Bijlage 5 - Analyserapport fase 2
Tekst van het document
Regionaal Economische Analyse Regio Rivierenland Analysedocument
Nijmegen, 15 september 2020
Inhoud 1. 2. 3.
4.
Inleiding Methodiek Economische foto
Blz. 2 4 6
A. B. C. D. E. F. G.
8 19 31 35 40 46 48
Economische structuur Arbeidsmarkt en participatie Fysieke bedrijfsomgeving Woon- en Leefklimaat Organiserend vermogen: regionale en bovenregionale samenwerking Samenvattend beeld economische foto Economische impact corona-crisis
Verdieping speerpuntsectoren
52
A. B. C.
54 60 71
Agribusiness Logistiek en economie Recreatie en toerisme
5. Trends en ontwikkelingen 6. Synthese: regio in beeld Bijlage 1 Beleid en programma’s
1
78 85 92
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
1 INLEIDING
2
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
1 Inleiding Herijking van de regionale samenwerking
Economie in beeld, als basis voor beleid
◼
◼
◼
◼
◼
3
Regio FruitDelta Rivierenland is een regionaal samenwerkingsverband van acht gemeenten in Rivierenland: Buren, Culemborg, Maasdriel, NederBetuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal en Zaltbommel. De regionale samenwerking is erop gericht om uitdagingen op economisch vlak gezamenlijk op te pakken. Het doel is om, vanuit een economische impuls, het sociaal-economische profiel van de regio te verbeteren en ook in de toekomst een aantrekkelijk woon- en leefklimaat te kunnen bieden aan jong en oud. De regio wil werken vanuit haar eigen unieke kracht en legt de focus op drie speerpuntsectoren: agribusiness, logistiek en economie, en recreatie en toerisme. De huidige programmaperiode van de regionale samenwerking loopt eind 2020 af. De acht gemeenten zien het belang van voortzetting van de regionaaleconomische samenwerking en werken aan een ambitiedocument voor de periode 2021-2024.
◼
Om het ambitiedocument voor de volgende periode inhoudelijk te kunnen laden en de focus, ambities en inzet voor de nieuwe programmaperiode te bepalen, heeft de regio behoefte aan inzicht in de ruimtelijk-economische ontwikkeling in de afgelopen jaren en het perspectief voor de toekomst. De regio Rivierenland heeft daarom Buck Consultants International (BCI) en Royal HaskoningDHV (RHDHV) gevraagd om de volgende activiteiten uit te voeren: ❑ ❑ ❑
◼ ◼
Cijfermatige analyse en benchmark van regio Rivierenland Analyse trends en ontwikkelingen: breed en speerpunt specifiek Formuleren van aanbevelingen voor komende programmaperiode
Het voorliggende analysedocument geeft invulling aan deze vraag. Parallel aan dit onderzoek loopt het traject voor de evaluatie van het huidige Ambitiedocument en Uitvoeringsprogramma 2016-2020 en het Regionaal Investeringsfonds (RIF). Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
2 METHODIEK
4
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
2 Methodiek ◼
◼
◼ ◼
5
In de concurrentiestrijd om bedrijven, talent en financiering is het totaalaanbod van een regio cruciaal. Het gaat niet alleen om traditionele vestigingsplaatsfactoren die de bedrijfsprestaties beïnvloeden, maar ook om factoren die voor mensen een rol spelen. Analyse: In de economische foto is op basis van allerlei beschikbare feiten en cijfers het sociaal-economische aanbod van de regio Rivierenland in beeld gebracht, waarbij de huidige stand en ontwikkeling zoveel mogelijk zijn afgezet tegen die in Gelderland en Nederland. Voor de speerpuntsectoren is een aparte analyse uitgevoerd, waarbij Rivierenland wordt vergeleken met ‘concurrerende’ regio’s. De analyse van trends, ontwikkelingen resp. beleid en programma’s brengt de “bigger picture” voor de regio in beeld. Wat komt er op de regio af vanuit economie, technologie, demografie etc., maar ook vanuit beleid en programma’s van provincie, Rijk en EU? Synthese: Op basis van de resultaten van de analyse wordt een regionale c.q. speerpunten SWOT opgesteld. Aanbevelingen: Tot slot worden zeven prioritaire uitdagingen benoemd, waarmee de regio de komende jaren aan de slag zou moeten. Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
3 ECONOMISCHE FOTO Analyse van de sociaal-economische structuur van de regio
6
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
3 Economische foto ◼ ◼ ◼
In de economische foto wordt de sociaal-economische structuur van de regio Rivierenland in beeld gebracht. De foto zoomt in op de verschillende aspecten die van belang zijn voor een goed functionerende economie. De foto bestaat uit 6 kernelementen: A. B. C. D. E. F.
◼
7
Economische structuur (bedrijven, dynamiek, innovatie etc.) Arbeidsmarkt, onderwijs en participatie Fysieke bedrijfsomgeving Woon- en Leefklimaat Organiserend vermogen binnen Rivierenland Bovenregionale samenwerking om de regionale economie te versterken
Het gaat aan de ene kant om factoren die voor vestiging, behoud en doorontwikkeling van bedrijven van belang zijn. Aan de andere kant gaat het om factoren die voor de beroepsbevolking en arbeidsmarkt van belang zijn. Hierbij is sprake van een sterke onderlinge samenhang. Tot slot bevat de foto de samenwerking tussen partijen die zich inzetten om de regionale economie en arbeidsmarkt te versterken. Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
A Economische structuur Relatief hoog verdienvermogen ◼
◼ ◼ ◼ ◼
De regio Rivierenland heeft een Bruto Binnenlands Product (BBP) van 9,4 miljard per jaar, dat is 12% van het BBP van Gelderland. Het BBP per hoofd van de bevolking ligt iets boven het Gelders gemiddelde. In de crisisjaren 2010-2012 blijft de economische groei van regio Rivierenland achter bij die van Nederland. Vanaf 2013 tot 2018 maakt regio Rivierenland een inhaalslag en komt de groei over de hele periode uit op 22%. Ook in 2019 wordt een groei van het verdienvermogen verwacht (cijfers nog niet bekend)
Aandeel BBP Gelderland
Ontwikkeling BBP Rivierenland (x 1,0 miljoen)
BBP per inwoner
9.390 (12%)
40.000 27.770 (35%)
37.882
38.698
20.000 15.000
30.000
10.000 28.225 (36%)
125%
9.390
7.726
5.000
20.000
Veluwe Achterhoek Arnhem-Nijmegen Rivierenland 8
12.880 (16%)
100%
75% 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018*
10.000
Bruto Binnenlands Product Groei Rivierenland
Gelderland
Rivierenland
Groei Nederland Bron: CBS
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Aanzienlijke toegevoegde waarde ◼
◼
◼
Het bedrijfsleven in Rivierenland genereert ca. € 8 miljard aan toegevoegde waarde. Dit is 12 procent van het provinciale totaal. Sectoren die de meeste toegevoegde waarde leveren zijn achtereenvolgens: groot- en detailhandel (€1,6 miljard), zakelijke dienstverlening (€1,2 miljard), overheid & zorg (€1,0 miljard) en de industrie (€1,0 miljard). Opgeteld vertegenwoordigen deze sectoren 60% van de totale toegevoegde waarde van Rivierenland. Relatief grote sectoren in Rivierenland in vergelijking met Gelderland zijn: ❑ ❑
❑
◼
9
Landbouw, bosbouw en visserij: 6% in Rivierenland tegen 2% in Gelderland Groot- en detailhandel en vervoer & opslag (samen Logistiek): 21% plus 6% in Rivierenland tegen 15% plus 4% in Gelderland Daarnaast is de bouw met 7% sterker vertegenwoordigd dan in Gelderland als geheel (5%).
Overheid & zorg vormt een relatief kleine sector in Rivierenland: 13% in Rivierenland tegen 24% in Gelderland.
Rivierenland
Gelderland
Absoluut*
Relatief
Absoluut*
Relatief
Landbouw, bosbouw en visserij
503
6
1.657
2
Delfstoffenwinning
12
0
79
0
1.038
13
9.742
15
Energievoorziening
-
-
1.072
2
Waterbedrijven en afvalbeheer
-
-
428
1
534
7
3.638
5
1.674
21
10.011
15
Vervoer en opslag
484
6
2.432
4
Horeca
126
2
1.284
2
Informatie en communicatie
277
3
1.898
3
Financiële dienstverlening
224
3
2.881
4
Verhuur en handel van onroerend goed
622
8
5.054
8
Zakelijke dienstverlening
1.210
15
8.760
13
Overheid en zorg
1.049
13
16.234
24
171
2
1.622
2
7.985
100
66.793
100
Industrie
Bouwnijverheid Groot- en Detailhandel
Cultuur, recreatie, overige diensten Totaal**
* Waarde in miljoen (€) ** Als gevolg van afronding en ontbrekende waarden is de som der delen ongelijk aan het totaal
Bron: CBS, 2017
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Toename van aantal bedrijfsvestigingen en werkgelegenheid ◼ ◼ ◼
De regio Rivierenland telt in 2019 ruim 25.000 bedrijfsvestigingen met 117.440 werkzame personen. Het aantal bedrijfsvestigingen is tussen 2010 en 2019 gegroeid met 22,5%. Dit past in een landelijke trend dat steeds meer mensen een eigen bedrijfje starten of als freelancer of zelfstandige zonder personeel aan de slag gaan. Na een dieptepunt in de werkgelegenheid in 2014 neemt het aantal werkzame personen in de regio vanaf 2016 weer toe. In 2019 vindt de regio weer aansluiting bij de ontwikkeling van de rest van Gelderland. Tussen 2010 en 2019 groeit het aantal werkzame personen in Rivierenland met 5,7%, in Gelderland is dit 6,0%. Bedrijfsvestigingen
Werkzame personen
40.000
150%
30.000
25.010 125%
160.000
120%
120.000 111.110
117.440
107.960
110%
20.410 20.000
100%
80.000
100%
10.000
75%
40.000
90%
50%
-
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
80% 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
Bedrijfsvestigingen
Groei Rivierenland
Werkzame personen
Groei Rivierenland
Groei Gelderland
Groei Nederland
Groei Gelderland
Groei Nederland Bron: PWE
10
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Na dip weer toename werkgelegenheid in alle gemeenten ◼
◼ ◼
Sinds 2010 zijn nadrukkelijk twee perioden zichtbaar: enerzijds krimp en herstel tussen 2010 en 2016 en anderzijds een snelle groei na 2016. Tussen 2010 en 2016 verdwijnen in de regio 1.890 banen (een krimp van 2%), na 2016 komen er ruim 8.220 banen bij (een groei van 8%). Er zijn opvallende verschillen tussen gemeenten: in Tiel verdwijnen tussen 2010 en 2016 ruim 1.800 banen, na de crisis groeit vooral de werkgelegenheid in Neder-Betuwe, West Betuwe en West Maas en Waal sterk.
Gemeente
Aantal werkzame personen (inclusief uitzendkrachten) Crisis- en herstel jaren 2010-2016 2013 2016 2019 2010
Groei jaren 2016-2019
Buren
8.470
8.390
8.160
8.820
-310
-4%
660
8%
Culemborg
13.010
12.660
12.810
13.060
-200
-2%
260
2%
Maasdriel Neder-Betuwe Tiel
10.420 9.720 24.760
10.560 9.620 23.710
10.250 9.930 22.910
11.070 11.650 23.580
-180 210 -1.850
-2% 2% -7%
820 1.720 670
8% 17% 3%
West Betuwe
24.610
24.990
25.380
27.810
770
3%
2.440
10%
West Maas en Waal
6.040
5.980
6.130
6.980
90
1%
850
14%
Zaltbommel
14.080
14.240
13.660
14.470
-420
-3%
810
6%
Rivierenland
111.110
110.140
109.220
117.440
-1.890
-2%
8.220
8% Bron: PWE
11
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Verklaring verschillen tussen gemeenten ◼
◼ ◼
Gemeente Tiel wordt, als regionaal centrum, tijdens de vorige crisis opvallend hard geraakt door bezuinigingen in de publieke sector (zorg, onderwijs, openbaar bestuur), bij banken en in de postsector. Tegelijkertijd verdwijnen er tussen 2010 en 2016 veel banen in conjunctuurgevoelige sectoren zoals de bouw, industrie, facilitaire diensten (o.a. schoonmaak) en de uitzendbranche (zie onderstaande tabel). De speerpuntsector Logistiek geldt in dezelfde periode als belangrijke motor voor banengroei. Detailanalyse laat zien dat in West-Betuwe, West Maas en Waal en Neder Betuwe de werkgelegenheid tussen 2016 en 2019 vooral sterk groeit door groei in de speerpuntsector Logistiek (o.a. dienstverlening vervoer en opslag, groothandel), detailhandel en bouw maar ook in de publieke sectoren (onderwijs en zorg). Krimpsectoren gemeente Tiel 2010-2016 01. Verzorging 02. Uitzendbureaus 03. Bouw: sloop, afwerking. installatie 04. Industrie: niet-minerale producten 05. Facilitaire diensten 06. Post en koeriers 07. Financiële instellingen 08. Onderwijs 09. Openbaar bestuur 10. Garagebedrijven en dealers
12
2010 1513 886 834 468 876 299 231 1323 695 669
2016 765 238 509 235 671 141 84 1190 595 581
Banenverlies -748 -49% -648 -73% -325 -39% -233 -50% -205 -23% -158 -53% -147 -64% -133 -10% -100 -14% -88 -13%
Bron: PWE; Bewerking BCI
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Sectoren Bovengemiddeld aandeel landbouw, handel / logistiek en bouw ◼
◼
◼
◼
◼
13
Kijkend naar de verdeling van werkgelegenheid in de regio in vergelijking met Gelderland en Nederland, valt op dat de regio relatief veel banen in de landbouw, bouw, handel en logistiek heeft. In de landbouw (primaire productie) werken meer dan 6.200 personen, ofwel 5% van de werkgelegenheid. De industrie is met 13.600 banen goed voor 12%. In de bouw werken 8.950 mensen (8%), in groot- en detailhandel 24.200 mensen (21%) en in de logistiek 10.500 mensen (9%). De belangrijkste dienstverlenende sectoren, in termen van werkgelegenheid, zijn de zakelijke diensten met 17.200 banen (15%) en de zorg met 14.000 banen (12%). Kijkend naar de specialisatiegraad, zijn drie belangrijke regionale specialisaties zichtbaar: landbouw, bouw en vervoer en opslag. Met name de landbouw en logistiek kunnen gezien worden als stuwende sectoren. De sterke focus op landbouw, bouw en logistiek maakt de regio deels conjunctuur gevoelig.
Aandeel in werkgelegenheid en specialisatiegraad sectoren 25%
20%
2,50
2,07
2,00
1,76 1,39
15%
1,50
10%
1,00
5%
0,50
0%
0,00
Rivierenland
Gelderland
Nederland
Specialisatiegraad Bron: PWE
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Logistiek, Recreatie & Toerisme en Zorg & Welzijn belangrijkste groeimotoren ◼ ◼ ◼
De speerpuntsectoren Logistiek & Economie (Handel; V&O); Recreatie & Toerisme (Horeca; CSR) en de sector Zorg & Welzijn zorgen voor structurele banengroei tussen 2010 en 2019. Met name de Logistiek komt na 2016 in versnelling. Daarnaast groeide werkgelegenheid vanaf 2016 vooral in de bouw (+930 banen), industrie (+1.020) en zakelijke diensten (+1.100). Detailanalyse laat zien dat deze sectoren zich ook kenmerken door groeiend ondernemerschap: +20% vestigingen. Sectoren A. C. D-E. F. G. H. I. J. K-N. O. P. Q. R. S-U.
Landbouw Industrie Nutsbedrijven Bouw Groot- en Detailhandel Vervoer en Opslag Horeca Media & ICT Zakelijke diensten Publieke diensten Onderwijs Zorg & Welzijn Cultuur, Sport, Recreatie Overige diensten
2010 6.550 13.200 840 8.950 22.140 8.960 3.938 3.550 17.300 2.990 5.510 12.690 1.790 2.730
Banen 2013 2016 6.610 6.380 12.214 12.570 1.048 1.140 8.370 8.020 22.280 22.510 8.560 8.750 4.200 4.210 3.590 3.450 16.460 16.090 2.900 2.670 5.710 5.470 13.540 13.240 1.890 1.930 2.760 2.790
2019 6.230 13.600 1.320 8.950 24.220 10.490 4.460 3.270 17.220 2.720 6.060 14.000 2.040 2.880
Groei 2010-2016 -170 -3% -630 -5% 300 36% -930 -10% 370 2% -210 -2% 270 7% -100 -3% -1.210 -7% -320 -11% -40 -1% 550 4% 140 8% 60 2%
Groei 2016-2019 -150 -2% 1.025 8% 190 16% 930 12% 1.720 8% 1.740 20% 250 6% -180 -5% 1.120 7% 50 2% 590 11% 760 6% 100 5% 90 3% Bron: PWE
14
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Innovatie en ondernemerschap Beperkt innovatief vermogen ◼
◼
◼
◼
15
In 2015 investeerde het bedrijfsleven in Rivierenland minder dan € 75 miljoen euro in R&D. Daarmee behoorde Rivierenland tot de categorie regio’s in Nederland die het minst in innovatie investeren. De regio huisvest ook een substantieel kleiner aantal innovatieve bedrijven dan andere regio’s. Omdat de regio zelf geen sterke kennis ankerpunten bezit (universiteiten, R&Dvestigingen van grote bedrijven), moet kennis veelal van buiten de regio worden aangetrokken. De uitdaging is dan ook om landelijke kennisontwikkeling en innovaties (structureel) te ontsluiten voor ondernemers uit de regio. Het RIF kan hier een bijdrage aan leveren.
CBS (2015)
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Groeiend ondernemerschap ◼
◼
◼
Op basis van veranderingen in inschrijving in het register van de Kamer van Koophandel kan de dynamiek van startende en stoppende ondernemers gemeten worden. De regio Rivierenland kent een relatief hoge dynamiek van startende en stoppende ondernemers. De dynamiek wordt voor een groot deel veroorzaakt door freelancers en zelfstandigen zonder personeel. Dit geldt overigens ook voor andere regio’s. In 2018 worden per 1.000 inwoners 10,8 bedrijfjes en eenmanszaken opgericht (waarvan 8,6 ZZP). Dit is minder dan gemiddeld in Nederland, maar aanzienlijk hoger dan in de meeste niet stedelijke regio’s. Aan de andere kant is ook het aantal stoppers hoog: 8,6 per 1.000 inwoners (waarvan 6,3 ZZP). In Nederland is dit slechts 7,5 per 1.000 inwoners. Het saldo starters-stoppers is in de land- en tuinbouw negatief. In de andere sectoren is het saldo positief en neemt het aantal ondernemers toe. Met name in de bouw en zakelijke diensten maar ook in recreatie en toerisme en handel en logistiek is een groei van het aantal ondernemers zichtbaar.
Aantal startende bedrijven per 1.000 inwoners
Aantal stoppende bedrijven per 1.000 inwoners
Starters en stoppers per 1.000 inwoners per branche Agribusiness Bouw Detailhandel Gezondheidszorg ICT Industrie Logistiek Persoonlijke diensten Toerisme en recreatie Zakelijke diensten Overig
Starters Stoppers
-4
-3
-2
-1
0
1
2
3
4
Bron: KvK 16
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Veel familiebedrijven en MKB ◼
◼
Banen bij familiebedrijven
Het bedrijfsleven van Rivierenland kenmerkt zich door een groot aandeel werkgelegenheid bij familiebedrijven (43%). Kijkend naar de verdeling van werkgelegenheid naar omvang van de vestigingen dan valt op dat tweederde deel (65%) van de werkgelegenheid zit bij vestigingen van micro (1 t/m 9 wp) of kleine omvang (10 t/m 49 wp).
50%
43%
40%
33%
29%
30% 20% 10% 0% Rivierenland
Gelderland
Nederland
Banen (%) naar grootteklasse vestiging 2016 en 2019 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%
17% 15%
11%
12%
10%
3%
Geen 1 werkzame 2 t/m 4 werkzame persoon werkzame personen personen
9%
1% 5 t/m 9 werkzame personen
65% 17
12%
10%
10 t/m 19 werkzame personen
20 t/m 49 werkzame personen 2016
1%
2%
50 t/m 99 100 t/m 199 200 t/m 499 500 t/m 799 800 t/m 999 1000 en werkzame werkzame werkzame werkzame werkzame meer personen personen personen personen personen werkzame personen 2019 Bron: CBS (2016); PWE (2018); Bewerking BCI Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Conclusie economische structuur
Kracht ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Veerkracht: na crisisjaren sterk economisch herstel Regio kent dynamische ondernemerschapscultuur en veel familiebedrijven Sterke vertegenwoordiging van sectoren landbouw en (mede dankzij centrale ligging) bouw en logistiek Structurele banenmotoren: logistiek; recreatie & toerisme; zorg & welzijn Sterk uit de crisis gekomen: bouw, industrie en zakelijke diensten
Zwaktes/Aandachtspunten ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
18
Conjunctuurgevoelig: de sterke focus op productie, logistiek en handel maakt de regio gevoelig voor economische schokken, plus er heerst grote onzekerheid door de corona-crisis Beperkte innovatiekracht Draaideurregime: relatief veel startende ondernemers, maar ook veel stoppers Ontbreken van incubatorruimte en -programma’s voor kwaliteitsverbetering van startende ondernemers Ankerpunten van kennis ontbreken, het regionale bedrijfsleven investeert minder in innovatie dan in andere regio’s
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
B Arbeidsmarkt en participatie Bevolkingsopbouw: relatief veel jongeren en weinig jongvolwassenen ◼ ◼ ◼
De bevolkingsopbouw in Rivierenland wijkt enigszins af van die in Nederland. Rivierenland heeft een hogere ‘groene druk’ (aantal 0-19 jarigen t.o.v. 20-65-jarigen) dan Nederland (+4%); de regio huisvest relatief veel gezinnen met kinderen. Rivierenland huisvest minder jongeren tussen 21 en 35 jaar dan Nederland (-3%); dit past bij het beeld dat jongeren vanuit de regio naar steden in de omgeving trekken.
Bevolkingspiramide Rivierenland
Bevolkingspiramide Nederland
>100 95 tot 100 91 tot 95 86 tot 90 81 tot 85 76 tot 80 71 tot 75 66 tot 70 61 tot 65 56 tot 60 51 tot 55 46 tot 50 41 tot 45 36 tot 40 31 tot 35 26 tot 30 21 tot 25 16 tot 20 11 tot 15 6 tot 10 0 tot 5
>100 95 tot 100 91 tot 95 86 tot 90 81 tot 85 76 tot 80 71 tot 75 66 tot 70 61 tot 65 56 tot 60 51 tot 55 46 tot 50 41 tot 45 36 tot 40 31 tot 35 26 tot 30 21 tot 25 16 tot 20 11 tot 15 6 tot 10 0 tot 5
-10,0% 19
32%
Jongvolwassen: -3%-punt
41% -5,0%
0,0%
5,0%
10,0%
-10,0%
33%
37% -5,0%
0,0%
5,0%
10,0%
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Gematigde bevolkingsgroei en afname beroepsbevolking in toekomst voorzien ◼
◼
◼
De bevolking van Rivierenland is tussen 2016 en 2019 licht gegroeid, vergelijkbaar met de rest van Gelderland. Ook de beroepsbevolking is gegroeid. Landelijk is de bevolkingsgroei met name veroorzaakt door migratie. In ieder geval tot 2030 verwachten CBS & PBL verdere groei van de bevolking, met nog eens 7.100 inwoners. Rivierenland profiteert o.a. van de centrale ligging in de economische kernzone Randstad – Gelderland – Brabant, die jonge gezinnen trekt. Mede daarom blijft de beroepsbevolking in de komende jaren nog stabiel, maar vanaf 2025 wordt krimp van de beroepsbevolking verwacht. Dit heeft met name te maken met de verdere vergrijzing van Nederland en Rivierenland. Bevolkingsprognose
300.000
Prognose beroepsbevolking (20-64 jaar) 250.700
243.600
250.000
110%
105%
200.000 150.000
100%
100.000
95%
50.000 -
90%
300.000
110%
250.000
105%
200.000 150.000
100%
100.000
95%
50.000 -
90%
2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Bevolking
Bevolking
Rivierenland
Gelderland
Nederland
Rivierenland
Gelderland
Nederland
Bron: CBS / PBL 20
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Relatief laag opleidingsniveau beroepsbevolking ◼ ◼
De beroepsbevolking van de regio Rivierenland heeft een relatief een lager opleidingsniveau dan die in Gelderland als geheel. Dit past goed bij de huidige economische structuur van de regio, maar biedt uitdagingen voor de toekomst (zie trends en ontwikkelingen).
Bron: Provincie Gelderland (2017) 21
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Meer uitgaande dan inkomende pendel ◼
◼ ◼
◼ ◼
◼
Rivierenland telt in 2017 circa 99.100 banen (*) en 113.200 inwoners met een baan bij een werkgever. Daarmee is de regio meer woon-regio dan werk-regio. Ongeveer de helft van de werkenden uit Rivierenland heeft een baan in Rivierenland (50,3%) Ook zijn veel inwoners werkzaam in steden langs de A15 en de A2-as: Utrecht, Den Bosch, Nijmegen, Amsterdam, Gorinchem, Nieuwegein en Rotterdam. Uit de studie van Tordoir blijkt dat m.n. hoogopgeleiden uit de regio buiten Rivierenland werkzaam zijn. Praktisch opgeleiden inwoners hebben juist weer vaker werk in de regio zelf. Andersom werken in Rivierenland vooral mensen uit Rivierenland zelf (58%) en uit steden en dorpen in de omgeving.
* Cijfers wijken af van PWE door verschil in definitie en brondata. Het cijfer banen van werknemers bij werkgever is exclusief zelfstandigen (en daardoor lager).
Inkomend 42.000 Herkomst
Rivierenland 57.100
Uitgaand 56.400 Bestemming
Den Bosch
2.200
Utrecht
5.300
Nijmegen
2.200
Den Bosch
4.500
Ede
1.500
Nijmegen
2.100
Overbetuwe
1.500
Amsterdam
1.700
Utrecht
1.300
Gorichem
1.500
Arnhem
1.200
Nieuwegein
1.500
Druten
1.200
Rotterdam
1.500
Leerdam
1.100
Druten
1.300
Gorichem
1.000
Amersfoort
1.300
Bron: CBS (2020); Bewerking BCI 22
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Verhuizingen: jongeren trekken naar de stad, gezinnen komen naar Rivierenland ◼
◼
Geograaf Pieter Tordoir onderzoekt verplaatsingen tussen gemeenten en regio’s, zo ook verhuizingen. De analyse van Tordoir legt een interessante gelaagdheid in verhuispatronen in Rivierenland bloot. Laag 1: Landelijke verhuiscarroussel ❑
❑
◼
Jongeren en jongvolwassen trekken naar steden in de Randstad. Vanuit Rivierenland gaat het in de eerste plaats om Utrecht, maar ook Amsterdam. Andersom trekken jonge gezinnen vanuit de grote steden naar de regio Rivierenland.
Laag 2: Verhuizingen in de regio ❑
Tegelijkertijd is het merendeel van de verhuisbewegingen, zelfs bij 18 tot 29-jarigen, beperkt tot de regio zelf. Dat geldt in het bijzonder voor kleinere kernen. De kleine kernen zijn populair bij mensen in hogere inkomens-categorieën, terwijl Tiel netto mensen trekt in de middengroepen en ook steeds meer ouderen aan zich bindt. Dit is logisch gezien de verschillen tussen regiogemeenten in de lokale samenstelling van de woningvoorraad en het lokale voorzieningenniveau.
Verhuizing van Geldermalsen of Neerijnen naar andere plaats Verhuizing van andere plaats naar Geldermalsen of Neerijnen
Bron: Tordoir (2019) 23
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Relatief lage werkloosheid ◼
◼ ◼ ◼
Mede dankzij de grote uitgaande pendel is de werkloosheid in Rivierenland structureel lager dan in Nederland als geheel. Participatiegraad met 70% op niveau Nederland. Eind 2019 zijn nog slechts 3.750 mensen werkloos. Kijkend naar de verschillende subgroepen dan zien we dat, overeenkomend met het landelijke beeld, met name jongeren, migranten en laagopgeleiden vaker werkloos zijn. Ontwikkeling werkloosheid
Werkloosheid naar subgroep in 2019 Totaal
2,8%
Mannen
2,7%
Vrouwen
2,9%
15 tot 25 jaar 25 tot 45 jaar
2,2%
45 tot 75 jaar
2,1%
Nederlander
2,3%
10.000
8%
Nederlander (migratieachtergrond)
7.500
6%
Westerse nieuwkomer
5.000
3.752 4%
Niet-westerse nieuwkomer
2.500
2%
Laag opgeleid
0%
Middelbaar opgeleid
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Rivierenland
Rivierenland
Gelderland
Nederland
6,1%
Hoog opgeleid
Nederland
5,5% 4,0% 7,5% 5,1% 2,4%
1,7%
Rivierenland
Bron: CBS (2020) 24
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Toch volop onbenut potentieel ◼
◼ ◼
◼
◼
25
Mede door de lage werkloosheid is sprake van schaarste in specifieke beroepen, op korte termijn in transport en logistiek, zorg en onderwijs Tegelijkertijd is er nog veel onbenut potentieel. Naast circa 4.000 werklozen zijn er nog zo’n 4.000 werknemers die meer uren willen werken. Het gaat om werknemers met parttime of flex/nulurencontracten. Daarnaast is er ook onbenut potentieel met een zwakkere positie tot de arbeidsmarkt. Het betreft circa 3.000 mensen die in theorie beschikbaar zijn om te werken, maar die recentelijk niet naar werk hebben gezocht. Bijv.: een langdurig werkeloze 50plusser met een bijstandsuitkering, die de zoektocht naar werk heeft opgegeven. Ook zijn er mensen die behoren tot het potentieel maar een grotere afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Het betreft mensen die niet beschikbaar zijn voor de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld iemand die (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt is of langdurig ziek, maar die wel naar werk heeft gezocht (ca. 1.000 mensen) of die niet naar werk heeft gezocht maar wel wil werken (ca. 2.000 mensen).
Potentiële beroepsbevolking:
185.000 Beroepsbevolking:
Nietberoepsbevolking:
134.000
51.000
Werkend:
Werkloos:
130.000
4.000
Beschikbaar Niet gezocht
3.000
Niet beschikbaar Niet beschikbaar Wel gezocht Niet gezocht
1.000
47.000
Wil meer uren werken
Wil werken
4.000
2.000
Bron: UWV (2020); Bewerking BCI Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Banenafspraak op koers, maar sociale uitdagingen arbeidsmarkt blijven ◼ ◼ ◼ ◼
De regio doet het goed als het gaat om arbeidsparticipatie en telt relatief weinig uitkeringsontvangers (bijstand). Binnen de regio zijn partijen actief bezig met sociale vraagstukken op het gebied van arbeidsmarkt. De regio ligt op koers met de banenafspraak: het realiseren van voldoende arbeidsplaatsen voor mensen met een arbeidsbeperking bij bedrijven en instellingen uit de regio. Het doel ca. 1.600 plaatsen in 2019 is ruimschoots bereikt. In 2020 wil men nog zo’n 800 banen voor deze doelgroep creëren om het einddoel te bereiken.
Bron: RW-POA (2020)
26
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Voor hoger onderwijs afhankelijk van omliggende gebieden ◼ ◼ ◼
De regio Rivierenland huisvest zelf vooral basis- en voortgezet onderwijs en MBO instellingen Jongeren uit de regio zijn voor hoger onderwijs aangewezen op onderwijsinstellingen in steden in de bredere regio Onderwijsinstellingen voor speerpuntsectoren zijn in de regio en bredere omgeving goed vertegenwoordigd
Locatie
Onderwijsinstelling
Plaats
Niveau
Sectoren/Opleidingen
Locatie binnen regio
ROC Rivor
Tiel
MBO
Zorg en Welzijn, Media, Economie
Helicon
Geldermalsen
MBO
Dier, Groene leefomgeving, land & tuinbouw
Business School Nederland
Buren
WO
Management
MBO College Land van Maas en Waal
Locatie Druten
MBO
Sector breed
Helicon
Den Bosch
MBO
Bloem, dier, milieu
Avans
Den Bosch
HBO
Brede hogeschool
HAS
Den Bosch
HBO
Landbouw, voeding en milieu
Hogeschool Utrecht
Utrecht
HBO
Brede aanbod
Universiteit Utrecht
Utrecht
WO
Brede universiteit
Radboud Universiteit
Nijmegen
WO
Brede universiteit
HAN
Arnhem/Nijmegen
HBO
Breed aanbod, waaronder Logistiek en Techniek
WUR
Wageningen
WO
Landbouw, voedsel, milieu, gebiedsontwikkeling
Wellantcollege
Gorinchem
MBO
Dier- en veehouderij
Locatie buiten regio1
1 = Binnen 45 minuten reistijd met het openbaar vervoer vanaf Tiel en/of Geldermalsen 27
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Ook Rivierenland sterke flexibilisering arbeidsmarkt ◼
◼
◼
◼
De mate van flexibilisering van de arbeidsmarkt is de laatste jaren sterk toegenomen. Dit is ook in de regio Rivierenland terug te zien, bijvoorbeeld door de toename van het aantal uitzendkrachten. Tussen 2010 en 2019 werden in de regio Rivierenland ruim 2.500 nieuwe banen ingevuld door uitzendkrachten. Dit is 40% van de totale banengroei in de regio. Het aantal banen voor uitzendkrachten komt daarmee op 6% van alle banen in de regio. De flexibilisering is het sterkst zichtbaar in de logistiek en industrie, maar ook in de bouw en de publieke sectoren wordt steeds vaker met uitzendkrachten gewerkt. Door de sterke mate van flexibilisering zijn er volop mogelijkheden voor parttime en flexwerk. Aan de andere kant kunnen sociaal-economische verschillen worden vergroot: flexwerkers hebben een grotere kans om hun baan te verliezen en krijgen minder gemakkelijk een hypotheek. Ook investeren werkgevers minder in opleiding van flexwerkers dan van vast personeel1.
Uitzendkrachten
6.820
8.000 6.000
200%
4.301
150%
4.000
100%
2.000
50%
-
0% 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Uitzendkrachten
Groei Uitzendkrachten
Groei Werknemers
Bron: PWE
1 : WRR (2017) Voor de zekerheid
28
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Arbeidsmigranten spelen belangrijke rol bij invulling arbeidsbehoeften speerpuntsectoren ◼ ◼ ◼
Er zijn ca. 12.750 arbeidsmigranten in de regio werkzaam. Daarnaast zijn ca. 15.000 in de regio woonachtig. De arbeidsmigranten zijn vitaal voor de speerpuntsectoren logistiek en economie en agribusiness. Verdeling naar verblijfsduur: ❑ ❑
❑
◼
30-40% short stay < 6 maanden (vooral agribusiness) 20-30% mid stay tussen de 6 maanden en 3 jaar (vooral logistiek en industrie) De derde groep, zo'n 25-30% van de arbeidsmigranten, is de groep die kiest voor een permanent verblijf, langer dan 3-5 jaar. Deze groep zoekt naar reguliere huisvesting en wil zich met partner/gezin permanent vestigen en emigreert feitelijk naar Nederland.
De huisvesting van arbeidsmigranten vormt een belangrijke opgave voor de regio.
Bron: FruitDelta Rivierenland (2019); Infographic Huisvesting Arbeidsmigranten; o.b.v. informatie gemeenten 29
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Conclusie arbeidsmarkt
Kracht ◼ ◼ ◼ ◼
Hoge participatiegraad en lage werkloosheid Ondanks schaarse arbeidsmarkt is er nog volop onbenut potentieel Participatie: regio succesvol in realiseren banenafspraak Relatief gezonde demografie door instroom jonge gezinnen
Zwaktes/Aandachtspunten ◼ ◼
◼ ◼ ◼ ◼ 30
Relatief laag opgeleide beroepsbevolking Flexibilisering: belangrijk voor bedrijven maar leidt ook tot inkomensonzekerheid en andere maatschappelijke uitdagingen Belang arbeidsmigranten om tekorten op de arbeidsmarkt op te vangen Na 2030 wordt krimp van de beroepsbevolking verwacht Vasthouden jongeren uitdaging voor de toekomst Blijvend aandacht nodig voor werkloosheid onder lager opgeleiden en migranten Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
C Fysieke bedrijfsomgeving Gevarieerd aanbod werklocaties ◼ ◼ ◼
◼
◼
De figuur hiernaast laat de ligging van de bedrijventerreinen in Rivierland zien. De netto bedrijventerreinenvoorraad in de regio omvat 1.550 ha. Grotere bedrijventerreinen liggen vooral langs de belangrijke assen in de regio. Bijv. Medel in de gemeente Tiel langs de A15 en het Amsterdam- Rijnkanaal De voorraad is vooral geconcentreerd in de gemeenten Tiel, West Betuwe (Geldermalsen), Zaltbommel en Culemborg Harde planvoorraad ligt vooral op vier grotere terreinen en is daarnaast verspreid over lokale terreinen (z.o.z.) ❑ ❑ ❑ ❑
31
Bedrijvenpark Medel fase 1b Bedrijvenpark Medel Rivierenland Doejenburg II Hondsgemet Zuid
1
3 aurik
ulemborg
ienden
Beusichem
1
pheusden
esteren
2
Buren
chten
Dodewaard
Beesd iel Asperen
eldermalsen Wamel
eteren
Beneden eeuwen
4 Dreumel
erwijnen
aaften Brakel
altbommel Rossum
erkdriel
Ammerzoden edel
2 3 4
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Proactief werklocatiebeleid blijft nodig
Terreinen met hard aanbod
Gemeente
◼
Bedrijvenpark Medel fase 1b
Tiel
17,9 ha
Bedrijvenpark Medel Rivierenland
Tiel
11,9 ha
Doejenburg II
Buren
10,4 ha
Hondsgemet Zuid
West Betuwe
10,3 ha
Langerak
Zaltbommel
7,6 ha
Pavijen V
Culemborg
5,9 ha
De Wildeman I
Zaltbommel
5,7 ha
Kellen
Tiel
3,8 ha
◼ ◼
◼ ◼ ◼
◼
Huidige harde planvoorraad in de regio omvat in totaal 89 ha (zie tabel) Totale vraag 2019-2030 wordt ingeschat op 138-175 ha (uitbreidingsvraag en vervangingsvraag) Vraag-aanbod confrontatie resulteert in een tekort van 49-86 ha bedrijventerrein t/m het jaar 2030 In de regio zijn nog zo’n 14 zachte plannen met een totale omvang van 135 tot 176 ha De omvang van de zachte plannen is dus groter dan de kwantitatieve behoefte. In het Regionaal Programma Werklocaties (RPW) 20202024 zijn afspraken gemaakt over de ontwikkeling van deze zachte plannen (stoplichtmodel) RPW zet in op toekomstbestendige bedrijventerreinen ❑ ❑ ❑
32
Stimuleren/faciliteren van samenwerking (bijv. parkmanagement) Bijdrage aan innovatieve projecten/maatregelen (bijv. via RIF) Kansenkaart circulariteit en klimaatadaptie bedrijventerreinen
Hard aanbod
Subtotaal
73,1 ha
Overige terreinen <3 ha aanbod
15,7 ha
Totaal
89 ha
Bronnen: • IBIS Gelderland, peildatum 1 juli 2019 • Langjarige prognose ruimtevraag bedrijventerreinen provincie Gelderland Periode 2019-2030, Ecorys, 12 juli 2019. • Regionaal Programma Werklocaties 2020-2024, Regio Rivierenland, Versie 13 februari 2020. Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Bereikbaarheid goed, maar congestie op hoofdwegen ◼
◼
◼
33
Hoofdwegennet: de A2 en A15 zijn de belangrijkste ontsluitingsassen van de regio met respectievelijk een noord-zuid en oost-west oriëntatie. Vooral de A2 loopt vast op bepaalde punten (trajecten Empelbrug - Kerkdriel en Martinus Nijhoffbrug - Zaltbommel staan in de nationale File Top 50). Personenvervoer per spoor vindt plaats via 9 stations, bediend door: NS (Utrecht – Den Bosch – Tiel), R-net/Q-Buzz (Dordrecht - Gorinchem - Geldermalsen) en Arriva (Tiel - Arnhem). Meeste in- en uitstappers in Culemborg (ca 9.000 per dag). Aansluiting nationaal InterCity netwerk alleen via overstap in Geldermalsen (6.500 in- en uitstappers), waar momenteel spoor wordt uitgebreid. Containerterminal CTU Rivierenland is gesitueerd op bedrijventerrein Medel aan het Amsterdam-Rijnkanaal dat de Waal met de Nederrijn/Lek verbindt.
aurik
ulemborg
ienden
Beusichem
pheusden
esteren
Buren
chten
Dodewaard
Beesd iel Asperen
eldermalsen Wamel
Beneden eeuwen
eteren
Dreumel
erwijnen
aaften Brakel
altbommel Rossum
erkdriel
Ammerzoden edel
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Conclusie fysieke bedrijfsomgeving
Kracht ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Voldoende kwantitatief en kwalitatief aanbod van bedrijventerreinen tot 2030 Ligging op belangrijke corridors: Noord-Zuid (A2) en Oost-West (A15 en Nederrijn en Lek) Containerterminal in regio aanwezig OV: Geldermalsen knoopfunctie regionaal-landelijk spoor waar capaciteit momenteel wordt verruimd Rivierenland eigen Mobiliteitsfonds om projecten te stimuleren
Zwaktes/Aandachtspunten ◼ ◼ ◼ ◼ 34
Doorstroming A2 en A15 regelmatig belemmerd door filevorming Toekomstbestendigheid bedrijventerreinen in het kader van energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en (soms) bereikbaarheid (binnenwegen niet toegesneden op zwaar verkeer, gebrekkig OV) Potentie containerterminal onvoldoende benut OV: alleen via overstap aangesloten op nationaal netwerk Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
D Woon- en leefklimaat Woningvoorraad: relatief veel koop en duur ◼ ◼ ◼
De regio Rivierenland heeft een voorraad van ca. 99.000 woningen. In vergelijking met Nederland en Gelderland telt de regio relatief veel koopwoningen. Gemiddelde WOZ-waarde in Zuidwest-Gelderland is relatief hoog (samenstelling voorraad, overloop Randstad/Utrecht).
Woningvoorraad (absoluut: 99.000)
80% 60%
65%
X1000 (€)
100% 57% 35%
40%
43%
20%
250
234
214
209
Gelderland
Nederland
200 150
50
Koop Rivierenland
35
300
100
0%
Bron: ING (2018)
Gemiddelde WOZ-waarde woningen
Huur Nederland
0 Rivierenland
Bron: CBS (2016) Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Woningbouwprogramma: productie blijft achter bij vraag ◼ ◼
◼
◼
36
De Regionale Woningbouwprogrammering Rivierenland stamt uit 2018. Op basis van vertrekpunt Primos2016 is de kwantitatieve opgave wonen vastgesteld op 10.500 woningen voor de periode 2015-2025. Dit betekent dat jaarlijks 1.050 woningen gebouwd moeten worden. Over de periode 2010-2017 was de gemiddelde productie in de regio ruim 810 woningen. Het Regionaal Programma Wonen gaat uit van nieuwbouw van 11.333 woningen. Circa 65% hiervan is opgenomen in harde plancapaciteit en 35% in zachte plancapaciteit.
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Wisselend oordeel woon- en leefomgeving Waar is het goed wonen? ◼
◼ ◼
Elsevier Weekblad en Bureau Louter houden jaarlijks een enquête onder 6.500 Nederlanders over de aspecten die zij belangrijk vinden aan hun woonomgeving, zoals afstand tot winkels, zorginstellingen, scholen, bos en strand. Op basis van de enquête is de score van gemeenten op 100 indicatoren bepaald. Rivierenland scoort overall gezien matig in deze exercitie waarin 355 gemeenten worden vergeleken. Hoogste positie is 253ste (Culemborg) In de publieke versie van de scores worden drie categorieën onderscheiden: voorzieningen, omgeving en rust, en ruimte & Buren leefbaarheid. Hieruit blijkt : ❑ ❑ ❑ ❑
◼
37
Culemborg en Tiel scoren slecht op rust, ruimte en leefbaarheid. Zaltbommel, Buren, West Maas en Waal scoren slecht op voorzieningen Maasdriel scoort slecht op omgeving Neder-Betuwe scoort allround matig
Uitdaging voor de vele kleinere kernen in de regio is dus het op peil houden van de voorzieningen, terwijl in de grotere kernen de leefkwaliteit een uitdaging vormt.
Positie 309
Culemborg
253
Maasdriel
332
Neder-Betuwe
312
Tiel
352
West Betuwe
281
West Maas en Waal
273
Zaltbommel
304 Bron: Elsevier en Bureau Louter (2019) Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Brede welvaart ◼
◼
◼
◼
Economisch beleid is niet alleen gericht op euro’s en werk, maar ook op verbetering van het welzijn van de bevolking in Rivierenland Rabobank en Universiteit Utrecht (2019) hebben een maatstaf voor ‘brede welvaart’ ontwikkeld op basis van elf dimensies, waaronder gezondheid, onderwijs, milieu, veiligheid, sociale relaties en wonen Brede welvaart varieert van regio tot regio afhankelijk van gebiedskenmerken. Overall gezien scoren de grote steden en hun ommeland relatief laag door negatieve effecten van verstedelijking (bijv. milieu en veiligheid). andelijke regio’s scoren goed op o.a. milieu, veiligheid en woontevredenheid Van de onderscheiden 40 Nederlandse regio’s neemt Zuidwest-Gelderland een 17e positie in. De regio scoort goed op sociale contacten, arbeid en subjectief welzijn en minder op onderwijs en milieu.
Hoge score door woontevredenheid en veiligheid Hoge score door woontevredenheid en hoge inkomens
Bron: Rabobank en Universiteit Utrecht (2019) 38
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Conclusie woon- en leefklimaat
Kracht ◼ ◼ ◼
Relatief veel koopwoningen en hoge WOZ-waarde, maar betaalbare koopwoningen ten opzichte van steden en (directe) randgemeenten Onderscheidende kracht: aantrekkelijk landschap in diverse gemeenten en recreatieve mogelijkheden Diverse regionale centra (Tiel, Geldermalsen, Zaltbommel, Culemborg)
Zwaktes/Aandachtspunten ◼ ◼ ◼
39
Geen (hoog)stedelijk milieu aanwezig (belangrijk voor jongeren en expats) Voorzieningen niveau in kleine en grotere kernen onder druk Imago gemeenten bij buitenstaanders niet altijd positief
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
E Organiserend vermogen: regionaal én bovenregionaal Belang van regionale samenwerking ◼ ◼
◼ ◼
◼
◼
40
Economie en arbeidsmarkt overstijgen gemeentegrenzen en functioneren op (boven)regionaal niveau In de ‘concurrentiestrijd’ tussen regio’s om bedrijven, talenten en (overheids-)financiering aan te trekken is het totaalaanbod van de ruimtelijk-economische structuur cruciaal (zie andere onderdelen van de economische foto). Door regionale samenwerking kan het regionale totaalaanbod worden versterkt. De regio Rivierenland kent de laatste tien à twintig jaar een sterke cultuur van regionale samenwerking. Vanuit verschillende rollen van de lokale overheid wordt met andere publieke instellingen, onderwijsinstellingen en bedrijven gewerkt aan het versterken van het regionaal DNA. In dit onderdeel van de foto zijn de regionale én bovenregionale samenwerkingen op een rij gezet
Overheid
Lead in proces
Stakeholder in proces
Investeren/stimuleren
Faciliteren en coördineren
Co-creëren
Initiëren
Kaders stellen (beleid, wet- en regelgeving)
Agenderen (lobby)
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Regionale samenwerking gericht op arbeidsmarkt, woningmarkt, werklocaties en energietransitie ◼
◼
Regio Rivierenland heeft op het gebied van arbeidsmarkt taken van gemeenten in de regio uitgezet. De structuren die daarmee zijn ontstaan worden ook benut om bredere opgaven van de arbeidsmarkt op te pakken. Daarnaast maken gemeenten gezamenlijke afspraken en worden woningbouw- en werklocatiebeleid en de regionale energiestrategie afgestemd.
Samenwerking
Perspectief op Werk
Rollen
◼
◼ ◼
Banenafspraak
◼ ◼
Regionale afspraken kaders
◼
◼ ◼ 41
Gezamenlijke brede aanpak gericht op beter matchen vraag en aanbod arbeidsmarkt gericht op participatie (mensen ‘werkfit’ maken, werkplekken doelgroepen, matching), opleiding (m.n. schaarse beroepen: techniek, chauffeurs, transportplanners), RW-POA en Werkzaak Rivierenland pakken actieve rol via inzet van mensen Maatschappelijke partners: o.a. UWV, VNO NCW, FNV/CNV, Platform Techniek Participatiewet: gemeente hebben opdracht te zorgen voor banen voor mensen met een arbeidsbeperking. Rivierenland: invulling RW-POA en Werkzaak Rivierenland RW-POA en Werkzaak Rivierenland pakken actieve rol via inzet van mensen en activeren netwerk van bedrijven in de regio om dergelijke arbeidsplaatsen te creëren In het RPW maken gemeenten van Rivierenland gezamenlijk afspraken over programmering aanbod werklocaties. Uniek aan regio Rivierenland is dat gemeenten hun acquisitie regionaal hebben belegd bij een Regionaal Acquisitie Platform. Daarnaast worden in de regio afspraken gemaakt over de woningmarkt. Op dit moment loopt een traject om te komen tot een regionale energiestrategie (RES) Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
(Boven)regionale samenwerking gericht op speerpuntsectoren ◼ ◼ ◼
Regio Rivierenland kent diverse samenwerkingsstructuren gericht op het versterken van speerpuntsectoren in de regio De samenwerkingen worden ingevuld vanuit verschillende rollen van de regionale overheid. Er wordt ingezet op organiseren en faciliteren, agenderen van opgaven, maar ook op actief stimuleren via cofinanciering (o.a. RIF). Greenport Gelderland en Logistics Valley zijn regio-overstijgende samenwerkingen.
Samenwerking ◼ ◼ ◼
Via vijf pacten (champignons, fruit, groente, laanbomen, sierteelt) wordt de agribusiness in de regio actief versterkt. Ook agendeert GG uitdagingen in de sector. 2017-2019: inzet innovatiefonds, ca. 1,7 miljoen, max. 30-50% dekking projecten Mogelijkheden om opleidingen te financieren (max. 50% cofinanciering)
◼ ◼ ◼
Bovenregionale samenwerking langs de Gelderse corridor: versterken logistiek Gezamenlijke acquisitie van nieuwe vestigers, gezamenlijke infra-lobby naar Rijk Rivierenland: o.a. Huis van Logistieke Samenwerking en Start Moving dag scholieren
◼
Regionaal Bureau Toerisme door gemeenten opgezet om de regio en haar recreatieve deelgebieden als bestemming te promoten en verder te ontwikkelen Belangrijke initiatieven: branding, organiseren evenementen, gerichte projecten
◼
42
◼ ◼
Uitvoeringsorganisatie regionale samenwerking triple-helix Regionaal Investeringsfonds biedt mogelijkheden cofinanciering initiatieven voor innovatie, kennis en opleiding, investeringen t.b.v. versterken drie speerpuntsectoren
◼
Fruitteeltopleidingen worden ondergebracht onder Fruit Tech Campus. Bedrijfsleven (FruitMasters, Greefa, Van Doorn) en onderwijs (Aeres/Helicon) slaan de handen ineen om toegepast onderwijs en onderzoek beter af te stemmen op bedrijfsleven.
Rol regionale overheid onbekend
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Nieuwe kansen voor regionale samenwerking ◼ ◼ ◼
43
FruitDelta Rivierenland is er in geslaagd een Regio Deal binnen te halen De Regio Deal is bedoeld om via een integrale aanpak de brede welvaart in de regio te verbeteren. Het Rijk heeft 7,5 miljoen cofinanciering toegezegd, FruitDelta moet de RegioDeal verder uitwerken met regionale stakeholders, dit biedt kansen om regionale samenwerking de komende vier jaar een impuls te geven
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Verruiming van de blik buiten de regio ◼
In de economische foto komt nadrukkelijk naar voren dat de regio zelf weinig kennisdragers en onderwijsinstellingen huisvest (met name op HBO/WO-niveau). Het is daarom belangrijk ook samenwerkingspartners buiten de regio te betrekken. Dit gebeurt (nog) onvoldoende. Daarnaast zijn er ook landelijk diverse initiatieven en fields labs gericht op versnelling MKB innovatie. Het bedrijfsleven in de regio Rivierenland is hier niet of nauwelijks op aangesloten. Belangrijke samenwerkingspartners buiten de regio Gelderland
44
Thema
Arnhem-Nijmegen
Agribusiness
Van Hall Larenstein
Logistiek en Economie
Logistics Valley Kennis DC Logistiek HAN
Recreatie & Toerisme
RBT A/N
Food Valley & Cleantechregio
Utrecht
Noord-Brabant
Zuid-Holland
Utrecht
AgriFoodCapital & Midden-Brabant
Drechtsteden/ Alblasserwaard
GrowCampus HAS Hogeschool SPARK (fieldlab 3D-printing)
Wellantcollege
Wageningen UR Smart Farming (field lab) Hogeschool Utrecht
HBS Saxion
MBO Utrecht
Vijfsterren Logistiek
Nederland
TNO Freshteq (Naaldwijk) Smart Food (R’dam) NDL/NFIA Connekt Topsector Logistiek TKI Dinalog
NBTC
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Conclusie organiserend vermogen
Kracht ◼ ◼ ◼
Volop regionale samenwerking en afstemming op diverse vlakken van het regionaal DNA Arbeidsmarkt: zeer actieve inzet maatschappelijke partners (o.a. via RW-POA en Werkzaak) Relatief ruime mogelijkheden voor financiering van projecten via RIF en voorheen ook Greenport Gelderland.
Aandachtspunten ◼ ◼
45
Arbeidsmarktprogramma’s: vooral initiatie door maatschappelijke partners, met weinig inzet van bedrijven Beperkte benutting van kennis en kunde van buiten de regio (onderwijsinstellingen, kennisinstellingen, field labs)
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
F Samenvattend beeld sterkten en zwakten regionale economie
Economische structuur ◼ ◼ ◼ ◼
◼ ◼ ◼ ◼ ◼ 46
Veerkrachtige economie Dynamische ondernemerscultuur Banenmotoren: logistiek; recreatie en toerisme; zorg en welzijn Sterk herstel: bouw, industrie, zakelijke diensten
Conjunctuurgevoelig/onzekerheid door corona-crisis Beperkte innovatiekracht Draaideurregime: relatief veel ‘starters’ en ‘stoppers’ Geen incubators voor startende ondernemers Ankerpunten kennis ontbreken
Arbeidsmarkt, Onderwijs & Participatie ◼ ◼ ◼ ◼
Hoge participatie, lage werkloosheid Ondanks schaarste, onbenut potentieel Succesvol in realiseren banenafspraak Gezonde demografie: instroom gezinnen
◼
Relatief laag opgeleide beroepsbevolking en hoge mate van flexibilisering Arbeidsmigranten om tekorten aan te vullen Moeite om jongeren vast te houden Werkloosheid vooral migranten/laagopgeleiden Na 2025 krimpende beroepsbevolking
◼ ◼ ◼ ◼
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Fysieke bedrijfsomgeving
Woon- en Leefomgeving
◼ ◼ ◼ ◼
Ruim voldoende planaanbod tot 2030 Gunstige ligging belangrijke corridors Container terminal aanwezig Geldermalsen regionale knoop OV
◼
◼ ◼ ◼ ◼
Filevorming op A2 en A15 Toekomstbestendigheid bedrijventerreinen Potentie containerterminal (nog) niet benut OV alleen via overstap naar nationaal netwerk
◼
47
◼ ◼
◼ ◼
Organiserend vermogen
Relatief betaalbare koopwoningen t.o.v. randgemeenten grote steden Aantrekkelijk landschap diverse gemeenten als onderscheidende kracht Diverse regionale centra (Tiel, Geldermalsen, Zaltbommel, Culemborg)
◼ ◼
Geen (hoog)stedelijk milieu (van belang voor jongeren en expats) Voorzieningenniveau kernen onder druk Imago gemeenten niet altijd positief (vgl. Elsevier/Louter studie)
◼
◼
◼
Volop regionale samenwerking Arbeidsmarkt: zeer intensieve inzet maatschappelijk partners Relatief ruime mogelijkheden financiering projecten (via RIF/GG) Relatief weinig initiatief van bedrijven bij arbeidsmarktprogramma’s Beperkte benutting van kennis en kunde van buiten de eigen regio
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
G Economische impact corona-crisis Impact moeilijk in te schatten, CPB houdt rekening met vier scenario’s Uitgangspunten
Best Case
Lichte recessie
Diepe recessie
Worst Case
Duur ‘lock down’
3 maanden
6 maanden
6 maanden
12 maanden
Matig Horeca, Retail, Contactberoep, Vrijetijdsector, Luchtvaart
Zwaar Daarnaast ook industrie getroffen
Zeer zwaar, Daarnaast ook andere sectoren
Zeer zwaar, Alle sectoren
Direct herstel na ‘lock down’
Ja
Ja
Nee
Nee
Problemen financiële sector
Nee
Nee
Ja
Ja
Problemen handelspartners
Nee
Nee
Matig
Zwaar
Impact ‘lock down’ op gehele economie
Bron: CPB (2020); Bewerking BCI
= Indicatie van stand van zake juni 2020
Actuele stand: kans op snel herstel steeds kleiner; faillissementen dreigen, doorvoering ‘1,5 meter economie’, perspectief en doorlooptijd crisis onbekend 48
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Uitwerking op economie en werkloosheid Best Case
Lichte recessie
Diepe recessie
Worst Case
3,8
3,5
2,0
Economische groei
2020
2021 -1,2 -2,7 -5,0 -7,3
-7,7
Werkloosheid 2021
49
4,5%
5,3%
8,4%
9,4%
Mede door steunpakket blijft aantal ontslagen beperkt
Tijdelijke contracten minder verlengd, starters vinden moeilijk baan
Bedrijven niet langer in staat al hun personeel te behouden
Werkloosheid loopt hard op door lange en diepe recessie
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Betekenis Rivierenland Onzekerheid ◼ ◼ ◼ ◼
De uiteindelijke doorwerking van de Corona-uitbraak kent een grote mate van onzekerheid Zeker is dat belangrijke sectoren in Rivierenland klappen zullen krijgen, zowel in de Best Case als de Worst Case De economie van Rivierenland is conjunctuurgevoelig gebleken en kent een grote mate van flexibilisering Met name in de tweede helft van 2020 valt een forse stijging van de regionale werkloosheid te verwachten
Belang
50
Impact (top)sectoren
(% banen RVL)
Best Case
Lichte Recessie
Diepe Recessie
Worst Case
Logistiek & Economie
21%
Indirect (matig/zwaar)
Indirect (matig/zwaar)
Zwaar
Zwaar
Zakelijke diensten
15%
Matig
Matig
Matig/Zwaar
Matig/Zwaar
Zorg & Welzijn
12%
Verschuivingen
Verschuivingen
Verschuivingen
Verschuivingen
Bouw
12%
Matig
Matig
Zwaar
Zwaar
Agribusiness
11%
Matig/Zwaar
Matig/Zwaar
Zwaar
Zwaar
◼Recreatie Op korte & termijn Toerisme
6%
Zwaar
Zwaar
Zwaar
Zwaar
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Lichte recessie (scenario 1 en 2) ◼ ◼ ◼ ◼ ◼ ◼
Gevoeligheid Corona-maatregelen o.b.v. sectorstructuur
Aantal faillissementen blijft beperkt door steunpakketten Er is vooral sprake van tijdelijke werkloosheid Minder omzet in recreatie en toerisme en detailhandel Onderdelen agribusiness onder druk door beperkte export Economie komt eind 2020 weer op gang Werkloosheid Rivierenland tussen 4 en 6% (korte duur)
Zware recessie (scenario 3 en 4) ◼
◼ ◼
◼
Nederlandse economie komt in zware recessie in meer sectoren dan alleen retail, vrijetijdseconomie en contact-beroepen. Geen herstel in 2021. De klap voor Rivierenland is extra zwaar, door de conjunctuurgevoelige sector structuur. Harde klappen in speerpuntsectoren én brede economie door wegvallen (internationale) vraag naar producten Risico versterkend effect door noodzakelijke bezuinigingen in publieke sectoren Werkloosheid Rivierenland tussen 7 en 10% (langdurig) Bron: RaboResearch (2020)
51
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
4 VERDIEPING: SPEERPUNTSECTOREN Overzicht ontwikkelingen binnen de speerpuntsectoren 52
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
4 Verdieping speerpuntsectoren ◼ ◼
De regio Rivierenland kent drie economische speerpuntsectoren. Het betreft stuwende sectoren die een belangrijke drager vormen van de regionale economie. BCI & RHDHV hebben een verdiepende analyse uitgevoerd naar de uitgangspositie van de speerpuntsectoren, de ontwikkeling in de afgelopen jaren en het toekomstperspectief in het licht van trends en ontwikkelingen die op de regio afkomen. “Onze tuinbouw wordt nog meer toonaangevend in Europa”
53
“Wij komen in de top 3 logistieke hotspots van Nederland”
“Wij bereiken een jaarlijkse omzetgroei van 5 procent”
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
A Agribusiness Structuur ◼
◼
◼
◼
◼ 54
Agribusiness bestaat in de kern uit de primaire sector en daaraan gekoppeld voedingsindustrie, handel en diensten. Voor groente, fruit en sierteelt speelt de 15.000 veiling/marktplaats een rol bij het koppelen van vraag en aanbod. Agribusiness in Rivierenland is goed voor ruim een half miljard euro aan toegevoegde waarde. De sector telt circa 2.000 bedrijven met 12.900 werkzame personen (11% 10.000 van de totale werkgelegenheid in de regio). De helft hiervan bevindt zich in de primaire productie en een derde in de handel en dienstverlening. Tussen 2010-2019 is de werkgelegenheid in agribusiness in Rivierenland met 10% gegroeid tegenover 6% in de brede economie. Met name de voedingsindustrie en de 5.000 groothandel en diensten groeiden. Werkgelegenheid in de primaire productie is teruggelopen (-300 banen tussen 2010-2019). Terwijl de werkgelegenheid in de primaire productie verder afnam, is de laatste jaren (2016-2019) het aantal werkzame personen in vooral de groothandel en dienstverlening verder toegenomen. 0 Het profiel van de agribusiness in Rivierenland onderscheidt zich vooral op plantaardige ketens, d.w.z. groente, fruit en sierteeltproductie en -handel.
Dit komt grotendeels overeen met het profiel van de agrifood sector in regio’s zoals ArnhemNijmegen en Noord- imburg en verschilt van foodregio’s zoals Foodvalley (accent op intensieve veehouderij (pluimvee) en onderzoek & innovatie) en Noordoost-Brabant (intensieve veehouderij en voedingsindustrie). Ambitie: internationaal nóg toonaangevender worden.
Werkzame personen in Agribusiness
610
540
450
3.140
3.320
3.780
1.510
1.900
2.280
6.550
6.380
6.230
2010
2016
2019
Veiling
Groothandel & Diensten Voedingsindustrie Primaire productie Bron: PWE Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Verdieping grootste segment: de primaire sector ◼
◼
◼
◼
◼ ◼ ◼
55
Melkveehouderij is zowel qua ruimtegebruik en aantal bedrijven de grootste landbouwtak in Rivierland. De regio is echter geen Bedrijven Oppervlak (ha) gespecialiseerde melkveehouderij-regio zoals Friesland en het 2016 2019 2016 2019 Groene Hart waar daarnaast nauwelijks andere landbouwtakken Rundvee-/melkveehouderij 653 600 31.182** 31.225** gevestigd zijn. Rivierenland onderscheidt zich vooral op fruitteelt (500 bedrijven Fruitteelt 507 494 4.452 4.652 en 4.650 ha). De FruitDelta-regio is samen met Zeeland (i.e. Akkerbouw 315 301 3.086 3.228 Zuid-Beveland) nationaal koploper op dit gebied. Glastuinbouw 171 182 318 432 De akkerbouw is de derde grootste landbouwtak in de regio. Hier geldt echter hetzelfde als voor de melkveehouderij: andere Boomkwekerij 176 175 1.656 1.760 regio’s hebben een sterker profiel (o.a. eeland, West-Brabant, Intensieve veehouderij* 133 108 Flevoland en Veenkoloniën). De glastuinbouw in Rivierenland omvat 180 ha. Hiermee is de Champignonteelt 37 34 13 14 regio een kleine maar niet onbelangrijke speler in vergelijking Totaal*** 1.710 1.690 met Westland, Bleiswijk, Aalsmeer en Venlo. * Houderij van hokdieren (vnl. varkens en kippen) Bron: CBS Boomkwekerij in Rivierenland behoort tot de nationale centra ** Grasland en groenvoedergewassen samen met Boskoop, Zundert en Noord-Limburg.
*** Niet gelijk aan som segmenten omdat bedrijven in meerdere segmenten actief kunnen zijn en niet alle segmenten in het Intensieve veehouderij is beperkt aanwezig in Rivierenland. overzicht zijn meegenomen Champignonteelt is een kleine teelt in Nederland waarin Rivierenland samen met oostelijk Noord-Brabant/Limburg een positie heeft. Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Benchmark groei primaire sector ◼
◼
◼
◼
◼
56
De toegevoegde waarde in de totale primaire sector in Rivierenland bedraagt in 2017 (laatste jaar dat cijfer beschikbaar is) € 503 miljoen. Hiermee is Rivierenland de tweede regio van Gelderland achter de Veluwe, maar voor de Achterhoek en Arnhem-Nijmegen. Rivierland is een gemiddelde groeier vanuit Gelders perspectief. De Veluwe groeit sneller, Arnhem-Nijmegen trager en de Achterhoek zit op hetzelfde niveau. Opvallend is dat de toegevoegde waarde in Rivierenland tussen 2014-2017 jaarlijks is gegroeid, in tegenstelling tot de Veluwe en de Achterhoek waar de toegevoegde waarde in 2015 fors afnam ten opzichte van 2014. Rivierenland groeit sneller dan NoordLimburg en langzamer dan overig-Zeeland.
Toegevoegde waarde landbouw, bosbouw en visserij (€ mln.) Regio
2014
2015
2016
2017
∆
4-2017
Abs.
Rel. (%)
Rivierenland
430
452
459
503
73
17
Achterhoek
312
271
296
366
54
17
Arnhem-Nijmegen
209
222
226
233
24
11
Veluwe
459
421
450
556
97
21
Noord-Limburg
686
700
713
768
82
12
Overig Zeeland
343
387
423
421
78
23 Bron: CBS
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
Trends & ontwikkelingen Marktontwikkelingen en verdienmodellen
Klimaat & duurzaamheid
Stabilisatie vraag EU Groeimarkten buiten EU (Azië en Afrika)
▪
Kringlooplandbouw Emissiebeperking Biodiversiteit
▪
▪
Productdifferentiatie en ▪ -vernieuwing ▪ Verbreding agrariërs ▪
▪ ▪ ▪
Stabilisatie hardfruit Groei zachtfruit Stevige concurrentie
▪ ▪ ▪
Importban Rusland Brexit-onzekerheid Ketensamenwerking
▪ ▪ ▪
Weerextremen Bestrijdingsmiddelen Waterstanden
▪
Glastuinbouw
▪
Stijgende vraag EU naar sierteelt, vooral Oost-Europa groeit
▪ ▪ ▪
Groei online afzet Brexit-onzekerheid Concurrentie
Boomkwekerij
▪
Aandacht groen stijgt (bij steden/overheden en consumenten)
▪ ▪
Champignonteelt
▪ ▪ ▪
Stabilisatie vraag EU Stevige concurrentie Brexit-onzekerheid
▪ ▪
Melkveehouderij ▪ ▪ Fruitteelt
Overige thema’s
Techniek & innovatie Automatisering melken, voeren, etc. Datadelen in keten
▪ ▪
Weidegang Dierwelzijn
▪
Robotisering oogst, sorteren, verpakken Datadelen in keten
▪ ▪ ▪
Aanbod/kosten arbeid Nieuwe rassen Teeltondersteunende maatregelen
▪ ▪ ▪
Bestrijdingsmiddelen ▪ Gas-/energiegebruik Watergebruik/-kwaliteit
Innovatie in energie, teelt, automatisering en verwerking
▪ ▪ ▪
Aanbod/kosten arbeid Ziektedruk Ketensamenwerking
Groei online afzet Ketensamenwerking
▪ ▪ ▪
Weerextremen ▪ Bestrijdingsmiddelen ▪ Watergebruik/-kwaliteit ▪
Robotisering Precisielandbouw Datadelen in keten
▪ ▪ ▪
Aanbod/kosten arbeid Containerteelt Plantgezondheid
Opkomst vers Alternatieve markten (vleesvervangers)
▪ ▪
Energiegebruik Bestrijdingsmiddelen
▪
Alternatieven voor substraatteelt Automatisering
▪ ▪
Ketensamenwerking Kosten en kwaliteit stro een uitdaging
▪
▪
Bron: BCI, o.b.v. Rabobank, ABN Amro en WEcR
Corona-crisis stelt alle segmenten voor een uitdaging, omdat continuïteit onder druk komt te staan als gevolg van vraaguitval 57
Buck Consultants International & Royal HaskoningDHV
SWOT Agribusiness Kracht
Zwaktes/Aandachtspunten
▪ Dé fruitteeltregio van Nederland
▪ Krimp van werkgelegenheid in primaire sector
▪ Grote toename werkgelegenheid (m.n. verwerking, handel, diensten) ▪ Hardfruit onder druk: concurrentie bulk neemt toe (o.a. Polen) ▪ Gestage groei toegevoegde waarde primaire sector
▪ Champignonteelt onder druk: import vanuit Oost-Europa (o.a. Polen)
▪ Compleet fruitcluster aanwezig (teelt, veiling, handel, techniek en onderwijs, versterkt via Fruit Tech Campus)
▪ Hoog energieverbruik in de glastuinbouw
▪ Gevarieerde samenstelling agrarische sector
▪ Beperkte omvang verwerkende voedingsindustrie in de regio
▪ Agrarische sector als drager van toeristische en recreatief landschap Kansen
Bedreigingen
▪ Groente, fruit, champignons, passen binnen trend gezonde voeding
▪ Langdurige Corona-crisis leidt tot langdurige vraaguitval
limaatadaptatie steden vraagt om ‘groen in en rond de stad’
▪ Afzetmarkten onder druk: o.a. Brexit-dreiging en importban Rusland
▪ Cross-over tussen landbouw en toerisme verder versterken
▪ Klimaat: vaker extreme weersomstandigheden: hitte, droogte, hagel
▪ Toepassen innovaties t.b.v. automatisering en verduurzaming
▪ Beschikbaarheid (buitenlandse) arbeidskrachten onder druk