voorzien van een rechtlijnige wegenpatroon langs ontginningslijnen veelal vanuit de kern Nederweert. Verder kenmerkt het gebied zich door openheid met weidse zichten en verspreid liggende bebouwing met incidentele erfbeplanting. Het “beekdal van Leveroy en Mildert” ligt op een hoger gelegen gebied in het landschap waarin het beekdal is uitgesleten.

Het betreft het natuurlijk meanderende beekdal van de Tungelroyse beek, die ten zuiden van Leveroy en Mildert stroomt en is voorzien van beekbegeleidende beplanting. Het is een afwisselend gebied met (kleinschalige) agrarische functies. De gronden direct aan de beek bestonden vroeger vooral uit graslanden. De hoger gelegen zandgronden met zogenaamd esdek waren veelal voorzien van kleinschalige blok- of strookvormige percelen. De “bosgebieden en het mozaïeklandschap” zijn gelegen in het oosten van de gemeente en ten zuiden van de Noordervaart. Hier ligt een aantal bossen, die met name bestaan uit loofbos. Het gebied bestaat uit zandige gronden met soms stuifduinen. Het aantal agrarische percelen is beperkt. Deze agrarisch percelen zijn meestal omzoomde landschapselementen in de vorm van singels en houtwallen. Dat geldt eveneens voor de gronden rondom de bossen die eveneens zijn omringd door singels, houtwallen en bomenlanen. Dit is kenmerkend voor het mozaïeklandschap. Voor wat betreft de bosgebieden is er sprake van een afwisseling van natte en droge bossen, alsmede loof- en naadbossen. In het gebied is slechts incidenteel bebouwing aanwezig. 22 Afb. 9. De Omgevingsvisie Kernen en Bedrijventerreinen uit 2023. Foto: Nederweert24

23 Tot slot kent Nederweert enkele “grootschalige natuurgebieden” waarvan er een aantal aangemerkt zijn als Natura 2000-gebied. Als Natura 2000 gebied zijn aangemerkt het Weerterbos, de Groote Peel, de Sarsven, de Banen en omstreken. Daarnaast zijn er in het bestemmingsplan buitengebied nog een tweetal gebieden aangemerkt als grootschalig natuurgebied. Het betreft het gebied dat bekend staat als de Zoom en de gebieden die in het omgevingsplan zijn aangeduid als bos. De Zoom is een ondoordringbaar, drassig en afwisselend gebied met open wateren, droge heidegebieden, struwelen en moerassige delen met veenputten. De gebieden die in het omgevingsplan zijn aangeduid als bos betreffen bospercelen en landschapselementen zoals singels en houtwallen, welke zijn gelegen op zandige gronden met soms stuifduinen. De bossen zijn afwisselend nat of droog en bestaan eveneens afwisselend uit loof- en naaldbossen. Het omgevingsplan gaat uit van het behouden, herstellen en versterken van de aanwezige kernkwaliteiten en waarden van de verschillende deelgebieden. Inspiratiekader Vitaal buitengebied Juni 2024 is als uitwerking van deze omgevingsvisie het inspiratiekader vitaal buitengebied Nederweert opgeleverd. Dit inspiratiekader geeft richting bij het samen vormgeven van toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in het vitaal buitengebied van de gemeente Nederweert.

Het inspiratiekader komt tegemoet aan de vraag om stoppende boeren (Lbv-plussers) een toekomstperspectief te bieden, maar ook aan de vraag om op een integrale manier (maatschappelijke opgaves in samenhang bekijken, met bodem en water sturend als leidend principe) na te denken over de toekomst van Nederweert. De hierin gekozen richting en opgestelde gebiedspaspoorten zullen eveneens worden betrokken bij verdere uitwerking van dit erfgoedbeleid. Omgevingsvisie kernen en bedrijventerreinen Ook deze omgevingsvisie kent een gelaagdheid, namelijk de lange en middellange/korte termijn. Ook hier is de langetermijnvisie gebaseerd op identiteit en waarden, terwijl de laag voor de korte en middellange termijn richting geeft aan de huidige maatschappelijke opgaven en ruimte biedt aan passende initiatieven. Ook in deze omgevingsvisie is de identiteit gelinkt aan de kernwaarden, groen, open, nuchter en samen alsmede de kernkwaliteiten per deelgebied. Kernwaarden De kernwaarden hebben een iets andere betekenis dan in het buitengebied. Vanuit de kernwaarde “groen” wil de gemeente de groenstructuren van de kernen en bedrijventerreinen versterken en aanbrengen waar deze ontbreken. De kernwaarde “open” heeft betrekking op de overgang van bebouwing naar buitengebied.

Er wordt gestreefd naar een onbebouwd buitengebied tussen de kernen en dat de overgangen van kernen naar het buitengebied zacht zijn. De kernwaarde “nuchter” streeft bij het toevoegen van groen in de kernen en op de bedrijventerreinen naar een mix van robuuste beplanting die de structuur versterkt. Vanuit de kernwaarde “samen” wordt evenals in het buitengebied niet alleen gekeken naar het individuele initiatief maar wordt ook bekeken in hoeverre bijgedragen kan worden aan maatschappelijke opgaven, zoals de energietransitie, klimaatverandering en het versterken van de kernen. Kernkwaliteiten deelgebieden De gemeente Nederweert omvat zes kernen en vijf bedrijventerreinen met ieder hun eigen (stedenbouwkundige) ontwikkeling, karakter, en kernkwaliteiten. De gemeente streeft naar de versterking van de kernkwaliteiten. Het vormt een goede basis voor een fijne omgeving om te wonen, werken en recreëren. Bij de beschrijving van de kernkwaliteiten in de omgevingsvisie is uitgegaan van de huidige ruimtelijke structuur en kernen. De kern “Nederweert” is volgens de omgevingsvisie organisch gegroeid en bestaat uit meerdere kleinschalige individuele ontwikkelingen uit verschillende tijdsperioden (oorspronkelijke gehuchten en latere woonwijken). De Kerkstraat heeft volgens de omgevingsvisie ook nu nog de meeste monumentale waarde en vormt samen met de kerk het middelpunt van de kern.

De kernkwaliteiten bestaan volgens de omgevingsvisie uit de organische structuur, de karakteristieke Kerkstraat met bochtig verloop, ruimtevorming langs de straat, losheid en openheid van bebouwing met draaiende voorgevelrooilijnen en doorsteekjes naar achterliggende terreinen. 24 Afb. 10. Karakteristieke bomen en haag bij de voormalige boerderij Liskesweg 7 te Schoor

25 Ook de straatwanden van de Brugstraat worden als stevig en karakteristiek ervaren. De monumentale Lambertuskerk en overige monumenten in het centrum vormen een belangrijk onderdeel van de kernkwaliteit. Ook de goede balans tussen de verschillende functies in het centrum, zoals horeca en detailhandel worden als kernkwaliteit ervaren, evenals de gemixte functies in de straten rondom de Kerkstraat. Dat geldt eveneens voor de bereikbaarheid en het gratis parkeren in het centrum. Tot slot wordt de diversiteit in woonwijken, het groene karakter en de goede bereikbaarheid van Nederweert door de ligging aan de A2 als waardevol bestempeld. De huidige kern “Budschop” was oorspronkelijk niet meer dan een gehucht met verspreide agrarische bebouwing, waarvan de wegen samen kwamen op de huidige vijfsprong van de St. Rochusstraat, Julianastraat, Ospelseweg, Smisserstraat en de Hulsenweg. Tussen de jaren zestig en tachtig van de vorige eeuw werd het gebied ten noorden van de Smisserstraat, ten westen van de St. Rochusstraat en ten oosten van het kanaal, volgebouwd met nieuwe woningen. De kernkwaliteiten van Budschop worden gevormd door de diversiteit van de wijken en bebouwing, de verbinding met het kanaal en het park direct aan het kanaal en de winkels en horeca aan de St. Rochusstraat.

De huidige kern “Ospel” bestond oorspronkelijk uit een paar buurtschappen, die waren gelegen langs oude linten. Het belangrijkste lint was de weg van Budschop naar Meijel, waaraan ook de kerk is gelegen. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw werden ten noorden en zuiden van dit lint nieuwe woonwijken gerealiseerd. De historische structuur van de overige linten is grotendeels behouden gebleven. De kernkwaliteiten van Ospel bestaan uit een organisch gegroeide structuur, met bochtige verlopende straten, veel openheid tussen de bebouwing en verdraaiende voorgevelrooilijnen. De kern kent een grote diversiteit. De kern “Ospeldijk” ligt ongeveer 2,5 kilometer ten noordoosten van de kern Ospel, op korte afstand van het natuurgebied De Groote Peel. De kleine kern is ontstaan als lintbebouwing langs de Meijelsedijk. Later is de kern in noordoostelijke richting uitgebreid. Hoewel de kern niet erg oud is, kan het stratenpatroon als kernkwaliteit worden aangemerkt, omdat dit een soort van grid vormt dat kenmerkend is voor het veenontginningen landschap. De kern “Nederweert-Eind” is ontstaan vanuit enkele boerderijen, die als lintbebouwing waren gegroepeerd rondom en nabij de wegen Hulsen, Eind en Kruisstraat. Vanaf de jaren ’60 vond uitbreiding en verdichting plaats in de driehoek Eind, Kruisstraat en Gerardusstraat, waar o.a. de kerk en basisschool werden gebouwd.

Het Openluchtmuseum Eynderhoof is een toeristische trekpleister met maatschappelijke kernkwaliteit, waar de historische identiteit van het peelgebied tot leven komt. De overige fysieke kernkwaliteiten van Eind zijn de lintbebouwing met verspreid boerderijen, het ruime stratenpatroon met veel groen, en het plein en speelterrein bij de kerk en school. De kern “Leveroy” is een historisch kerkdorp aan de Tungelroyse Beek in het zuiden van de gemeente. De bebouwing ontwikkelde zich oorspronkelijk langs de verbindingsweg Budschop-Heythuysen en langs de haaks hierop gesitueerde weg in de richting van de Tungelroyse Beek. Vanaf midden jaren zestig van de vorige eeuw wordt het dorp aan het noorden en zuiden van de oude verbindingsweg uitgebreid. De uitbreidingen en invullingen vinden plaats binnen de bestaande historische (kransakker)structuren. Dit is tevens een van de kernkwaliteiten van Nederweert. Voor wat betreft de voorzieningen is Leveroy gericht op het nabijgelegen Heythuysen (Gemeente Leudal). De voorzieningen in de vorm van winkels en horeca zijn in Leveroy met name rondom de kerk gesitueerd, hetgeen eveneens als een kernkwaliteit wordt ervaren. Dat geldt eveneens voor de verscheidenheid van de buurten en het aanwezige multifunctioneel sportvoorzieningencomplex.

De “bedrijventerreinen” zijn niet direct relevant voor dit erfgoedbeleid en worden verder buitenbeschouwing gelaten. Samenvattend ziet de gemeente het behoud en het versterken van de identiteit, de beleving en de gastvrijheid als een van haar hoofdopgaven. De gemeente wil het verhaal van Nederweert uitdragen, waarbij wordt ingezet op de identiteit en specifieke kenmerken van de verschillende kernen. Erfgoed vormt per definitie de identiteit en beleving van de kernen. De gemeente is trots op haar identiteit en zet in op het behoud en het versterken van monumentale en beeldbepalende bebouwing. Daarbij dient een goede balans te worden gezocht tussen benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. Voor Nederweert 26 als hoofdkern wordt een aantrekkelijk, samenhangend levendig en toekomstbestendig centrum geambieerd. Volgens de ontwikkelingsvisie draagt de inrichting van het openbaar gebied en de uitstraling van monumentale panden bij aan de beleving. 2.5 Betrokkenheid van de gemeenteraad als onderlegger voor erfgoedbeleid Eind augustus 2024 heeft een informatieavond over het erfgoedbeleid aan de gemeenteraad plaatsgevonden. Tijdens deze informatieavond is ook stil gestaan bij de erfgoedambitie van de gemeenteraad.

Hoewel er tijdens de informatieavond geen richtinggevende uitspraken zijn gedaan is uit de reacties op en discussies naar aanleiding van de presentatie gebleken dat er sprake is van een bovengemiddelde ambitie. We concluderen dat er vanuit de gemeenteraad derhalve een behoorlijk draagvlak aanwezig is voor behoud en de ontwikkeling van het cultuurhistorische erfgoed. Het erfgoed van Nederweert krijgt daarmee de aandacht die het verdient. 2.6 Beleidslijnen De combinatie van de onderstaande drie basisbestanddelen vormen de basis voor het te formuleren beleid: •het aangegeven ambitieniveau en de visie van het gemeentebestuur •de ontwikkelingen en regelgeving op nationaal niveau en •de lokale gegevenheden en karakteristiek van de gemeente Dit beleid is in deze nota puntsgewijs verder uitgewerkt, waarbij is gekozen voor een drietal speerpunten c.q. beleidslijnen, te weten: 1. (h)erkennen van erfgoed 2. verbeteren van de kwaliteit van en duurzaamheid van erfgoed 3. de beleving van erfgoed 27 (H)erkennen van erfgoed 28 Afb. 11. Het Sarsven gefotografeerd in de winter Afb. 12. De te beschermen veengebieden in donkerpaars en deel lichtpaars

29 3. (H)erkennen van erfgoed 3.1 Inleiding Hoewel de gemeente het liefst met bewustwording en draagvlakvergroting het behoud van het erfgoed wil bewerkstelligen, gaat deze paragraaf voornamelijk over de wijze van bescherming van erfgoed. Tot voor kort vond de bescherming van erfgoed met name plaats door aanwijzing van rijksmonumenten op basis van de Monumentenwet/ Erfgoedwet en gemeentelijke monumenten op grond van een gemeentelijke verordening. Daarbij wordt opgemerkt dat het Rijk zich steeds verder terugtrekt en vooral kaderstellend is. Er worden slechts nog sporadisch nieuwe rijksmonumenten aangewezen. Dit betekent dat de verantwoordelijkheid voor het aanwijzen van erfgoed vooral bij de gemeentelijke overheid is komen te liggen. De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” van enkele jaren geleden en de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024, heeft verandering gebracht in de wijze van beschermen van cultureel erfgoed. De beleidsbrief “Modernisering van de Monumentenzorg” gaat uit van bescherming van erfgoed in bestemmingsplannen. In het kader van de Omgevingswet, worden gemeenten verplicht om een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen.

Alvorens tot bescherming van erfgoed kan worden overgegaan, is het noodzakelijk om een alles omvattende inventarisatie, selectie en waardering van ruimtelijk erfgoed te verrichten. Dit beleidsitem is met name gericht op de totstandkoming en diepgang van de inventarisatie en selectie van het ruimtelijk erfgoed. De bescherming zal gaan plaatsvinden door in het omgevingsplan regels en voorwaarden op te nemen. Beschermen van erfgoed betekent overigens niet dat er niks meer mag veranderen aan een beschermd object. Als de cultuurhistorische of monumentale waarden van een pand of ander erfgoedelement worden gerespecteerd is het geen probleem om wijzigingen aan te brengen. Bij een vergunningsaanvraag wordt getoetst of deze waarden niet onevenredig worden aangetast. Als dat wel het geval is, vind een belangenafweging plaats, waarbij wordt gekeken of de (andere) belangen (van de eigenaar) dermate zwaarwegend zijn dat zij aantasting van de cultuurhistorische waarden rechtvaardigen. Ten aanzien van de bescherming van erfgoed wordt maatwerk verricht. Er wordt niet meer beschermd dan strikt noodzakelijk is voor het behoud van cultuurhistorische waarden. In de navolgende paragrafen is per categorie erfgoed de voorgestelde bescherming aangegeven. 3.2 Aardkundige waarden Voor wat betreft de aardkundige waarden zijn vooral de restanten van het hoogveen van belang.

Deze zijn over het algemeen te vinden in de gebieden die reeds als Natura 2000 gebied zijn aangewezen en beschermd. Het betreft de lichte en donkere paarse vlakken op de bodemkaart (afb 12). 3.3 Archeologie Het archeologiebeleid van Nederweert dateert uit 2010. Het beleid is samen met de gemeente Weert opgesteld. Dit houdt verband met het feit dat Weert en Nederweert zijn gelegen op het dekzandgebied dat als een eiland in de laag gelegen Roerdalslenk met moerassen lag en de (archeologische) kenmerken van beide gemeenten overeenkomen. Het archeologiebeleid is vanaf 2010 grotendeels geïmplementeerd in de bestemmingsplannen van de gemeente Nederweert. Voor de plaatsen waarvoor geen archeologie is opgenomen in bestemmingsplan geldt een vangnetbepaling in de Erfgoedverordening van Nederweert, die thans onderdeel uitmaakt van het tijdelijke omgevingsplan. De beleidskaart archeologie werd in 2017 nog eens geactualiseerd. In deze beleidskaart zijn de onderzoeken die plaats hebben gevonden in de periode 2008-2016 verwerkt. Op basis hiervan zijn een groot aantal locaties gedeeltelijk of volledig vrijgegeven. In een bijzonder geval heeft onderzoek geleid tot bescherming. 30 Afb. 13. De in 2017 geactualiseerde archeologische verwachtings- en beleidskaart Afb. 14. Het cultuurlandschap van Nederweert.

De op de kaart gearceerde gebieden zijn ge- bieden waarvan de verkaveling sinds het begin van de 19e eeuw matig is veranderd. Het be- treft met name de nederzettingen die in het begin van de 19e eeuw reeds aanwezig waren, maar ook het gebied rondom Roeven, Kraan en Schoor.

31 Het betreft een terrein met goed geconserveerde resten uit de steentijd aan de Tungelroyse beek te Mildert dat is aangewezen tot beschermd rijksmonument. Daarnaast is in het geactualiseerde archeologiebeleid van 2017 niet in Archis gemelde informatie afkomstig van lokale deskundigen, heemkundigen en amateurarcheologen opgenomen. In het vastgesteld beleid is onder andere opgenomen dat de archeologische verwachtings- en beleidskaarten (bij voorkeur) eens in de vijf jaar worden geactualiseerd. Voor de toepassing ervan in het ruimtelijke beleid is het immers noodzakelijk dat archeologische informatie up-to-date blijft en gemakkelijk toegankelijk is. Tevens is dat het moment om het archeologische beleid te evalueren. Binnenkort zal een vertaalslag moeten worden gemaakt van het archeologiebeleid naar het omgevingsplan. Om het archeologische bodemarchief goed in het omgevingsplan te kunnen verankeren is het wenselijk om de uit 2017 daterende verwachtings- en beleidskaarten te actualiseren en eveneens het archeologiebeleid tegen het licht te houden en te herzien. De actualisatie van het archeologiebeleid moet in het omgevingsplan duidelijkheid geven over de doelstellingen en uitgangspunten van het beleid en de fysieke bescherming van archeologisch waarden. De archeologische “monumenten” en verwachtingen zullen in het omgevingsplan worden opgenomen.

Voor archeologische “monumenten” wordt in het omgevingsplan een verbod opgenomen om verstoring tegen te gaan. Voor de verschillende archeologische verwachtingen zullen, afhankelijk van de omvang van de ingreep in de bodem, onderzoeksverplichtingen in het omgevingsplan worden opgenomen. 3.4 Cultuurlandschap Het cultuurlandschap van Nederweert is gerelateerd aan de bodemopbouw. In de Omgevingsvisie van het buitengebied zijn de verschillende cultuurlandschappen reeds voor een deel beschreven. Het betreft de oude bouwlandgebieden op het “eiland van Weert en Nederweert”, het jonge ontginningslandschap, het beekdal van Leveroy en Mildert, de bosgebieden en het mozaïeklandschap en de grootschalige natuurgebieden in de vorm van bossen en restanten van de (hoog)veengebieden. Het spreekt voor zich dat de oude bouwlanden die zijn gelegen op de hoge zandgronden de oudste laag van het cultuurlandschap vormen. Anderzijds is het natuurlijk zo dat iedere periode en gebied zijn eigen kwaliteiten heeft, die ook in de Omgevingsvisie buitengebied al voor een deel zijn aangeduid. Hoewel historisch geografen er vroeger vanuit gingen dat de waarden van het landschap verloren gingen op het moment dat er een ruilverkaveling plaatsvond, is men er thans van doordrongen dat ook deze ontwikkelingsfase van het landschap zijn eigen kwaliteiten kent.

Zo kregen wegen veelal een bochtig verloop en werden ze voorzien van bomen. Dit om zoveel mogelijk te refereren aan de gebiedseigen kenmerken. Het is wenselijk om aan te geven in welke delen van de verschillende gebieden het oorspronkelijke cultuurlandschap gaaf bewaard is gebleven. Deze gebieden willen we waar mogelijk ook graag zo houden en waar nodig/mogelijk herstellen en versterken. Omdat we zoveel mogelijk maatwerk willen leveren en inwoners niet onnodig willen belasten met regels, is het over het algemeen niet noodzakelijk om voor de bovengenoemde gebieden in het omgevingsplan een integrale bescherming te regelen. Dit is op dit moment in het bestemmingsplan Buitengebied wel het geval. Voor nagenoeg het hele buitengebied geldt een aanlegstelsel. Wij willen dit beperken tot de waardevolle elementen. Wel zullen voor de betreffende gebieden in het omgevingsplan regels worden opgenomen ten aanzien van het (historisch) grondgebruik (aanduiding/ werkingsgebied “waarde - behoud cultuurlandschap”). Op basis hiervan zal het bijvoorbeeld niet meer zondermeer toegestaan zijn om grasland om te zetten in akkerland en andersom. Daarnaast zal het hooggewaardeerde cultuurlandschap vooral een signalerende en inspirerende functie krijgen, die als zodanig in het omgevingsplan zal worden opgenomen. 32 Afb. 15.

Kaart met groen- en landschapselementen behorende bij bestemmingsplan buitengebied Afb. 16. Historische groen- en landschapselementen waarvan de data afkomstig zijn van de RCE en provincie Afb. 17. Kaart met gebieden waarvoor op basis van het oude bestemmingsplan buitengebied en het tijdelijke omgevingsplan een aanlegstelsel geldt. Afb. 18. Kaart monumentale bomen (donkergroen) en overige waardevolle bomen (licht groen)

33 Ab. 19. Uitsnede uit de APV kaart van de gemeente met daarop de beschermde landschapselementen (zie ook legenda) en beschermde bomen. 3.5 Groen- en landschapselementen Hoewel deze paragraaf is aangeduid als “groen- en landschapselementen” gaat het niet alleen om elementen in het landschap, maar ook landschapsgebieden, groepen en solitaire objecten. Deze zaken krijgen, waar noodzakelijk en wenselijk in het omgevingsplan een bescherming. Er zijn al veel gegevens voor handen. Zo is in het verleden een kaart opgesteld met landschapselementen, welke deel uit maakt van het voormalige bestemmingsplan buitengebied. De landschapselementen waren op basis van het voormalige bestemmingsplan beschermd en zijn thans beschermd op basis van het tijdelijke omgevingsplan. Betreffende landschapselementen zijn samen met de monumentale en waardevolle bomen opgenomen op de APV kaart, die bescherming geeft aan de betreffende bomen. Op deze kaart zijn tevens de gebieden aangewezen waarvoor in het voormalige bestemmingsplan buitengebied en in het huidige tijdelijke omgevingsplan een aanlegvergunningstelsel geldt. Daarnaast is veel data van de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed (RCE) en de provincie Limburg beschikbaar. Uitgangspunt is behoud van de vastgestelde cultuurhistorische kenmerken en waarden in het landschap, van groen- en landschapselementen en de bomen en struiken.

Er wordt ingezet op zoveel mogelijk herstel en versterking van historische structuren en waardevolle gebieden. Landschapsgebieden, groen en landschapselementen en solitaire waardevolle bomen krijgen in het omgevingsplan de aanduiding c.q. het werkingsgebied “historisch waardevol groen”. In principe is voor alle werkzaamheden aan historisch waardevol groen en landschap, die het normale onderhoud te boven gaan, een vergunning nodig. We proberen echter de werkzaamheden waarvoor vergunning nodig is zoveel mogelijk te beperken, door de bescherming niet op grotere gebieden te leggen dan strikt noodzakelijk is. De afweging of werkzaamheden wel of niet toelaatbaar zijn zal bij de vergunningaanvraag moeten plaatsvinden. Het spreekt voor

34 zich dat daarbij met zeer waardevolle gebieden, elementen en objecten met een hoge mate van gaafheid, authenticiteit en historische betekenis, voorzichtiger moet worden omgesprongen dan met jongere landschapselementen. Uitgangspunt is behoud van de vastgestelde cultuurhistorische kenmerken en waarden van de groene structuur en bomen. Vanuit de bescherming in het omgevingsplan zal voor een beschrijving van de karakteristieken en waarden van het gebied en landschapselementen en andere waardevolle groenobjecten te zijner tijd worden doorverwezen naar een uitgebreidere beschrijving waaraan prioritaire aanbevelingen en specifieke randvoorwaarden zijn gegeven voor beheer en onderhoud. Zo geldt o.a. het behoud van oude regionale variëteiten en voor oude heggen en houtsingels het op traditionele wijze blijven snoeien van deze groenelementen. Bij zeer waardevolle groenelementen zal, vanwege de cultuurhistorische en veelal ook ecologische waarden, de aanbeveling gedaan worden om - evenals bij gebouwen - voorafgaand aan het plannen en de uitvoering een quickscan-onderzoek te verrichten naar de waarden van het groen in relatie tot vitaliteit. Daarnaast geldt dat voor een goed beheer en onderhoud het zeker bij groen- en landschapselementen zaak is om de eigenaren bewust te maken van de bijzondere waarde van hun eigendom.

Het behoud en herstel van landschapselementen kan mogelijk met verwijzingen naar geldende subsidieregelingen van o.a. de provincie worden gestimuleerd. Voor wat betreft de landschapsgebieden en landschapselementen die eigendom zijn van de gemeente heeft de gemeente een voorbeeldfunctie ten aanzien van goed beheer en versterken van de waarden. 35 Afb. 20. De interlokale wegen en water geprojecteerd op de ondergrond van de bodem Afb. 21. Overzichtskaart met de totale historische infrastructuur.

36 3.6 Historische infrastructuur Hoewel de meeste elementen van de historische infrastructuur eigendom zijn van de gemeente en hogere overheden, zijn ook overheden niet altijd op de hoogte van de historische waarden van wegen, paden, waterlopen etc. Dat geldt ook voor particuliere grondeigenaren. Voor de bescherming van de historische infrastructuur wordt in het omgevingsplan een aanlegvergunningstelsel opgenomen. Behoudens de cultuurhistorische waarden zullen in de tabel met waardevolle infrastructurele elementen ook aanbevelingen en randvoorwaarden voor behouden worden opgenomen, welke gezamenlijk het toetsingskader voor de vergunningsaanvraag vormen. Bij de meeste wegen is het wenselijk om alleen het tracé behouden, terwijl bij sommige wegen ook het historische profiel van de weg nog aanwezig is. Zo hebben bijvoorbeeld enkele wegen de benaming “dijk”. Dit zijn echter geen dijken in letterlijke zin, maar wegen door een natgebied die verhoogd werden aangelegd. Daar waar deze verhoogde ligging nog aanwezig en herkenbaar is, is het wenselijk om het verhoogde profiel van de weg ten opzichte van zijn omgeving te handhaven. Ook is bij sommige wegen nog de historische oppervlakte verharding aanwezig. Het spreekt voor zich dat hier sprake is van een hogere mate van gaafheid en herkenbaarheid, die we zoveel mogelijk willen behouden.

Voor historische water(wegen) is over het algemeen alleen de bescherming van het tracé van toepassing. Daarnaast zijn bijvoorbeeld de tegen het noordelijke deel van de Zuid-Willemsvaart gelegen vloeiweiden en weteringen als bijzondere elementen aan te merken. De weteringen zijn aangelegde gegraven watergangen voor de afwatering van laagveengebieden. Hiervoor zal een bescherming op maat worden gekozen. Soms is het wenselijk om een verdwenen tracé (zonder reconstructie) opnieuw zichtbaar of herkenbaar te maken. Ook kan het wenselijk zijn om bij herinrichting van bijvoorbeeld straten of driesen in een historische nederzetting, de herinrichting te inspireren op de historische situatie en daarop ook de materialen aan te passen. Daardoor wordt de beleving van de historische nederzetting zowel voor inwoners als toeristen versterkt. Ten aanzien van aanbevelingen en randvoorwaarden onderscheiden we: •het behoud van het historische tracé •het behoud van het historische (weg)profiel al dan niet met bermen en taluds •het behoud van de historische verharding •de aanbevelingen tot het terugbrengen van de historische situatie en/of materiaalgebruik. 3.7 Historische nederzettingsstructuren De nederzettingen van de gemeente Nederweert zijn nagenoeg allemaal gelegen op de hogere zandgronden van het “eiland van (Neder)Weert” en langs de Tungelroyse beek.

Nederweert, Ospel en Leveroy, waren relatief gezien grotere nederzettingen, waarvan de kern Nederweert een centrumfunctie vervulde. Voor de rest was er sprake van kleine gehuchten van enkele boerderijen en huizen. Een groot deel van deze oorspronkelijk kleine gehuchten is inmiddels opgegaan en versmolten tot o.a. de huidige kern Nederweert. Het is zaak om bij een uit te voeren inventarisatie te onderzoeken welke oude kernen en gehuchten nog herkenbaar zijn en of de historische structuur en inrichting van het gebied nog bewaard is gebleven. Het is wenselijk om de historische karakteristiek van deze gebieden waar mogelijk te behouden en waar nodig te beschermen. Daarbij moet worden gedacht aan het behoud van de historische stedenbouwkundige korrel en karakteristieke ingetogen architectuur. Ook kan de inrichting van dit soort gebieden in de toekomst met een knipoog naar de historische situatie plaatsvinden. 37 Afb. 22. Kaart met de ligging en omvang van de historische kernen en gehuchten. Afb. 23. Kaart met de ligging van de historische kernen en gehuchten ten opzichte van de huidige bebouwing. Vele historische gehuchten zijn opgeslokt door de huidige bebouwing.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://nederweert.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/2fe3a6d4-57aa-45bb-bb29-dfdcd6c48814?agendaItemId=720cf72b-2261-4109-abd2-7fc4133caebf