Bijlage 23 - Bijlage 8 bij MER Effectbeoordeling van de herinrichting op de kernkwaliteiten van het GNN en de GO

Beoordeling van de effecten van de herinrichting van Willemspolder fase 1 op de kernkwaliteiten van het GNN en de GO Pauline Alefs, Loes van den Bremer & Rob Vogel

Sovon-rapport 2020/33 Dit rapport is samengesteld in opdracht van de Dekker Groep

Type informatie Auteur(s): Versie: Inhoudelijke toets: Vrijgave:

Omschrijving/naam Pauline Alefs, Loes van den Bremer & Rob Vogel definitief Julia Stahl Rob Vogel

Datum 29-01-21 29-01-21 29-01-21

Colofon © Sovon Vogelonderzoek Nederland 2020 Wijze van citeren: Alefs P., van den Bremer L. & Vogel R. 2020. Beoordeling van de effecten van de herinrichting van Willemspolder fase 1 op de kernkwaliteiten van het GNN en de GO. Sovon-rapport 2020/33. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen. ISSN: 2212-5027 Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt d.m.v. druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opdrachtgever.

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

Inhoud 1. Inleiding ...................................................................................................................................................... 3 1.1 Aanleiding ............................................................................................................................................. 3 1.2 Doel van dit deelrapport ...................................................................................................................... 4 1.3 Werkwijze ............................................................................................................................................. 4 1.4 Leeswijzer ............................................................................................................................................. 4 1.5 Dankwoord ........................................................................................................................................... 4 2. Beschrijving gebied en voornemen ........................................................................................................... 5 2.1 Projectgebied........................................................................................................................................

5 2.2 Referentiesituatie ................................................................................................................................ 6 2.3 Voorgenomen ontwikkeling .............................................................................................................. 10 2.3.1 Toekomstige inrichting ............................................................................................................... 11 2.3.2 Tijdelijke uitvoeringssituatie .................................................................................................... 13 2.3.3 Gebruiksfase............................................................................................................................... 13 3. Beleidskader ............................................................................................................................................. 14 3.1 Gelders Natuurnetwerk ..................................................................................................................... 14 3.2 Groene Ontwikkelingszone ............................................................................................................... 17 4. Kernkwaliteiten van het Gelders Natuurnetwerk ..................................................................................

18 4.1 Begrenzing GNN ................................................................................................................................ 18 4.2 Natuurwaarden ................................................................................................................................. 18 4.2.1 Natuurbeheertypen .................................................................................................................... 18 4.2.2 Waarden voor weide-, water- en moerasvogels .......................................................................20 4.2.3 Waarden voor vleermuizen .......................................................................................................20 4.2.4 Waarden voor amfibieën ...........................................................................................................20 4.2.5 Waarden voor vissen .................................................................................................................20 4.3 Bijzondere soorten ............................................................................................................................20 4.4 Omgevingscondities ..........................................................................................................................20 4.4.1 Water

..........................................................................................................................................20 4.4.2 Stilte, rust en duisternis ............................................................................................................ 21 4.5 Ecologische samenhang .................................................................................................................... 21 4.6 Overige waarden ................................................................................................................................ 21 4.6.1 Landschap .................................................................................................................................. 21 4.6.2 Cultuurhistorie........................................................................................................................... 21 4.6.3 Geomorfologie en rivierdynamiek ............................................................................................ 21 4.6.4 Bodemkunde en reliëf ............................................................................................................... 22 4.6.5 Ecosysteemdiensten ..................................................................................................................

22 4.7 Potenties............................................................................................................................................. 22 4.7.1 Potentie van natuurbeheertype N12.02 .................................................................................... 22 4.7.2 Potentie van natuurbeheertype N14.01 .................................................................................... 22 5. Effecten van het basisalternatief op het GNN ........................................................................................ 23 5.1 Effecten op de kernkwaliteiten van het GNN ................................................................................... 23 5.1.1 Natuurbeheertypen..................................................................................................................... 23 5.1.2 Overige kernkwaliteiten ............................................................................................................. 25 5.2 Conclusies gevolgen basisalternatief voor het GNN ........................................................................ 26 6.

Kernkwaliteiten van de Groene Ontwikkelingszone ..............................................................................28 6.1 Begrenzing GO ...................................................................................................................................28 6.2 Natuurwaarden .................................................................................................................................28 6.2.1 Waarden voor weide-, water- en moerasvogels........................................................................28 6.2.2 Waarden voor vleermuizen ....................................................................................................... 29 6.2.3 Waarden voor amfibieën ........................................................................................................... 29 6.2.4 Waarden voor vissen .................................................................................................................30 6.2.5 Overige natuurwaarden .............................................................................................................30 6.3 Bijzondere soorten ............................................................................................................................

31 6.4 Omgevingscondities .......................................................................................................................... 31 6.5 Ecologische samenhang .................................................................................................................... 31 6.6 Overige waarden ................................................................................................................................ 31 6.6.1 Landschap .................................................................................................................................. 31 6.6.2 Cultuurhistorie........................................................................................................................... 32 6.6.3 Geomorfologie en rivierdynamiek ............................................................................................ 32 6.6.4 Bodemkunde en reliëf ............................................................................................................... 32 6.6.5 Ecosysteemdiensten .................................................................................................................. 32 1

Sovon-rapport 2020/33

6.7 Potenties............................................................................................................................................. 32 7. Effecten op de Groene Ontwikkelingszone ............................................................................................. 34 7.1 Effecten op de kernkwaliteiten van het GO ...................................................................................... 34 7.1.1 Rustgebied voor winterganzen ................................................................................................... 34 7.1.2 Overige kernkwaliteiten ............................................................................................................. 36 7.3 Conclusies en aandachtspunten GO ................................................................................................. 39 8. Effecten op omliggend GNN/GO (externe werking) .............................................................................40 9. Conclusies basisalternatief ...................................................................................................................... 42 9.1 Effecten op de kernkwaliteiten van het GNN ................................................................................... 42 9.2 Effecten op de kernkwaliteiten van de GO .................................................................................

42 9.3 Effecten voor omliggend GNN en GO (externe werking).......................................................... 43 10. Voorstel wijziging begrenzing GNN ...................................................................................................... 44 10.1 Gevolgen voorkeursalternatief ........................................................................................................ 44 10.1.1 Oppervlakteverlies .................................................................................................................... 44 10.1.2 Gebruik ..................................................................................................................................... 45 10.2 Beoordelingskader voor wijziging begrenzing GNN ..................................................................... 46 10.3 Toets aan voorwaarden artikel 2.42 Omgevingsverordering ........................................................ 47 10.3.1 Verbetering samenhang of betere planologische inpassing van het GNN ............................ 47 10.3.2 Goede inpassing van de bepalingen van § 2.6.1 uit de Omgevingsverordening ................... 47 10.3.3 Behoud kernkwaliteiten GNN .................................................................................................

50 10.3.4 Behoud oppervlakte GNN ....................................................................................................... 52 10.3.5 Combinatie met onherroepelijk bestemmingsplan................................................................ 52 10.4 Externe werking na wijziging begrenzing GNN ............................................................................. 53 10.5 Gevolgen voor de Groene Ontwikkelingszone ............................................................................... 53 10.6 Doorkijk naar fase 2 en fase 3 van de Gebiedsvisie Midden-Waal ............................................... 53 10.7 Samenvatting ................................................................................................................................... 54 11. Literatuur ................................................................................................................................................ 55 Bijlage 1. Achtergrond wettelijk kader en beleidskader ............................................................................. 56 Bijlage 2. Regels Omgevingsverordening Gelderland GNN ...................................................................... 58 Bijlage 3. Gelijkwaardige Natuurbeheertypen ........................................................................................... 61 Bijlage 4.

Regels GO Omgevingsverordening Gelderland ......................................................................... 62

2

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Voorliggend onderzoek is opgesteld als onderdeel van het milieueffectrapport (hierna MER) voor de herinrichting van Willemspolder fase 1. In dit deelrapport (hierna rapport) worden de gevolgen voor het Gelderse Natuurnetwerk en de Groene Ontwikkelingszone nader onderzocht en beoordeeld. Het rapport vormt een bijlage bij het MER maar beoogt ook zelfstandig leesbaar te zijn als onderdeel van de ruimtelijke onderbouwing van het bestemmingsplan. Het voornemen vloeit uit een gebiedsvisie die Dekker Grondstoffen bv (hierna Dekker) voor de inrichting van de Midden-Waal (figuur 1.1) heeft opgesteld. De visie komt voort uit de wens van Dekker om haar eigendommen in dit gebied in te zetten voor toekomstige projecten op het vlak van bouwgrondstoffenvoorziening in combinatie met maatschappelijke opgaven. De ambitie is het agrarisch areaal om te vormen tot riviernatuur zoals stroomdalgrasland en ooibos, en de gebieden in te richten en open te stellen voor recreanten. Daarnaast krijgt het bestaande bedrijfsterrein een nieuwe duurzame invulling. Randvoorwaarden voor de ontwikkeling zijn aanvaardbare milieueffecten en een positieve bijdrage aan de lokale leefomgeving.

Figuur 1.1. De door Dekker opgestelde Gebiedsvisie Middel-Waal, met de daarbinnen onderscheide fases voor ontwikkeling.

Het plan gaat uit van de aanleg van hoogwatergeulen die qua schaal in lijn zijn met de reeds aanwezige plassen in het gebied. Op deze plaatsen wordt dieper water toegestaan ten gunste van de bouwgrondstoffenvoorziening. Daarnaast worden ondiepere stromende geulen aangelegd om de ecologische waterkwaliteit te verbeteren. Doel is om in lijn met de programmatische aanpak grote wateren “toekomstbestendige grote wateren te creëren waar hoogwaardige natuur goed samengaat met een krachtige economie”. Willemspolder Fase 1 betreft het gebied vanaf de Nieuweweg in IJzendoorn tot circa 500 meter voor de Prins Willem-Alexanderbrug in Echteld. Fase 2 en 3 betreffen de resterende Willemspolder tot aan het Amsterdam Rijn-kanaal en de Gouverneurspolder. Op korte termijn kiest Dekker ervoor om eerst Willemspolder fase 1 te realiseren. Fase 11 beoogt delfstoffenwinning mogelijk te maken waarna het gebied wordt ingericht ten behoeve van hoogwaterveiligheid, natuurontwikkeling, recreatie, landschapsinrichting, duurzaamheid en mobiliteit. De Willemspolder vormt een uiterwaard rond de Waal. In 2018 heeft Sovon in opdracht van Dekker een voortoets gebiedsbescherming voor het project Willemspolder uitgevoerd (van Els et al. 2018), waaruit onder andere is gebleken dat er gevolgen kunnen zijn voor de kernkwaliteiten van het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en de Groene Ontwikkelingszone (GO).

Deze voortoets had echter betrekking op een groter gebied, namelijk de gehele Willemspolder inclusief het gedeelte ten westen van de Prins Willem-Alexanderbrug. Dekker heeft aan Sovon gevraagd 1 De herinrichting van fase 1 van de Willemspolder is zoals in de inleiding van het MER aangegeven zowel een plan (bestemmingsplanwijziging) als een project (projectplan Waterwet). In dit rapport wordt in verband met de leesbaarheid steeds over ‘project’ gesproken.

3

Sovon-rapport 2020/33

om in het kader van de milieueffectrapportage de gevolgen voor het GNN en de GO van de herinrichting Willemspolder fase 1 nader te beschrijven en te beoordelen.

1.2 Doel van dit deelrapport Deze toets heeft tot doel na te gaan of er mogelijk negatieve effecten te verwachten zijn van de herontwikkeling van de Willemspolder fase 1 op de kernkwaliteiten waaronder de wezenlijke kenmerken en waarden van het GNN en de kernkwaliteiten van het GO. De toets moet antwoord geven op de volgende twee vragen: 1. Wat is het effect van de voorgenomen ingreep op de kernkwaliteiten van het Gelders Natuurnetwerk? 2. Wat is het effect van de voorgenomen ingreep op de kernkwaliteiten van de Groene Ontwikkelingszone?

1.3 Werkwijze Bij de hieronder beschreven werkwijze wordt voortgeborduurd op het advies van de Commissie m.e.r. over detailniveau en reikwijdte van het MER voor de Ontgronding en gebiedsontwikkeling van Fase 1 Willemspolder van 25 maart 2020. De beoordeling van de effecten op de kernkwaliteiten van het GNN en de GO heeft plaatsgevonden aan de hand van een bureaustudie en expert judgement. Hierbij is gebruik gemaakt van de volgende gegevens en bestanden: • Ligging van het GNN, natuurbeheertypen, de GO en ganzenrustgebieden op basis van kaartbestanden zoals beschikbaar gesteld via de webapp2 en geoserver3 van provincie Gelderland, geraadpleegd op 7 april 2020. • Resultaten van ecologisch onderzoek in het projectgebied, zoals gerapporteerd in Kurstjens 2018 en Kurstjens 2020. • Tellingen van watervogels in en rondom het projectgebied in de winterseizoenen 2017/18 tot en met 2019/20 (van den Bremer et al. 2017, de Boer 2019, de Boer 2020). Effecten van de herinrichting op aspecten die niet natuur-gerelateerd zijn komen in het MER aan bod. Volledigheidshalve worden ze in deze NNN-toets kwalitatief beoordeeld.

1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt het projectgebied beschreven en wordt nader ingegaan op de voorgenomen herinrichting. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 het relevante beleidskader geschetst. In hoofdstuk 4 zijn de ligging en kernkwaliteiten van het GNN beschreven. Hoofdstuk 5 beschrijft de effecten van de herinrichting op het GNN waarbij deze worden afgebakend en beoordeeld. In hoofdstuk 6 zijn de ligging en kernkwaliteiten van de GO beschreven, waarna de effecten van de herinrichting in hoofdstuk 7 zijn afgebakend en beoordeeld. Hoofdstuk 8 bevat een kwalitatieve beschrijving van de externe werking van de herinrichting binnen het projectgebied op omliggende gebieden die behoren tot het GNN en de GO. In hoofdstuk 9 worden de belangrijkste conclusies van de beoordeling van de gevolgen van het basisalternatief samengevat. In hoofdstuk 1o wordt beschreven welke maatregelen getroffen worden om te komen tot een voorkeursalternatief dat strookt met de in de Omgevingsverordening van de provincie Gelderland gestelde voorwaarden.

1.5 Dankwoord Gijs Kurstjens heeft ondersteuning gegeven bij de interpretatie en verwerking van de gegevens van zijn ecologisch onderzoek, dat gebruikt is om de kernkwaliteiten van het GNN en de GO te beschrijven, en leverde waardevol commentaar op een eerdere versie van deze rapportage. Erik van Winden verzorgde de berekeningen en het kaartmateriaal. Toon van Mierlo begeleide het project vanuit Dekker en leverde commentaar op een eerdere versie van dit rapport. 2 https://gelderland.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=11002823ff9c42ad9195668fd25ffb0e 3 https://geoserver.prvgld.nl/geoserver/PGR_Visie/wms

4

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

2. Beschrijving gebied en voornemen 2.1 Projectgebied Het projectgebied waar de ingrepen gaan plaatsvinden betreft het deelgebied Willemspolder fase 1 (figuur 2.1) bij IJzendoorn. Het gebied ligt in de uiterwaarden aan de noordzijde van de Waal in de gemeente Neder-Betuwe in Gelderland, geheel ten zuiden van de Waalbandijk. Aan de oostzijde wordt het gebied begrensd door de Nieuweweg en aan de westzijde loopt het tot ca. 500 meter ten oosten van de Prins Willem-Alexanderbrug. Het projectgebied Willemspolder fase 1 heeft een oppervlakte van circa 160 hectare.

Figuur 2.1. Huidige inrichting van het projectgebied Willemspolder fase 1 (bron: W-13031 rivierenkaart, waarbinnen landbouwpercelen zijn ingedeeld op basis van de Basisregistratie Gewaspercelen (Nationaal Georegister 2019)).

De belangrijkste gebiedsnamen en namen van wegen die in deze NNN-toets ter sprake komen zijn in beeld gebracht in figuur 2.2.

5

Sovon-rapport 2020/33

1 Overnachtingshaven RWS 2 Toegangsweg kantoor Dekker 3 Kantoor Dekker 4 Kern IJzendoorn 5 Nieuweweg 6 Poelen 1e en 2e Run 7 Waardweg 8 Oostplas 9 Voormalige stortplaats 10 Bedrijfsterrein voormalige steenfabriek 11 Landtongen 12 Pyrietslakkenstort

13 Westplas 14 Invaart 15 Dijkzone 16 Zomerkade 17 Koepelweg 18 Heersweg 19 plas ’t Spijker 20 Oeverwal 21 Waal 22 Waalbandijk 23 Prins Willem-Alexanderbrug

Figuur 2.2. Toponiemenkaart.

2.2 Referentiesituatie Bij de referentiesituatie gaat het om de huidige situatie en om autonome ontwikkelingen. Omdat er op het punt van de GNN en GO geen relevante autonome ontwikkelingen in het plangebied zijn, komt de referentiesituatie overeen met de huidige situatie. Deelgebied Willemspolder fase 1 is onderdeel van het centrale rivierenlandschap dat ontstaan is in het Holoceen en vormgegeven door afzettingen van de meanderende stroomgordels van de Waal. Ter hoogte van het projectgebied is het landschap opgebouwd uit uiterwaarden, stroomruggen en kommen. Doordat de rivierloop in de geschiedenis veelvuldig verplaatst is, liggen de stroomruggen niet meer aan de huidige rivier; ze behoren tot oudere systemen. Het huidige reliëf van het projectgebied is slechts voor een klein deel ontstaan onder invloed van fluviatiele processen (bron: geomorfologische kaart van Nederland) en voor het overgrote deel bepaald door menselijk ingrijpen. Zo zijn dijken en zomerkaden aangelegd om de rivier te fixeren en is een groot deel van het projectgebied afgegraven (voor de baksteenindustrie en voor de winning van zand) en geëgaliseerd. Alleen direct langs de Waal ligt een smalle natuurlijke rivierstrandglooiing en iets meer landinwaarts daarlangs ligt een kleine welving van rivierafzettingen (oeverwallen). De bodem van het gebied kan worden getypeerd als kalkhoudende ooi- en poldervaaggrond.

De bovenste laag van de bodem bestaat uit (lichte) zavel en klei; in de ondergrond is een pakket van zand gesitueerd. Lithostratigrafisch wordt de ondergrond geclassificeerd als Formatie van Echteld; onder de laag zavel, klei en opgebrachte grond die tot enkele meters diepte doorloopt, bevindt zich een pakket zand en klei dat in het Holoceen is afgezet door meanderende voorlopers van de huidige Rijn en Maas.

6

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

In het deelgebied Willemspolder fase 1 liggen drie zandwinplassen, waarvan de twee oostelijke plassen in open verbinding staan met de Waal (figuur 2.1). Deze plassen zijn ca. 20 meter diep. Om de plassen heen is een vegetatie ontstaan van grassen, ruigtes en wilgenbos (foto 2.3), plaatselijk geflankeerd door meidoorns.

Foto 2.3. Zandwinplassen met op de achtergrond de zomerdijk en de winterdijk (Waalbandijk) (Foto: Loes van den Bremer; 10 juni 2017). De foto is vanaf de zuidoever in de Westplas in noordelijke richting genomen.

Langs de Waal zijn zandige oevers gelegen die door kribben van elkaar gescheiden zijn. Iets meer landinwaarts bevinden zich pioniervegetaties op de oevers. Deze gaan over in vochtig grasland dat sterk onder invloed van de rivier staat (foto 2.4). In deze graslanden vindt vrij extensieve begrazing met runderen plaats. De graslanden worden op de hogere delen afgewisseld door enkele bouwlandpercelen.

Foto 2.4. Aan de oever van de Waal liggen pioniervegetaties die overgaan in vochtig grasland (Foto: Loes van den Bremer; 10 juni 2017).

Langs de Waal in het oostelijke deel van het projectgebied, gaan de oevers snel over in het wilgenbos dat de zandplassen grotendeels omzoomt (foto 2.5).

7

Sovon-rapport 2020/33

Foto 2.5. In het oosten van het projectgebied is ooibos dicht langs de oever van de Waal gelegen (Foto: Loes van den Bremer; 10 juni 2017). Op de foto zijn Grauwe Ganzen zichtbaar die nabij de oever rusten.

Met hoogwater fungeert het gebied als stroom- en bergingsgebied. Met uitzondering van de hoog gelegen delen, kan het gehele projectgebied onder water staan bij hoogwater (foto 2.6).

Foto 2.6. De Willemspolder bij hoogwater in februari 2018; de foto geeft uitzicht op de scheiding tussen de plassen (Foto: Vincent de Boer; 1 februari 2018).

Ten noorden van de plassen en in het zuidwesten van het gebied heeft het overgrote deel van de uiterwaard een agrarische functie. Het merendeel van deze gronden is in gebruik als grasland, maar vooral ten noorden van de Waardweg zijn ook percelen bouwland gelegen (foto 2.7).

8

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

Foto 2.7. Overgang van de graslanden aan de zuidkant van de Waardweg naar de bouwlanden aan de noordkant van de Waardweg. De graslanden worden tot natuurbeheertype N12.02 (Kruiden- en faunarijk grasland) gerekend (Foto: Rob Vogel, 9 mei 2020).

Ten zuiden van de plassen, rondom het terrein met de restanten van een voormalige steenfabriek (bedrijfsterrein in figuur 2.1), ligt typische uiterwaardennatuur, gekenmerkt door stroken wilgenbos, meidoornstruweel en vrij extensief begraasde weilanden. Het terrein rond de voormalige steenfabriek heeft een bedrijfsbestemming en wordt momenteel onder andere gebruikt voor opslag van materiaal bestemd voor de installatie/schepen van Dekker (foto 2.8). Naast een geasfalteerde toegangsweg en een grasveld staan er enkele gebouwen, waaronder een kantorencomplex en een woonhuis.

Foto 2.8. Voormalige steenfabriek met op de achtergrond opslag van materiaal Dekker (Foto: Loes van den Bremer; 10 juni 2017).

De Waardweg is toegankelijk voor gemotoriseerd verkeer. In de zomer wordt in zowel de westelijke plas, ’t Spijker, als de twee oostelijke plassen (Westplas en Oostplas) gezwommen of verpoosd langs de zandige oevers (foto 2.9). Rondom de plassen wordt gewandeld en lopen regelmatig honden los. Het gaat om kleinschalig recreatief gebruik.

9

Sovon-rapport 2020/33

Foto 2.9. Recreatie langs de oostelijke zandwinplas (Foto: Rob Vogel, 9 mei 2020).

2.3 Voorgenomen ontwikkeling Voor Willemspolder fase 1 is een ontwerp opgesteld: het Basisalternatief (figuur 2.10). In deze paragraaf lichten we eerst het ontwerp voor de toekomstige inrichting toe. Vervolgens gaan we meer in detail in op de werkzaamheden die tijdens de tijdelijke uitvoeringsituatie (omvat voorbereiding en realisatie) en gebruiksfase plaats zullen vinden, waarbij ook de planning aan bod komt.

Figuur 2.10. Eindsituatie Willemspolder fase 1, het basisalternatief, na herinrichting en natuurontwikkeling.

10

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

2.3.1 Toekomstige inrichting Middels het winnen van zand, grind en klei op de korte en middellange termijn is het voornemen om de polder ten behoeve van natuurontwikkeling, recreatief medegebruik en een verbeterde waterafvoer voor de lange termijn in te richten. Hierbij bestaan de voornaamste veranderingen uit het omvormen van akkers en productiegraslanden naar meer natuurlijke graslanden en het uitbreiden van de hoeveelheid diep en ondiep water. Ook wordt de bestaande bedrijfsbestemming in de uiterwaarden gerevitaliseerd ten behoeve van opslag en overslag en bewerking van bouwgrondstoffen, opwekking van duurzame energie en havenontwikkeling. Natuurontwikkeling en verbetering waterafvoer De bestaande zomerkade, die de scheiding vormt tussen het hoog- en het laag dynamische milieu, wordt in het plangebied opgeheven, waardoor een groter gebied rechtstreeks onder invloed van de rivierkundige dynamiek komt te staan (figuur 2.10 en 2.11). In het verlengde van de bestaande plassen wordt een hoofdgeul met zandige natuurlijke oevers gerealiseerd, waarmee het water bij hogere rivierpeilen beter kan doorstromen. Zo worden de bestaande plassen omgevormd tot een brede hoogwatergeul. Langs de noordkant van de hoofdgeul komt een systeem van lagunes met zandige natuurlijke oevers. Het hoog dynamische milieu biedt ruimte voor de ontwikkeling van pioniervegetaties.

In de lagere gebiedsdelen wordt de ontwikkeling en uitbreiding van ondiep water, plas-dras situaties en zachthoutooibos gestimuleerd. Met opgaande begroeiing (wilgen, met meidoornstruwelen langs de randen) wordt een ruimtelijke afwisseling nagestreefd met meer open en meer besloten gedeelten. Verder wordt de opgaande houtige vegetatie (bos, struweel, solitair) zoveel mogelijk gekoppeld aan de geulachtige laagte en/of de hogere oeverwallen. Ten noorden en oosten van het terrein met de voormalige steenfabriek is hardhout- (hogere kern) en zachthoutooibos (lagere randen) voorzien. Tussen de Waalbanddijk en de Waardweg komt in het westelijk deel van het gebied vochtig extensief beheerd grasland voor, en in het oostelijk deel bevinden zich ondiepe deels verlande plassen met rietruigtevegetatie (riet-wilgen-braam).

Figuur 2.11. Willemspolder fase 1, toekomstige inrichting conform het Basisalternatief, na herinrichting (bron: Buro Waalbrug).

11

Sovon-rapport 2020/33

Revitalisatie bestaande bedrijfsbestemming Op het terrein van de voormalige steenfabriek, bedrijfsterrein Binnenwaard, wil Dekker een bedrijfsterrein met haven realiseren waar ook duurzame energie wordt opgewekt. De bedrijfsbestemming is verdeeld over land en water (haven). De bedrijvigheid is gericht op aan- en afvoer per schip. De haven is geschikt voor scheepstype ‘groot Rijnschip Va / Vb’, waarbij er maximaal twee schepen binnen de haven passen. Energieopwekking Eigen energieopwekking met twee windturbines vormt onderdeel van het Basisalternatief (figuur 2.12 links). Op dit moment is er nog geen keuze gemaakt voor het soort turbine dat uiteindelijk geplaatst zal worden. Bij de haalbaarheidsscan voor windenergie (Jaspers Faijer & Starmans 2017) is gekozen voor een vanuit het oogpunt ‘worst-case’ scenario met de grootst mogelijke windturbine. Dit worst-case scenario wordt ook in de Passende beoordeling gehanteerd en betreft de Enercon E-126 met een rotordiameter van 126 meter en een ashoogte van 135 meter (figuur 2.12 rechts). Hierbij werd opgemerkt dat de onderlinge afstand van 400 meter tussen de windturbines waarschijnlijk niet voldoende is indien gekozen wordt voor de Enercon E-126. Dit heeft te maken met het feit dat de minimale afstand tussen windturbines doorgaans 4 maal de rotordiameter bedraagt.

Voor de Enercon E126 betekent dit een onderlinge afstand van circa 600 meter. De Enercon E126 windturbine kan tot 7,5 MW produceren. In het binnenland worden evenwel kleinere typen windturbines geplaatst omdat het windregime daar niet gunstig is voor (relatief dure) turbines met een groter geïnstalleerd vermogen.

Figuur 2.12. Indicatieve windturbine-posities (Jaspers Faijer & Starmans 2017) en afbeelding van de voorbeeldturbine Enercon E-126 (bron: www.windturbine-models.com).

Recreatie Voor de bewoners van de nabije kernen (Echteld, IJzendoorn, Ochten) worden beperkt voorzieningen voor extensief recreatief medegebruik gerealiseerd; strandjes, visstekken, vliegerweide, wandel/fietspad en voorzieningen voor natuurbeleving (figuur 2.10). Verschillende wegen geven vanaf de dijk toegang tot een landelijke route door de polder en/of ontsluiten op verschillende plaatsen de oeverzone. De bereikbaarheid van de bedrijfsbestemming via de Nieuwe Weg blijft ongewijzigd. De bestaande Waardweg aan de noordkant wordt een landelijke route die uitsluitend toegankelijk is voor wandelaars en fietsers. Het pad loopt rondom de brede hoogwatergeul. De locatie waar zich ooit een redoute bevond (oud verdedigingswerk) wordt in ere hersteld door hier een uitzichtpunt/vogelkijkhut te realiseren. Deze plek, gelegen op de hogere oeverwal direct langs de rivier, kan worden bereikt door middel van een kabelpontje (overhaal). Aan de zuidkant komt door de stroomversnelling een met behulp van stapstenen doorwaadbare plek. Aan de noordzijde van het water komt een ligweide/strandje.

12

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

2.3.2 Tijdelijke uitvoeringssituatie Voorbereiding In deze fase vinden de voorbereidende werkzaamheden plaats om de bereikbaarheid, bescherming tegen rivierinvloeden en uitgangspositie voor delfstoffenwinning te waarborgen. Deze fase heeft een doorlooptijd van ongeveer een half jaar. De volgende werkzaamheden zijn te onderscheiden: • ontgraven van de bovenlaag; • aanpassen van de zomerkade tussen de Nieuwe weg en Heersweg; • locatie geschikt maken voor de winning en productie van bouwgrondstoffen; • revitaliseren van de bedrijfsbestemming op het terrein van de voormalige steenfabriek. Realisatie (aanlegfase) In de realisatie fase vinden de ontgrondingswerkzaamheden plaats en wordt het gebied gelijktijdig aangevuld en ingericht met het oog op de doelstellingen hoogwaterveiligheid, natuurontwikkeling, landschapsontwikkeling en recreatie. Deze fase heeft een doorlooptijd van 5 tot 10 jaar. De volgende werkzaamheden zijn te onderscheiden: • Gestart wordt met het op diepte brengen van de in de uiterwaard aanwezige toegangsgeul naar de reeds aanwezige plas. Het vrijkomende materiaal wordt via deze weg per schip afgevoerd. De maximale diepte van ontgronding bedraagt -20 m NAP, met uitzonderling van het gedeelte waar zich nu de meest oostelijke zandwinplas bevindt, hier betreft het -35 m NAP.

• Na aanvoer van de drijvende zandzuiger en zandklasseerinstallatie wordt gestart met de ontgronding ter plaatse van het verwijderde deel van de zomerkade / Waardweg. • De zandwinplas zal waar mogelijk worden aangevuld met materiaal wat vrij komt bij het ontgraven van de nog aanwezige kades en restmateriaal van het zandwinproces. Op deze manier wordt zo snel als mogelijk gestart met het realiseren van de natuurdoelstellingen. • Vervolgens wordt de hoofdgeul en de nevengeul(en) gerealiseerd. Op een aantal locaties binnen het werkgebied zal uitwisseling van materiaal plaats vinden. Hierbij wordt zoveel mogelijk vanuit de bestaande plassen gewerkt. In dit stadium zijn details met betrekking tot de precieze werkzaamheden voor de plaatsing van de windturbines nog niet bekend. Bij de beoordeling van mogelijke effecten gaan we er van uit dat hierbij geheid gaat worden (worst case). 2.3.3 Gebruiksfase De ingerichte gebiedsdelen worden zoveel mogelijk meteen in beheer genomen met het oog op de natuurdoelstellingen. Vanwege de terugtrekkende beweging van zandwinning en herinrichting komt al in een relatief vroeg stadium een deel van het terrein beschikbaar voor uitbreiding van het begrazingsgebied. In de gebruiksfase vinden de afrondende werkzaamheden plaats en wordt het gebied in gebruik genomen en beheerd.

Randvoorwaarden en doelstellingen vanuit natuurontwikkeling en recreatie spelen hier de belangrijkste rol. De rivierverruiming is dan inmiddels volledig gerealiseerd. De doorlooptijd van de afrondende werkzaamheden bedraagt circa één jaar. Binnen deze fase wordt ook een aantal recreatieve inrichtingselementen gerealiseerd, zoals het trekpontje en het uitkijkpunt in de vorm van een redoute. Aan de hand van het te ontwikkelen beheerplan voor de Willemspolder wordt het gebied verder ontwikkeld en beheerd, zodat de gewenste ecotopen zich kunnen ontwikkelen. Een ecotoop is het kleinste, ecologisch nog af te bakenen gebied binnen een landschaps-ecologische benadering. Het vertegenwoordigt een relatief homogene, ruimtelijke gebiedseenheid met eigenschappen voor het meten en vastleggen van de gebiedsstructuur, functie en verandering. In de gebruiksfase produceren windturbines die in bedrijf zijn geluid en slagschaduw als gevolg van draaiende rotorbladen.

13

Sovon-rapport 2020/33

3. Beleidskader Het Rijk heeft de ambities van het ruimtelijk en mobiliteitsbeleid voor Nederland in 2040 uitgewerkt in nationale belangen in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR). Eén daarvan luidt: “ruimte voor een nationaal netwerk van natuur voor het overleven en ontwikkelen van flora- en faunasoorten”. Het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) voorziet in de juridische borging van dit nationaal ruimtelijk beleid. In titel 2.10 van de tweede tranche van het Barro zijn regels opgenomen waarmee het Rijk het Natuur Netwerk Nederland (NNN) wil realiseren. Het Rijk en de provincies hebben in het “bestuursakkoord natuur” afspraken hierover gemaakt. De provincies zijn verantwoordelijk voor het NNN op het land. Het Rijk is verantwoordelijk voor alle grote wateren en de gehele Noordzee, die tot het NNN behoren. De Omgevingsvisie Gaaf Gelderland beschrijft het beleid van de provincie voor de fysieke leefomgeving. De Omgevingsverordening Gelderland dd. 19-12-2018 (Provincie Gelderland 2018) bevat de regels die nodig zijn om de ambities uit de Omgevingsvisie te realiseren. De omgevingsverordening schrijft voor waaraan bestemmingsplannen, projectbesluiten en beheersverordeningen moeten voldoen. Voor meer achtergrond bij het wettelijk kader en beleidskader dat van toepassing is voor deze toets, zie bijlage 1.

De provincie Gelderland heeft de doelen met betrekking tot het NNN op het land uitgewerkt in het Gelders Natuurnetwerk (GNN) en de Groene Ontwikkelingszone (GO).In het GNN mogen geen nieuwe initiatieven plaatsvinden die de wezenlijke kenmerken en waarden aantasten, behalve ontwikkelingen van een groot algemeen of provinciaal belang of waarvoor geen alternatieven bestaan. In de GO is ruimte voor economische ontwikkeling in combinatie met een (substantiële) versterking van de samenhang tussen aangrenzende en inliggende natuurgebieden. Omdat het beschermingsregime van het GNN en de GO in de Omgevingsverordening verschilt, worden de effecten van het project op het GNN en de GO afzonderlijk van elkaar getoetst.

3.1 Gelders Natuurnetwerk Het GNN is in de Omgevingsverordening gedefinieerd als: “gebied met een samenhangend netwerk van binnen de provincie Gelderland bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang dat strekt tot de veiligstelling van ecosystemen met de daarbij behorende soorten”. De begrenzing van het GNN is door Gedeputeerde Staten vastgesteld in de Omgevingsverordening dd. 19-12-2018 (Provincie Gelderland 2018). Hierin zijn tevens de wezenlijke waarden en kenmerken van de GNN-gebieden bepaald en zijn regels opgenomen over de inhoud van bestemmingsplannen ter borging van het GNN. De begrenzing en het beschermingsregime van het GNN werken door in de bestemmingsplannen. Op die manier worden de bescherming, instandhouding en ontwikkeling van de wezenlijke kenmerken en waarden van het GNN geborgd. De bescherming van het GNN is beschreven in de Omgevingsverordening in §2.6.1 Instructieregels bestemmingsplan bescherming Gelders Natuurnetwerk. Dit is een uitwerking van het “Nee, tenzij” regime uit de SVIR (Ministerie van Infrastructuur en Milieu 2012) en het Besluit algemene regels ruimtelijke verordening (Barro). Het “Nee, tenzij”-regime houdt in dat ruimtelijke ingrepen in het GNN niet zijn toegestaan, tenzij er geen alternatieven zijn en er sprake is van een groot openbaar belang.

De wet- en regelgeving met betrekking tot het SVIR en het Barro zijn verwerkt in de provinciale Omgevingsverordening (bijlage 2). In artikel 2.39 van de Omgevingsverordening is aangegeven dat de initiatiefnemer de effecten van een ruimtelijke ingreep op de kernkwaliteiten, de oppervlakte en de ecologische samenhang van het GNN moet onderzoeken. De initiatiefnemer moet daartoe onderzoek doen naar actuele waarden binnen het gebied en naar de effecten van het initiatief op de binnen het gebied aanwezige: a) natuurwaarden en potenties; b) in de Wet natuurbescherming (Wnb) aangewezen beschermde soorten en soorten van nationale Rode lijsten; c) kwaliteit van lucht, water en bodem; d) mate van stilte, rust en duisternis; e) ecologische samenhang; f) landschappelijke, cultuurhistorische, geomorfologische, bodemkundige waarden en het reliëf. De toetscriteria voor de effecten van de herinrichting Willemspolder fase 1 op het GNN volgen uit voorgenoemd overzicht. De natuurwaarden en potenties zijn in de Omgevingsverordening Gelderland 14

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

(Provincie Gelderland 2018) nader beschreven als kernkwaliteiten tot op deelgebiedsniveau. De Willemspolder is gelegen in deelgebied 157: Noordoever Waal Lent - Echteld; de daarvoor geldende kernkwaliteiten staan in kader 3.1. De provincie heeft daarnaast de natuurwaarden en potenties van het GNN vastgelegd in de vorm van natuurbeheertypen op de kaart in het Natuurbeheerplan (Provincie Gelderland 2019). De Provinciale Beheertypenkaart en de Ambitiekaart zijn gebruikt om de natuurwaarden en potenties van het plangebied op gebiedsniveau uit te werken. In bijlage 3 staat een overzicht van natuurbeheertypen die door de provincie in de Omgevingsverordening zijn vastgesteld als gelijkwaardig. Indien de ingreep in GNN leidt tot een andere bestemming dan natuur, kan met deze bijlage bepaald worden met welke natuurbeheertypen het verlies aan natuur elders gecompenseerd kan worden. Dit systeem is in deze GNN-toets gebruikt om, bij een bestemming natuur die niet wijzigt, maar waar wel een verandering in natuurbeheertypen plaatsvindt, te bepalen in hoeverre een nieuw beheertype dat in de plaats komt van een bestaand beheertype voldoende gelijkwaardig is en zo niet, een aantasting van de wezenlijke kenmerken en waarden tot gevolg heeft. Kader 3.1 Kernkwaliteiten deelgebied 157: Noordoever Waal Lent – Echteld (Provincie Gelderland 2018). •

•

• • • • • • • • •

Dynamische rivier met actieve geologische en geomorfologische processen, water-, sediment- en diasporentransport en ecologisch kerngebied (Natura 2000-gebied) én verbinding tussen Midden-Europa en de Noordzeekust Noordoever Waal met variabel, grotendeels agrarisch, maar ook industrieel cultuurlandschap en kleine natuurcomplexen, grotendeels vormgegeven door klei- en zandwinning; klein kronkelwaardcomplex bij Hien is bewaard gebleven, ook relatief natuurlijke uiterwaarden bij Loenen en Ochten Waarden voor weidevogels, water- en moerasvogels, vleermuizen, amfibieën, vissen en bever Leefgebied steenuil Leefgebied kamsalamander Plaatselijk kleinschalige landschappen met strangen, hagen en singels, knotwilgen en ooibos Cultuurhistorische waarden van de uiterwaarden, oude kavelpatronen, doorbraakkolken, waterstaatswerken (kades en sluisjes), kleiwinningen Onbebouwdheid van de uiterwaarden (enkele boerderijen en (steen)fabrieken) rust, ruimte en donkerte m.u.v. de omgeving van stedelijke gebieden Abiotiek: aardkundige waarden (o.m. reliëf van oeverwallen, strangen en andere stromingspatronen), kwel, bodem Ecosysteemdiensten: recreatie, wateropvang en -afvoer

Het natuurbeheertype N02.01 (rivier) valt onder verantwoordelijkheid van het Rijk. Rijkswaterstaat werkt aan een NNN-kaart grote wateren, die nodig is omdat grenzen van de grote wateren zijn veranderd als gevolg van o.a. rivierverruimende maatregelen. De waarden van dit natuurbeheertype, evenals de in het GNN gelegen natuurbeheertypen, zijn raadpleegbaar via de website van BIJ124. De beheerder dient het beheertype in stand te houden. De wijze waarop hij deze instandhoudingsverplichting invult, is aan de beheerder zelf. In deze NNN-toets wordt bij de beoordeling van dit NNN-gedeelte zo veel mogelijk aangesloten bij het toetsingskader zoals van toepassing op het GNN. Om het overzichtelijk te houden worden terreinen behorende tot het NNN hierna betiteld als GNN. De GNN-toets van het basisalternatief bestaat uit vier stappen. 1. Toetsing of de herinrichting van Willemspolder fase 1 in (delen van) het GNN plaatsvindt en zo ja, hoeveel hectare dit betreft. 2. Beoordeling of het project significant negatieve effecten (voor toelichting op dit begrip zie kader 3.2) heeft op de wezenlijke kenmerken en waarden van het GNN.

Het beoordelingskader hiervoor staat in tabel 3.1 en is gebaseerd op de kernkwaliteiten zoals weergegeven in kader 3.1 (Provincie Gelderland, 2018), aangevuld met de criteria die kunnen worden afgeleid uit het Natuurbeheerplan (Provincie Gelderland 2019) en de Rode Lijst (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2020). 3. Indien significant negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden van het GNN niet kunnen worden uitgesloten, wordt afgewogen of er alternatieven zijn voor het project. 4. Weging van het belang van het project.

4

https://www.bij12.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/index-natuur-en-landschap/natuurtypen/n02rivieren/n02-01-rivieren/ 15

Sovon-rapport 2020/33

Kader 3.2 Toelichting op het begrip significant negatieve effecten uit de Omgevingsverordening Gelderland (Provincie Gelderland 2018). Een ontwikkeling kan een significante aantasting van de kernkwaliteiten tot gevolg hebben, als deze leidt tot een: • vermindering van areaal, samenhang en kwaliteit van bestaande natuur-, bos- en landschapselementen en gebieden die aangewezen zijn voor nieuwe natuur. Onder landschapselementen verstaan wij onder andere heggen, houtwallen, bosjes, poelen en solitaire bomen; • vermindering van de uitwisselingsmogelijkheden voor planten en dieren tussen de verschillende leefgebieden in delen van het Gelders Natuurnetwerk; • een vermindering van de kwaliteit van het leefgebied van alle soorten waarvoor in overeenstemming de Wet natuurbescherming ruimtelijke ontwikkelingen een ontheffing is vereist; • vermindering van het areaal van de grote natuurlijke eenheden (aaneengeslotenheid); • belemmering voor het verloop van natuurlijke processen in de grote eenheden; • verstoring van de natuurlijke morfologie, waterkwaliteit, watervoering en verbondenheid met het landschap van water met een natuurbestemming; • verandering van de grond- en oppervlaktewateromstandigheden (kwaliteit en kwantiteit) die de voor de natuurdoeltypen gewenste grond- en oppervlaktewatersituatie (verder) aantasten; • verhoging van de niet gebiedseigen geluidsbelasting; • toename van

de verstoring door licht. Dat betekent dat het plaatsen van nieuwe lichtbronnen zoveel mogelijk voorkomen moet worden en de uitstraling naar de omgeving zo veel mogelijk moet worden beperkt. Daar waar het geluidbelasting, licht en verstoring van rust betreft, kan het voorkomen dat bij uitbreiding van een functie een beperkte toename niet te vermijden is.

Tabel 3.1 Beoordelingskader GNN-toets. Criterium Natuurwaarden

Te beoordelen waarde Natuurbeheertypen

Bron/ beleidsdocument Natuurbeheerplan

Waarden voor: - weide-/water-/moerasvogels - vleermuizen - amfibieën - vissen Beschermde soorten Wnb en Rode Lijst Waarden voor Steenuil, Bever & Kamsalamander

Omgevingsverordening, kernkwaliteiten

Omgevingscondities

lucht, water, bodem, stilte, rust, duisternis

Omgevingsverordening, art. 2.39

Ecologische samenhang

niet nader uitgewerkt

Omgevingsverordening, art. 2.39

Overige waarden

landschap, cultuurhistorie, geomorfologie, bodemkundige waarden, reliëf - rivierdynamiek - water-, sediment- en diasporentransport - openheid en kleinschaligheid landschap - ecosysteemdiensten (recreatie, wateropvang en afvoer) ambitie

Omgevingsverordening, art. 2.39

ontwikkeldoelen

Omgevingsverordening

Bijzondere soorten

Potenties

Omgevingsverordening, kernkwaliteiten

Omgevingsverordening, kernkwaliteiten

Natuurbeheerplan

Het GNN kent in beginsel geen externe werking, wat betekent dat ontwikkelingen buiten het GNN die de kernkwaliteiten binnen het GNN kunnen beïnvloeden niet getoetst behoeven worden aan het beschermingsregime voor het GNN. Omdat ontwikkelingen buiten het GNN mogelijk wel de natuur binnen het GNN kunnen beïnvloeden dient dit wel in het MER kwalitatief te worden beschreven (zie ook advies Commissie m.e.r. over de NRD). Dit is in hoofdstuk 8 van deze NNN-toets gedaan. Ook om invulling te geven aan het advies van de Commissie m.e.r. over de NRD Willemspolder fase 1 worden de gevolgen in deze NNN/GO-toets kwalitatief beschreven. Ten aanzien van windturbines is niet alleen ruimtebeslag door de windturbines, met toegangswegen en kraanopstellingen, van belang. Ook ‘overdraai’ (het gebied waarboven de rotorbladen draaien) kan op grond van de jurisprudentie5 worden gezien als ruimtebeslag. Overdraai boven het GNN is daarmee in 5

Zie de uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (ECLI:NL:RVS:2017:3405) van 13 december 2017 inzake het bestemmingsplan "Windturbinepark Kabeljauwbeek 2016. 16

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

beginsel niet toegestaan. In deze NNN-toets wordt er op grond van het voorlopige ontwerp vanuit gegaan dat overdraai boven GNN volledig vermeden wordt. Bij de precieze bepaling van de turbineposities en het type turbine dient daar dus rekening mee te worden gehouden.

3.2 Groene Ontwikkelingszone De Groene Ontwikkelingszone (GO) is in de Omgevingsverordening gedefinieerd als: gebied met een andere bestemming dan natuur dat ruimtelijk is vervlochten met het GNN. De begrenzing van de GO is door Gedeputeerde Staten vastgesteld in de Omgevingsverordening dd. 19-12-2018 (Provincie Gelderland 2018). Voor een goed functionerende ecologische verbinding is het noodzakelijk dat deze zone zoveel mogelijk vrijgehouden wordt van nieuwe ruimtelijke ingrepen. Waar toch een ontwikkeling plaatsvindt in de landschapszone (die de verbinding ‘insnoert’), kan de ecologische samenhang behouden blijven door de aanleg van een extra natuurelement. Voor delen van de GO die ook weidevogel- en rustgebied voor winterganzen zijn, is vooral een conserverend beleid van kracht, gericht op het behoud van openheid. Hier ligt geen ontwikkelingsdoelstelling (Provincie Gelderland 2018). Het beschermingsregime van de GO lijkt sterk op het beschermingsregime van het GNN. Ook bij de bescherming van de GO, geldt een “Nee, tenzij”-regime dat inhoudt dat ruimtelijke ingrepen in de GO niet zijn toegestaan, tenzij er geen alternatieven zijn en er sprake is van een groot openbaar belang (artikel 2.52). Echter, bij de GO geldt dit alleen voor grootschalige ontwikkeling.

Dit begrip wordt in de Omgevingsverordening nader geduid als: “Van een grootschalige ontwikkeling als bedoeld in artikel 2.52 is sprake als de nieuwe ontwikkeling het karakter van het betreffende gebied verandert”. Bij dergelijke grootschalige ontwikkelingen is het beschermingsregime gelijk aan de bescherming van het GNN. Dit betekent dat de initiatiefnemer op dezelfde wijze onderzoek moet doen naar de effecten op de kernkwaliteiten, de oppervlakte en de ecologische samenhang, als bij het GNN. Voor kleinschalige ontwikkeling binnen de GO geldt dat die mogelijk is indien in een toelichting bij het bestemmingsplan wordt aangetoond dat de kernkwaliteiten van het betreffende gebied, in hun onderlinge samenhang bezien, per saldo substantieel worden versterkt. Voorts is van belang dat deze versterking planologisch is verankerd in hetzelfde of gelijktijdig vast te stellen bestemmingsplan. De herinrichting van Willemspolder fase 1 betreft een grootschalige ontwikkeling. Net als voor het GNN geldt daarom voor de GO dat de toetsingscriteria voor de effecten van de ruimtelijke ingreep op de GO volgen uit de wezenlijke kenmerken en waarden zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening Gelderland. De wezenlijke kenmerken en waarden zijn terug te vinden onder de noemer kernkwaliteiten. Deze zijn hetzelfde voor het GNN en de GO. De GO-toets bestaat uit vier stappen. 1.

Toetsing of de herinrichting van Willemspolder fase 1 in (delen van) de GO plaatsvindt en zo ja, hoeveel hectare dit betreft. 2. Beoordeling of het project significant negatieve effecten (zie kader 3.2) heeft op de wezenlijke kenmerken en waarden van de GO. Het beoordelingskader hiervoor is gelijk aan het beoordelingskader voor het GNN (tabel 3.1), met het belangrijke verschil dat in het GO geen natuurbeheertypen aangewezen zijn, maar wel rustgebied voor winterganzen. De parameters zijn daarom gebaseerd op de ligging van het ganzenrustgebied, zoals weergegeven in de Omgevingsvisie Gaaf Gelderland én op de parameters die afgeleid kunnen worden uit de kernkwaliteiten (Provincie Gelderland 2018), aangevuld met de criteria die kunnen worden afgeleid uit de relevante Rode Lijsten (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 2020). 3. Indien significant negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden van de GO niet kunnen worden uitgesloten, wordt afgewogen of er alternatieven zijn voor het project, 4. Weging van het belang van het project.

17

Sovon-rapport 2020/33

4. Kernkwaliteiten van het Gelders Natuurnetwerk In dit hoofdstuk wordt eerst weergegeven welke delen van het projectgebied in de actuele situatie behoren tot het GNN. Daarna volgt een beschrijving van de wezenlijke kenmerken en waarden van het projectgebied, op basis van het beoordelingskader uit hoofdstuk 3 (tabel 3.1). In de paragrafen daarna worden de effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden van het GNN afgebakend en beoordeeld.

4.1 Begrenzing GNN In figuur 4.1 is de begrenzing van het GNN aangegeven. De provincie Gelderland is verantwoordelijk voor het NNN op land: het GNN. Dit omvat de randen van de voormalige zandwinplassen en enkele plukjes ooibos rondom het terrein met de restanten van een voormalige steenfabriek. Van de totale 160 ha die het projectgebied omvat, behoort 20,7 ha (13%) tot het GNN

Figuur 4.1. Ligging GNN en GO ten opzichte van de gebiedsbegrenzing van Willemspolder fase 1 (bron: Natuurbeheerplan Provincie Gelderland).

4.2 Natuurwaarden De te beoordelen natuurwaarden bestaan uit de natuurbeheertypen en uit de waarden die het gebied heeft voor weide-, water- en moerasvogels, vleermuizen, amfibieën en vissen; daarmee wordt aangesloten op de kernkwaliteiten die in de Omgevingsverordening Gelderland (Provincie Gelderland 2018) vastgelegd zijn voor het GNN in het deelgebied waar het projectgebied in gelegen is. 4.2.1 Natuurbeheertypen Binnen de grens van het projectgebied, kent het GNN twee natuurbeheertypen (N12.02 en N14.01) die ruimtelijk zijn weergegeven in figuur 4.2.

18

Beoordeling effecten Willemspolder fase 1 op het GNN en de GO

Figuur 4.2. Ligging natuurbeheertypen binnen de gebiedsbegrenzing van Willemspolder fase 1 in de huidige situatie (bron: Natuurbeheerplan Provincie Gelderland).

Natuurbeheertype N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland Rondom de twee oostelijke zandwinplassen ligt in totaal 13,4 ha van het natuurbeheertype N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland. Graslanden van dit beheertype worden omschreven als graslanden die kruidenrijk zijn, maar niet behoren tot schraallanden, vochtig hooiland, zilt grasland en overstromingsgrasland of glanshaverhooiland (BIJ12 2020). De vegetatie kan tot diverse verbonden horen, zoals kamgrasvegetaties of witbolgraslanden. Diverse soorten ruigte en struweel kunnen in dit grasland voorkomen. Het wordt meestal extensief beweid of gehooid. Het beheertype is onder andere van belang voor vlinders en andere insecten, vogels en kleine zoogdieren. Wat betreft flora en fauna wordt de kwaliteit van het beheertype bepaald aan de hand van ‘kwalificerende’ hogere planten en dagvlinders. Binnen de begrenzing van beheertype 12.02 komt in het projectgebied geen enkele kwalificerende plantensoort voor; het gebied is sterk verruigd en bebost. Kwalificerende dagvlindersoorten zijn het Bruin blauwtje en het Groot dikkopje, waarvan in 2017 en 2018 van elk eenmaal één exemplaar is gezien. De structuurkwaliteit is middelmatig; er is lokaal wat struweel aanwezig. De kwaliteit van de ruimtelijke condities is laag, omdat het beheertype in het projectgebied geïsoleerd gelegen is ten opzichte van andere graslandbeheertypen in de omgeving.

Natuurbeheertype N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos Aan de noord- en zuidzijde van de twee oostelijke zandwinplassen, liggen enkele fragmenten van het natuurbeheertype N14.01 Rivier- en beekbegeleidend bos. In totaal bestrijkt dit een oppervlakte van 7,3 ha. In het geval van de Willemspolder gaat het om zachthoutooibossen (feitelijk wilgenbosschages) die periodiek overstromen. Vegetatiekundig behoren de bossen tot het Wilgenverbond en zeer lokaal, Iepenrijke Eiken-Essenverbond. Rivier- en beekbegeleidend bos is een zeldzaam beheertype dat door bedijking, verdroging, wijzigingen in overstromingsdynamiek en bosexploitatie op de meeste plaatsen verdwenen is. Het beheertype is van belang voor diverse soortgroepen, zoals broedvogels. De Bever is een kenmerkende soort voor Rivier- en beekbegeleidend bos dat direct aan oevers gelegen is. Het ooibos in het projectgebied is eenvormig, doordat het vrijwel bestaat uit één jaarklasse; waarschijnlijk gekiemd in voorjaar 1995 na het extreme hoogwater van 1995. Er is nauwelijks ondergroei als gevolg van intensieve beweiding in het gebied. De kwaliteit van de flora en fauna is hier dan ook laag: er komen geen kwalificerende plantensoorten en broedvogelsoorten voor. 19

Sovon-rapport 2020/33

4.2.2 Waarden voor weide-, water- en moerasvogels Het GNN binnen de projectbegrenzing is in de huidige situatie niet van bijzondere waarde voor moerasvogels; moerashabitat ontbreekt in de natuurbeheertypen. De waarden voor weidevogels binnen het GNN in het projectgebied moeten gezocht worden in natuurbeheertype N12.02. Uit het rapport van Kurstjens & de Jong (2018) blijkt dat in deze gebiedsdelen geen nesten vastgesteld zijn van weidevogels met uitzondering van Graspieper en Kleine Plevier (2 territoria op de landtongen tussen beide grote zandplassen). De waarden voor weidevogels zijn zeer beperkt, wat waarschijnlijk samenhangt met het intensieve agrarische gebruik van het gebied. Het gebied is vooral van belang voor overwinterende watervogels. Op het grasland zijn in de afgelopen drie winterseizoenen diverse soorten eenden, ganzen en steltlopers waargenomen. Kolganzen kwamen ter plaatse in grote aantallen (501-1000 exemplaren) voor en het gebied diende als slaapplaats voor een groep van 100-285 Wulpen. 4.2.3 Waarden voor vleermuizen Aan de rand van de twee oostelijke zandwinplassen, zijn in 2018 waarnemingen gedaan van foeragerende Gewone Dwergvleermuizen. Zomer- en kraamverbijfplaatsen van vleermuizen zijn binnen de projectbegrenzing niet aangetroffen. Binnen de projectbegrenzing werden destijds ook geen duidelijke vliegroutes van vleermuizen aangetoond.

Kurstjens (2020) stelde in de periode 2018-2020 één paarverblijfplaats van Ruige Dwergvleermuis vast bij de plas ‘t Spijker. 4.2.4 Waarden voor amfibieën In het GNN dat binnen de projectbegrenzing gelegen is, zijn bij ecologisch onderzoek geen beschermde amfibieën waargenomen (Kurstjens & De Jong 2018, Kurstjens 2020). 4.2.5 Waarden voor vissen Er is in het GNN binnen de projectbegrenzing geen onderzoek gedaan naar het voorkomen van vissen (Kurstjens & De Jong 2018, Kurstjens 2020.) omdat beschermde vissoorten zoals Grote Modderkruiper en Kwabaal hier niet zijn te verwachten. De plassen vormen het leefgebied voor algemene (eurytope) vissoorten zoals Blankvoorn, Brasem, Snoekbaars en exoten.