Bijlage - Landschapsontwikkelingsplan

eindversie, juni 2022 | 3

1. Opzet uitvoeringsprogramma Inleiding

Het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) bestaat uit een hoofdrapport met de visie en een uitwerking daarvan. Hierin wordt aangegeven wat de ontwikkelingsrichting van het landschap zou moeten zijn in de komende 10 jaar en waarom. Dit zal echter niet zo maar gebeuren. Daarvoor is verankering nodig in het planologisch spoor, met name in de Omgevingsvisie en de uitwerking daarvan, het Omgevingsplan. Dat maakt de visie van het LOP ook juridisch hard en geeft haar mede kaders voor ruimtelijke ontwikkelingen. Zo geeft het LOP samenhangende kaders voor alle opgaven die de komende 10 jaar moeten “landen” in het landschap: • energietransitie: wind en zon • klimaatadaptatie • transitie naar natuurinclusieve kringlooplandbouw • wonen en werken in een functioneel, fraai en gezond landschap • recreatie, welzijn en erfgoed, verbinding van mensen met hun woonplaats • herstel biodiversiteit. Daarnaast heeft het LOP een uitvoeringsprogramma, waarin concrete projecten beschreven staan die in het landschap gepland zijn voor de komende 10 jaar. Dit kan gekoppeld worden aan de Omgevingsvisie als een Omgevingsprogramma, in dit geval het Programma Landschap. Daarin kunnen ook financieringsmogelijkheden worden opgenomen.

De projecten zijn geordend in “sporen”, 2 lokale sporen en 3 regionale sporen: • lokaal spoor: Gemeente, neem verantwoordelijkheid voor je eigen biodiversiteit! • lokaal spoor: Gemeente, stimuleer en inspireer initiatieven van onderop. • regionaal spoor: UITmeERWAARDE! • regionaal spoor: Blauwe boezem en groene ribbenkast • regionaal spoor: Klimaat-kwartier maken. De sporen zijn toegelicht in het hoofdrapport van het Landschapsontwikkelingsplan.

Opbouw van het Programma Landschap

Het Programma Landschap bestaat uit een reeks projecten die gekoppeld zijn aan het Landschapsontwikkelingsplan (LOP). Als de projecten worden uitgevoerd, wordt ook het LOP uitgevoerd. Een projectbeschrijving bestaat uit een systematische beschrijving met de volgende onderdelen. • Beschrijving met o.a. doel van het project en meekoppelkansen voor functies in het landschap • Wie is trekker van het project? • Wie zijn betrokkenen en moeten dus meedenken? • Hoeveel geld mag het kosten, uitgesplitst in eenmalige investeringskosten en jaarlijks terugkerende kosten en uit welk budget wordt het betaald? In het online Landschapsplan Neder-Betuwe (https://allesoverbeheer.maps.arcgis.com/apps/View/index.html?appid=26d12b1c96e34e8bb88ad6188755f36 e) zijn van de hier opgenomen projecten op een interactieve kaart weergegeven.

4 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2. Projecten geordend naar de sporen uit het Landschapsontwikkelingsplan Sortimentskeuze In dit Programma Landschap is op veel plaatsen sprake van aanleg van landschapselementen met opgaande beplanting, maar ook van kruidenrijke akkerranden of grasland-randen. In alle gevallen gaan we daarbij uit van gebruik van inheemse soorten en autochtoon plantmateriaal, dat wil zeggen met een genetisch Nederlandse herkomst, die is afgestemd op de klimaatomstandigheden in Nederland en daarmee ook is afgestemd op de relaties met insecten, vogels en andere dieren die hier voorkomen. Een deel van de plantensoorten die verhandeld worden in Nederland is bijvoorbeeld afkomstig uit Zuid- of Oost-Europa en bloeit of komt in blad te vroeg of te laat voor de hier levende insecten. Zo valt soms de uitkomst van rupsen te vroeg en kunnen vogels, zoals koolmezen, niet van die piek profiteren voor de voeding van hun jongen. Door klimaatverandering staan dergelijke ecologische relaties toch al onder druk. Een ander aspect is de keuze bij struweel: neem hiervoor geen meidoorn. Het is in een groot deel van het gebied wettelijk verboden, vanwege de kans op bacterievuur en is een gevaar voor boomtelers en fruitkwekers. In bijna alle gevallen zijn er goede alternatieven mogelijk, zoals sleedoorn, hondsroos, wegedoorn en andere inheemse struiksoorten, die hier van nature voorkomen.

In sommige gebieden kunnen ook andere soorten bomen of aangeplante gewassen gevaar op aantasting van belendende gewassen opleveren. Een derde principe is: gebruik soorten die in het landschap thuishoren: riet, wilgen en elzen in de kommen, meer eisende soorten op de stroomruggen en hogere gronden. Kijk bij een ontwerp in de omgeving: wat komt er van nature voor? Dat is goed aangepast aan de situatie ter plaatse en heeft de meeste kans op succes!

eindversie, juni 2022 | 5

2.1. Lokaal spoor: Gemeente, neem verantwoordelijkheid voor je eigen biodiversiteit!

Figuur 1 Ligging boerenlanen, oude linten en dwarsliggers Bron: De volgende vooruitgang in het landschap van Neder-Betuwe, Van Blerck, 2019. 2.1.1.

Boerenlanen

Beschrijving:

Boerenlanen zijn wegbeplantingen op de oeverwallen. Ze hebben geen eenvormige structuur, zoals vaak het geval is in de komgebieden, waar in de ruilverkaveling strakke, eensoortige beplantingen zijn aangelegd. Boerenlanen hebben juist geen vaste soort of plantverband, maar kenmerken zich door korte stukjes, boomgroepen, die de variatie op de stroomruggen benadrukken. Niettemin zijn ze als geheel heel waardevol voor het landschap, de biodiversiteit en klimaatadaptatie. Denk aan windvang en hittestress: bomenlanen als beschutting tegen de wind of als schaduwrijke “tunnel”. Maar denk ook aan het opvangen van fijnstof. Koester de doorgaande wegbeplantingen van eik en es en af en toe knotwilgen en fruitbomen. Behandel ze als ‘’boerenlanen’’, dat wil zeggen dat een vaste plantafstand of een eenduidig sortiment niet per sé noodzakelijk zijn. Reageer flexibel op de dynamiek in de omgeving die voortkomt uit de bedrijvigheid en het wonen.

De volgende boerenlanen zijn aangegeven: - Groenestraat – Molenhofstraat – Welysestraat, Wely: - Kalkestraat – Melkdreef – Bonegraafseweg, Dodewaard – Eldik – Ochten - Matensestraat Dodewaard - Liniestraat – 44e R.I.-straat – Heuningstraat Ochten - Pottumsestraat Ochten - Keizerstraat – Weijenburgsestraat – Voorstraat IJzendoorn – Echteld - Hogeveldseweg en Remkettingweg Echteld - Lakemondsestraat – Koningsstraat Opheusden - Dalwagenseweg – Kerklaan Opheusden - Burg. Lodderstraat – Hamsestraat Opheusden

6 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.1.2.

Versterk de oude linten over de oeverwal

Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.1.3.

- Tielsestraat – Spoorstraat Opheusden – Kesteren - Hoofdstraat Kesteren - Broekdijk – Oude Broekdijk Kesteren. De Broekdijk – Oude Broekdijk is ook aangegeven als een “historisch lint”, dat in de beplanting en als dorpsentree extra aandacht verdient. Gemeente Neder-Betuwe Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden reguliere taak: 100 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen) met aandacht van collega’s verkeer, landschap, erfgoed, participatie.

Versterk de Oude Rijnbandijk en ook de Tielsestraat - Oude Broekdijk als recreatieve routes voor fietsers en wandelaars. Het zijn beide historische linten die in deze tijd structuur kunnen geven aan de verankering van Kesteren in het landschap en in de historie. Gemeente Neder-Betuwe Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden reguliere taak: 40 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen) met aandacht van collega’s verkeer, landschap, erfgoed, participatie.

Stimuleer de dwarsliggers

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Met dwarsliggers bedoelen we dat je oude en nieuwe paden dwars over de oeverwal kunt stimuleren. Daarmee wordt bedoeld: weg- of kavelgrensbeplantingen bestaande uit knotwilgen, hagen, fruitbomen etc. Beloon particulieren daarvoor. Het kan een netwerk van dorpsommetjes opleveren. Voor dorpsommetjes kunnen niet alleen de zijdwende, en verdedigingswerken als Spanjaardsdijk en Liniedijk, maar alle andere dijken en grenzen van de dorpspolders interessant zijn. Ook de schouwpaden of bermen langs bestaande weteringen kunnen hierin benut worden (na overleg met het Waterschap), waarbij mogelijkheden voor meerdere functies moeten worden onderzocht: natuurvriendelijke oever, beplanting met opgaand groen, biotoop voor biodiversiteit, zoals bestuivers en vlinders, buffer voor water, meststoffen en bestrijdingsmiddelen, etc. Zoek ook aansluiting bij de dorpspolderstructuur.

De volgende dwarsliggers zijn aangegeven (deels als wens): - Polsestraat Opheusden met verbinding naar de Spees - Bossche Dreef Kesteren - Hogedijkseweg Kesteren - De Dreef Wely - verbinding Welysestraat – Groenestraat ter hoogte van aansluiting Waalbandijk, Wely - verbinding Kalkestraat – Waalbandijk ter hoogte van de werf, Dodewaard - verbindingen Eldikse kade – Bonegraafseweg: Lagecampsestraat, Klinkerstraat - Domeinstraat , Ochten - verbinding langs Cuneraweg Ochten tussen Bagijnestraat en De Ochtense Steegh - Groenestraat – Industrieweg Ochten De Heuning - verbinding Keizerstraat – Waalbandijk ter hoogte van De Keizer, IJzendoorn - Oudesteeg, IJzendoorn - Biezenburgseweg, Echteld Gemeente Neder-Betuwe omwonenden, Waterschap, Collectief Rivierenland jaarlijks €15.000 voor ontwikkeling en uitbesteding en 80 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen) met aandacht van collega’s verkeer, landschap, erfgoed, participatie.

eindversie, juni 2022 | 7

2.1.4.

Project Historische dorpskernen in het groen achter de dijk

Figuur 2 Neder-Betuwe en de integrale landschapsensembles. Bron: ir. L.J. Keunen, H. Geurts & drs. C.J. Frank, 2021: Een rijke erfenis voor de toekomst; Erfgoedbeleid van de gemeente Neder-Betuwe. RAAP-RAPPORT 5390. Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

In het kader van het erfgoedbeleid zijn een viertal “Integrale ensembles” geformuleerd. Naast de afzonderlijke waarden – landschap, bouwkunst en stedenbouw – zijn er ook gebieden in de gemeente waar dit soort waarden op een bijzondere manier bij elkaar komen. Deze gebieden kunnen met recht de parels of visitekaartjes van de gemeente worden genoemd. De waarden in deze gebieden, zowel voor bebouwing als voor landschap, zullen via het omgevingsplan worden beschermd. Het gaat om vier ensembles, namelijk de dijkzone bij Kesteren, de dijkzone bij Opheusden, de dijkzone bij Dodewaard en Hien, en de omgeving van De Wijenburg in Echteld. Doel is beleefbaarheid van het erfgoed. Zoek meekoppelkansen met beleefbaarheid, zichtbaarheid, toegankelijkheid (zwemwater, viswater, vogels kijken) en cultuurhistorie in de vorm van biodiversiteit (kamsalamander, grote modderkruiper, ringslang, steenuil), landschapsbeeld , waterberging en klimaatadaptatie, natuurinclusieve landbouw. Gemeente in samenwerking met St. Landschapsbeheer Gelderland eigenaars, Waterschap Rivierenland, omwonenden, IVN €5.000 per jaar.

8 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.1.5.

Lange lijnen geven structuur aan de dynamische kom!

Figuur 3 Lange lijnen en bosjes langs de A15. Bron: De volgende vooruitgang in het landschap van NederBetuwe, Van Blerck, 2019. Uitdaging: Geef de kom weer richting en een duidelijke visueel-ruimtelijke structuur. De kom is gefragmenteerd in stukken van ca. 1500 meter lang van oost naar west. En sommige daarvan ter hoogte van de verzorgingsplaats en de afslag naar de Cuneraweg zijn nog verder verrommeld. Het concept dat beoogd werd in de landschapsplannen is moeilijk ervaarbaar in het huidige landschap. Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Ten westen van Ochten ligt alleen het zuidelijk deel van de kom binnen de gemeente Neder-Betuwe, net zoals de Bonegraafseweg in het oosten vormt hier de bestaande beplanting langs het spoor een duidelijke begrenzing. Ter hoogte van de afrit richting N323 moet nog een keer gekeken worden naar de overgang tussen oeverwal en kom. De Bonegraafseweg en de Saneringsweg langs de zuidrand van de kom en de Hogeveldseweg/Nieuwedijk/Varakker in het noorden kunnen stevig in de beplanting worden gezet. Deze doorgaande beplanting ten noorden van de snelweg en ten zuiden ervan kunnen dit deel van het gebied weer meer eenheid geven in ruimtelijk-visuele zin. Zorg voor beheer volgens KleurKeur in de bermen, zodat ze ook dragers van biodiversiteit worden. De volgende “lange lijnen langs de kommen” zijn aangegeven: - Varakker – Nieuwe Dijk – Lageveldseweg, Kesteren - Engelandstraat, Wely: - Bonegraafseweg, Dodewaard – Eldik – Ochten - Molenstraat – Stationsstraat – Spoorstraat, IJzendoorn – Echteld - Saneringsweg Echteld Gemeente Neder-Betuwe omwonenden, NME/IVN reguliere taak: 100 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen) met aandacht van collega’s verkeer, landschap, erfgoed, participatie.

eindversie, juni 2022 | 9

2.1.6.

Van bosje naar bosje over A15

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.1.7.

In het onderzoek naar de landschapsplannen voor de ruilverkavelingen in regio Rivierenland kwam naar voren dat in latere landschapsplannen een antwoord is gezocht op de schaalvergroting in het landschap. Die werd zeer manifest doordat er na de aanleg van de A15 bij de op- en afritten dorpsuitbreidingen en bedrijventerreinen werden aangelegd. Om deze ontwikkelingen in te passen is langs de A15 een reeks populierenbosjes ontworpen. Ze waren meestal gekoppeld aan viaducten, op- en afritten en verzorgingsplaatsen. Ze liggen ongeveer op een onderlinge afstand van 2 à 3 kilometer van elkaar. In de loop der tijd zijn onder andere door de aanleg van de Betuweroute een flink aantal van deze bosjes (deels) gesneuveld. In dit project wordt naar de mogelijkheden gezocht om eventueel in samenwerking met Rijkswaterstaat, deze reeks van bosjes weer te herstellen. Ze zijn deel van een veel langere reeks die begint bij Elst in het oosten en doorloopt tot aan Gorinchem, van oost naar west benadrukt deze reeks van bosjes de richting van de grote rivieren. Ze vormen hier ook een onderdeel van de Blauwe Boezem (regionaal spoor 2 uit het Landschapsontwikkelingsplan). Een bijzondere vorm ervan ligt op de plaats waar de Linge gaat meanderen en zich verwijdert van de A15 ter hoogte van de afslag Echteld.

Hier zou een bosje van wilg geplant moeten worden, zodat dit markante punt een andere beleving krijgt. Dit project wordt afgestemd met het project “De langste boomgaard” lopend langs de A15 van Dodewaard naar Knooppunt Deil. Gemeente Neder-Betuwe RWS, omwonenden, grondeigenaars, NME/IVN, ANV Lingestreek (weidevogels) reguliere taak: eenmalig 40 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen)

Nieuwe robuuste lanen, de Rondweg Opheusden als voorbeeld

Figuur 4 Nieuwe robuuste wegstructuur met biodiversiteit en waterberging Beschrijving:

Omgaan met de schaalvergroting door een upgrade van het wegen- en waterlopenpatroon in de komgrondgebieden is een uitdaging. De nieuwe grote stallen en bedrijfsgebouwen knallen uit hun toenmalig ontworpen erfbeplanting. Het wegenpatroon in de kommen is sinds de ruilverkavelingen niet gewijzigd. De maatvoering van de wegprofielen is gebaseerd op de classificaties die in die tijd functioneel waren, als erftoegangsweg voor landbouwverkeer.

10 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.1.8.

Project Bermbeheer volgens KleurKeur

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.1.9.

Sindsdien is de bedrijfsvoering van landbouwbedrijven echter flink veranderd en meer gedifferentieerd, met bijvoorbeeld veel grotere en bredere landbouwvoertuigen. Daarnaast zijn de wegen eigenlijk niet berekend op de vele personenauto’s die er tegenwoordig met hoge snelheid over rijden. Dat maakt deze wegen ook minder aantrekkelijk - en minder veilig - voor recreanten. De afvoer van het water in de kom is goed geregeld, maar bij droge zomers hebben boeren water tekort. De Dodewaardsestraat in Dodewaard is al grotendeels volgens dit principe aangelegd en kan – behoudens nog wat optimalisties – als voorbeeld dienen. De uitdaging: De upgrade van het wegen en waterlopenpatroon in de kommen biedt kansen voor het het gecombineerd aanpakken van klimaatadaptatie, energietransitie, voor recreatieve functies, voor natuurbeleving en biodiversiteit. Aan de lange lijnen op de randen van de kom en door de kom wordt waterberging en stevige beplanting gestimuleerd. Een speciale rol daarbinnen is weggelegd voor de Linge die ook als recreatieve en historisch lint versterkt kan worden.

Nieuwe robuuste bermen Naast de Rondweg Opheusden kunnen ook de Bonegraafseweg en de Saneringsweg langs de zuidrand van de kom en de Hogeveldseweg/Nieuwedijk/Varakker in het noorden stevig in de beplanting worden gezet en ook hier kunnen mogelijkheden voor waterberging en biodiversiteitstromen door de verbrede berm worden toegepast. Gemeente Neder-Betuwe, afd. Fysieke Leefomgeving Waterschap, omwonenden meekoppelen met aanleg en planvorming van de Rondweg Opheusden en reconstructie van andere wegen

Doel: minstens 10 m2 kleurrijke berm per inwoner: met ca. 25.000 inwoners wil dat zeggen dat 25 ha aan bermen beheerd moet worden volgens KleurKeur. Dit zullen vooral de bredere bermen zijn; veel van de bermen van plattelandswegen worden ernstig beschadigd door landbouwvoertuigen en ontvangen ook slootvuil van naastgelegen sloten. Het is dus geen vanzelfsprekendheid. Niettemin zijn bloemrijke bermen van groot belang als leefgebieden en trekroutes, voor kleine zoogdieren, zoals egels, maar ook vlinders en bijen, vogels, zoals de patrijs. Bloemrijke bermen kunnen ook nieuw worden aangelegd, bijvoorbeeld in de grotere biodiversiteitsstructuren van de oude dorpspolders, in nieuwe woonwijken en bedrijventerreinen, langs watergangen enzovoorts. Voor biodiversiteitsherstel is een norm van 10% dooradering van het cultuurland met natuurrijke elementen geformuleerd, o.m. door de recent gepubliceerde Europese Biodiversiteitsstrategie waarin is opgenomen dat in 2030 ‘minstens 10% van het landbouwareaal uit landschapselementen met grote diversiteit moet bestaan’ (Europese Commissie, 2020). Gemeente Neder-Betuwe, afd. Fysieke Leefomgeving Waterschap omwonenden, NME/IVN €10.000 per jaar door duurder beheer; later afnemend door lagere maaifrequentie.

Opleiding medewerkers/deelname kennisnetwerk KleurKeur van Provincie Gelderland

Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Provincie Gelderland heeft een kennisnetwerk KleurKeur, waaraan alle medewerkers van groendiensten van overheden mee kunnen doen en waarin kennis wordt uitgewisseld voor biodiversiteit en praktisch beheer van bermen. Gemeente Neder-Betuwe, afd. Fysieke Leefomgeving Provincie Gelderland, collega’s in andere gemeenten. onderdeel van reguliere taak.

2.1.10. Pilotproject Circulaire verwerking bermmaaisel en bodemverbetering Beschrijving:

Aandacht voor de bodem is er steeds meer bij o.m. akkerbouwers, melkveehouders en boomtelers. Compost en bokashi (gefermenteerd maaisel) kunnen de bodem belangrijk

eindversie, juni 2022 | 11

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

verbeteren, o.m. door meer betere vochthuishouding (zware regen of juist droogte), tegengaan van verslemping, binding van mineralen, sterke verbetering van het bodemleven en binding van CO2. Nu zijn er vaak hoge stortkosten voor bermmaaisel. Doel is: een proef nemen met maaien van bermen door boeren die het maaisel kunnen composteren of tot bokashi verwerken en daarna op hun akkers of grasland kunnen verwerken. Door ANV Lingestreek of Collectief Rivierenland, koppelen aan Waterschap. Ook slootmaaisel kan meegenomen worden. Problemen kunnen zijn: wet- en regelgeving, afval in bermen, Jacobskruiskruid en andere plaagsoorten in bermmaaisel, verdienmodel voor boeren onvoldoende. Dit project ondersteunt de Resultaatindicator R.14 Koolstofopslag in bodems en biomassa uit de Ekoregelingen van het nieuwe Gemeenschappelijk LandbouwBeleid (GLB). Collectief Rivierenland of ANV Lingestreek Gemeente Neder-Betuwe, Waterschap, Provincie Gelderland. doel is geen extra kosten voor gemeente.

2.1.11. Toepassen beleid voor teeltondersteunende voorzieningen fruitteelt Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Zoneringsplan opstellen voor planologisch reguleren van teeltondersteunende voorzieningen: kwetsbare zones zijn in elk geval de vier ensembles uit het Erfgoedbeleid, namelijk de dijkzone bij Kesteren, de dijkzone bij Opheusden, de dijkzone bij Dodewaard en Hien, en de omgeving van De Wijenburg in Echteld; hier vooral inzetten op fruitteelt en boomteelt gericht op korte ketens, recreatie en verbrede en natuurinclusieve bedrijfsvoering. Gemeente Neder-Betuwe fruittelers, NFO, boomtelers, TCO reguliere taak

12 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.2. Lokaal spoor: Gemeente, stimuleer en inspireer initiatieven van onderop 2.2.1.

Project Stimuleer goed beheer en beleefbaarheid van de wielen

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.2.2.

Kernen en landelijk gebied verknopen: dorpsommetjes en klompenpaden

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.2.3.

De wielen: Buitenwaai Klaverpolder, Binnenbikkel en Buitenbikkel Marspolder, wielen Rijnbandijk Kesteren, wielen Waalbandijk/Horstweg, wielen Spanjaardsdijk Kerkstraat Hien, en Tolsestraat, wielen Eldik, Wielen IJzendoorn . Selecteer jaarlijks een wiel of wielcomplex en organiseer de uitvoering op basis van de beheers- en inrichtingsaanbevelingen in het Wielenproject van Ferdinand van Hemmen. Doel is beleefbaarheid van het erfgoed. Zoek meekoppelkansen met beleefbaarheid, zichtbaarheid, toegankelijkheid (zwemwater, viswater, vogels kijken) en cultuurhistorie in de vorm van biodiversiteit (kamsalamander, grote modderkruiper, ringslang, steenuil), landschapsbeeld (bijv. kassencomplex De Batouwe, Hien), waterberging en klimaatadaptatie, natuurinclusieve landbouw. Gemeente in samenwerking met St. Landschapsbeheer Gelderland eigenaars, Waterschap Rivierenland, omwonenden, IVN €10.000 per jaar.

Op de oeverwallen zijn de dorpen de afgelopen decennia uitgebreid en er zijn veel mensen die van het landschap willen genieten. Juist hier is de behoefte aan ommetjes vanuit het dorp het grootst. Dorpelingen willen wandelen, met of zonder hond, tussen de akkers en boomgaarden door. Dit biedt ook kansen om cultuurhistorische en natuurwetenschappelijke elementen te ontsluiten en de zorg ervoor mogelijk te maken. Daarnaast biedt het bezoekers de kans om kennis te maken van de bedrijfsactiviteiten van aanliggende agrariërs en telers. Juist aan de klompenpaden is de afgelopen periode al veel aandacht besteed vanuit Gemeente Neder-Betuwe. Momenteel is nog een project gaande voor het verknopen van alle dorps-klompenpaden tot een klompenpad-XL. Lokaal kan er verder behoefte zijn aan kleinere ommetjes. Benut hierbij de “dwarsliggers” en denk na over “stapeling” van functies van perceelsranden, bermen en slootkanten: biodiversiteit (land, water en oevers), waterberging, bufferstroken voor uitspoeling uit landbouwgronden, schaduw en windbreking, bestuiving en plaagbestrijding, Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland, Collectief Rivierenland/ANV Lingestreek omwonenden, Waterschap, Collectief Rivierenland/ANV Lingestreek jaarlijks €30.000 voor uitbesteding en 80 uur medewerker Fysieke leefomgeving (groen) met aandacht van collega’s verkeer, landschap, erfgoed, participatie.

Kleinschalige diversiteit van oeverwallen behouden

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Op de oeverwallen zijn er tal van initiatieven, veelal gekoppeld aan bedrijvigheid of wonen, maar ook aan nieuwe vormen van productie of wonen, zoals voedselbossen, agro-forestry, nieuwe landgoederen, ecodorpen. Kijk positief naar deze vormen, vooral als ze bijdragen aan gemeentelijke en/of sociale doelen en als ze positief zijn voor de landschapsdoelen: biodiversiteit, klimaatadaptatie, energietransitie, circulariteit, landbouwtransitie, duurzaam wonen. Weeg ze aan de hand van kernkwaliteiten Streekgids Betuwe/Tielerwaard en zorg voor de dooradering, zoals aangegeven in project 2.2.15 Kleinschalige dooradering. Gemeente Neder-Betuwe, afd. RO/regiekamer gemeente, omwonenden, Provincie Gelderland, Waterschap reguliere taak: 20 uur per jaar voor medewerker RO met aandacht van collega’s erfgoed, verkeer, landschap, participatie.

eindversie, juni 2022 | 13

2.2.4. Stimuleren natuurlijke plaagbestrijding en preventie bodemschade in de boomteelt Beschrijving: Stimuleer natuurlijke plaagbestrijding met bloemenstroken in de boomteelt. De regelgeving rond gewasbeschermingsmiddelen wordt steeds strenger. Voorlopers in de boomteelt experimenteren momenteel met methoden om door aanplant van kruidenmengsels die roofinsecten aantrekken plagen van andere insecten te voorkomen. Ook bodemverbetering met grasbanen en kruidenmengsels of groenbemesters voorafgaand aan een teelt wordt toegepast en onderzocht. Trekker: ANV Lingestreek, boomtelers Betrokkenen: Provincie Gelderland, Waterschap Kosten: grotendeels gedragen door provincie. 2.2.5.

Weidevogels in het Eldikse Veld

Figuur 5 Weidevogel- en ganzenrustgebieden. Bron: Geconsolideerde Omgevingsverordening Provincie Gelderland 2022 Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

In het Eldikse Veld komen vanouds veel weidevogels voor. Er wordt door boeren gericht gewerkt aan het stimuleren van de populaties, door aangepast beheer, plas-dras zetten van percelen en uitgesteld maaien. Weidevogelvrijwilligers zorgen voor tellen en voor hulp bij het veiligstellen van nesten. Daarnaast komen in het gebied grote modderkruipers voor, een soort vis van de Europese Habitatrichtlijn. Het gaat om het gebied tussen de Pijenkampseveldweg, de Bonegraafseweg, de Verlengde Lagecampseweg en de A15. De gronddruk in de Gemeente Neder-Betuwe is hoog. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zelfs in komgebieden zoals het Eldikse Veld andere vormen van grondgebruik oprukken. In het blauw gearceerde gebied zijn activiteiten of ontwikkelingen alleen toegestaan als deze geen nadelige gevolgen kunnen hebben voor de functie als broedgebied voor weidevogels. Windturbines en zonnevelden zijn expliciet niet toegestaan. De gemeente zorgt voor planologische bescherming en handhaving van openheid en gebruik. Daarnaast zorgt de gemeente voor een periodieke attentie voor de weidevogelvrijwilligers. Gemeente Neder-Betuwe, afd. RO/regiekamer Collectief Rivierenland, ANV Lingestreek, weidevogelvrijwilligers, gemeente, omwonenden reguliere taak: 8 uur per jaar voor medewerker RO met aandacht van collega’s landschap, participatie.

2.2.6. Opzet landschapsteam Beschrijving: Opzet landschapsteam, bestaand uit gebiedsmakelaars, landschapscoördinator en beheerders. Deze zijn aanspreekpunt, aanmeldloket en inspirator voor mensen en organisaties die zich bij de gemeente melden met initiatieven. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe

14 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

Betrokkenen: Kosten:

gemeente reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker landschapscoördinator, 40 uur voor medewerker participatie, 40 uur voor beheerder groen/openbare ruimte

2.2.7. Iedere kern zijn eigen groenproject Beschrijving: Gemeente faciliteert via de gebiedsmakelaars de kernen in hun groen- of biodiversiteitsproject, aangedragen vanuit de gemeenschap. Voorbeeld kan zijn: Bloemrijk Enspijk. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe Betrokkenen: gemeente, Landschapsbeheer Gelderland Kosten: reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker landschapscoördinator, 40 uur voor medewerker participatie, 20 uur voor beheerder groen/openbare ruimte: €10.000 per jaar voor SLG 2.2.8. Ieder dorp z’n eigen ommetje/klompenpad Beschrijving: Zoek trekkers en uitvoerders in ieder dorp voor het uitzetten van klompenpaden, waarbij de cultuurhistorie mede leidend is: benut structuren van de oude dorpspolders: zijvingen, achterkades, weteringen; benut schouwpaden, bermen en nieuwe paden over boerenland (tegen vergoeding), waar mogelijk in combinatie met groenstructuren en waterberging. Zoek ook combinaties met ander erfgoed. Waar de dorpspolders als geheel te groot zijn voor een ommetje maak daar dan wat afkortingen. Combineer de paden tot een groter netwerk in de hele gemeente en verder. Aangezien op dit punt al veel gebeurd is in de afgelopen beheerperiode, gaat het hier vooral om koppeling tussen de paden, verfijningen en aanvullingen. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe, St.

Landschapsbeheer Gelderland Betrokkenen: gemeente, grondeigenaren Kosten: reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker landschapscoördinator, €10.000 per jaar voor SLG 2.2.9. Stimuleer burgers en buitenlui om bomen te planten Beschrijving: Erfbeplantingsplannen stimuleren. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Betrokkenen: gemeente, grondeigenaren Kosten: reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker landschapscoördinator, €10.000 per jaar voor SLG 2.2.10. Faciliteer nieuwe landgoederen, voedselbossen en ekowijkjes Beschrijving: Faciliteer nieuwe landgoederen, voedselbossen en ekowijkjes, m.n. op de stroomruggen, maar ook in de kommen, bijvoorbeeld rond vrijkomende agrarische bebouwing (buiten weidevogelgebieden). Voorwaarde moet zijn dat ze een duurzame toevoeging betekenen aan zoveel mogelijk landschappelijke doelen, zoals biodiversiteit, landschapsbeeld, waterberging/klimaatadaptatie, koolstofopslag, bosontwikkeling, recreatie. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe, afd. RO Betrokkenen: gemeente Kosten: reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker RO

eindversie, juni 2022 | 15

2.2.11. Bijenlinten tussen dichtbij en veraf Beschrijving: Een van de grootste problemen voor biodiversiteit in het cultuurlandschap is de achteruitgang van insecten. Zij zijn bestuivers, plaagbestrijders, maar ook voedsel voor bijvoorbeeld weidevogels, akkervogels zoals veldleeuwerikken en jonge patrijzen. Naast de hieronder genoemde doelsoorten kan met bijenlinten op den duur een ecologische infrastructuur voor insecten worden aangelegd, bijvoorbeeld door bloeiende inheemse struiken, en/of akkerranden en weideranden met kruidenrijk grasland te ontwikkelen in stroken, bij voorkeur langs sloten, bermen en andere lijnen in het landschap om zo de functies daarvan te versterken. Combinaties met klompenpaden, waterberging, vermindering van uitspoeling (nitraatrichtlijn), ekoregelingen (GLB) en andere doelen liggen voor de hand. Ontwikkel zo een netwerk van stroken die op elkaar aansluiten van bedrijf naar bedrijf. Stimuleer boeren via natuurinclusieve landbouw hiermee te experimenteren. Waar lintvormige verbindingen niet haalbaar zijn, is het ontwikkelen van overhoekjes tot stapstenen met kleine struweelbosjes op maximaal 100 – 200 m uit elkaar een alternatief. Zie ook project 2.2.15 Kleinschalige dooradering. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe, St.

Landschapsbeheer Gelderland (als coördinator), Collectief Rivierenland Betrokkenen: gemeente, grondeigenaars Kosten: reguliere taak: 40 uur per jaar voor medewerker landschapscoördinator, €10.000 per jaar voor SLG 2.2.12. Steenuil Beschrijving: Stimuleer mensen in de dorpsranden met geschikte biotopen om nestkasten voor steenuilen (en andere erfvogels) op te hangen. Stimuleer steenuil- (en kerkuil)vriendelijke inrichting en beheer van erven. Houd rekening met onderhoud. Trekker: Gemeente Neder-Betuwe, Collectief Rivierenland, St. Landschapsbeheer Gelderland Betrokkenen: gemeente, IVN, NME, Stone, grondeigenaren en bewoners Kosten: reguliere taak: 8 uur per jaar voor coördinatie met gemeentelijke beleid door landschapscoördinator

2.2.13. Patrijs Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Ontwikkel via Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) bloemenstroken en landschapselementen voor patrijzen, m.n. op de stroomruggen. Collectief Rivierenland, Gemeente Neder-Betuwe gemeente, IVN, NME, patrijzenvrijwilligers reguliere taak: 8 uur per jaar voor coördinatie met gemeentelijke beleid door landschapscoördinator

2.2.14. Grote modderkruiper Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen : Kosten:

Stimuleer via Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb), terreinbeheerders en particulier natuurbeheer de grote modderkruiper door ecologisch slootschonen: weidevogelgebied Eldikse Veld. Geef voorlichting en stimuleer. Collectief Rivierenland, Gemeente Neder-Betuwe Waterschap, gemeente, vrijwilligers, grondeigenaren reguliere taak: 8 uur per jaar voor coördinatie met gemeentelijke beleid door landschapscoördinator

16 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.2.15. Kleinschalige dooradering en groen-blauwe architectuur Beschrijving: Stimuleer via Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb), Omgevingsbeleid, financiële prikkels en voorlichting alle grondeigenaren en beheerders tot het aanleggen van een netwerk van kleinschalige ecologische en landschappelijke voorzieiningen: ecologisch beheerde slootoevers, natuurvriendelijke oevers, rietkragen, kruidenrijke graslandranden, klompen- en laarzenpaden, ruigteranden, struweelplukken en –randen, bomenrijen en lintvormige bosjes. Voor een landschappelijke basisinfrastructuur die de opgaven van de toekomst aankan geldt een vuistregel van 10% van de oppervlakte van het landschap. Daarmee geven we voor het landbouwareaal invulling aan de Europese Biodiversiteitsstrategie (Europese Commissie, 2020). In deze strategie is de ambitie opgenomen dat “tegen 2030 minstens 10% van het landbouwareaal bestaat uit landschapselementen met grote diversiteit”. In komgebieden kan dit worden vormgegeven in een netwerk met een maaswijdte van 200 tot 500 m, in de dynamische zones, op stroomruggen en in uiterwaarden is de maaswijdte 100 – 200 m. Geef voorlichting en stimuleer.

Dit project ondersteunt de Resultaatindicator R.34 Behoud van landschapselementen: Percentage oppervlakte cultuurgrond (OCG) vallend onder ondersteunde verbintenissen voor het beheer van landschapselementen, met inbegrip van hagen en bomen uit de Ekoregelingen van het Gemeenschappelijk LandbouwBeleid (GLB). Bron: NSP, 2021. Trekker: Min. LNV, Provincie Gelderland, Collectief Rivierenland, Gemeente Neder-Betuwe Betrokkenen: gemeente, IVN, vrijwilligers, grondeigenaren Kosten: reguliere taak: 8 uur per jaar voor coördinatie met gemeentelijke beleid door landschapscoördinator

eindversie, juni 2022 | 17

2.3. Regionaal spoor: UITmeERWAARDE! 2.3.1.

Project Gastvrije Waaldijk

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

2.3.2.

Omdat de gehele Waaldijk wordt versterkt, richt Waterschap Rivierenland de Waaldijk opnieuw in met “Gastvrije Waaldijk” als titel voor publieksparticipatie. Doel: Hoogwaterveiligheid. Van belang daarbij zijn een aantal aandachtspunten: - behoud en beleefbaarheid van erfgoed: monumenten (kerken, veerhuizen, bijzondere boerderijen) en landschappelijk erfgoed in de vorm van landschapsstructuren en groene elementen - koppelen zijdwendes aan de dijk met combinaties van functies: recreatie, landschapsbeeld (boerenlanen), biodiversiteit bermen, waterberging - veiligheid op de dijk, met name in verband met doorgaand verkeer: auto/motor te gast - veilige en prettige integratie met dorpsommetjes (langzaam verkeer op apart pad?) Faciliteer en ondersteun burgers bij initiatieven en inspraak rond natuur en landschap bij dijkverbetering, ook op kleinere schaal, bij behoud en ontwikkeling van kleine natuurelementen: kleiputten, wilgenbosjes, markante bomen, etc. Waterschap Rivierenland eigenaars, gemeente, omwonenden reguliere taak: 20 uur landschapscoördinator per jaar, verder: erfgoedmedewerker, verkeersmedewerker

Project voormalige Veerhaven Ochten

Figuur 6 Project Veerhaven Ochten, ontwerp. Bron: https://www.nederbetuwe.nl/nieuws/artikel/nieuwe-faseontwikkeling-veerhaven-ochten.

18 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

Beschrijving:

De plannen voor de herinrichting van veerhaven Ochten zijn grotendeels klaar. De haven van deze locatie langs de Waal krijgt een nieuwe inrichting, met veel aandacht voor natuur en recreatie. Het gebied tussen de dijk en de rivier bij Ochten gaat er anders uitzien. Aan de dijk komt een hoogwatervrij terrein vanwaar je het gebied kunt ontdekken. De haven wordt opgeknapt en er komen aanlegplaatsen voor een Waaltaxi en kleine rondvaartboten. In de uiterwaard wordt een geul aangelegd. Dat wordt een mooie groene omgeving voor plant en dier. Er komen wandelpaden met bankjes en tafels. Recreanten kunnen hun auto achterlaten op een nieuwe parkeerplaats.

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Waterschap Rivierenland Rijkswaterstaat, Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden, IVN, reguliere taak: 200 uur medewerker RO (totaal) met aandacht van collega’s erfgoed, verkeer, landschap, participatie.

2.3.3.

Project Maneswaard

Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten:

2.3.4.

Project Gouverneurspolder

Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten:

2.3.5.

De grote zandwinplas in de Maneswaard bij Opheusden kan worden verondiept. Daarbij ontstaan veel meer kansen voor natuur en recreatie. Plan is wel om de plas af te sluiten van de Rijn. Struinnatuur blijft mogelijk. K3 Delta, Staatsbosbeheer Rijkswaterstaat, Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden, IVN/NME reguliere taak: 40 uur medewerker RO met aandacht van collega’s erfgoed, verkeer, landschap, participatie.

De plannen voor de herinrichting van de Gouverneurspolder tussen Dodewaard en Ochten zijn nog in ontwikkeling. Nu meedenken betekent meer mogelijkheden om invloed uit te oefenen op het plan. Dekker Landschapsontwikkeling Rijkswaterstaat, Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden, ANV Lingestreek, IVN/NME reguliere taak: 80 uur medewerker RO met aandacht van collega’s erfgoed, verkeer, landschap, participatie.

Project Willemspolder

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De plannen voor de herinrichting van de Willemspolder tussen IJzendoorn en Echteld zijn grotendeels klaar. Er zal een flinke hoeveelheid zand en klei gewonnen worden en dit komt ten goede aan natuurontwikkeling, waaronder een stromende KRW-geul, er is aandacht voor erfgoed (contouren verdwenen kasteel IJzendoorn en redoute 17e eeuw, steenfabriek), kunst, een beweeg- en beleefroute, oever- en strandrecreatie, een zonnepark van 6 ha en een innovatieve “clean energy hub” voor schepen. Het plan zal volgens de huidige planning in 2032 afgerond worden. Plan is ook om het natuurbeheer uit te voeren met lokale agrariërs. Een bijzonderheid is dat in de Willemspolder een initiatief is om energie te winnen uit oppervlaktewater: aquatermie. Dekker Landschapsontwikkeling Rijkswaterstaat, Provincie Gelderland, gemeente, omwonenden, ANV Lingestreek, IVN/NME reguliere taak: 80 uur medewerker RO met aandacht van collega’s erfgoed, verkeer, landschap, participatie.

eindversie, juni 2022 | 19

20 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.4. Regionaal spoor: Blauwe boezem en groene ribbenkast 2.4.1.

Slingeren langs de Linge, een nieuwe Blauwe boezem

Figuur 7 Dorpspolderstructuur in Neder-Betuwe met locaties detailuitwerking. Bron: Boven-Linge, ambitie en samenwerking. https://boven-linge.nl/analyse/historie/dorpspolders/ De Linge is – na de grote rivieren Rijn en Waal – de belangrijkste structuurdrager in het cultuurlandschap van Neder-Betuwe. Daarnaast hebben we min of meer parallel daaraan de infrastructuurbundel A15 – Betuwespoorlijn met daaraan gekoppeld enkele windturbinerijtjes en bij de knooppunten met het lokale wegennet de dynamiek van bedrijventerreinen. Juist in Neder-Betuwe meanderen deze twee ongelijksoortige structuurdragers om elkaar heen. Dit geeft kansen, maar ook spanning, vooral bij de knooppunten, waar de toegangen tot de dorpen worden bepaald door bedrijventerreinen en het beeld wordt gevormd door de individuele gebouwen en reclame-uitingen van bedrijven in plaats van de kwaliteiten van de gemeenschappen daarachter. Tussen de dorpen zien we een extensivering van het landgebruik: natuur en parkachtige structuren liggen er tussen Betuwelijn en A15. De uitdaging: De uitwerking van het landschap van de Boven-Linge biedt kansen voor het gecombineerd aanpakken van klimaatadaptatie, energietransitie, voor recreatieve functies, voor natuurbeleving en biodiversiteit.

Een speciale rol daarbinnen is weggelegd voor de Linge die ook als recreatief en historisch lint, maar zeker ook als ecologische verbindingszone versterkt kan worden. In de visie van het LOP – en van de regionale visie Biodiversiteit en Landschap – is de boezem drager van functies als waterberging, (natte) natuur, maar ook recreatie- en transportader, die weer drager kan zijn voor energieopwekking met windturbines of lintvormige zonneparken. In Neder-Betuwe was sinds de aanleg van de Waalwetering en de Rijnwetering, samen vergraven tot Boven-Linge, geen sprake meer van een echte vlakvormige boezem. Toch zien we aanzetten tot een nieuwe natuurzone, waar Linge, A15 en Betuwespoorlijn doorheen en omheen vlechten. Hier kan een belangrijk biodiversiteits- en landschapslint ontstaan, dat ook recreatief interessant is en een waterbuffer vormt voor de regio. De knooppunten van de A15 met daarbij de bedrijventerreinen zijn apart benoemd als projecten voor een ontwerpopgave in het Regionale spoor Klimaat-kwartier maken. 2.4.2.

Slingeren om de Linge, Hemmen - Opheusden

Beschrijving:

Maak de Linge toegankelijk als klompenpad of ook fietsverbinding tussen Hemmen en Opheusden; leg een link naar de Wuuste Graaf en de Spanjaardsdijk en de locatie van de kades tussen de dorpspolders Randwijk en Opheusden in Lakemond.

eindversie, juni 2022 | 21

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.4.3.

Slingeren langs de Linge, Opheusden – Ochten

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.4.4.

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Het Eldikse Veld is een schakel in de Blauwe boezem. Dit weidegebied is al voor een flink deel onder agrarisch natuurbeheer (ANLb) gebracht. Hier kan verder worden gewerkt aan natuurvriendelijke oevers en ecologisch slootschonen, ten behoeve van doelsoorten Grote modderkruiper, Kamsalamander en weidevogels. Ook kan zo de waterberging worden vergroot en de waterkwaliteit worden verbeterd. Collectief Rivierenland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden Voor rekening van deelnemende organisaties.

Slingeren langs de Linge, Ochten – Lienden

Beschrijving: Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.4.6.

Maak de Linge toegankelijk als klompenpad of ook fietsverbinding tussen Opheusden en Ochten; de Linge is beleefbaar vanaf de Kerkewal, maar die loopt dood op Betuwelijn en A15. Zoek een omleidingsroute en pak hem weer op tussen Verlengde Lagecampseweg en Ochten. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000 + jaarlijks onderhoud

Uitbreiding natte natuur in het Eldikse Veld

Beschrijving:

2.4.5.

Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000 + jaarlijks onderhoud

Maak de Linge toegankelijk als klompenpad of ook fietsverbinding tussen Ochten en Lienden (Meersteeg); maak een omleidingsroute, want de oever is op allerlei plaatsen in privégebruik en de infrastructuur bemoeilijkt een route langs de oever. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

Uitbreiding natte natuur op restterreinen langs Betuwespoorlijn en A15

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen:

Op diverse plaatsen liggen restgebieden met gronddepots of andere inrichtingen: • aansluiting Dodewaardsestraat – A15 • zandgat Kerkewal Opheusden • aansluiting Cuneraweg – A15 met oostelijk gronddepot • gronddepot tussen de Linge en A15, bereikbaar via Zilverlandseweg • populierenbosjes kruising oude Betuwespoorlijn en A15/goederenspoorlijn • terrein aan het einde van de Eierkampseweg • ontsluitingsweg windturbines Echteld • zandwinplas Medel-Oost Ontwikkel deze door als multifunctionele natuurterreinen met natte natuur als uitgangspunt of indien dit niet kan als permanent of tijdelijk bos (Bossenstrategie). Hier kan verder worden gewerkt aan natuurvriendelijke oevers en ecologisch slootschonen, ten behoeve van doelsoorten Grote modderkruiper en Kamsalamander. Ook kan zo de waterberging worden vergroot en de waterkwaliteit worden verbeterd. Daarnaast kunnen taluds, geluidswanden en andere vlakken worden ingericht met zonnevelden, mits daar een goede landschappelijke inpassing met o.a. grienden, riet en water ter plaatse of elders aan wordt gekoppeld. Gemeente Neder-Betuwe, Rijkswaterstaat, Prorail Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden

22 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

Kosten:

Voor rekening van deelnemende organisaties.

3 4

5

1

2 6

7

Figuur 8 Dorpspolderstructuur in Neder-Betuwe met noord-zuid gerichte kades/grenzen. Bron: Boven-Linge, ambitie en samenwerking. https://boven-linge.nl/analyse/historie/dorpspolders/ De projecten in het kader van de Groene ribbenkast komen voort uit het idee om de structuur van de dorpspolders met hun zijkades en weteringen te benutten voor noord-zuidgerichte landschapsstructuren met een multifunctionele invulling: biodiversiteit, cultuurhistorie, recreatie en beleving, waterberging, structurering van het landschap. Omdat deze structuren van de stroomruggen van Rijn en Waal naar de Linge (boezem) lopen, kan de landschappelijke invulling veranderen van de rivier naar de Linge: van droog en op de stroomruggen gerichte opgaande beplantingen naar meer op natte situaties geïnspireerde structuren, zoals natuurvriendelijke oevers, rietbermen, grienden. Dit algemene beeld van het Rivierengebied gaat in NederBetuwe lang niet overal op, omdat de rivieren in vroeger tijden ook tussen de huidige beddingen in stroomruggronden hebben afgezet. In het kader van de RegioDeal Rivierenland wordt momenteel gewerkt aan een integrale kaart voor landschappelijke invulling. Een ander aspect dat het grondgebruik zeer intensief is in dit gebied. Dat maakt het niet gemakkelijk voor andere functies dan landbouw/boomteelt grond te verkrijgen.

Verevening bij bestemmingswijziging (het voorwat-hoort-wat-principe) kan daarbij soms helpen als duidelijk is waar structuren gewenst zijn. Ook kan gebruik worden gemaakt van ANLb, de Regeling Biodiversiteit en Landschap van Provincie Gelderland of de Bossenstrategie en het Aanvalsplan Landschapselementen. En steeds meer ontstaat ook bij particulieren en bedrijven het besef dat een samenhangend net van natuur mooi en goed is.

Figuur 9 Ecologische verbinding met nat profiel Bron:http://www.ruimtexmilieu.nl/wiki/ontwi kkelconcepten/lagenbenadering/netwerklaag.

Idealiter heeft een “rib” uit de Groene ribbenkast een opbouw van een pad tussen bomen, die minstens aan een zijde wordt omzoomd met struweel, daarna een zone met hoogopgaande kruiden een laag stukje grasland, dan een natuurvriendelijke oever en een watergang. In het algemeen is een zone van ca. 25 m breed noodzakelijk, die overigens ook kan dienen voor recreatie, waterberging en andere functies.

eindversie, juni 2022 | 23

Maar het kan ook bestaan uit een afwisseling van elementen zoals in het onderstaande plaatje. Bij beschikbaarheid van minder grond zal het ecologisch en overig functioneren minder zijn.

Figuur 10 Artist's impression van een ecologische verbindingszone met de elementen: 1 poel, 2 moeras, 3 grasland, 4 struweel en 5 bos. Bron: Waterschap De Dommel: https://www.dommel.nl/evz. Creativiteit is nodig voor het combineren van andere functies; wellicht een natuurvriendelijke oever. Waterschap met doelen voor KRW, chemische en biologische waterkwaliteit, de bossenstrategie (lijnvormige beplanting) en agrarisch natuur- en landschapsbeheer moeten hier ingezet worden voor realisatie. Met name de hoge gronddruk en -prijzen in de boomkwekerijsector maken het niet gemakkelijk. Uiteindelijk zullen de grondeigenaren en ondernemers daartoe verleid moeten worden: het principe van een “licence to produce”: het besef dat de niet direct commerciële waarden wezenlijk onderdeel zijn van duurzame productie, al dan niet vastgelegd in Omgevingsbeleid of andere wettelijke en financiële prikkels. Hieronder volgt een beschrijving van de huidige mogelijkheden van de dwarskades van de dorpspolders en hun huidige mogelijkheden.

24 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.4.7.

Zijkade Lakemond (1)

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.4.8.

Zijkade Markstraat (2)

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.4.9.

Van de oorspronkelijke kade op de grens van Gemeente Overbetuwe en Gemeente NederBetuwe is niet veel terug te vinden. Toch lijkt er een aanknopingspunt voor ontwikkeling van een recreatieve route, die die structuur beleefbaar maakt met landschappelijke en biodiversiteitswaarden. Er is al een lage kadeachtige structuur beplant met bomen en aan beide zijden een sloot van de Lakemondsestraat naar het zuiden. Die komt (bijna) uit bij de Lakemondse Tochtsloot, een A-watergang waarvan wellicht het schouwpad te benutten is naar de zijsloot via de grens tussen de gemeenten naar de Tolsestraat/De Hel en vandaar naar de Linge. Het laatste stukje komt langs een plas en heeft een bochtje naar de Linge, waar de sloot de Spanjaardsdijk “aantikt”. De plas is een doorbraakkolk, waar ooit de Spanjaardsdijk is doorgebroken. Een routeaansluiting via de Spanjaardsdijk terug naar de Tolsestraat én naar de Gesperdensestraat ligt voor de hand. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

De grens tussen de dorpspolders Opheusden en Kesteren wordt gevormd door de Markstraat, een vrijwel rechte lijn tussen de Rijndijk, net westelijk van de Spees naar de Linge bij autobaanservicestation Overbroek aan de A15. Net als de kade bij Lakemond, kruist ook deze oude kade een militaire dijk, in dit geval de Liniedijk, die ooit deel uitmaakte van de Grebbelinie. Recreatie is ook reeds vertegenwoordigd in de vorm van camping De Linie met een plas als extra landschappelijk element. Verder zien we hier de Molen De Zwaluw. De Markstraat is nauwelijks beplant met bomen, en heeft helaas een smal profiel, zodat een verdere ecologische of landschappelijke uitbouw op aangrenzende percelen nodig zal zijn. De opritten naar de brug over de A15 zijn echter ruim en kunnen ecologisch beheerd worden en wellicht nog wat meer ontwikkeld worden voor meer biodiversiteit: ecologische bermen en verlenging van de haagbeplanting. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

Zijkade Schaapsteeg – Walenhoek (3)

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De oorspronkelijke kade op de grens van Gemeente Lienden (nu Buren) en Gemeente Neder-Betuwe is niet veel hoger dan het omliggende land, maar hij is als lijn en grens duidelijk terug te vinden. Het noordelijkste stukje naar de Rijndijk ontbreekt en wordt ingenomen door huizen. De Schaapsteeg zelf is eenzijdig ingeplant met knotwilgen en heeft ook weer een smal profiel met slootjes met riet. Verder naar het zuiden zijn er andere boomsoorten: linde en es. Het zuidelijke stukje Walenhoek (ten zuiden van de Broekdijk) heeft weer knotwilgen en een breed profiel, zodat er ecologisch maaibeheer toegepast kan worden. Dit loopt dood op goederenspoorlijn, A15 en aan de overkant: de Linge. Ook hier is voor uitbouw tot een landschappelijke zone op de meeste plaatsen medewerking van aangrenzende eigenaars nodig. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

eindversie, juni 2022 | 25

2.4.10. Zijkade Echteld - IJzendoorn (4) Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De kade tussen de dorpspolders van Ochten en IJzendoorn is in het terrein alleen nog te zien als een flinke watergang. Hij loopt langs een perceel akkerland van de dijk naar de Keizerstraat, die daar overgaat in Wijenburgsestraat, vlak langs een kleiwinningsplas. Aan de overkant van de weg gaat de A-watergang verder in vrijwel rechte lijn naar de Molenstraat/Stationsweg. Het is een gebied met veel boomkwekerijen. Dit gaat door tot aan spoor en Saneringsweg. Hoewel het terrein gestaag daalt naar de kom, liggen ook ten noorden van het spoor en de Saneringsweg inmiddels boomkwekerijen. Alleen het laatste en meest noordelijke stuk naar de A15 en de Linge loopt nog door graslanden. Aan het eind staan de windturbines. Ook hier is voor uitbouw tot een landschappelijke zone op de meeste plaatsen medewerking van aangrenzende eigenaars nodig. Een recreatieve route is wellicht snel te realiseren. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

2.4.11. Zijkade IJzendoorn – Ochten, Pottumsestraat (5) Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De kade tussen de dorpspolders van Ochten en IJzendoorn heeft meer het beeld van een dwarskade die vanaf dijk en dorp de kom inloopt. Het dorp heeft zich tot (of over) de dwarskade uitgebreid. Buiten het dorp zijn er smalle bermen met eiken en andere beplanting. Sommige aangrenzende erven herbergen biodiversiteit: weitjes en hoogstambomen, andere hebben gemaaide gazons of verharding tot aan het asfalt. Een groot deel aangrenzend gebied bestaat uit een kavelpad (grasbaan) van een boomkwekerij. Voorbij de kruising met de Molenstraat begint de Pottumsestraat met een fraaie berm en landschappelijke beplanting van hoogstambomen, verderop overgaand in essen en platanen, met onderbrekingen. Daar is een kruidenberm met een brede sloot. Verder met name aan de zuidoostkant veel bebouwing. Aan het eind van Pottum wordt de Linge bereikt. Ook hier is voor uitbouw tot een landschappelijke zone op de meeste plaatsen medewerking van aangrenzende eigenaars nodig. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

26 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.4.12. Zijkade Melkdreef – Verlengde Melkdreef (6) Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De kade op de grens tussen Ochten/Eldik en Dodewaard is maar iets hoger (ca. 40 cm) dan het omliggende land, maar hij is als lijn en grens duidelijk terug te vinden. Hij loopt van de dijk ten westen van Eldik vrijwel recht naar het noorden de kom in van het Eldikse én Dodewaardse Veld. De afrit heeft steile taluds en een rijtje knotwilgen, maar loopt al snel door uitgebreide boomkwekerijen. Het profiel van de weg is smal met bereden bermen en steile taluds naar smalle slootjes. Een deel is beplant met eiken. Na de kruising met de Bonengraafseweg wordt de kade nog smaller en half verhard. Er is geen beplanting, alleen steile bermen met smalle slootjes. De Verlengde Melkdreef maakt een haakse hoek naar het westen. De kade heeft oorspronkelijk doorgelopen naar de A15 en aan de overkant: de Linge. Ook hier is uitbouw tot een landschappelijke zone op de meeste plaatsen alleen mogelijk met medewerking van aangrenzende eigenaars, die echter al vaak aan agrarisch natuurbeheer doen. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, Collectief Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden bijdrage planvorming: € 10.000+ jaarlijks onderhoud

2.4.13. Zijkade Dalwagen (7) Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

De Dalwagen ligt geheel in stedelijk gebied: het is de centrale as in het dorp Dodewaard en tevens een as in het bedrijventerrein Bonegraaf. Hier liggen geen grote kansen als ecologische en landschappelijke verbinding. Die liggen er wel langs de nieuwe ontsluitingsweg aan de westzijde van het dorp, de Dodewaardsestraat. In feite is hier al een stuk van de weg redelijk goed ingericht met bomen, laag en ruig grasland, water en riet, struwelen. Een optimaliseringsslag is nog wel mogelijk: wat minder gazonbeheer en wat afvlakken van de oevers van de waterpartijen. Dat geldt nog wat sterker voor het stuk ten zuiden van de Bonegraafseweg. Hier zou het profiel nog wat uitgebouwd kunnen worden zoals in de inleiding tot dit hoofdstuk is aangegeven. Gemeente Neder-Betuwe, St. Landschapsbeheer Gelderland Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden € 10.000+ jaarlijks onderhoud

eindversie, juni 2022 | 27

2.5. Regionaal spoor: Klimaat-kwartier maken

Figuur 11 Dorpspolderstructuur in Neder-Betuwe met locaties detailuitwerking. Bron: Boven-Linge, ambitie en samenwerking. https://boven-linge.nl/analyse/historie/dorpspolders/ De Linge is – na de grote rivieren Rijn en Waal – de belangrijkste structuurdrager in het cultuurlandschap van Neder-Betuwe. Daarnaast hebben we min of meer parallel daaraan de infrastructuurbundel A15 – Betuwespoorlijn met daaraan gekoppeld enkele windturbinerijtjes en bij de knooppunten met het lokale wegennet de dynamiek van bedrijventerreinen. Juist in Neder-Betuwe meanderen deze twee ongelijksoortige structuurdragers om elkaar heen. Dit geeft kansen, maar ook spanning, vooral bij de knooppunten, waar de toegangen tot de dorpen worden bepaald door bedrijventerreinen en het beeld wordt gevormd door de individuele uitingen van bedrijven in plaats van de kwaliteiten van de gemeenschappen daarachter. Inbedding in groen verzacht. Maak detailplannen waarin de bovengenoemde functies gekoppeld worden aan de dynamiek: leg bedrijventerreinen zo aan dat minstens 10% van de grond benut wordt voor een combinatie van biodiversiteit, landschappelijke inpassing, waterberging en recreatief medegebruik. Geef zo de bedrijven een “zachte” mantel van groen in een parkachtige omgeving. 2.5.1.

Representatieve bedrijventerreinen en dorpsentree’s Opheusden - Dodewaard

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten: 2.5.2.

Opstellen van een detailplan voor de Boven-Linge, waarin de landschappelijke functies gekoppeld worden aan de dynamiek van bedrijventerreinen: leg ze zo aan dat minstens 10% van de grond benut wordt voor een combinatie van biodiversiteit, landschappelijke inpassing, waterberging en recreatief medegebruik. Benut de Linge als drager! Gemeente Neder-Betuwe Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden reguliere taak: uitbesteding aan terzakekundig bureau: € 50.000; uitvoering uit ontwikkelingsbudget bedrijventerrein

Representatieve bedrijventerreinen en dorpsentree’s Kesteren - Ochten

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Opstellen van een detailplan voor de Boven-Linge, waarin de landschappelijke functies gekoppeld worden aan de dynamiek van bedrijventerreinen: leg ze zo aan dat minstens 10% van de grond benut wordt voor een combinatie van biodiversiteit, landschappelijke inpassing, waterberging en recreatief medegebruik. Benut de Linge als drager! Gemeente Neder-Betuwe Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden reguliere taak: € 50.000

28 | Programma Landschap Gemeente Neder-Betuwe 2022 - 2032

2.5.3.

Representatief bedrijventerrein Medel

Beschrijving:

Trekker: Betrokkenen: Kosten:

Opstellen van een biodiversiteits- en inrichtingsplan voor bedrijventerrein Medel, waarin de landschappelijke functies gekoppeld worden aan de dynamiek van bedrijventerreinen: leg ze zo aan dat minstens 10% van de grond benut wordt voor een combinatie van biodiversiteit, landschappelijke inpassing, waterberging en recreatief medegebruik. Gemeente Neder-Betuwe, Gemeente Tiel Gemeente Tiel, Waterschap Rivierenland, bedrijven, grondeigenaars, omwonenden reguliere taak: € 50.000

eindversie, juni 2022 | 29

3. Organisatie 3.1. Doorwerking in het Omgevingsbeleid Voor doorwerking van het voorgestelde beleid en financiering van de projecten is het van groot belang dat dit Programma Landschap wordt gekoppeld aan het Omgevingsbeleid en daarmee is ingebed in het ruimtelijk beleid van de gemeente. De Omgevingsvisie Neder-Betuwe is op 24 februari 2022 door de gemeenteraad vastgesteld. De omgevingsvisie is een brede integrale visie voor de gehele gemeente. Het geeft enerzijds aan welke waarden we willen behouden en/of versterken (waardenkaart) en anderzijds wat voor een gemeente we willen zijn (speerpunten). In de speerpunten staat benoemd aan welke doelen / ambities we willen gaan werken. De omgevingsvisie is zo opgesteld dat de kaders duidelijk zijn, maar dat er voldoende ruimte is voor (het afwegen van) initiatieven. De omgevingsvisie is een dynamisch document en werkt door in andere instrumenten onder de Omgevingswet, namelijk de programma’s en het omgevingsplan. Hetgeen in de omgevingsvisie is opgenomen wordt in het omgevingsplan verder uitgewerkt in regels waaraan een aanvraag omgevingsvergunning wordt getoetst. Een programma is in tegenstelling tot een omgevingsvisie gericht op de kortere termijn en is uitvoeringsgericht; al zijn strategische elementen wel mogelijk. Onderstaande beleidscyclus maakt de samenhang tussen de instrumenten inzichtelijk.