Onderzoeksrapport Laaggeletterdheid Rekenkamercommissie Neder Betuwe

Er is in dit onderzoek sprake van een jaar overlap; de gemeentelijke doelen stammen uit 2016 en de integrale aanpak start in 2020. Alleen over het jaar 2020 kan dus iets worden gezegd over de aansluiting van de gemeentelijke doelen op de doelen in het regionale plan. Uit het onderzoek komt naar voren dat binnen de begroting geen budget voor laaggeletterdheid is opgenomen. Het is om deze reden moeilijk te zeggen welk budget er aan laaggeletterdheid is besteed. Afgelopen jaren waren er geen concrete doelen, geen uitvoeringsplan en ook geen kostenplaats. De uitgaven van de gemeente Neder-Betuwe zijn niet duidelijk gekoppeld aan de doelen van het beleid. Om deze redenen heeft de gemeenteraad beperkt inzicht in de besteding van de beschikbare middelen voor de educatie van basisvaardigheden. 3.2 Onderzoeksvraag 1: de doelen

Onderzoeksvraag

Norm

1. Wat zijn de gemeentelijke doelen en beleidsuitgangspunten voor de educatie van basisvaardigheden (taal, rekenen en digitale vaardigheden)?

De doelen van het gemeentelijk beleid voor de educatie van basisvaardigheden zijn SMART geformuleerd.

Bevinding: de doelen van het gemeentelijk beleid voor de educatie van basisvaardigheden zijn niet voldoende SMART geformuleerd.

24

Onderzoeksvraag één beperkt zich tot de gemeentelijke doelen en beleidsuitgangspunten voor specifiek de educatie van basisvaardigheden (taal, rekenen en digitale vaardigheden). In dit onderzoek is er echter voor gekozen om deze onderzoeksvraag breder aan te vliegen. Doelen en beleidsuitgangspunten zoals doelstellingen om meer laaggeletterden te bereiken en preventie van laaggeletterdheid, zijn ook onderdeel van de aanpak van laaggeletterdheid. De gemeentelijke doelen en beleidsuitgangspunten omtrent laaggeletterdheid in de gemeente Neder-Betuwe van 2016 tot 2020 staan beschreven in verschillende documenten en overlappen wat jaartallen betreft. Ze staan in een plan van aanpak Laaggeletterdheid onder de aandacht en in de begrotingen/meerjarenramingen (2016-2020). De doelen Het plan van aanpak Laaggeletterdheid onder de aandacht (2016) bestaat uit vier hoofdlijnen (doelen): Laagdrempelige communicatie; Voorlichting en gesprek bij vindplaatsen; Laaggeletterdheid bekend maken bij inwoners in de kernen; Laaggeletterden bereiken en opleiden.

■ ■ ■ ■

Per doel zijn verschillende acties benoemd met een toelichting en termijn waarin de actie uitgevoerd diende te worden. Een voorbeeld van zo’n actie voor ‘laagdrempelige communicatie’ is: ‘In maart formulieren, brieven en website gemeente op B1-niveau19’. Het is belangrijk om laaggeletterden te laten begrijpen, bereiken en deelnemen, maar strikt gezien helpt dit doel niet om laaggeletterdheid te verminderen of voorkomen. Het brengt laaggeletterdheid echter wel onder de aandacht van professionals en inwoners. Binnen het plan van aanpak zijn de beschreven hoofdlijnen/doelen niet volledig SMART geformuleerd. Om te kunnen beoordelen of doelen ook daadwerkelijk behaald zijn, is het nodig deze te specificeren, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden te formuleren. Veel doelen bestaan uit verschillende acties en zijn gekoppeld aan een periode waarin deze opgepakt dienen te worden. Ze zijn echter niet goed meetbaar. Eén van de bijbehorende acties van het doel ‘Voorlichting en gesprek bij vindplaatsen’ is: ‘In gesprek met kerken’. Hier is niet toegelicht wat er concreet gedaan en bereikt moet worden.

In de begroting en meerjarenramingen van 2016, 2017 en 2018, staat het volgende doel met betrekking tot laaggeletterdheid: “Ontwikkeling inwoners door kennis, informatie, literatuur en het stimuleren van lezen via onze bibliotheekvoorzieningen, mede om de laaggeletterdheid tegen te gaan”. Er is geen verdere uitwerking van dit doel beschreven. Aan dit doel zijn wel verschillende acties gekoppeld. De verwachting is dat de bijbehorende acties in het jaar van de desbetreffende begroting opgepakt worden, maar er is geen termijn aan de acties gekoppeld en de acties zijn ook niet verder gespecificeerd. Een voorbeeld van één van deze acties is: “verdere uitvoering geven aan het plan van aanpak laaggeletterdheid”. In de begroting en de meerjarenraming 2019 en 2020 staat het volgende doel beschreven: ‘Terugdringen laaggeletterdheid’. Het doel ‘Terugdringen laaggeletterdheid’ is verder niet uitgewerkt. Wel zijn er verschillende acties aan gekoppeld, maar hier is geen termijn aan verbonden. Een voorbeeld van één van

19

Voor meer informatie over B1-niveau, zie bijlage A: Begrippenlijst

25

deze acties is: ‘bespreekbaar maken van laaggeletterdheid door voorlichting te geven en aandacht hieraan te besteden’. Preventie Op het gebied van preventie wordt er in de begrotingen vastgesteld dat onderwijs en de kinderopvang in het LEA (Lokale Educatieve Agenda) samenwerken aan gezamenlijke thema’s, zoals het bestrijden van onderwijsachterstanden, passend onderwijs, leerplicht en voortijdig schoolverlaten, voor- en vroegschoolse educatie (VVE) en aansluiting van jeugdhulp met onderwijs20. In eerdere jaren wordt er gesproken over thema’s als zorgverlening bij dyslexie en thuisnabij onderwijs stimuleren/realiseren21. Deze thema’s linken indirect aan laaggeletterdheid. Desalniettemin zijn ook deze doelen niet SMART geformuleerd; er is in de documenten geen sprake van een tijdgebonden actie of een specifieke en meetbare aanpak. 3.3 Onderzoeksvraag 2: aansluiting doelen op het regionale plan 2020-2024

Onderzoeksvraag

Norm

2. Hoe verhouden de gemeentelijke doelen zich Er is een goede aansluiting van de gemeentelijke doelen op de tot de doelen in relatie tot het regionaal plan doelen in het regionaal plan ‘Integrale Aanpak Laaggeletterdheid 'Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in in Rivierenland 2020-2024’. Rivierenland 2020-2024'?

Bevinding: sommige gemeentelijke doelen sluiten aan op de doelen in het regionaal plan Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024. Een groot aantal doelstellingen uit het regionale plan wordt niet in de beleidsstukken van de gemeente Neder-Betuwe genoemd. De gemeente Neder-Betuwe is aangesloten bij het regionale plan: Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024. Een deel van de gemeentelijke doelen en beleidsuitgangspunten sluit goed aan op de doelen die zijn omschreven in het regionale plan. De gemeentelijke doelen uit het plan van aanpak stammen uit 2016. De integrale aanpak is ingegaan in 2020. Hierdoor is er in dit onderzoek sprake van een jaar overlap. Er staan echter meerdere doelen beschreven in het regionale plan die niet terugkomen in de gemeentelijke doelen. Hieronder staat beschreven in hoeverre de gemeentelijke doelen en beleidsuitgangspunten zich verhouden tot de doelen beschreven in het regionale plan. Een aantal doelen uit het regionale plan staan ook in de genoemde documenten van paragraaf 3.2 beschreven. Eén daarvan heeft betrekking op de eenvoudige communicatie in de dienstverlening van de gemeente Neder-Betuwe; er wordt ingezet om communicatiemateriaal van de gemeente Neder-Betuwe op B1-niveau te krijgen.

Doelen en acties beschreven in het regionale plan met betrekking tot voorlichting en gesprek bij vindplaatsen zijn net als bij de gemeentelijke doelen gericht op het lokaal bespreken en bewustwording creëren rondom laaggeletterdheid. Ook het opleiden van professionals in het herkennen van laaggeletterdheid sluit aan op de doelen in het regionale plan.

20 21

Gemeenten Neder-Betuwe Begroting 2019 en meerjarenraming 2020-2022 Gemeenten Neder-Betuwe Begroting 2016 en meerjarenraming 2017-2019

26

Een groot aantal doelstellingen uit het regionale plan wordt niet het plan van aanpak van de gemeente Neder-Betuwe genoemd. Deze doelstellingen hebben onder andere te maken met monitoring (voortgang zien in basisvaardigheden, inzichtelijk maken wat het aanbod is binnen de taal- en leerhuizen), en aandacht voor laaggeletterdheid in aanbestedingen en contracten. Daarnaast zet het regionale plan, naast het basisaanbod, in op camouflage-activiteiten: “Door activiteiten zoals theater, googleclub of cursus kopen/verkopen op Marktplaats bereiken we een andere groep inwoners. Daarbij is extra aandacht voor basisvaardigheden en aandacht voor doorstroom naar ander educatie-aanbod22.” 3.4 Onderzoeksvraag 3: het budget

Onderzoeksvraag

Norm

3. Welk budget is beschikbaar voor welke De rijksuitkering op grond van de WEB wordt geheel uitgegeven organisatie waarmee de gemeente een aan het doel waarvoor deze bestemd is, namelijk de educatie inkooprelatie heeft om de gemeentelijke doelen van basisvaardigheden. te realiseren en hoe wordt dat budget besteed? De uitgaven zijn duidelijk gekoppeld aan de doelen van het beleid. Hierbij is er een goede verdeling tussen verschillende types aanbod (o.a. taal, rekenen en digitale vaardigheden, maar ook camouflage aanbod). De gemeenteraad krijgt inzicht in de besteding van de beschikbare middelen voor de educatie van basisvaardigheden. De informatie over subsidies voor basiseducatie is transparant, toegankelijk, compleet en correct. De criteria voor de verdeling van het budget zijn vastgelegd in (beleids)regels.

Bevinding: de rijksuitkering op grond van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) wordt, in ieder geval voor de jaren 2019 en 2020, door het ROC geheel uitgegeven aan het doel waarvoor deze bestemd is, namelijk de educatie van basisvaardigheden. Van de overige jaren is dit niet met zekerheid te zeggen door het ontbreken van informatie. Via de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) ontvangen gemeenten budget voor de (regionale) aanpak van volwasseneneducatie en laaggeletterdheid. Deze zogeheten WEB-gelden ontvangt het ROC via de centrumgemeente Tiel. Het ROC zorgt voor het formele aanbod volwasseneneducatie in de gemeente Neder-Betuwe. Interviews gaan verder in op deze rolverdeling tussen de centrumgemeente Tiel en de gemeente Neder-Betuwe. In regioverband zijn hierover afspraken gemaakt. Deze afspraken hebben betrekking op het informele en formele gedeelte van educatie. Het formele gedeelte is ondergebracht bij het ROC. De gemeente Neder-Betuwe speelt hierin verder geen rol; dit wordt door het ROC uitgerold. Het ROC geeft de WEB-gelden uit aan de educatie van basisvaardigheden. Dit is middels controleverklaringen van PwC23 alleen voor de jaren 2019 en 2020 te verifiëren.

22 23

Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 Controleverklaring PwC WEB 2019 ROC Rivor en Controleverklaring PwC WEB 2020 ROC Rivor

27

De gemeente Neder-Betuwe krijgt naast WEB-gelden ook een Decentralisatie-uitkering sinds 2021. Dit budget is vanuit de overheid beschikbaar voor het tegengaan van laaggeletterdheid24 en hoeft niet besteed te worden aan formeel aanbod. Volgens geïnterviewden krijgt de gemeente Neder-Betuwe nu jaarlijks gemiddeld €2.689 van de Decentralisatie-uitkering. Net als de WEB-gelden wordt dit geld door de centrumgemeente Tiel verdeeld. Dit bedrag is voor het eerst in 2021 verkregen en valt daarom buiten de scope van dit onderzoek. Bevinding: de uitgaven zijn niet duidelijk gekoppeld aan de doelen van het beleid. Er is wel een verdeling tussen verschillende types formeel (ROC) en informeel aanbod (computerlessen in de bibliotheek) en camouflage aanbod (project Thuisadministratie en financiële inloop) Er zijn verschillende soorten aanbod om laaggeletterdheid tegen te gaan. Er is camouflage aanbod beschikbaar via Welzijn Rivierstroom (thuisadministratie en het financiële inloopspreekuur). De bibliotheek zet ook in op het versterken van digitale vaardigheden. Het ROC biedt formele educatie aan. Het doel ‘laaggeletterden opleiden’ kan worden gekoppeld aan de WEB-gelden voor formele educatie. Behalve de WEB-gelden was er geen budget beschikbaar gesteld door de gemeente Neder-Betuwe.

De uitgaven voor stichting Welzijn Rivierstroom zijn niet te koppelen aan specifieke doelen omdat er met deze partij geen specifieke doelen omtrent laaggeletterdheid zijn opgesteld. Voor bibliotheek Rivierenland geldt dat er sinds 2019 het activiteitenprogramma Basisvaardigheden is ingekocht. Dit is terug te leiden naar het doel ‘laaggeletterden opleiden’. Bevinding: de gemeenteraad krijgt niet altijd inzicht in de besteding van de beschikbare middelen voor de educatie van basisvaardigheden. De gemeenteraad ontving in 2017 een overzicht met subsidies aan professionele organisaties die €25.00025 of meer bedroegen. Bibliotheek Rivierenland en stichting Welzijn Rivierstroom worden hierin genoemd. Uit verdere documentanalyse is het niet met zekerheid te zeggen of de gemeenteraad ook in andere jaren een overzicht met subsidies ontving; hiervan is geen bewijs gevonden. Bevinding: de mate van transparantie en toegankelijkheid van de informatie over subsidies voor basiseducatie verschilt per subsidie-verkrijger. De informatie is niet voor alle jaren compleet. De gemeente Neder-Betuwe heeft een subsidierelatie met Bibliotheek Rivierenland. De bibliotheek zet zich in het algemeen in voor de bestrijding van laaggeletterdheid. Het activiteitenprogramma Basisvaardigheden sluit specifiek aan op het tegengaan van laaggeletterdheid.

Sinds 2019 zijn de uitgaven van de gemeente Neder-Betuwe voor de bibliotheek voor het eerst gekoppeld aan de doelen omtrent laaggeletterdheid, omdat vanaf toen het activiteitenprogramma Basisvaardigheden ingekocht werd26.

24

Bron: https://vng.nl/publicaties/decentralisatie-uitkering-aanpak-laaggeletterdheid-2020-tm-2024 Overzicht subsidies aan professionele organisaties 2017 26 Stichting Bibliotheek Rivierenland Uitvoeringsovereenkomst 2019 25

28

Subsidie aan stichting Welzijn Rivierstroom is niet gespecificeerd. De stichting zet zich breder in dan alleen voor laaggeletterdheid. Op basis van begrotingen en rapportages is niet te zeggen hoeveel subsidie er gaat naar camouflage projecten (zoals Thuisadministratie) die laaggeletterdheid moeten voorkomen of tegengaan. In een subsidieoverzicht, opgesteld door de gemeente Neder-Betuwe, worden subsidies niet gekoppeld aan specifieke doelen van het beleid27. Bevinding: de criteria voor de verdeling van het budget zijn vastgelegd in (beleids)regels

De algemene verdeling van het gemeentelijk budget is de afgelopen jaren vastgelegd in beleidsregels. In het coalitieakkoord 2014-2018 is het volgende opgenomen: “Het bestaande subsidiebeleid met het bestaande subsidieplafond wordt omgebogen en gericht op participatie, leefbaarheid, informele netwerkondersteuning en eigen kracht van burgers. Subsidies zijn dan ook altijd tijdelijk van aard. Meer specifiek kan de toekenning van een individuele subsidie alleen plaatsvinden indien de subsidieaanvrager aantoonbaar en onderbouwd minimaal de helft van het benodigde budget besteedt aan activiteiten die een relatie hebben met ons SEGV-beleid, de Participatiewet, de Jeugdwet, de AWBZ en de Wmo.28” In 2019 is er een nieuwe Algemene subsidieverordening (ASV) vastgesteld. Deze nieuwe ASV biedt een grondslag voor structurele subsidies op alle beleidsdomeinen en het voldoet aan de Algemene wet bestuursrecht. De ASV biedt op zichzelf geen subsidieverleningbevoegdheid maar slechts de mogelijkheid om nadere regels in het leven te roepen die deze bevoegdheid wél hebben. In de nadere regels, beschreven in het bovenstaande document uit 2019, zijn de criteria voor de verdeling van de subsidie vastgelegd29. De criteria gaan niet specifiek in op laaggeletterdheid.

27

Overzicht subsidies, 2021 Raadsvoorstel Algemene subsidieverordening sociaal domein gemeente Neder-Betuwe dec 2016 29 Raadsvoorstel 9 mei 2019 nieuwe ASV 28

29

4. Resultaten beleid en praktijk De dagelijkse persoonlijke impact van laaggeletterdheid is groot; het gaat om meedoen in de maatschappij. Daarom behandelen we in dit hoofdstuk hoe het beleid tot uiting komt in de praktijk. Er is gekeken of het educatiebeleid voldoende is ingebed in gemeentelijk beleid en voorzieningen. We keken ook naar welke inspanningen de gemeente Neder-Betuwe verricht om de doelstellingen te behalen. Als laatste onderzochten we de ervaringen van deelnemers, vrijwilligers en sleutelfiguren met de educatie die is ingekocht en gesubsidieerd door de gemeente Neder-Betuwe. Hiermee worden onderzoeksvragen vier, vijf en zes beantwoord. 4.1 Belangrijkste bevindingen Uit interviews met diverse betrokkenen komt naar voren dat de gemeente Neder-Betuwe de afgelopen jaren weinig inzette op het voorkomen en tegengaan van laaggeletterdheid. Er zijn wel doelen opgesteld, voornamelijk in de vorm van actiepunten. Geïnterviewden noemen het ontbreken van een beleidsplan voor laaggeletterdheid. Hierdoor zijn er geen concrete doelen. Ook wordt laaggeletterdheid niet genoemd in het coalitieakkoord. Hierdoor lijkt er weinig actief beleid op laaggeletterdheid gevoerd te zijn en is er een beperkt aanbod voor laaggeletterden. De afgelopen jaren waren de middelen, prioriteit en capaciteit voor laaggeletterdheid beperkt.

Dit is terug te zien in de cijfers over het bereik van laaggeletterden. Daarnaast komt er uit de interviews naar voren dat het college het werkveld enige ondersteuning bood om de doelen uit 2016 te behalen. Tussentijds behaalde resultaten werden niet altijd op initiatief van het college gemonitord en geëvalueerd. Het werkveld nam vaak zelf het initiatief tot contact. Wel vonden er ambtelijke overleggen met de bibliotheek plaats. In doorlopende gesprekken werd er af en toe bijgestuurd. Geïnterviewde sleutelfiguren uit de gemeenschap zijn niet geheel tevreden met de aangeboden educatie en het camouflage aanbod en vinden dat het onvoldoende aansluit bij de leefwereld van laaggeletterden. 4.2. Onderzoeksvraag 4: aansluiting beleid regionale plan

Onderzoeksvraag

Norm

4. Is het educatiebeleid van basisvaardigheden voldoende ingebed in het beleid en de bijbehorende voorzieningen?

Er is een goede aansluiting van het educatiebeleid van basisvaardigheden op het beleid in het regionaal plan ‘Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024’.

Bevinding: er is geen ‘educatiebeleid van basisvaardigheden’. Om deze reden is niet aan te geven in hoeverre het educatiebeleid van basisvaardigheden aansluit op het beleid in het regionaal plan ‘Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024’. Uit de documentenanalyse komt geen ‘educatiebeleid van basisvaardigheden’ naar voren. Wanneer deze vraag breder wordt getrokken en we ook kijken naar preventie, dan komt er in de begrotingen van de afgelopen jaren wel beleid omtrent voorschoolse educatie en lokaal onderwijs- en jeugdbeleid via de LEA

30

naar voren. Hier komen thema’s naar voren zoals het bestrijden van onderwijsachterstanden, passend onderwijs, voortijdig schoolverlaten, en voor- en vroegschoolse educatie (VVE). Deze thema’s kunnen bijdragen aan de preventie van laaggeletterdheid. In het regionale plan Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024 zijn geen doelen over preventie opgenomen. Het wordt alleen zijdelings genoemd: ‘’De aandacht voor preventie met betrekking tot laaggeletterdheid richt zich niet alleen op jongeren. Van 0-18 jaar zijn er interventies ingezet om kinderen en ouders te ondersteunen qua (samen) lezen door bibliotheek, welzijnsorganisaties, consultaties bureaus etc.” Ondanks dat de gemeente Neder-Betuwe wel inzet op preventie, sluit het educatiebeleid niet aan op het beleid in het regionale plan. Laaggeletterdheid in verschillende domeinen In het plan Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024 staat: “Door de themagerichte aanpak kunnen we laaggeletterdheid beter en breder agenderen en het makkelijke koppelen aan de betreffende beleidsvelden.” Wanneer er wordt gekeken naar beleid uit gemeentelijke domeinen, zoals Werk en Inkomen, gezondheid en Wmo/Jeugd, komt de educatie van basisvaardigheden niet naar voren. Het is niet ingebed in het beleid en de bijbehorende voorzieningen; laaggeletterdheid is niet gekoppeld aan deze beleidsvelden.

In een interview wordt gezegd dat er nauwelijks doorverwijzingen zijn van de NT1 doelgroep vanuit Werk en Inkomen naar het educatieaanbod: “De gemeente zou mensen door moeten verwijzen als ze op intake komen, bijvoorbeeld wanneer ze een uitkering aanvragen. Dit gebeurt nu niet. Wanneer mensen het excuus gebruiken ‘’ik heb mijn bril niet bij’’ als ze iets niet kunnen lezen of ‘’mijn pols doet pijn’’ als ze iets niet kunnen schrijven moeten intakers van de gemeente hier oog voor hebben en mensen doorverwijzen naar het aanbod.” - Geïnterviewde In de Monitor Neder-Betuwe Bloeit! 2019-2024 wordt laaggeletterdheid benoemd: ‘’Het accent ligt op het borgen van gezondheid binnen de huidige structuren. Onder het borgen van gezondheid wordt verstaan dat gezondheid structureel op de agenda’s staat van de maatschappelijke partners. Dat maatschappelijke partners een gezonde leefstijl stimuleren bij kinderen/jongeren en ouders (bijvoorbeeld op thema’s water drinken, groenten eten en bewegen) én ook de barrières wegnemen die gezond gedrag in de weg staan (zoals armoede, laaggeletterdheid en participatie)30.” Laaggeletterdheid wordt gezien als een probleem dat kan leiden tot een ongezonde levensstijl. Dit sluit aan bij de integrale aanpak. Gezondheid is één van de vier thema’s in de integrale aanpak.

Er wordt in de monitor echter niet verder ingegaan op laaggeletterdheid of gerefereerd aan educatie van basisvaardigheden; ook hier is er geen sprake van een educatiebeleid. Ook in beleidsnota Wmo en Jeugd uit 2017 wordt laaggeletterdheid genoemd: ‘’Behalve goed onderwijs, aansluiting van onderwijs op arbeidsmarkt en samenwerking tussen onderwijs en jeugdhulp, kan voor verdere ontwikkeling van beleid om sociaal-economische gezondheidsverschillen te verkleinen de bibliotheek een rol spelen om laaggeletterdheid te voorkomen en te verminderen31.” Laaggeletterdheid

30 31

Monitor Neder-Betuwe Bloeit! 2019-2024 Beleidsnota WMO en Jeugd uit 2017

31

wordt gezien als een bedreiging van goede gezondheid en positieve ontwikkeling. In de beleidsnota is de educatie van basisvaardigheden verder niet opgenomen. 4.3 Onderzoeksvraag 5: inspanningen van de gemeente Neder-Betuwe

Onderzoeksvraag

Norm

5. Welke inspanningen verricht de gemeente om de doelen te bereiken?

Het college en de gemeenteraad ondersteunen actief het werkveld om de doelen op het gebied van educatie van basisvaardigheden te bereiken. Het college monitort en evalueert tussentijds de behaalde resultaten om te zorgen dat de gestelde doelen behaald worden. Indien nodig stuurt het college tussentijds bij.

Bevinding: het college is in haar besturende rol beperkt actief in het ondersteunen van het werkveld om de doelen op het gebied van educatie van basisvaardigheden te bereiken. De gemeenteraad heeft af en toe contact met het werkveld door middel van bijeenkomsten. Op basis van de afgenomen interviews blijkt dat de gemeente Neder-Betuwe beperkte inspanningen verricht om de doelen te bereiken en dat het college en de gemeenteraad het werkveld niet heel actief ondersteunen. Uit de interviews blijkt dat het college spreekt met het werkveld wanneer het werkveld hierom vraagt en daarnaast zijn er een aantal terugkerende overleggen met de bibliotheek en betrokken ambtenaren en de wethouder. De gemeenteraad en het werkveld organiseren soms een bijeenkomst. De bibliotheek wilde na de reorganisatie het lokale team aan de gemeenteraad voorstellen, maar dit is door corona niet doorgegaan. Stichting Welzijn Rivierenland heeft in het verleden een ontbijtsessie met vrijwilligers en de gemeenteraad georganiseerd om de gemeenteraad inzicht te geven in het werk van de vrijwilligers. Deze ontbijtsessie was ingegeven door de stichting en het was een eenmalige actie. Bevinding: het college monitort en evalueert tussentijds de behaalde resultaten in beperkte mate. Indien nodig stuurt het college tussentijds bij.

Uit interviews komt naar voren dat het college tussentijdse resultaten niet op eigen initiatief monitort en evalueert. Het initiatief tot contact over de evaluaties met het college komt vanuit het werkveld. Een geïnterviewde zegt hierover: “Er is geen structurele aandacht of bijsturing van het college en de raad omdat laaggeletterdheid niet op de kaart staat.” - Geïnterviewde Uit het interview met Stichting Welzijn Rivierenland komt naar voren dat de stichting laaggeletterdheid een belangrijk onderwerp vindt en dat de stichting door middel van het camouflage aanbod (project thuisadministratie en de financiële inloop) aandacht aan het onderwerp probeert te besteden. Er zijn met de gemeente Neder-Betuwe geen harde afspraken gemaakt over het tegengaan van laaggeletterdheid.

32

Stichting Welzijn Rivierenland levert de gemeente Neder-Betuwe kwartaalrapportages en jaarrapportages aan waarin de camouflage aanbod-projecten genoemd worden. Laaggeletterdheid wordt hierin niet specifiek benoemd. Het Thuisadministratie-project wordt gerelateerd aan het tegengaan van financiële problematiek. De afgelopen jaren ontvingen zij vaker geen dan wel een reactie van het college op ingediende rapportages. Uit het interview komt naar voren dat de kwartaalrapportages twee jaar lang niet zijn besproken met de contactambtenaar. Bibliotheek Rivierenland geeft tijdens het interview aan dat zij zelf het initiatief nemen om het college te informeren over doelstellingen en ontwikkelingen. Er zijn twee portefeuillehoudersoverleggen per jaar waar ze bij aanschuiven, waarin o.a. laaggeletterdheid besproken wordt. Ieder jaar in juni bezoeken medewerkers van de bibliotheek betrokken ambtenaren. Vanaf 2020 is de wethouder ook bij dit overleg aangeschoven als gesprekspartner. Tijdens deze overleggen sturen deze ambtenaren bij. De bibliotheek geeft aan dat ontwikkeling van het taalaanbod en de bijsturing hierop een doorlopend proces is dat tijdens de contactmomenten plaatsvindt. Uit interviews komt wel naar voren dat het college gezondheid monitort via de gezondheidsmonitor van de gemeente Neder-Betuwe. De gezondheidsmonitor gaat niet expliciet in op laaggeletterdheid.

In de monitor 2016-2017 staat wel dat het ‘’opvallend is, dat ondanks het grote aandeel lager opgeleiden & lage inkomens in Neder-Betuwe, mensen een hele goede ervaren gezondheid hebben en minder langdurige ziekten en klachten’’32. 4.4 Onderzoeksvraag 6: ervaringen met educatie

Onderzoeksvraag

Norm

6. Welke ervaringen hebben de deelnemers, Deelnemers zijn tevreden met de ontvangen educatie. Ze vrijwilligers en sleutelfiguren met de educatie hebben aantoonbaar stappen gezet in hun taalniveau. die de gemeente heeft ingekocht of gesubsidieerd en met het camouflage aanbod? Vrijwilligers zijn tevreden met hun bijdrage aan educatietrajecten. Ze versterken de basisvaardigheden van de deelnemers en hun inzet wordt beloond. Betrokkenen zijn tevreden met de aangeboden educatie en het camouflage aanbod.

Bevinding: het is onduidelijk of deelnemers tevreden zijn met de ontvangen educatie en of zij aantoonbare stappen hebben gezet in hun taalniveau omdat het tijdens het onderzoek niet gelukt is om NT1 cursisten te spreken.

Bevinding: het is onduidelijk of vrijwilligers tevreden zijn met hun bijdrage aan educatietrajecten omdat het tijdens het onderzoek niet gelukt is om vrijwilligers te spreken.

Bevinding: betrokken sleutelfiguren uit de gemeenschap, zijn niet geheel tevreden met de aangeboden educatie en het camouflage aanbod. 32

Gezondheidsmonitor 2016-2017 Gemeente Neder-Betuwe, GGD Gelderland-Zuid, 2017

33

Veertien mensen namen deel aan de focusgroep. De focusgroep is samengesteld uit vertegenwoordigers uit verschillende kerken van het Diaconaal Platform Neder-Betuwe. Aan de focusgroep zijn bevindingen voorgelegd die uit de interviews kwamen. De bevindingen die hieronder worden genoemd kwamen zowel tijdens de interviews als de focusgroep naar voren. Dertien van de veertien deelnemers aan de focusgroep hadden vanuit de gemeenschap nooit geluiden opgevangen van problemen met laaggeletterdheid. Er wordt aangegeven dat de gemeenschap gesloten is en sterk leunt op familie. Er wordt met enig wantrouwen naar officiële instanties gekeken, daarom zullen Inwoners niet snel bij de gemeente Neder-Betuwe aankloppen voor hulp. Laaggeletterden zijn om deze reden moeilijk bereikbaar voor de gemeente Neder-Betuwe. “Mensen zullen eerder pijn lijden dan om hulp vragen.” - Geïnterviewde Tijdens het groepsgesprek komen er twee factoren naar voren die een rol lijken te spelen in het lage aantal cursisten bij het taalaanbod van de gemeente Neder-Betuwe: de positie van de school in de gemeenschap en de rol van de familie. Positie van de school De nadruk in de gemeenschap ligt niet op school en studeren. Veel mensen gaan na school direct werken. Geld verdienen en op eigen benen staan worden gezien als belangrijk. De prioriteit ligt bij werken.

“Bij het woord school gaan de stekels al omhoog” - Geïnterviewde De focusgroep vindt het niet vreemd dat er weinig gebruik wordt gemaakt van het officiële educatie aanbod. Pas wanneer mensen een eind op weg zijn geholpen met taalontwikkeling, en zij de voordelen hiervan ervaren, dan zou het kunnen dat men gebruik gaat maken van het lesaanbod. Rol van de familie Familie lijkt ook een grote rol te spelen in de moeilijke bereikbaarheid van laaggeletterden en het lage aantal mensen dat om hulp vraagt. Enerzijds werkt de familie versterkend. Familiebanden spelen een belangrijke rol in het sociale leven. Het is vanzelfsprekend om voor elkaar te zorgen en elkaar te helpen. Veel gezinnen zijn groot en er is altijd wel iemand die bij kan springen als dit nodig is. Dit wordt ook niet gezien als ‘persoon x heeft een probleem met lezen en schrijven’, laat staan dat iemand wordt gezien als ‘’laaggeletterd.’’ Het wordt gezien als een feit en het helpen van deze persoon gaat vanzelf. Dit kan ervoor zorgen dat laaggeletterdheid niet als een probleem wordt ervaren. Dit komt ook naar voren uit het interview met een laaggeletterde inwoner van de gemeente Neder-Betuwe. Geïnterviewde geeft aan dat ze moeite met lezen en schrijven nooit een probleem vond; er stonden altijd mensen klaar om haar te helpen. Bovendien lukte het haar wel om de financiën goed te beheren.

Ze heeft zich hierin nooit verloren gevoeld. Anderzijds, geven geïnterviewden aan, kan het zo zijn dat het familiesysteem een kwestie als laaggeletterdheid in stand houdt. Enkele mensen in zowel de focusgroep als de interviews leggen uit dat gezinnen vaak bestaan uit meerdere kinderen. Wanneer één van deze kinderen niet mee kan komen op

34

school wordt dit niet gezien als een probleem. Er wordt verwacht dat het kind opgenomen zal worden in het familiebedrijf. School wordt dan niet gestimuleerd en er zal niet snel om extra hulp worden gevraagd. Oplossingen liggen in de verbintenis met de gemeenschap Door bovenstaande factoren verklaart de focusgroep waarom NT1-laaggeletterden in de gemeente Neder-Betuwe moeilijk bereikbaar zijn en waarom de stap om om hulp te vragen vaak te groot is. Over het aanbod spreekt de focusgroep hun twijfels uit. Zij zien liever dat het aanb od persoonlijker wordt. Het camouflage aanbod is volgens hen een goede manier om aan te sluiten op de leefwereld van de laaggeletterde inwoners33.

“Het zou mooi zijn als er ook aanbod komt in de directe leefomgeving. Neder-Betuwe is een gelovige gemeenschap en een hele hechte gemeenschap. Ga nou juist daar contact mee leggen; met kerken, verenigingen en bijbelclubs om daar, waar een vertrouwde band mee is, het camouflage aanbod in te zetten.” - Geïnterviewde

33

In bijlage C staat verder omschreven wat de focusgroep als oplossingen ziet.

35

5. Resultaten beleid en sturing Ondanks de inzet van kundige professionals en samenwerking tussen de gemeente Neder-Betuwe en betrokken organisaties blijft laaggeletterdheid een taai vraagstuk. In dit hoofdstuk wordt daarom gekeken naar de sturing die de gemeenteraad geeft aan het onderwerp laaggeletterdheid en hoe haar controlefunctie vorm krijgt. Dit deden we door in te zoomen op de informatie die beschikbaar was voor het college en de gemeenteraad over de geleverde prestaties van de partijen waar de gemeente Neder-Betuwe een subsidierelatie mee heeft. Daarnaast analyseerden we de mogelijkheden van de gemeente Neder-Betuwe om de resultaten van het beleid te verbeteren en beoordeelden we de efficiency van de ingezette middelen in relatie tot de behaalde doelen. We beantwoorden hiermee onderzoeksvragen zeven, acht, negen en tien. 5.1 Belangrijkste bevindingen Het is niet met zekerheid te zeggen in hoeverre het college de verantwoordingsinformatie van aanbieders ontvangt waar zij om gevraagd heeft, dan wel die vereist wordt op grond van de subsidieverordening en de subsidiebeschikking. Daarnaast heeft de gemeenteraad incidenteel sturing gegeven aan het thema laaggeletterdheid door het onderwerp bespreekbaar te maken tijdens bijeenkomsten van de gemeenteraad.

Het college en de gemeenteraad hebben ook diverse mogelijkheden in beeld om de resultaten van het beleid te verbeteren, zowel kwalitatief als kwantitatief. Het college kan sturing geven aan verbeteringen op basis van verschillende, nieuwe plannen en documenten omtrent laaggeletterdheid. De gemeenteraad kan deze documenten gebruiken om nieuwe kaders te stellen en haar controlerende functie vorm te geven. 5.2 Onderzoeksvraag 7: prestaties en klanttevredenheid

Onderzoeksvraag

Norm

7. Welke informatie hebben het college en gemeenteraad over de geleverde prestaties door organisaties waarmee de gemeente Neder-Betuwe een inkooprelatie heeft? En welke informatie is beschikbaar over de klanttevredenheid van hun relaties?

Het college ontvangt de verantwoordingsinformatie van aanbieders waar zij om gevraagd heeft, dan wel die vereist wordt op grond van de subsidieverordening en de subsidiebeschikking. Het college handelt actief mocht dit niet het geval zijn. Het college en de gemeenteraad hebben voldoende inzicht in de geleverde prestaties van organisaties met een inkooprelatie. Het college en de gemeenteraad hebben voldoende inzicht in de geleverde resultaten van gesubsidieerde organisaties. Het college en de gemeenteraad hebben inzicht in de klanttevredenheid van deelnemers van de trajecten die ingekocht worden.

36

Bevinding: het is niet met zekerheid te zeggen in hoeverre het college de verantwoordingsinformatie van aanbieders ontvangt. “Er is een verantwoordingsverplichting, echter is de concrete invulling hiervan niet echt aan bod gekomen. Dit komt omdat er voor laaggeletterdheid niet echt concrete doelen zijn.” - Geïnterviewde In 201734 is er een overzicht van de subsidies aan professionele organisaties35 beschikbaar. In een memo aan het college staat dat onder andere Stichting Rivierstroom heeft ‘’voldaan aan prestatieafspraken m.b.t. inzet uren. Meer gerealiseerd dan de afspraak.36” Er zijn geen afspraken gemaakt tussen de gemeente Neder-Betuwe en stichting Welzijn Rivierstroom over laaggeletterdheid. Daaruit volgt dat zelfs wanneer het college verantwoordingsinformatie ontvangt, het niet helder is wat de invulling van de verantwoordingsverplichting is. Uit de documentenanalyse komt geen informatie over de handelswijze van het college. Bevinding: in dit onderzoek wordt er alleen ingegaan op organisaties met een subsidierelatie met de gemeente Neder-Betuwe. Er wordt niet gekeken naar organisaties met een inkooprelatie met de gemeente Neder-Betuwe.

Bevinding: het college heeft door de verantwoordingen van Stichting Welzijn Rivierstroom voldoende inzicht in de geleverde resultaten van gesubsidieerde organisaties. De prestaties van Bibliotheek Rivierenland zijn terug te vinden in jaarverslagen. In het interview geeft Bibliotheek Rivierenland aan dat zij twee keer per jaar uitgebreide rapportages naar het college van de gemeente Neder-Betuwe stuurt. Dit zijn de jaarrekening, het jaarverslag en het halfjaaroverzicht. Ook zijn er sinds 2019 infographics beschikbaar. Deze infographics staan op de website van Bibliotheek Rivierenland. De bibliotheek probeert het college van de gemeente Neder-Betuwe op deze manier gemakkelijk inzicht te geven in haar prestaties. Het college heeft hierdoor voldoende inzicht in de geleverde prestaties. De gemeenteraad ontvangt deze verantwoording niet direct. Voor de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad is deze informatie minder relevant. Middels de jaarstukken die ieder jaar naar de raad worden gestuurd, geeft het college aan of het resultaat van beleid is behaald en of de uitvoering volgens planning is verlopen. Hierin worden niet specifiek de verantwoordingen van Bibliotheek Rivierenland meegenomen. De gesubsidieerde organisatie uit dit onderzoek (Stichting Welzijn Rivierstroom) levert jaar- of kwartaalrapportages aan het college.

Uit een briefwisseling uit 2018 tussen de ambtelijke organisatie namens het college en Stichting Welzijn Rivierstroom komt naar voren dat een deel van de subsidieaanvraag is afgewezen omdat er door de stichting onvoldoende toe is gekomen aan een aantal taken37. Een van deze taken is ‘’laaggeletterdheid’’. Het college reageert door de gevraagde 34

Andere jaren zijn niet bekend Overzicht subsidies aan professionele organisaties 2017 36 Memo Output subsidies 2016 professionele organisaties 37 Voorlopige subsidiebeschikking 2018 Welzijn Rivierstroom 35

37

subsidieverhoging niet te honoreren. Het is niet uit de documentenanalyse op te maken of de gemeenteraad hiervan op de hoogte is gesteld. Het komt niet terug in de jaarstukken uit 2019 en 2020. Voor de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad is deze informatie minder relevant. Bevinding: het college en de gemeenteraad lijken geen inzicht te hebben in de klanttevredenheid van deelnemers van de trajecten die ingekocht worden omdat deze informatie niet door organisaties wordt gedeeld in de jaarverslagen. In dit onderzoek zijn geen klanttevredenheidsonderzoeken naar voren gekomen. In de jaarverslagen 2018 en 2020 van stichting Welzijn Rivierstroom wordt aangegeven dat er bijeenkomsten met vrijwilligers worden georganiseerd om de tevredenheid te bespreken. De uitkomst wordt echter niet gedeeld in het jaarverslag waardoor het college hier geen inzicht in heeft. Het college kan deze informatie dan ook niet delen met de gemeenteraad. 5.3 Onderzoeksvraag 8: mogelijkheden tot verbetering

Onderzoeksvraag

Norm

8. Welke mogelijkheden heeft de gemeente om (inzicht in) de resultaten van het beleid te verbeteren?

Het college en de gemeenteraad hebben diverse mogelijkheden in beeld om de resultaten van het beleid te verbeteren, zowel kwalitatief als kwantitatief.

Bevinding: het college en de gemeenteraad hebben op verschillende manieren mogelijkheden in beeld om de resultaten van het beleid te verbeteren. Het college en de gemeenteraad hebben mogelijkheden in beeld om de resultaten van het beleid te verbeteren. Het college kan sturing geven aan verbeteringen op basis van verschillende, nieuwe plannen en documenten omtrent laaggeletterdheid. In maart 2021 heeft stichting Lezen en Schrijven een advies uitgebracht over een uitvoeringsplan laaggeletterdheid. Dit document brengt de problematiek rondom laaggeletterdheid in de gemeente Neder-Betuwe in kaart en analyseert het beleid. In het document worden mogelijkheden genoemd om de uitvoering van deze beleidslijnen en mogelijkheden om de resultaten van het beleid, en het inzicht daarin, te verbeteren. Het college kan deze bevindingen gebruiken om sturing te geven aan de verbetering van de resultaten. Stichting Lezen en Schrijven adviseert om te screenen op laaggeletterdheid bij de schuldhulpverlening en bijzondere bijstand. Ook het openen van een tweede leerpunt is één van de aanbevelingen uit het adviesrapport. Hiermee kunnen de resultaten van het beleid worden verbeterd, omdat dit het bereik van laaggeletterden stimuleert. Uit interviews blijkt dat de mogelijkheid tot het openen van een tweede leerpunt in de gemeente Neder-Betuwe wordt onderzocht door het college.

Het Taalakkoord 2021-2024 is getekend. Ook wordt laaggeletterdheid benoemd in de Integrale beleidsnota sociaal domein 2021-2024 en is er de Integrale Aanpak Laaggeletterdheid in Rivierenland 2020-2024. Ook in deze documenten komen diverse mogelijkheden voor het college naar voren om sturing te geven aan de aanpak van laaggeletterdheid.

38

Net als het college kan de gemeenteraad verschillende documenten gebruiken om nieuwe kaders te stellen en haar controlerende functie vorm te geven en hiermee de resultaten omtrent laaggeletterdheid verbeteren. In het bovengenoemde rapport van Stichting Lezen en Schrijven staan aanbevelingen over strategische beleidslijnen die de gemeenteraad kan gebruiken om beleidskaders te stellen voor beleid omtrent laaggeletterdheid. Laaggeletterdheid is expliciet benoemd in de Kadernota 2021-2024 en de begroting 2021 en meerjarenraming 2022-2024. De documenten beschrijven het bereiken van meer laaggeletterden, vooral vanuit de NT1-doelgroep, met een aanpak op maat. De gemeenteraad heeft deze begroting vastgesteld. De doelen zijn echter niet SMART geformuleerd. Ze zullen geconcretiseerd moeten worden voordat de resultaten van het beleid daadwerkelijk verbeterd worden. Hierbij speelt financiering een belangrijke rol. Het exacte budget voor de aanpak van laaggeletterdheid is niet opgenomen in de Kadernota 2021-2024. Daardoor is het lastig om toekomstige resultaten te meten. 5.4. Onderzoeksvraag 9: efficiëntie

Onderzoeksvraag

Norm

9. Hoe efficiënt zijn de ingezette middelen in relatie tot de behaalde doelen?

De doelen gesteld in 2016 voor de educatie van basisvaardigheden zijn bereikt binnen het daarvoor toegewezen budget en binnen de gestelde kaders.

Bevinding: de kaders en het budget zijn niet helder geformuleerd. Hierdoor is niet meetbaar in hoeverre de ingezette financiële -en communicatiemiddelen voldoende efficiënt zijn geweest om de doelen, gesteld in 2016, te behalen. Financiële middelen Tijdens interviews wordt benadrukt dat de ingezette financiële middelen voor het tegengaan van laaggeletterdheid beperkt zijn geweest. De financiële middelen bestaan uit de WEB-gelden die via de centrumgemeente Tiel worden geregeld. Daarnaast is er sinds 2015 geen gemeentelijk budget toegewezen voor de aanpak van laaggeletterdheid. Communicatiemiddelen en communicatiemomenten De beleidskaders zijn niet helder omdat meetbare doelen of een beleidsplan met beleids- en uitvoeringskaders ontbreken. Daardoor is niet met zekerheid te zeggen in hoeverre de ingezette communicatiemiddelen efficiënt waren in het behalen van de doelen uit 2016. Communicatiemiddelen, zoals communicatiecampagnes en berichten op Facebook en de gemeentelijke website38, lijken niet geleid te hebben tot het bereiken van de doelen uit 2016 (laagdrempelige communicatie, voorlichting en gesprek bij vindplaatsen, laaggeletterdheid bekend maken bij inwoners in de kernen en laaggeletterden bereiken en opleiden). Deze communicatiemiddelen lijken alleen efficiënt voor het doel ‘’laaggeletterdheid bekend maken bij inwoners’’.

Het is de vraag in hoeverre de laaggeletterde doelgroep bereikt kan worden middels geschreven media. Uit interviews en de focusgroep komt naar voren dat er een discrepantie bestaat tussen de middelen van de gemeente Neder-Betuwe om laaggeletterden te

38

In bijlage D wordt verder ingegaan op de verschillende communicatiemiddelen en communicatiemomenten

39

vinden en het doel om laaggeletterden te bereiken. Er wordt aangegeven dat weinig laaggeletterden deze berichten lezen omdat het geschreven teksten zijn. “Af en toe een communicatiebericht zet niet veel zoden aan de dijk, maar dat was wat haalbaar was. Je moet het taboe rondom laaggeletterdheid doorbreken. Dat red je niet door facebookberichten en krantenberichten te plaatsen.” - Geïnterviewde Documentenanalyse Uit de documentenanalyse komt ook geen helder beeld naar voren over de efficiënte van de ingezette financiële -en communicatiemiddelen. Uit het document: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020 -2024 blijkt dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen NT1 cursisten en NT2 cursisten die tussen 2016 en 2020 gebruik maakten van het formele aanbod van het ROC. Uit interviews weten wij dat dit voornamelijk NT2’ers zijn geweest. Ook de cijfers van het non-formele aanbod geven geen helder beeld van het aantal bereikte laaggeletterden. Via het non-formele aanbod van Bibliotheek Rivierenland kunnen cijfers over het aantal deelnemers worden gegeven vanuit de jaarverslagen van de bibliotheek over 2016, 2019 en 2020. Het gaat hier niet om unieke bezoekers. Het is daarom niet met zekerheid te zeggen dat de behaalde aantallen voldoen aan de gestelde doelen. Hoeveel mensen er door het camouflage aanbod in de gemeente Neder-Betuwe zijn bereikt is niet precies te meten.

Alleen voor de jaren 2018 en 2020 is bekend hoeveel inwoners zijn geholpen met de thuisadministratie door Welzijn Rivierstroom. Voor de overige jaren zijn geen complete documenten beschikbaar.

40

5.5 Onderzoeksvraag 10: sturing op thema

Onderzoeksvraag

Norm

10. Op welke manier heeft de gemeenteraad sturing gegeven aan het thema laaggeletterdheid en op welke wijze heeft de controlefunctie vorm gekregen?

De gemeenteraad heeft sturing gegeven aan het thema laaggeletterdheid door het onderwerp regelmatig bespreekbaar te maken tijdens bijeenkomsten van de gemeenteraad. De gemeenteraad heeft haar controlefunctie vormgegeven door regelmatig te controleren of het college zich inzet om de gestelde beleidsdoelen op het gebied van educatie van basisvaardigheden te behalen. De gemeenteraad heeft haar controlefunctie vormgegeven door regelmatig te controleren of het college zich houdt aan het budget voor de gestelde doelen.

Bevinding: de gemeenteraad heeft incidenteel sturing gegeven aan het thema laaggeletterdheid door het onderwerp bespreekbaar te maken tijdens bijeenkomsten van de gemeenteraad. Uit een analyse van verschillende vergaderstukken blijkt dat de gemeenteraad laaggeletterdheid incidenteel bespreekt. Zo is laaggeletterdheid enkele keren op een besluitenlijst39 verschenen, of via een motie40 onder de aandacht gebracht in raadsvergaderingen de afgelopen jaren. De interviews bevestigen dit beeld; daar wordt aangegeven dat er destijds in de gemeenteraad wel het één en ander besproken is over laaggeletterdheid, maar dat het de afgelopen tijd niet aan bod kwam. Bevinding: doordat er geen concrete doelen zijn vastgelegd in een beleidsplan is het voor de gemeenteraad niet mogelijk geweest om regelmatig te controleren of het college zich inzet om de gestelde beleidsdoelen te behalen. Het was voor de gemeenteraad om deze reden niet mogelijk om haar controlefunctie vorm te geven.

Uit interviews komt naar voren dat de gemeenteraad weinig bijstuurt op de doelen van laaggeletterdheid. Er is aangegeven dat, door het ontbreken van een beleidsplan, het voor de gemeenteraad ook niet mogelijk was om specifiek op laaggeletterdheid te sturen. Het komt wel een aantal keren voor dat het college besluiten neemt omtrent de doelen van laaggeletterdheid en hierna de gemeenteraad per brief op de hoogte brengt. Zo was de gemeenteraad bijvoorbeeld geïnformeerd over het tekenen van het Taalakkoord door middel van een Raadsinformatiebrief41. Via deze weg kon de gemeenteraad enigszins bijhouden wat er op het gebied van laaggeletterdheid gebeurde.

39

Besluitenlijst raadsvergadering 24 september 2020 Motie 2 Bibliotheekwerk (lokaal), 2017 41 Raadsinformatiebrief inzake Ondertekening Taalakkoord 2018-2020 40

41

Bevinding: doordat het budget niet is vastgesteld heeft de gemeenteraad niet regelmatig kunnen controleren of het college zich houdt aan het budget voor de gestelde doelen. Het was voor de gemeenteraad om deze reden niet mogelijk haar controlefunctie vorm te geven. Het wordt uit de documentenanalyse niet duidelijk in hoeverre de gemeenteraad haar controlefunctie vorm geeft door te controleren of het college zich houdt aan het budget voor de gestelde doelen. In interviews wordt aangegeven dat er geen kostenplaats is, de doelen zijn verspreid, en er is geen budget in de begroting. Hierdoor kon de gemeenteraad haar controlefunctie niet uitvoeren en het budget niet controleren.

42

6. Bibliografie ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

Laaggeletterden in beeld, Lost Lemon en Muzes 2018 Bron: https://geletterdheidinzicht.nl, 2021 CBS, Onderwijskansen, 2017 Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 Breder Kijken Breder Oogsten, Lost Lemon, November 2019 De taal van meedoen, Taalnota gemeente Den Haag 2020 Rekenkamerrapport Leren om mee te kunnen doen, Utrecht 2020 Gemeenten Neder-Betuwe Begroting 2019 en meerjarenraming 2020-2022 Gemeenten Neder-Betuwe Begroting 2016 en meerjarenraming 2017-2019 Controleverklaring PwC WEB 2019 ROC Rivor Controleverklaring PwC WEB 2020 ROC Rivor https://vng.nl/publicaties/decentralisatie-uitkering-aanpak-laaggeletterdheid-2020-tm-2024 Overzicht subsidies aan professionele organisaties 2017 Stichting Bibliotheek Rivierenland Uitvoeringsovereenkomst 2019 Overzicht subsidies, 2021 Raadsvoorstel Algemene subsidieverordening sociaal domein gemeente Neder-Betuwe dec 2016 Raadsvoorstel 9 mei 2019 nieuwe ASV Monitor Neder-Betuwe Bloeit! 2019-2024 Beleidsnota WMO en Jeugd uit 2017

■ Gezondheidsmonitor 2016-2017 Gemeente Neder-Betuwe, GGD Gelderland-Zuid, 2017 ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

43

Memo Output subsidies 2016 professionele organisaties Voorlopige subsidiebeschikking 2018 Welzijn Rivierstroom Eerste bestuursrapportage 2016 Besluitenlijst raadsvergadering 24 september 2020 Motie 2 Bibliotheekwerk (lokaal), 2017 Raadsinformatiebrief inzake Ondertekening Taalakkoord 2018-2020 https://volwassenenleren.nl/formeel-non-formeel-informeel-leren/ https://basisvaardigheden.nl/ https://www.lezenenschrijven.nl/wat-doen-wij/oplossing-voor-je-vraagstuk/eenvoudige-taal

Bijlage A Begrippenlijst Camouflage aanbod

Aanbod waarbij informeel leren centraal staat. Dit is onbedoeld leren en kan in een georganiseerde leersetting plaatsvinden en ook daarbuiten. Dit leren is in feite een ‘bijproduct’ van andere activiteiten42.

Digitale vaardigheden

Vaardigheden om met internet, apps, digitale apparaten en programma’s om te kunnen gaan.

Formeel aanbod

Aanbod waarbij formeel leren centraal staat. Dit is het systematisch en gestructureerd leren binnen een omgeving die ontworpen is om te leren, zoals het ROC,met als doel het behalen van erkende diploma’s of certificaten43.

Non-formeel aanbod

Aanbod waarbij non-formeel leren centraal staat. Dit is het georganiseerd leren, doelgericht maar misschien minder gestructureerd en systematisch in vergelijking met formeel leren. Non-formeel leren is niet gericht op het behalen van een erkend diploma of certificaat. De omgeving is niet per se ontworpen als leeromgeving. Denk bijvoorbeeld aan cursussen in een bibliotheek of wijkcentrum, of aan werkplekleren44.

Laaggeletterden

Volwassenen die moeite hebben met taal, rekenen en digitale vaardigheden. Zij beheersen niet het referentieniveau 2F van het Referentiekader Taal en Rekenen, wat overeenkomt met het eindniveau van VMBO of MBO 245.

NT1

Nederlands als eerste taal.

NT2

Nederlands als tweede taal.

Taalakkoord

Een initiatief vanuit de overheid om partners te laten samenwerken bij het verbeteren van taalvaardigheid en tegengaan van laaggeletterdheid.

Taalniveau A1

Op dit taalniveau begrijpen deelnemers woorden of namen die vertrouwd zijn en heel eenvoudige korte zinnen46.

Taalniveau A2/1F

Dit is het niveau van iemand die het inburgeringsexamen gedaan heeft. Hij begrijpt korte eenvoudige teksten. Hij is in staat om informatie te vinden in eenvoudige teksten zoals een advertentie of een menukaart47.

Taalniveau B1

Mensen die taalniveau B1 hebben, begrijpen teksten die voor het grootste

42

Bron: https://volwassenenleren.nl/formeel-non-formeel-informeel-leren/ Bron: https://volwassenenleren.nl/formeel-non-formeel-informeel-leren/ 44 Bron: https://volwassenenleren.nl/formeel-non-formeel-informeel-leren/ 45 Bron: https://basisvaardigheden.nl/ 46 Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 47 Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 43

44

deel uit veelgebruikte woorden bestaan. Maar ze begrijpen ook moeilijker taal, als ze daar veel mee te maken hebben. Bijvoorbeeld door hun werk of hobby48. Steeds meer organisaties schrijven teksten op taalniveau B1. Dit kunnen de meeste mensen goed begrijpen. Maar voor laaggeletterden is een brief of folder op dit niveau te moeilijk. Stichting Lezen en Schrijven adviseert om op A2/1F niveau te schrijven49. WEB-gelden

48 49

Budget via de Wet Educatie en Beroepsonderwijs voor gemeenten voor de (regionale) aanpak van volwasseneneducatie en laaggeletterdheid.

Meedoen met Taal: Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 Bron: https://www.lezenenschrijven.nl/wat-doen-wij/oplossing-voor-je-vraagstuk/eenvoudige-taal

45

Bijlage B Geraadpleegde documenten

Documenten geraadpleegd via https://neder-betuwe.notubiz.nl/ Gemeente Neder-Betuwe Jaarstukken 2016. Gemeente Neder-Betuwe Jaarstukken 2017. Gemeente Neder-Betuwe Jaarstukken 2018. Gemeente Neder-Betuwe Jaarstukken 2019. Gemeente Neder-Betuwe Jaarstukken 2020. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2016 en meerjarenraming 2017-2019. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2017 en meerjarenraming 2018-2020. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2018 en meerjarenraming 2019-2021. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2019 en meerjarenraming 2020-2022. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2020 en meerjarenraming 2021-2023. Gemeente Neder-Betuwe Begroting 2021 en meerjarenraming 2022-2024. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2016-2019. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2017-2020. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2018-2021. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2019-2022. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2020-2023. Gemeente Neder-Betuwe Kadernota 2021-2024. Verkregen documenten: Eerste bestuursrapportage 2016 Tweede bestuursrapportage 2016

46

Eerste bestuursrapportage 2017 Eerste bestuursrapportage 2018 Tweede bestuursrapportage 2018 Eerste bestuursrapportage 2019 Tweede bestuursrapportage 2019 Eerste bestuursrapportage 2020 Neder-Betuwe Magazine december 2018 over begroting 2019 Rapportage besteding budgetten 2015 Rapport besteding budgetten 2016 Rapportage besteding budgetten december 2017 Rapportage besteding budgetten december 2018 Budgetrapportage december 2020 versie raad 25-11 Budget rapport mei 2021 Overzicht subsidies aan professionele organisaties 2017.pdf Output subsidies 2016 professionele organisaties (brief aan college) Overzicht subsidieverstrekking 2016 - 2020.xlsx Aangepaste subsidiebeschikking 2020 Welzijn Rivierstroom Bijlage subsidieaanvraag Welzijn Rivierstroom2020 Subsidieaanvraag 2020 Neder-Betuwe Welzijn Rivierstroom Verlening subsidie 2020 Welzijn Rivierstroom Voorlopige beschikking 2018 RW.pdf Subsidieaanvraag 2018 Neder-Betuwe Welzijn Rivierstroom Kopie van 84202 Tussentijdse inhoudelijke en financiële verantwoording bu_20170901 verantwoording 3D 2017

Subsidie vaststelling 2016 Welzijn Rivierstroom Raadsvoorstel 9 mei 2019 nieuwe ASV Raadsinformatiebrief Plan laaggeletterdheid nav motie Tel mee met Taal 19 mei 2016 Raadsinformatiebrief Nota Welzijnsbeleid 2016-2020 1 juni 2016 Bijlage Het plan ‘Laaggeletterdheid onder de aandacht’'' Bijlage Concept-beleidsregels Concept nota welzijnsbeleid 2016-2020 Nota welzijnsbeleid 2017-2021 Raadsinformatiebrief uitkomsten lokaal onderzoek bibliotheekwerk 2016 Bijlage Lokaal onderzoek overzicht Bijlage Resultaten vragenlijst inwoners bibliotheekwerk Raadsvoorstel 2078 Welzijns-en subsidiebeleid 8 december 2016 Bijlage 1 Nota welzijnsbeleid 2017-2021 Bijlage 2 Beleidsregels subsidies sociaal Domein gemeente Neder-Betuwe 2017 Bijlage 3 Verslag inspraakavond 21 juni 2016 Bijlage 4 Verslag inspraakavond 31 augustus 2016 Bijlage 5 Overzicht hoofdlijnen inspraak en voorgestelde verwerking daarvan Bijlage 6 Algemene subsidieverordening sociaal domein gemeente Neder-Betuwe 2016 Raadsvoorstel Algemene subsidieverordening sociaal domein gemeente Neder-Betuwe dec 2016 Nota Welzijn in Neder-Betuwe

Advies WMO-raad juli 2016 welzijnsbeleid Beleidsnota Wmo en Jeugd 2017-2020 Bijlage I Totaaloverzicht inspraakreacties Bijlage II Overzicht inspraakreacties en beantwoording Advies Wmo-raad betreffende het beleidsplan Wmo en Jeugd AMENDEMENT GB Bibliotheekwerk MOTIE 2 Bibliotheekwerk (lokaal) Bijlage 5 verslag pfo bibliotheekwerk Rivierenland 10 nov 2016 Bijlage 8 (1 van 2) Verslag PFO bibliotheekwerk Rivierenland 16 februari 2017 Bijlage 10 Resultaten vragenlijst inwoners bibliotheekwerk Bijlage 13 Onderzoek Bibliotheekwerk Rivierenland definitief Bijlage 14 Oplegnotitie rapportage onderzoek bibliotheekwerk Rivierenland (na aanpassingen rapp) Bijlage 15 Beantwoording aanvullende onderzoeksvraag Vervolgonderzoek Bibliotheekwerk Rivierenl Bijlage 17 Productenboek Bibliotheek Rivierenland 2017 Bijlage 21 gevolgen bezuiniging bibliotheek (aug 2015) Bijlage 25 Presentatie college informatieavond 24 maart 2016 Bijlage 33 Raadsinformatiebrief 11 nov 2016 Terugkoppeling besloten avond en portefeuillehouders Bijlage 1 Uitwerking voorstel doorontwikkeling van het bibliotheekwezen van LEA Bijlage 1 1 Voorstel vanuit de LEA-toekomstbestendig bibliotheekwezen

47

Bijlage 1 2 Motie en reactie college Bijlage 1 3c Reacties LEA (conclusies) Bijlage 1 4a lijst activiteiten bibliotheek Bijlage 1 4b Lijst activiteiten bibliotheek (samenvatting) Bijlage 1 4c Lijst activiteiten bibliotheek (reactie partners) Bijlage 1 4d Lijst activiteiten bibliotheek (lijst partners) 79 Wmo-raad inzake het beleidsplan Wmo en Jeugd Amendement Convenant uitvoering bibliotheekwerk 2019-2022 Motie Convenant uitvoering bibliotheekwerk 2019-2022 Raadsvoorstel 2337 Convenant uitvoering bibliotheekwerk 2019-2022 Bijlage 1 Convenant bibliotheekwerk 2019-2022 def versie 1 Bijlage 2 Productenboek 2018 Bijlage 3 Nieuw modulair aanbod bibliotheek dienstverlening Bijlage 4 Vergelijking kosten 2017 en 2019 Amendement Monitor Neder-Betuwe Bloeit! 2019-2024 Motie Gezonde raadsvergadering Raadsvoorstel 2644 Monitor Neder-Betuwe Bloeit 2019-2024 Bijlage Oplegger uitvoeringskader Monitor Neder-Betuwe Bloeit! Bijlage Monitor Neder-Betuwe Bloeit 2019-2024 Gezondheidsmonitor 2016-2017 Gemeente Neder-Betuwe, GGD Gelderland-Zuid, 2017 Raadsinformatiebrief Vervolgaanpak laaggeletterdheid 2020-2024 Besluitenlijst raadsvergadering 24 september 2020

Verslag Themabijeenkomst Gezond en Vitaal 12 februari 2021 Verslag Themabijeenkomst Meedoen en Samenleven 11 februari 2021 Verslag Themabijeenkomst Optimaal ontwikkelen en opgroeien 11 februari 2021 Bibliotheek Rivierenland jaarverslag 2016 Bibliotheek Rivierenland jaarverslag 2017 Bibliotheek Rivierenland jaarverslag 2018 Bibliotheek Rivierenland jaarverslag 2019 Bibliotheek Rivierenland jaarverslag 2020 Bibliotheek activiteitensubsidie 2017 Bibliotheek Uitvoeringsovereenkomst 2018 Bibliotheek Uitvoeringsovereenkomst 2019 Bibliotheek Uitvoeringsovereenkomst 2020 Bibliotheek Uitvoeringsovereenkomst 2021 Beleidsplan Bibliotheek Rivierenland 2021-2022 Gezinsaanpak gemeente Neder-Betuwe Gezinsaanpak voorstel partners gemeente Neder-Betuwe Productenboek 2021 DEF bijlage 1 Regionaal programma Volwassenen Educatie 2019 Controleverklaring boekjaar 2020 Getekende subsidieaanvraag ROC Rivor 2020 Controleverklaring WEB 2019 ROC Rivor Controleverklaring WEB 2020 ROC Rivor Beschikking volwasseneneducatie 2020 Gemeente Tiel beschikking Educatiegelden (4)

Getekende Verklaring de-minimissteun Beschikking gemeente Tiel educatiegelden 2021 Educatie plan ROC Rivor 2020 Beschikking educatiegelden 2019 Q1 2021 VE rapportage ROC Rivor inclusief stand van zaken Vastgesteld Regionaal programma Volwasseneneducatie 2018 Verzoek tot vaststelling WEB-gelden 2019 Jaarrapportage ROC Rivor 2019 Rapportage rivierengebied 2018 DEF Jaarplan GELD 2021 definitief Integrale Aanpak Laaggeletterdheid Rivierenland 2020-2024 Monitor Neder Betuwe Bloeit 2019-2024 Gezondheidsmonitor 2016-2017 Gemeente Neder-Betuwe Raadsinformatiebrief Actualisatie Uitvoeringsplan Wmo en Jeugd 2017-2020 Verordening van de gemeenteraad van de gemeente Neder-Betuwe houdende regels omtrent subsidie Beleidsnota Wmo en Jeugd 2017-2020 Bijlage Activiteitenoverzicht Verder met WMO en Jeugd in Neder-Betuwe - Uitvoeringsplan 2017-2020

48

Stichting Lezen en schrijven Memo Advies uitvoeringsplan Neder-Betuwe 2021 Rapportage Evaluatie Sociaal Domein 2017 Specifieke besluitenlijsten B&W omtrent laaggeletterdheid Coalitieakkoord 2016-2018 volwasseneneducatie 2021-2024 Raadsinformatiebrief Vervolgaanpak laaggeletterdheid 2020-2024 Landelijke vervolgaanpak laaggeletterdheid 2020-2024 Tel mee met taal Raadsinformatiebrief inzake Ondertekening Taalakkoord 2018-2020 College advies en -besluit betreffende taalakkoord Regio Rivierenland 2018-2020 Bijlage Actiepuntenlijst Taalakkoord 2018 Deelname kerngroep laaggeletterdheid Neder-Betuwe Deelnemersverklaring regionaal Taalakkoord 2021-2024 Neder-Betuwe format per gemeente aanpak laaggeletterdheid Persbericht Taallunch 5 september 2016 Communicatie o.a. Week van alfabetisering 2016 Regionaal Programma Volwassenen Educatie 2018