Bijlage - Rapport kleinschalige opvang asielzoekers
Tekst van het document
Kleinschalige opvang asielzoekers Kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Rapport | 10 april 2024
Partners in verbetering
1
Kleinschalige opvang asielzoekers Kansen en mogelijkheden regio Rivierenland Rapport Regio Rivierenland
Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Inhoudsopgave Samenvatting
1
H1 | Inleiding
2
1.1 Aanleiding
2
1.2 Opdracht en aanpak
2
1.2.1 Opdracht
2
1.2.2 Aanpak
3
1.3 Leeswijzer
4
1.4 Samenvatting van dit hoofdstuk
4
H2 | Profiel en opvanglandschap Rivierenland
6
2.1 Profiel Rivierenland
6
2.2 De Spreidingswet in Rivierenland
7
Wat hebben de gemeenten al samen gedaan? 2.3 Samenvatting van dit hoofdstuk H3 | Kleinschalige opvang 3.1 Kader COA kleinschalige opvang
8 8 10 10
3.1.1 Vier categorieën kleinschalige opvang en een combinatieoptie 10 3.1.2 Volledige exploitatie locatie door gemeente in plaats van COA mogelijk 3.1.3 Vereisten vastgoed: vierkante meters en minimale leefvereisten 3.2 Financiën Specifieke uitkeringen Spreidingswet als bonus voor realiseren (meer) opvangplaatsen 3.3 Samenvatting van dit hoofdstuk H4 | Ruimtelijke mogelijkheden
14 15 15 16 17 18
4.1 Verschillende doelgroepen op één locatie
18
4.2 Noodzakelijke vergunningen en omgevingsplan
19
4.3 Samenvatting van dit hoofdstuk
20
H5 | Draagvlak en samenwerking 5.1 Luisteren en nadruk op meerwaarde voor draagvlak
21 21
5.1.1 Draagvlak creëren door te begrijpen wat er écht leeft
21
5.1.2 Opvang asielzoekers en maatschappelijke meerwaarde
22
5.1.3 Publicaties en praktijkervaringen
22
5.2 Meedoen vanaf dag één
23
5.3 De ‘opvangpuzzel’ moet in gezamenlijkheid worden opgelost
25
5.2.1 Regionaal samenwerken vergroot mogelijkheden
25
5.2.2 Integraal opvangplan voor Rivierenland
25
5.2.3 Communicatie met COA
26
5.4 Samenvatting van dit hoofdstuk
26
Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H6 | Aanbevelingen op de aanpak voor vervolg
28
H7 | Begrippenlijst
30
Bijlage | Profiel regio Rivierenland
31
Colofon
36
Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.
Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Samenvatting De regio Rivierenland heeft een voorkeur voor kleinschalige locaties voor de opvang van de ongeveer 1500 asielzoekers die de regio op basis van de Spreidingswet moet gaan opvangen. Enerzijds is deze kleinschaligheid van groot belang om draagvlak te krijgen onder de inwoners, anderzijds is het een passende oplossing in een landschap met veel kleine kernen. Om duidelijkheid te geven over wat kleinschalige opvang in de praktijk betekent en wat er nodig is om het een succes te maken, is aan BMC de vraag gesteld om advies te geven over: 1. welk opvangmodel passend is voor Regio Rivierenland; 2. wat hierbij de voorwaarden voor succes zijn. Advies 1 Richt de opvang voor asielzoekers in op basis van zelfstandige kleinschalige opvanglocaties; kijk daarnaast naar de mogelijkheden van azc-dependance-locaties. Het model van kleinschalige opvanglocaties met gedeelde voorzieningen past het beste bij de geografische kenmerken van de regio en behoefte van inwoners. Door de voorzieningen in te richten voor meerdere locaties, is ondersteuning door het COA hierbij een reële mogelijkheid. Bij een azc-dependance-locatie wordt gebruikgemaakt van de voorzieningen van een groot azc. Omdat kleinschalige locaties de best passende oplossing is voor Rivierenland, is deze optie beperkt mogelijk, maar wel aantrekkelijk vanuit ontlasting door het COA.
Een bijkomend voordeel is dat het COA bij deze meer zelfstandige woonvorm bij voorkeur asielzoekers plaatst die met de regio verbonden zijn/blijven en de inburgering hebben doorlopen. Bij de keuze van de locaties zelf bieden multi-doelgroep-locaties extra voordelen. Voor een snellere realisatie is de inzet van flexwoningen een optie en zijn er mogelijkheden in de Omgevingswet om de bestemming van een locatie tijdelijk te wijzigen. Advies 2 Neem de tijd om bewoners mee te krijgen. Investeer daarnaast in een goede samenwerking tussen gemeenten en samenwerking met het COA. Door in gesprek te gaan met inwoners, worden zorgen en behoeften duidelijk. Er zijn verschillende praktijkvoorbeelden waaruit blijkt dat luisteren naar wat er leeft in de lokale gemeenschap loont. Om draagvlak onder inwoners te vergroten helpt het om te kijken waar belangen kunnen samenkomen. Voor Rivierenland liggen er hierbij kansen op het gebied van het oplossen van de woningnood, het arbeidstekort en de openbaar-vervoer-problematiek. Daarnaast wordt door sociale integratie vanaf dag één draagvlak en wederzijds begrip verder gestimuleerd. Kleinschalige opvang zal alleen werken bij een goede samenwerking tussen buurgemeenten, bijvoorbeeld bij het inrichten van centrale voorzieningen. Ook is een goede samenwerking met het COA belangrijk voor het maken van maatwerkafspraken.
Daarnaast is het voor het draagvlak van belang dat er bestuurlijk met één mond wordt gesproken. Een integraal opvangplan voor Rivierenland zal slagen als de invulling van de Spreidingswet als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid wordt gezien van alle acht gemeenten.
| 1 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H1 | Inleiding In deze inleiding worden de aanleiding, de opdracht en de aanpak van dit onderzoek verder toegelicht. Er wordt afgesloten met een leeswijzer.
1.1 Aanleiding Op 1 februari 2024 is de Spreidingswet ingegaan. Met de Spreidingswet krijgen gemeenten een wettelijke taak in het opvangen van asielzoekers. De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid heeft de provinciale opgave en een indicatieve verdeling per gemeente in februari bekendgemaakt. Voor 1 november 2024 moeten de commissarissen van de koning hun provinciale plannen inleveren. Uiteindelijk zal de staatssecretaris uiterlijk 31 december 2024 het verdeelbesluit nemen op basis van de ingediende plannen.1 Naar aanleiding van de Spreidingswet willen gemeenten, COA en provincie aan de Provinciale Regietafel (PRT) afspraken maken over de verdeling en realisatie van asielopvangplaatsen. De partijen aan de PRT Gelderland willen komen tot regionale bestuurlijke afspraken, waarin de realisatie van de opvang-, huisvestings- en integratieopgaven in samenhang wordt opgepakt. De provincie heeft daarbij een oproep gedaan aan het Rijk om samen op te trekken en te voorzien in de benodigde voorwaarden om dit mede mogelijk te maken.2 In Gelderland wordt gewerkt met een PRT met daaronder zeven subregionale tafels. De gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal, en Zaltbommel vallen samen onder de subregio Rivierenland.
Door de komst van de Spreidingswet hebben ook deze gemeenten de opdracht om asielzoekers op te vangen binnen de gemeentegrenzen. Er is behoefte, gezien het profiel en de geschiedenis van regio Rivierenland, om te onderzoeken of deze opvang kleinschalig kan plaatsvinden en op welke wijze dit succesvol gerealiseerd kan worden (voorwaarden en omstandigheden).
1.2 Opdracht en aanpak 1.2.1 Opdracht BMC heeft in februari en maart 2024 onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van kleinschalige locaties voor de opvang van asielzoekers in de regio Rivierenland. De behoefte aan een dergelijk onderzoek komt voort uit de samenstelling van de regio. Rivierenland bestaat uit meerdere gemeenten met relatief veel dorpskernen. De regio wil weten hoe de opvang van asielzoekers verdeeld kan worden over deze kleine kernen door de inzet van kleinschalige opvanglocaties. Tot voor kort werden kleinschalige opvanglocaties (zeer) beperkt door het COA ondersteund vanuit kosten- en kwaliteitsoogpunt. Het uitgangspunt was om te kijken naar de businesscase, maar inmiddels heeft het COA ook ingezien dat kleinschaligheid cruciaal is voor draagvlak onder inwoners. Dit was aanleiding voor het COA om beleid op kleinschalige
1 2
COA (2024). Spreidingswet. Provincie Gelderland (2024). PRT Migratie & Integratie Gelderland.
| 2 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
opvanglocaties te ontwikkelen. Het verkennen van de ruimte en specifieke oplossingen die het COA biedt, is daarmee ook een belangrijk onderdeel van dit onderzoek. Daarnaast zijn samenwerking en het creëren van draagvlak essentiële onderdelen van een succesvolle opvang van asielzoekers. Dit behoort daarom ook tot de scope van het onderzoek. Het onderzoek en advies richten zich alleen op de langdurige opvang van asielzoekers. Langdurige opvang van alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’s) is geen onderdeel van deze opdracht, net als de opvang van Oekraïense ontheemden en opvang vanuit crisisnoodopvang. Ook het aanwijzen van specifieke locaties als opvanglocaties en de specifiek benodigde procedures voor een locatie, behoren niet tot de scope van deze opdracht.
1.2.2 Aanpak Om de onderzoeksvragen te beantwoorden delen we het onderzoek in drie hoofdonderwerpen in: 1. Opvanglandschap Resultaat: inzicht in en advies over een haalbare regionale inrichting van opvanglocaties, passend bij de specifieke situatie van Rivierenland. Stappen: ● ambtelijke afstemming ○ doel: consensus over de aanpak van het onderzoek ● documentanalyse ○ doel: inzicht in de regio, wetgeving, het beleid en kaders ● semi-gestructureerde interviews ○ doel: inzicht in de maatwerkmogelijkheden van het COA 2. Draagvlak en samenwerking Resultaat: advies over hoe draagvlak te creëren bij inwoners en andere stakeholders, en de voorwaarden voor effectieve samenwerking met het COA en tussen en binnen de gemeenten van Rivierenland. Stappen: ● ambtelijke afstemming ○ doel: consensus over aanpak van het onderzoek ● documentanalyse ○ doel: inzicht in beleid en kaders ● semi-gestructureerde interviews ○ doel: benchmarkonderzoek
| 3 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
3. Aanpak voor vervolg Resultaat: overzicht met aanbevelingen over de te nemen stappen. Stappen: ● tussenrapportage bespreken met ambtelijk opdrachtgever op 5 april 2024 ○ doel: een ambtelijk afgestemde tussenrapportage die als basis dient voor de uiteindelijke advisering ● adviesrapport opstellen ● ambtelijke en bestuurlijke toelichting op advies
1.3 Leeswijzer Het rapport start met een samenvatting met conclusies en aanbevelingen. In dit hoofdstuk, hoofdstuk 1, zijn de aanleiding en aanpak voor dit onderzoek beschreven. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op het profiel en opvanglandschap van Rivierenland. In hoofdstuk 3 worden de mogelijkheden van kleinschalige opvang voor Rivierenland verder uitgewerkt. Vervolgens gaat hoofdstuk 4 in op de ruimtelijke mogelijkheden en geeft hoofdstuk 5 aandachtspunten voor het creëren van draagvlak en een goede samenwerking binnen de regio en met het COA. In hoofdstuk 6 wordt het rapport afgesloten met een aanbeveling voor vervolgstappen. In de bijlage zijn per dorpskern verschillende kenmerken uitgewerkt zoals het aantal inwoners en de (afstand tot) beschikbare voorzieningen.
1.4 Samenvatting van dit hoofdstuk ● ● ●
De regio Rivierenland heeft gezien haar kenmerken de voorkeur om asielzoekers op kleinschalige locaties op te vangen. BMC heeft de opdracht gekregen om uit te zoeken wat de mogelijkheden hiervoor zijn en welke kansen dit biedt. In het rapport zijn de verschillende modellen van kleinschalige opvang uitgewerkt en wordt ingegaan op het belang van draagvlak en samenwerking.
| 4 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
| 5 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H2 | Profiel en opvanglandschap Rivierenland In dit hoofdstuk wordt in de eerste paragraaf het profiel van de regio Rivierenland in het algemeen beschreven. In paragraaf 2.2 wordt vervolgens specifiek ingegaan op de asielopvangopgave voor de regio en de onderliggende gemeenten naar aanleiding van de Spreidingswet.
2.1 Profiel Rivierenland Rivierenland bevindt zich in het zuidwesten van de provincie Gelderland en heeft bijna een kwart miljoen inwoners. De regio wordt gevormd door de samenwerking van acht gemeenten: Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal, en Zaltbommel. Kenmerkend voor het landschap van Rivierenland zijn de brede rivieren en uitgestrekte uiterwaarden, afgewisseld met kleinschalige kernen en open vlaktes. De regio is een typische land- en tuinbouwregio met sterke steden en dorpen. Rivierenland staat, net als vele andere regio's, voor grote uitdagingen op het gebied van klimaatadaptatie, energievoorzieningen en leefbaarheid. De regio heeft ook eigen uitdagingen zoals de huisvesting van arbeidsmigranten. In het regioarrangement benadrukt Rivierenland het belang van het voortbouwen op de historisch gegroeide identiteit. Kleine gemeenschappen vormen de kern van de regio, met verschillende kleinere kernen binnen de gemeenten. Het is van belang dat toekomstige ontwikkelingen goed aansluiten bij de schaal van de regio. Kleinschalige asielopvang sluit aan bij deze ambitie.3 De regio vindt het, gezien het profiel, van belang dat iedereen toegang heeft tot het openbaar vervoer. Op dit moment zijn de inwoners nog niet tevreden over de bereikbaarheid van voorzieningen.
In de regio wordt er bij de nieuwe concessie speciale aandacht gevraagd voor C-lijnen, omdat deze tot in de kleine kernen reizen.4 De (beperkte) bereikbaarheid van voorzieningen is ook een belangrijk aandachtspunt bij de realisatie van asielopvanglocaties. Rivierenland heeft gemiddeld genomen huishoudens met een hoog besteedbaar inkomen en vermogen in vergelijking met andere Gelderse gebieden. Het werkloosheidspercentage ligt onder het landelijk gemiddelde. Bovendien telt de regio meer huisartsen per 10.000 inwoners dan elders in Nederland. De gemeenten scoren ook hoog op de sociaal-economische statusscore (SES-WOA), gebaseerd op welvaart, opleidingsniveau en arbeidsmarktdeelname.5 De inwoners van Rivierenland delen een geschiedenis, wat heeft geleid tot een veerkrachtige gemeenschap met solidariteit en aanpassingsvermogen. De regio staat bekend om gebiedscoöperaties en burgerinitiatieven. Echter, op sociaal vlak is het vertrouwen in anderen en instanties gemiddeld lager dan in andere Gelderse gebieden. Regio Rivierenland (2023). Regioarrangement Fruitdelta Rivierenland. Regio Rivierenland (2023). Uitvoeringsplan mobiliteit regio Rivierenland 2023-2026. 5 CBS. (2023). Statusscore per wijk en buurt o.b.v. welvaart, opleidingsniveau en arbeid. 3 4
| 6 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Dit geldt ook voor het aantal mensen dat regelmatig contact heeft met familie, vrienden of buren.6 De Tweede Kamerverkiezingen van 2023 laten zien dat de regio, met uitzondering van Culemborg, een centrum-rechts georiënteerde politieke voorkeur heeft. Dit komt tot uiting in het draagvlak voor de opvang van asielzoekers.
2.2 De Spreidingswet in Rivierenland De provincie Gelderland heeft ervoor gekozen om de afstemming van de gemeentelijke taakstellingen en opgaven binnen de Gelderse regio’s te beleggen. Regio Rivierenland is een van de zeven subregio’s in Gelderland. In onderstaande tabel worden de aantallen van te realiseren opvangplekken per gemeente voor de regio Rivierenland weergegeven. De aantallen zijn afgeleid van het landelijke aantal en gebaseerd op het inwoneraantal en het welvaartsniveau. Omdat Rivierenland in wil zetten op kleinschalige opvang, is in onderstaande tabel ook inzichtelijk gemaakt hoeveel opvanglocaties nodig zouden zijn bij verschillende categorieën kleinschalige opvanglocaties om de gemeentelijke opgave te realiseren (naar boven afgerond naar heel getal). Voor het begrip kleinschalig is aangesloten bij de definities van het COA. In hoofdstuk 3 wordt het model kleinschalige opvang met de verschillende categorieën verder besproken. Gemeente
Aantal opvangplekken
Aantal locaties bij max. 25
Aantal locaties bij max. 50
Aantal locaties bij max. 75
Aantal locaties bij max. 100
Aantal locaties bij max. 150
Buren
174
7
4
3
2
2
Culemborg
176
8
4
3
2
2
Maasdriel
154
7
4
3
2
2
Neder-Betuwe
145
6
3
2
2
1
Tiel
212
9
5
3
3
2
West Maas en Waal
121
5
3
2
2
1
West Betuwe
331
14
7
5
4
3
Zaltbommel
179
8
4
3
2
2
Totaal regio Rivierenland
1.492
64
34
24
19
15
Totaal provincie Gelderland
11.704
Regio Rivierenland (2023). Regioarrangement Fruitdelta Rivierenland. Waarstaatjegemeente.nl (2024). Dashboard fysiek en sociaal, CBS (2023). Nabijheid van voorzieningen. 6
| 7 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Wat hebben de gemeenten al samen gedaan? Op dit moment zijn er nog geen langdurige asielopvangplekken gerealiseerd in de regio Rivierenland. Om aan de taakstelling te voldoen, moet dus nog een groot aantal locaties worden gerealiseerd. Een aantal gemeenten heeft al ervaring met de crisisnoodopvang van asielzoekers. Daarnaast werken de gemeenten in de regio nu ook samen aan de opvangplekken voor Oekraïense ontheemden. Deze goede samenwerking resulteert erin dat de taakstelling hiervoor wordt gehaald. De opvang van Oekraïense ontheemden heeft laten zien dat kleinschalige opvang binnen de gemeente succesvol kan zijn en dat de financiële regeling ruimte biedt om dit kostendekkend te exploiteren. De gerealiseerde opvangplekken voor Oekraïense ontheemden en noodopvang tellen niet mee in de taakstelling voor asielopvang onder de Spreidingswet. Het is wel mogelijk voor de gemeenten in de regio om de verschillende taakstellingen rondom opvang uit te wisselen, zolang de volledige taakstellingen in de regio worden gehaald. Alle gemeenten zijn bezig met initiatieven om de Spreidingswet in te vullen: ● Gemeente Buren doet onderzoek naar de mogelijkheden van kleinschalige opvang in de gemeente.7 ● Gemeente West Betuwe onderzoekt een verdeling van opvangplaatsen binnen de gemeente die past bij de lokale omstandigheden.
● Gemeente Tiel geeft aan op koers te liggen met de opvang.8 ● Gemeente Culemborg onderzoekt hoe ze invulling kan geven aan de taakstelling.9 ● Gemeente Neder-Betuwe is bezig met een lokale aanpak voor de taakstelling.10 ● Gemeente Zaltbommel heeft de intentie om een opvanglocatie te organiseren voor asielzoekers voor vijf jaar, mits regiogemeenten bereid zijn tot uitruil voor de huisvesting van statushouders.11 ● De gemeenten Maasdriel, West Maas en Waal en Zaltbommel hebben afgesproken om de opgave samen op te pakken. In deze samenwerking zal Zaltbommel zorgen voor de realisatie van de asielopvang (250 plaatsen) met ondersteuning vanuit West Maas en Waal en Maasdriel. De extra opvang voor Oekraïense ontheemden vindt plaats in West Maas en Waal en Zaltbommel en de asielopvang voor de doelgroep amv (25 plaatsen) vindt plaats in Maasdriel.12
2.3 Samenvatting van dit hoofdstuk ● ● ●
Regio Rivierenland is een verbonden regio met een specifiek profiel, waarbij elke gemeente haar eigen unieke karakter heeft. Voor de invulling van de Spreidingswet biedt dit profiel kansen, maar moet er ook rekening worden gehouden met de lokale uitdagingen in de regio. Omdat er nog geen langdurige opvangplekken voor asielzoekers in de regio zijn, heeft de regio een grote taakstelling te realiseren voor 1 november 2024.
Gemeente Buren (2023). Regionaal aanbod op het gebied van de opvang van vluchtelingen en de huisvesting van statushouders. 8 Gemeente Tiel. (2024) Aangenomen Spreidingswet en stand van zaken in Tiel. 9 Gemeente Culemborg. (2024). Spreidingswet en Culemborg. 10 Gemeente Neder-Betuwe. (2024). College-informatieavond Asiel en Migratie. 11 Gemeente Zaltbommel. (2023). Stand van zaken opvang vluchtelingen Veiligheidsregio Gelderland-Zuid. 12 Gemeente Maasdriel. (2024). Afspraken samenwerking opvang vluchtelingen. 7
| 8 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
●
Kleinschalige opvanglocaties passen goed bij het profiel van Rivierenland, maar dit betekent wel dat er meerdere locaties moeten worden geopend.
| 9 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H3 | Kleinschalige opvang In dit hoofdstuk wordt het model kleinschaligheid opvang uitgewerkt. Hierbij wordt eerst beschreven wat het COA verstaat onder kleinschaligheid en welke vier opties het COA hiervoor biedt. Er wordt uitgebreid ingegaan op wat dit in de praktijk betekent. In paragraaf 3.2 wordt ingegaan op de financiële kant. Er wordt afgesloten met een samenvatting.
3.1 Kader COA kleinschalige opvang Onder kleinschalige opvang verstaat het COA locaties van 150 plekken of minder met een looptijd van bij voorkeur meer dan vijf jaar. Kleinschalige opvang behoorde tot voor kort niet tot de mogelijkheden, omdat deze vorm van opvang duurder is dan de huidige opvanglocaties met meer dan 150 plaatsen. Het COA onderschrijft inmiddels het belang van kleinschaligheid, omdat dit het lokale draagvlak kan vergroten en voordelen oplevert van snellere sociale integratie.13 De bewoners die worden geselecteerd door het COA voor zo’n kleinschalige opvanglocatie zijn bij voorkeur ook gekoppeld aan de regio en hebben de voorinburgering al doorlopen. Daarnaast moeten deze bewoners zelfstandig en zelfredzaam zijn.14
3.1.1 Vier categorieën kleinschalige opvang en een combinatieoptie COA kent vier categorieën kleinschalige opvang. In ons onderzoek sluiten we aan bij de vier categorieën van het COA. Het COA deelt kleinschalige locaties in op basis van twee factoren, namelijk de omvang van de opvanglocatie en of het een azc-dependance of zelfstandige locatie is.15 ●
●
Azc-dependance: de bewoners van een azc-dependance maken gebruik van de voorzieningen op de nabijgelegen hoofdlocatie. Deze hoofdlocatie ligt op maximaal 45 minuten reizen. Zelfstandige locatie: bij zelfstandige locaties worden de bewoners begeleid door een mobiel begeleidingsteam. Voor zorg, onderwijs en andere voorzieningen wordt gebruikgemaakt van faciliteiten in de gemeenten. Gemeenten kunnen dit in overleg met het COA inrichten. Voor locaties kleiner dan 50 biedt het COA geen ondersteuning. Binnen de totale landelijke opvangopgave is dit een te grote capaciteitsbelasting voor het COA.
In een beslisboom (afbeelding 1) heeft het COA weergegeven wat de consequenties zijn voor de rolverdeling tussen het COA en gemeenten per categorie.16
COA (2023a). Vragen en antwoorden reguliere kleinschalige opvang. COA (2024). Kleinschalige opvang | Van dependance tot kleine zelfstandige locatie [Presentatieslides]. 15 COA (2023, 22 december). Het COA ziet toekomst voor kleinschalige opvang. https://www.COA.nl/nl/nieuws/het-COA-ziet-toekomst-voor-kleinschalige-opvang 16 COA (2024). Kleinschalige opvang | Van dependance tot kleine zelfstandige locatie [Presentatieslides]. 13 14
| 10 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Afbeelding 1: Beslisboom reguliere kleinschalige opvang17
17
COA (2024). Kleinschalige opvang | Van dependance tot kleine zelfstandige locatie [Presentatieslides].
| 11 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Hieronder volgt een toelichting op de vier categorieën kleinschalige opvang van het COA en wordt een vijfde categorie omschreven. Categorie 1 - Azc-dependance-locatie <100 plekken Wat
Wie
Uitleg
Exploitatie
Gemeente <50
Voor locaties kleiner dan 50 plekken ligt de verantwoordelijkheid voor de exploitatie bij de gemeente. De rol van het COA beperkt zich dan tot de schouw (kwaliteit van huisvesting) en toewijzing. Voor grotere locaties tot 100 plekken is de exploitatie in overleg.
50<100 in overleg Zorg
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Onderwijs
Gemeente
De gemeente organiseert het onderwijs, maar in dit geval wordt er aangesloten bij de onderwijsfaciliteiten van de azc-dependance-locatie (ook geregeld door de gemeente).
Begeleiding
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Werk- en dagbesteding
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Beveiliging
Maatwerk
In principe organiseert het COA geen beveiliging voor locaties <100 plekken. Het is mogelijk maatwerkafspraken te maken, waarbij er gekeken wordt naar wat er nodig is. Als de uitkomst is dat de gemeente de beveiliging regelt, ontvangt ze hiervoor een standaard vergoeding vanuit het ministerie.
Randvoorwaarde
Op 45 minuten reisafstand van azc-dependance-locatie. Denk hierbij aan het openbaar vervoer, maar ook aan het gebruik van een fiets. Kleine onderbouwde afwijkingen van de reistijd zijn mogelijk, in overleg met het COA.
Categorie 2 - Zelfstandige opvanglocatie <100 plekken Wat
Wie
Uitleg
Exploitatie
Gemeente <50
Voor locaties kleiner dan 50 plekken ligt de verantwoordelijkheid voor de exploitatie bij de gemeente. De rol van het COA beperkt zich dan tot de schouw (kwaliteit van huisvesting) en toewijzing. Voor grotere locaties tot 100 plekken is de exploitatie in overleg.
50<100 in overleg Zorg
Gemeente
De gemeente dient de zorg te organiseren. Hierbij moeten afspraken gemaakt worden met lokale zorgpartners.
Onderwijs
Gemeente
Het organiseren van onderwijs is altijd de verantwoordelijkheid van de gemeente.
Begeleiding
In overleg
Bij locaties kleiner dan 50 plekken ligt dit bij de gemeente.
| 12 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Het COA organiseert een mobiel begeleidingsteam dat langsgaat op de locatie. De gemeente zorgt samen met eventuele partners voor de benodigde faciliteiten. Denk aan spreekkamers, leslokalen e.d. Werk- en dagbesteding
In overleg
Er worden afspraken gemaakt over het gebruikmaken van voorzieningen van de gemeente. Er kan gebruikgemaakt worden van vrijwilligersorganisaties.
Beveiliging
Maatwerk
Met de gemeente worden afspraken gemaakt over de inzet van een beveiligingsteam, cameratoezicht etc.
Categorie 3 - Azc-dependance-locatie 100 < 150 plekken Wat
Wie
Uitleg
Exploitatie
COA
Dit wordt georganiseerd vanuit de azc-dependance-locatie.
Zorg
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Onderwijs
Gemeente
De gemeente regelt onderwijs, maar in dit geval wordt er aangesloten bij de onderwijsfaciliteiten van een azc-dependance-locatie.
Begeleiding
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Werk- en dagbesteding
COA
Bewoners maken gebruik van de faciliteiten van de azc-dependance-locatie.
Beveiliging
COA
Maatwerk, waarbij gebruikgemaakt kan worden van het beveiligingsteam van de azc-dependance-locatie.
Randvoorwaarde
Op 45 minuten reisafstand van azc-dependance locatie. Denk hierbij aan het openbaar vervoer, maar ook aan het gebruik van een fiets. Kleine onderbouwde afwijkingen van de reistijd zijn mogelijk in overleg met het COA.
Categorie 4 - Zelfstandige opvanglocatie 100 <150 plekken Wat
Wie
Uitleg
Exploitatie
COA
Het COA regelt de exploitatie.
Zorg
Gemeente
De gemeente dient de zorg te organiseren. Hierbij moeten afspraken gemaakt worden met lokale zorgpartners. Vergelijkbaar met wat bij de opvang van Oekraïners gedaan wordt.
Onderwijs
Gemeente
Het organiseren van onderwijs is altijd de verantwoordelijkheid van de gemeente.
Begeleiding
COA
Het COA organiseert een mobiel begeleidingsteam dat langsgaat op de locatie.
| 13 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Gemeente
De gemeente zorgt samen met eventuele partners voor de benodigde faciliteiten. Denk aan spreekkamers, leslokalen e.d.
Werk en dagbesteding
Gemeente
Er worden afspraken gemaakt over het gebruikmaken van voorzieningen van de gemeente. Er kan gebruikgemaakt worden van vrijwilligersorganisaties.
Beveiliging
Maatwerk
Met de gemeente worden afspraken gemaakt over de inzet van een beveiligingsteam, cameratoezicht etc.
Categorie 5 - Combinatie van de vier categorieën Naast de vier door het COA genoemde categorieën is het ook mogelijk om combinaties te maken. Het uitgangspunt is hierbij dat alles bespreekbaar is, mits de optie efficiënt in te richten is. Denk bijvoorbeeld aan het clusteren van meerdere zelfstandige locaties <100 op ongeveer 45 minuten reisafstand van elkaar, zodat de voorzieningen volgens de opgetelde grootte kunnen worden ingericht (zorg, onderwijs, begeleiding, etc). Dit kan binnen de gemeente of binnen de regio in samenwerking. Voorzieningen kunnen hierbij verspreid worden over de verschillende locaties (optie B in de afbeelding hieronder), of er wordt juist één centrale voorzieningenlocatie ingericht (optie A in de afbeelding hieronder), bijvoorbeeld in een buurthuis of multifunctioneel centrum.
3.1.2 Volledige exploitatie locatie door gemeente in plaats van COA mogelijk De Wet COA regelt dat het college van burgemeester en wethouders de verantwoordelijkheid voor de exploitatie van een opvangvoorziening kan overnemen.18 Daarmee kan nu in Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers 1994 (1994, 16 juni) geraadpleegd van: https://wetten.overheid.nl/BWBR0006685/2024-01-31 18
| 14 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
opvangvoorzieningen ook door of onder verantwoordelijkheid van het college opvang worden geboden aan asielzoekers, waar dit voorheen alleen door of onder verantwoordelijkheid van het COA kon. In principe worden, op basis van de Wet COA, opvangvoorzieningen door of onder verantwoordelijkheid van het COA geëxploiteerd. Lokaal kunnen hier andere afspraken over gemaakt worden. Gemeenten kunnen ook derden inzetten bij het voorzien in de materiële en immateriële opvang (RVA, artikel 22d). Dit kan alleen na toestemming van de minister van Justitie en Veiligheid.19 Denk bij derden bijvoorbeeld aan de inhuur van het Rode Kruis.
3.1.3 Vereisten vastgoed: vierkante meters en minimale leefvereisten De locaties zelf dienen te voldoen aan een aantal vereisten. Zo dienen kleinschalige opvanglocaties voor 100 of minder bewoners instapklaar te zijn. Er hoeven dan dus geen werkzaamheden door het COA plaats te vinden om bewoners te kunnen huisvesten. Voor locaties voor 100 - 250 bewoners geldt dat het vastgoed een brutovloeroppervlakte heeft van 1500 tot 4500 m². De eigenaar van het vastgoed exploiteert het vastgoed en maakt de locatie geschikt als opvanglocatie, of de locatie wordt een dependancelocatie van een nabijgelegen azc.20 Verder geldt voor locaties voor <150 bewoners dat de bewoners minimaal kunnen slapen, douchen, koken en eten. De locatie hoeft niet ingericht te worden met bespreekkamers, lesruimtes, zorgpraktijkkamers et cetera, zoals bij een azc.21 Tot slot geldt voor al het vastgoed dat deze bij voorkeur bestemming wonen of maatschappelijk vastgoed hebben.22
3.2 Financiën Op basis van de Gemeentewet en de Provinciewet ontvangen gemeenten reële compensatie voor de extra kosten die zij moeten maken met het uitvoeren van de Spreidingswet.23 In het Faciliteitenbesluit opvangcentra staan de verschillende uitkeringen vastgelegd. Dit zijn: ● Vergoeding voor het aantal capaciteitsplaatsen Dit betreft een vergoeding voor algemene voorzieningen zoals openbaar vervoer en infrastructuur. Normaal gesproken ontvangt de gemeente deze via het gemeentefonds per inwoner, maar COA-bewoners staan niet altijd ingeschreven in de Basisregistratie personen (BRP). Middels deze vergoeding wordt dit gecompenseerd. ● Vergoeding Wooneenheden Deze vergoeding ontvangt een gemeente ter compensatie van gemiste onroerendzaakbelasting (ozb). ● Vergoeding voor (vrijwilligers)werkgroepen Als de gemeente een subsidie verleent aan vrijwilligerswerkgroepen die werkzaamheden verrichten in of voor het opvangcentrum, kan de gemeente hier een
Regeling verstrekkingen asielzoekers en andere categorieën vreemdelingen 2005 (2005, 26 januari) geraadpleegd van: https://wetten.overheid.nl/BWBR0017959/2024-02-01#HoofdstukVI 20 COA (2021). Basisvereisten voor een opvanglocatie. https://www.COA.nl/sites/default/files/2024-03/Basisvereisten%20opvanglocatie%20en%20werkwijze%20aanmelden%2 0vastgoed_december%202021.pdf 21 COA (2023a). Vragen en antwoorden reguliere kleinschalige opvang. 22 COA (z.d.). Vastgoed voor asielopvang. https://www.COA.nl/nl/vastgoed 23 Kamerstukken II 2022/2023, 36333, nr. 3, p. 5 (MvT). 19
| 15 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
●
●
financiële tegemoetkoming voor aanvragen. Dit is een eenmalige jaarlijkse vergoeding (€454,-) en staat los van het aantal werkgroepen. Vergoeding voor voorlichtingskosten Dit betreft een vergoeding voor de reguliere voorbereidingskosten die een gemeente maakt op het moment dat er een nieuw opvangcentrum wordt geopend. De vergoeding bedraagt eenmalig €11.345,-. Huisvestingsbudget basisonderwijs (OHBA-regeling) De regeling onderwijshuisvestingsbudgetten asielzoekers is er voor de huisvestingskosten van het basisonderwijs aan asielzoekerskinderen.24
Zoals benoemd in paragraaf 3.1 is kleinschalige opvang duurder dan reguliere opvang van het COA. In de Memorie van toelichting op de Spreidingswet staat dit ook zo benoemd. Als de gemeente hier toch voor kiest en daarmee kosten maakt, doordat bijvoorbeeld (een gedeelte van) de exploitatie bij het college komt te liggen, wordt er wel ingezet op vergoeding van de gemaakte kosten. Hierbij moet wel een doelmatige exploitatie in het oog gehouden worden, waarbij indicatief een tarief van €71,- per bed per nacht (het gemiddelde tarief waarvoor het COA opvangplekken biedt) kan worden aangehouden. Het uitgangspunt van het Rijk is dat gemeenten en provincies er niet slechter voor moeten komen te staan.25 De definitieve vergoeding moet nog vastgesteld worden.
Specifieke uitkeringen Spreidingswet als bonus voor realiseren (meer) opvangplaatsen Naast de reguliere financiering voor asielopvang kunnen gemeenten op grond van de Spreidingswet en de regeling specifieke uitkeringen Wet gemeentelijke taak mogelijk maken dat asielopvangvoorzieningen ook een specifieke uitkering ontvangen. Deze uitkering is vrij besteedbaar en is een aanvulling op de compensatie van de extra kosten voor gemeenten voor het mogelijk maken van opvanglocaties.26 Er zijn drie specifieke uitkeringen: 1. Een specifieke uitkering voor opvangplaatsen van bijzondere aard. Dit betreft €2.000,per opvangplaats. Deze uitkering wordt ambtshalve uitgekeerd. 2. Een specifieke uitkering voor opvangplaatsen die een gemeente heeft gerealiseerd boven het op grond van de Spreidingswet toegewezen (indicatieve) deel. Het gaat hierbij dus om meerplekken. Daarnaast moeten deze opvangplaatsen in ieder geval voor vijf jaar beschikbaar zijn. De gemeente kan ervoor kiezen deze uitkering aan te vragen. Dit gaat dan ten koste van de onder nummer 3 genoemde uitkering of vice versa. De hoogte van de uitkering is €2.000,- per opvangplaats als er tenminste 100 opvangplaatsen gerealiseerd zijn, of €1.000,- per opvangplaats als er minder dan 100 opvangplaatsen gerealiseerd zijn. 3.
Een specifieke uitkering voor de provincie (15% van de uitkering) en voor de gemeente (85% van de uitkering) op het moment dat na de wetscyclus van twee jaar COA (z.d.). Financiële regelingen voor gemeenten. https://www.COA.nl/nl/financiele-regelingen-voor-gemeenten Kamerstukken II 2022/2023, 36333, nr. 3, p. 16 & p. 17 (MvT). 26 Kamerstukken II 2022/2023, 36333, nr. 3, p. 7 (MvT). 24 25
| 16 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
(capaciteitsraming tot capaciteitsraming duurt twee jaar) meer dan 75% van de provinciale opgave is behaald. Alleen gemeenten die opvanglocaties hebben ontvangen deze uitkering. De uitkering wordt verdeeld naar rato van het aantal opvangplaatsen dat geboden is en het aantal maanden waarvoor de opvangplaatsen beschikbaar zijn gesteld. De hoogte van de uitkering is €1.500,- per opvangplaats.27 Zoals aangegeven in bovenstaande opsomming moet de gemeente een keuze maken tussen het ontvangen van uitkering 2 of uitkering 3.
3.3 Samenvatting van dit hoofdstuk ● ● ●
●
● ●
Het COA biedt een opvangmodel kleinschaligheid voor vier verschillende categorieën locaties. Bij de invulling hiervan is maatwerk mogelijk, bijvoorbeeld in het organiseren van voorzieningen, maar ook in het koppelen van meerdere locaties aan elkaar. Door een wijziging in de Wet COA en een artikel in de Spreidingswet kan de gemeente de volledige exploitatie van het COA overnemen en zelf doen, dan wel uitbesteden aan een derde partij. Als de gemeente taken van het COA overneemt, ontvangt ze hiervoor een vergoeding vanuit het Rijk. Het uitgangspunt is een doelmatige exploitatie. Hierbij wordt uitgegaan van de gemiddelde kostprijs van het COA. Meerkosten zijn voor rekening van de gemeente. Bij locaties kleiner dan 50 biedt het COA geen ondersteuning. Gemeenten kunnen verschillende specifieke uitkeringen ontvangen voor duurzame meerplaatsen of bijzondere opvangplaatsen.
Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen (2024, 31 januari) geraadpleegd van: https://wetten.overheid.nl/BWBR0049307/2024-01-31/ 27
| 17 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H4 | Ruimtelijke mogelijkheden In het regioarrangement van de regio FruitDelta Rivierenland hebben de gemeenten de gezamenlijke ambities, doelen en opgaven beschreven voor de leefomgeving. Hierin staan alle ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw, natuurontwikkeling, economie en recreatie, en hoeveel ruimte daarvoor beschikbaar is. Er is daarbij aangegeven dat de regio kleinschaligheid koestert en niet wil inzetten op grootschalige woningbouw. De regio ziet daarbij vooral kansen voor nieuwe landelijke woonconcepten in het buitengebied om kwaliteit toe te voegen.28 Kleinschalige asielopvang kan bijdragen aan deze ambitie. In dit hoofdstuk worden de verschillende mogelijkheden besproken.
4.1 Verschillende doelgroepen op één locatie Rijk, provincie en gemeente streven ernaar om flexibele opvanglocaties (multi-doelgroeplocaties) te ontwikkelen, zodat er bij een fluctuerende behoefte aan opvang geen locaties gesloten of snel geopend hoeven te worden. Dit geeft gemeenten de kans om ook andere groepen woningzoekenden huisvesting te bieden. De voordelen voor de gemeente zijn: 1. Flexibel gebruik: door de asielopvang sneller te kunnen op- en afschalen kan bestuurlijke en maatschappelijke onrust voorkomen worden. 2. Doelmatigheid: dankzij de verhuur van andere units aan andere doelgroepen kunnen de kosten voor de asielopvang dalen. Dit voorkomt leegstand. 3. Woonruimte: met flexibele opvang kan een gemeente ook woonruimte bieden aan andere wachtende spoedzoekers. 4. Perspectief: voor asielzoekers kan het samenwonen met andere doelgroepen een positief effect hebben op de inburgering. 5. Lokaal draagvlak: meer en intensiever contact tussen asielzoekers en andere doelgroepen kan bijdragen aan wederzijds begrip.
28
Regio Rivierenland (2023). Regioarrangement Fruitdelta Rivierenland.
| 18 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Multi-doelgroep-locaties kunnen eigendom zijn van het COA, gemeenten of derde partijen, waarbij andere gebruikers een vergoeding betalen aan de eigenaar. Per locatie moeten de betrokken partijen vaststellen welke vorm van eigenaarschap en verhuur passend zou zijn. Gebouwen waar verschillende doelgroepen samenwonen en voorzieningen delen, vragen extra aandacht in de vorm van regulering en toezicht. Het is daarom ook belangrijk om af te spreken wie het beheer en onderhoud van de locatie op zich neemt.29 Gezien de ambities van de regio is er een kans om de asielopgave te verenigen met andere ruimtelijke opgaven, door flexibele opvanglocaties te ontwikkelen. Flexwoningen is een van de mogelijke uitwerkingen van een multi-doelgroep-opvanglocatie. In Nederland wordt er op dit moment geëxperimenteerd met flexwoningen.30 Deze verplaatsbare woningen zijn geschikt voor tijdelijk beschikbare locaties, flexibel inzetbaar en snel te realiseren. Als een flexwoning na bijvoorbeeld vijf jaar verdwijnt, kan de vrijgekomen grond snel als vaste woningbouwlocaties worden gebruikt, aangezien de grond al bouwrijp is gemaakt en de locatie al is aangesloten op het riool-, water- en elektriciteitsnetwerk. Dit kan bijdragen aan het versnellen van de woningbouwopgave van Rivierenland. Een andere uitwerking van flexibele opvanglocaties zijn vastgoedtransformaties.
Bij een vastgoedtransformatie verandert de functie van leegstaande panden. Transformatie is goedkoper en sneller dan nieuwbouw als elementen hetzelfde kunnen blijven. Transformatie kan niet alleen plaatsvinden bij leegstaande kantoren, maar kan ook een oplossing zijn voor leegstaande schoolgebouwen of zorginstellingen.31 Het biedt de mogelijkheid om leegstand in gemeenten tegen te gaan. Dit lijkt echter minder relevant voor Rivierenland, aangezien de provincie Gelderland maar een leegstandspercentage van 2% heeft.32
4.2 Noodzakelijke vergunningen en omgevingsplan In de Spreidingswet staat dat het college van burgemeester en wethouders de noodzakelijke vergunningen moet verlenen voor de ingebruikneming van de opvangvoorziening en dat de gemeenteraad zorg draagt voor de aanpassing van het omgevingsplan.33 Voor beide trajecten moet uiteraard rekening worden gehouden met de termijn die het ter inzage leggen van het plan of de vergunning met zich meebrengt. De gemeenteraad geeft zo nodig een bindend advies af. Bij locatieonderzoek van een azc kan er worden gekeken naar de mogelijkheden binnen de geldende omgevingsplannen, om deze sneller te kunnen realiseren. Ook kan de gemeente kijken naar de mogelijkheden om tijdelijk een ander gebruik toe te staan. De gemeente moet uiterlijk vijf jaar nadat een omgevingsvergunning onherroepelijk is geworden, het omgevingsplan aan die vergunning aanpassen (art. 4.17 Omgevingswet). Ministerie van Justitie en Veiligheid (2020). Leidraad Flexibele opvangvormen. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2024). Versnellen tijdelijke huisvesting. 31 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (2023). Nationaal tranformatieloket voor vastgoed. 32 CBS (2023). Landelijke monitor Leegstand. 33 Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen. 29 30
| 19 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
Als de asielopvanglocaties later als reguliere woningbouwlocaties worden gebruikt, hoeven deze procedures niet opnieuw te worden doorlopen en kan dit dus zelfs de realisatie van woningbouw versnellen.
4.3 Samenvatting van dit hoofdstuk ● ● ● ●
Locaties die naast asielzoekers ook andere doelgroep huisvesten, zorgen ervoor dat fluctuaties in het aantal opvangplekken nuttig kunnen worden opgevangen Aanvullende voordelen zijn een betere sociale integratie en meer draagvlak, omdat de lokale gemeenschap ook voordeel heeft van de komst van een opvanglocatie. De inzet van flexwoningen kan zorgen voor een snellere realisatie van een (multi-doelgroep-)opvanglocatie. De Omgevingswet biedt de mogelijkheid om ander gebruik van een locatie toe te staan dan in het omgevingsplan is opgenomen.
| 20 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
H5 | Draagvlak en samenwerking In dit hoofdstuk wordt eerst ingegaan op waarom het krijgen, hebben en houden van draagvlak zo belangrijk is bij de (voorgenomen) opvang van asielzoekers. Daarbij wordt ook aangegeven op welke manier dit kan worden gedaan. Het tweede deel van dit hoofdstuk gaat in op de samenwerking binnen de regio Rivierenland en de samenwerking met het COA.
5.1 Luisteren en nadruk op meerwaarde voor draagvlak De opvang van asielzoekers met inwoners is bij de meeste gemeenten een gevoelig onderwerp. Om draagvlak te creëren is het belangrijk om allereerst goed te begrijpen wat er echt leeft. Hierbij is het van belang om de rol die betrokkenen hebben, vooraf heel helder te maken. Daarnaast helpt het om duidelijk te maken dat de opvang van asielzoekers juist vaak maatschappelijke meerwaarde biedt. Er zijn diverse publicaties en voorbeelden die kunnen helpen bij de vraag hoe het gesprek binnen de eigen gemeente aan te gaan. Het inzetten van een externe moderator zoals Movisie34 kan helpen om hoog opgelopen emoties te kanaliseren, maar beter nog is het om dit te voorkomen.
5.1.1 Draagvlak creëren door te begrijpen wat er écht leeft Uit onderzoek35 blijkt dat bijna 75% van de Nederlanders positief staat tegenover de invoering van de Spreidingswet. De mogelijkheid binnen deze wet om gemeenten te dwingen asielzoekers op te vangen, wordt gezien als eerlijker en een goede manier om het aanmeldcentrum in Ter Apel te ontlasten. Daarnaast is de verwachting dat de spreiding een positief effect heeft op de integratie van asielzoekers, bijvoorbeeld omdat asielzoekers hierdoor eerder en makkelijker in contact komen met Nederlanders dan nu het geval is. Ondanks dat het draagvlak voor de Spreidingswet op een hoger niveau ligt dan op basis van de recente verkiezingsuitslag zou kunnen worden verwacht, is het vaak de minderheid die stevig van zich laat horen. Hierdoor is de opvang van asielzoekers bij veel gemeenten een gevoelig onderwerp. Het creëren van draagvlak bij inwoners en andere stakeholders is daarom een belangrijke eerste stap. Dit begint met goed luisteren naar en het begrijpen van de bezwaren die er leven. Vaak gaat het hierbij ook over andere zorgen zoals huisvesting, het gevoel van onveiligheid of meer in het algemeen niet open staan voor een andere cultuur.36
Movisie.nl (2024). Asielopvang-wat-werkt-informeren-betrekken-inwoners. Citisens (2024). Nederlanders negatiever over asielzoekers dan in 2023, maar wel steun voor de Spreidingswet. 36 Citisens (2024). Nederlanders negatiever over asielzoekers dan in 2023, maar wel steun voor de Spreidingswet. 34 35
| 21 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
5.1.2 Opvang asielzoekers en maatschappelijke meerwaarde Net als in de rest van Nederland heeft ook de regio Rivierenland te maken met een groep inwoners die zich argwanend opstelt tegenover langdurige opvang van asielzoekers binnen de eigen gemeente. Voor het draagvlak is het van belang om in gesprek te gaan met de inwoners. Hierbij is het goed om ook de kansen te benadrukken die de opvang van asielzoekers kan bieden aan de inwoners van de gemeente. De opvang van asielzoekers biedt namelijk in veel gevallen maatschappelijke meerwaarde en kan helpen bestaande problemen in een gemeente op te lossen. Zo kan voor Rivierenland de komst van asielzoekers mogelijk een oplossing bieden voor het woning- en personeelstekort, het beperkte openbaar-vervoernetwerk, vergrijzing, en scholen en andere voorzieningen die moeten sluiten door een teruglopend aantal gebruikers. Maatschappelijke meerwaarde door de opvang van asielzoekers Bestaand probleem
Oplossing door komst asielzoekers
Woningtekort
Multi-doelgroep-locaties waarin ook andere groepen woningzoekenden wonen. Bijkomend voordeel is dat het bijdraagt aan de lokale sociale verbinding.
Personeelstekort
Asielzoekers kunnen een oplossing zijn voor de krappe arbeidsmarkt in Rivierenland in de fruitteelt, bouw en logistiek.
Beperkt openbaar vervoer
Het COA stelt eisen aan de maximale reistijd (45 minuten) tot voorzieningen zoals onderwijs en zorg. Dit zal de urgentie voor het verbeteren van het openbaar vervoer in de regio – al jaren een doorn in het oog – verder verhogen.37
Vergrijzing
De komst van nieuwe inwoners is op termijn een oplossing voor problemen die de vergrijzende regio met zich meebrengt, zoals teruglopende inwonersaantallen en toenemende zorgvraag.
Scholen en lokale middenstand worden gesloten
De komst van asielzoekers kan leiden tot het openhouden van scholen, sportclubs en andere voorzieningen die anders worden gesloten door een te laag aantal leerlingen, leden of inwoners. Daarnaast geeft de komst van nieuwe inwoners een impuls aan de lokale middenstand.
5.1.3 Publicaties en praktijkervaringen Inmiddels zijn al verschillende gemeenten in gesprek (geweest) met inwoners over de opvang van asielzoekers. Er is geen eenduidig recept voor succes, maar er is veel beschikbaar. Zo heeft de VNG een handreiking38 opgesteld die specifiek ingaat op bewonersbijeenkomsten en een besluitvorming over de opvang van asielzoekers.39 Hierin RTL Nieuws (2024). Tweede Kamer wil dat provincies zelf openbaar vervoer kunnen verzorgen. VNG (2021). Handreiking bewonersbijeenkomst. 39 VNG (2021). Handreiking Besluitvorming opvang asielzoekers. 37 38
| 22 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
wordt onder andere het belang benadrukt om vooraf goed aan te geven welke ruimte er is voor de betrokkenen om het besluit van de gemeente te beïnvloeden. De gemeente zal vooraf goed moeten overwegen en duidelijk maken in welke rol zij de betrokkenen ziet. Gaat het alleen over informeren of raadplegen? Verwacht de gemeente een advies of besluit? Of wil de gemeente in coproductie tot een oplossing komen? Dit zal afhangen van het vraagstuk, de groep met wie het besproken wordt en de ruimte die er is voor aanpassing. Naast een heldere verwachting van de rol van betrokkenen is het transparant maken van locatiekeuzes op basis van een objectief afwegingskader een goede manier om de juiste toon te vinden en te behouden in het gesprek met inwoners. Hierbij is van belang om bij de locatiekeuze oog te houden voor wat er past bij een specifieke gemeente. Door keuzes transparant te maken en zowel het belang van de asielzoekers als de behoeften en belangen van omwonenden in de afweging mee te nemen, krijgen betrokkenen een beter inzicht in wat over het algemeen leidt tot een betere acceptatie van keuzes.40 Er zijn verschillende inspirerende voorbeelden van hoe gemeenten de opvang van asielzoekers succesvol hebben georganiseerd, die kunnen helpen om het draagvlak te vergroten, zoals Plan Einstein in Utrecht en de aanpak in Hilversum.
5.2 Meedoen vanaf dag één Het participatiemodel is een succesvolle aanpak waarmee asielzoekers sneller en beter kunnen integreren. Uit onderzoek is gebleken dat het belangrijk is dat asielzoekers snel in aanraking komen met de Nederlandse samenleving, omdat dit een positief effect heeft op de integratie op de arbeidsmarkt, taalverwerving en psychische gezondheid. Daarnaast heeft de opvang van ontheemden uit Oekraïne laten zien dat nieuwkomers een oplossing kunnen zijn voor de problemen op de arbeidsmarkt.41 Wanneer asielzoekers aankomen in het azc, hebben zij begeleidingsgesprekken met hun casemanager. Daarin bereiden zij zich voor op hun toekomst en bespreken ze integratie- en participatiemogelijkheden in en rond het azc. Daarbij wordt ook gekeken naar de toekomst 40 41
BMC (2023). Maak onderbouwde en gedragen keuzes voor opvanglocaties in de gemeente. J. Dagevos (2024). Spreidingswet als kans voor een succesvolle integratie.
| 23 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
en de mogelijkheden die zij straks hebben als statushouders in de gemeente waar zij gaan wonen. Na een verblijf van zes maanden in Nederland ontvangen asielzoekers een BSN-nummer en kunnen ze betaald aan het werk.42 Een van de mogelijkheden om asielzoekers zo snel mogelijk actief te laten zijn in de samenleving zijn meedoenbalies. Asielzoekers kunnen zich bij een balie melden voor activiteiten, vrijwilligerswerk, sport, recreatie en soms betaald werk (zie pilot gemeente Almere). Er zijn op dit moment 38 balies bij COA-locaties. Door de activiteiten van de meedoenbalie vergroten de asielzoekers hun kennis over de Nederlandse taal en cultuur, doen ze werkervaring op en komen ze in aanraking met Nederlanders. De meedoenbalie is een samenwerking tussen het COA en de Vereniging Nederlandse Organisatie Vrijwilligerswerk (NOV). Zij werken samen met de gemeenten, werkgevers en lokale (maatschappelijke) organisaties om de lokale vraag en het aanbod goed op elkaar aan te laten sluiten. Vanaf 2023 is er blijvende financiering voor de meedoenbalies. De lokale balies zouden goed kunnen inspelen op de behoefte van Rivierenland.43 Het aanbieden van activiteiten, naast reguliere dagbestedingsactiviteiten van het COA, kan ook helpen om overlastgevend gedrag te voorkomen uit verveling. Asielzoekers hebben op deze manier afleiding en omwonenden leren asielzoekers kennen.44
De regio Rivierenland heeft last van aanhoudende personeelstekorten45 en kent een hoge inzet van arbeidsmigranten. Mogelijk biedt de komst van asielzoekers een kans om de arbeidskrapte op te lossen. Echter, de regio kent ook veel bedrijven met bijvoorbeeld strenge beveiligingsvoorschriften waar taal een probleem kan zijn. De vraag en het aanbod sluiten niet altijd goed op elkaar aan. Daarnaast zijn er op dit moment lange wachtlijsten voor de Internationale Schakelklas (IKS), waardoor de integratie langer duurt. Ook moet er aandacht komen voor de bereikbaarheid van de werkplekken, aangezien dit een hardnekkig aandachtspunt is van de regio. Voordat asielzoekers kunnen meedoen vanaf dag één, zal aan een aantal voorwaarden moeten worden voldaan. Door ‘meedoen vanaf dag één’ vast te leggen in een bestuurlijke overeenkomst (BOK) met het COA, wordt de invulling van deze voorwaarden geborgd. Een COA (2024). Participatie vanaf dag één. COA (2024). Meedoen: samen aan de slag. 44 Ministerie van Justitie en Veiligheid (2024). Toolbox aanpak overlastgevende en/of criminele asielzoekers. 45 www.werk.nl (2024). https://www.werk.nl/arbeidsmarktinformatie/regio/rivierenland/regio-in-beeld-2023 42 43
| 24 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
voorbeeld hiervan is de gemeente Alphen aan den Rijn. Zij heeft in een BOK een aantal uitgangspunten met het COA vastgelegd bij de komst van een azc over meedoen vanaf dag één. Daarbij is ook een gezamenlijke klankbordgroep ingesteld ter bevordering van de relatie tussen de bewoners van de opvanglocatie, de omwonenden en omliggende bedrijven.46
5.3 De ‘opvangpuzzel’ moet in gezamenlijkheid worden opgelost Om de opvangopgave van ongeveer 1500 asielzoekers voor Rivierenland in te vullen, is een goede onderlinge samenwerking op basis van vertrouwen en transparantie belangrijk. Alleen dan kan er een model worden gemaakt waarin over gemeentegrenzen heen gebruik wordt gemaakt van lokale mogelijkheden en ook onmogelijkheden.47
5.2.1 Regionaal samenwerken vergroot mogelijkheden Hoewel de Spreidingswet op gemeenteniveau is uitgewerkt, liggen er volop kansen bij een goede regionale samenwerking. Alleen al het delen van kennis en ervaringen helpt – met name kleinere gemeenten – om te weten wat er precies speelt. Daarnaast liggen er kansen in een gezamenlijke aanpak voor bijvoorbeeld zorg, onderwijs en inburgering. Een dergelijke samenwerking is efficiënter en levert naast tijdswinst ook een voordeel op richting het COA en andere instanties. Door gezamenlijk op te treden zal meer kunnen worden bereikt dan wanneer iedere gemeente dit alleen doet. Door regionaal samen te werken kan ook beter gebruik worden gemaakt van de mogelijkheden en rekening worden gehouden met de onmogelijkheden van een specifieke gemeente. Zo is het voor grotere gemeenten over het algemeen eenvoudiger om een groter azc te hebben dat als hoofdlocatie kan dienen voor kleinere dependance-locaties in kleinere buurgemeenten. Ook kan ervoor gekozen worden om een gemeente die bijvoorbeeld al veel Oekraïense ontheemden en statushouders opvangt, minder asielzoekers op te laten vangen. Dit moet in goed onderling overleg plaatsvinden, omdat de aantallen zoals genoemd in de Spreidingswet op provinciaal niveau moeten zijn ingevuld.
Gebeurt dit laatste niet, dan kan aan de gemeenten die hun ‘eigen’ opgave uit de Spreidingswet niet hebben vervuld, de opvang alsnog worden opgelegd.
5.2.2 Integraal opvangplan voor Rivierenland De gemeenten binnen Rivierenland hebben in de basis een goede samenwerking. Een aantal gemeenten heeft ervaring met de opvang van nieuwkomers. Zo zijn op verschillende plaatsen tijdelijke noodopvanglocaties geopend. Ook zijn er diverse opvangplaatsen voor Oekraïense ontheemden. Ten aanzien van de Spreidingswet is op ambtelijk niveau een behoefte uitgesproken om meer en vaker kennis en ervaring uit te wisselen. Op lokaal niveau wordt er tussen buurgemeenten samengewerkt om invulling te geven aan de Spreidingswet. Dit zijn logische samenwerkingen tussen de gemeenten onder de rivieren, Gemeente Alphen aan den Rijn (2023). Bestuursovereenkomst inzake de vestiging van een opvanglocatie op Hoorn-West te Alphen aan den Rijn. 47 BMC (2024). Samenwerken aan regionale aanpak biedt uitkomst bij invoering Spreidingswet. 46
| 25 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
de gemeenten in West- en de gemeenten in Oost-Rivierenland. Omdat er nog geen integraal plan is, is nog niet duidelijk of hiermee de ruim 1500 opvangplekken voor Rivierenland gehaald gaan worden. Een integraal opvangplan voor Rivierenland zal slagen als de invulling van de Spreidingswet als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid wordt gezien van alle acht gemeenten. Dit heeft tijd nodig, aangezien gemeenten door een diversiteit aan achtergronden verschillende vertrekpunten hebben. Als Rivierenland tot een gedragen integraal plan wil komen voor de opvang van asielzoekers, is het belangrijk dat op bestuurlijk niveau de handen ineen worden geslagen.48 Bij het ontwikkelen van het best passende model voor Rivierenland kan ook gekeken worden naar de grotere gemeenten net buiten Rivierenland. Zo hebben Arnhem, Wageningen en Nijmegen een azc waar wellicht mee samengewerkt zou kunnen worden.
5.2.3 Communicatie met COA Goede ondersteuning van gemeenten door het COA helpt om gemeenten stappen te laten zetten in de opvang van asielzoekers. Door de enorme groei en hoge werkdruk is dit voor het COA soms een uitdaging. Tegelijkertijd staat het COA ervoor open om in gesprek te gaan om het contact te verbeteren. Daarnaast kiest het COA ervoor niet alles tot in detail uit te werken, om eerst ervaring in de praktijk te krijgen. Ook het ministerie werkt op sommige onderwerpen op basis van stapsgewijze ontwikkeling. Dit kan frustratie opwekken bij gemeenten die willen weten waar ze aan toe zijn. Een voorbeeld hiervan is onduidelijkheid over de vergoeding in de situatie dat gemeenten zelf de exploitatie op zich nemen. Op dit moment lopen er verschillende lijntjes tussen de gemeenten van de regio Rivierenland en het COA op basis van de indeling die binnen het COA wordt gehanteerd. Vanuit de regio is er grote behoefte aan meer regie en bij voorkeur één centraal aanspreekpunt dat goed bereikbaar is en meer duidelijkheid geeft over wat er wel en niet mogelijk is. Recent is een nieuwe vastgoedregisseur voor Rivierenland benoemd en is vanuit het COA ook een strategisch adviseur aangesteld. Deze laatste helpt gemeenten met het ontwikkelen van een passend opvangmodel.
Tegelijkertijd heeft het COA ook te maken met de krapte op de arbeidsmarkt en zal moeten worden afgewacht in hoeverre er invulling gegeven kan worden aan maatwerkafspraken voor kleinschalige zelfstandige locaties.
5.4 Samenvatting van dit hoofdstuk ● ● ●
48
Om draagvlak te krijgen van inwoners bij het opvangen van asielzoekers, is het belangrijk tijdig in gesprek te gaan en te luisteren naar wat er écht leeft. De inzet van een derde, onafhankelijke partij kan hierbij helpen om vertrouwen te winnen. Daarnaast is het voor het draagvlak belangrijk om duidelijk te maken welke behoeften en belangen van de lokale gemeenschap kunnen worden gediend.
Gemeente Goes (2023). Samenwerken aan asielopvang in Zeeland.
| 26 | Kleinschalige opvang voor asielzoekers - kansen en mogelijkheden regio Rivierenland
● ●
●
Asielzoekers vanaf dag één in de lokale gemeenschap mee laten doen, verhoogt over het algemeen de integratie en acceptatie binnen de gemeenschap. Omdat de Spreidingswet een complexe opgave is, die alle gemeenten en hun inwoners raakt, is samenwerking tussen de gemeenten in Rivierenland en hun bestuurders van groot belang om succes te behalen. Daarnaast is ook een goede samenwerking met het COA van belang voor een succesvolle invulling van de Spreidingswet, aangezien er voor kleinschalige opvang maatwerkafspraken met het COA zullen moeten worden gemaakt.