Bijlage 1 - TAM-omgevingsplan Boveneindsestraat

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[53]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- De veelvormige bebording ter verwijzing naar bedrijven en voor toeristisch -recreatieve doelen bij de afwegen; - De stenige, verkeerskundig ingegeven onderbreking met drempel bij de Tielsestraat, waardoor de Rijnbandijk minder als eenheid beleefd wordt; - Een deel van de erven is slecht in het groen ingepast, volwassen opgaand groen ontbreekt waardoor de erven stenig ogen (zoals bij Rijnbandijk 97 -99);

2.3.8

Conclusie

Het ensemble De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer ontleent zijn belangrijkste waarde aan de grote ruimtelijke relaties tussen rivier, uiterwaarden met veer en relicten van steenfabricage, bandijk en bewoningslint op de oeverwal alsmede een dijkgebonden militair fort met aanzet van een linie door het rivierengebied. Vanaf de dijk en het fraai herstelde fort bestaat bovendien een indrukwekkend zicht over de uiterwaarden op de Grebbeberg. Het ensemble van veerhuis, nog functionerend veer en veerdam met laanbeplanting, vrij liggend in uiterwaarden met overwegend grasland vormt een bijzondere eenheid, ook in relatie tot de resten van steenfabricage aan de overzijde van de Rijn. Het dijklint langs de zuidzijde van de Rijnbandijk is weliswaar sterk verdicht en plaatselijk door recentere bedrijfsbebouwing ontsierd, maar heeft desondanks een aantal zeer waardevolle kwaliteiten in de vorm van karakteristieke erven en doorzichten op het achterliggende gebied.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[54]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4 Dijkzone Dodewaard & Hien 2.4.1

Ligging en begrenzing

Figuur 39. Contour van het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’.

Het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ omvat het gebied aan weerszijden van de Waalbandijk tussen de Dodewaardsestraat in het westen en een punt tussen Groenestraat en Molenhofstraat in het zuidoosten. De buitendijkse grens ligt tegen de zandwinningsplassen in de uiterwaarden van de Waal, de binnendijkse grens ligt om de historische delen van het dijklint en enkele haaks daarop staande bebouwingsconcentraties, inclusief het deels door jongere bebouwing inge sloten landschap.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[55]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.2

Ondergrond

Het binnendijkse deel van dit integrale ensemble ligt op drie verschillende holocene stroomgordels van de Waal, namelijk in het westen een systeem dat tot 800 jaar geleden actief was, in het midden op een systeem dat actief was tussen 5.105 en 4.500 jaar geleden, en in het oosten op een systeem dat actief was tussen 2.770 en 1.901 jaar geleden. Buitendijks vinden we de huidige stroomgordel van de Waal, met oudere stroomgordels in de ondergrond. 25 Geomorfologisch hebben we binnendijks te maken met een stroomrug (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3B44). Aan de noordrand van het ensemble ligt de overgang naar stroomrugglooiingen (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3H43). In de uiterwaard is een stukje restgeul gekarteerd (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 22R43); het resterende gebied is een ‘vlakte ontstaan door afgraving of egalisatie’ (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 2M93E). Binnen het ensemble liggen enkele laagten, die ontstaan zijn door afgr aving (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3N94). Bodemkundig bestaat het gebied binnendijks voor een belangrijk deel uit ooivaaggronden: kleigronden zonder duidelijk profielverloop, zonder roest - en grijze vlekken (bodemcode Rd90A), en buitendijks uit poldervaaggronden: kleigronden zonder duidelijk profielverloop, met roest - en grijze vlekken (bodemcode: Rn95A).

Wat dichter bij de Waal is er sprake van poldervaaggronden, maar dan op zand (bodemcode Rn52A).

2.4.3

Historische ontwikkeling

Waterstaat en bewoning Dodewaard en Hien zijn twee middeleeuwse bewoningsclusters op de stroomrug langs een oude loop van de Rijn. De verlande Waalgeul waaraan Dodewaard zijn naam ontleent was tot in de volle middeleeuwen actief. 26 De oudste delen van toren en schip van de kerk van Dodewaard dateren uit de 11e of vroege 12e eeuw, en moeten destijds dus op een door water omgeven waard gelegen hebben . 27 De kerk van Hien werd vóór 1358 gebouwd, en is vermoedelijk jonger dan die van Dodewaard. 28 Vóór 1327, toen met zekerheid van een gesloten dijkring rond de Neder-Betuwe sprake moet zijn geweest, werd een bandijk aangelegd langs de toen actieve Waalloop. Eerder kon het water op natuurlijke manieren wegstromen, mogelijk ook achterlangs het huidige Dodewaard via de oude riviertak. Na het sluiten van de dijkring en het geleidelijk ophogen ervan om de gevolgen van de zichzelf door sedimentatie optillende rivier te compenseren, moeten op enkele plekken dijkdoorbraken zijn geweest. Bochten in de dijk, zoals ten oosten van de kerk van Hien , getuigen daar nog van. Met het toenemen van de bevolking in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd groeiden ook de kernen Dodewaard en Hien verder uit. In beide gevallen was dat haaks of onder een hoek op de bandijk, respectievelijk langs de Dalwagen/Kalkestraat en langs de Kerkstraat.

Ook langs de dijk ontwikkelde zich een bewoningslint, in Dodewaard meer dan in het veel kleinere Hien. Al in 1832 was sprake van een relatief dicht bebouwd lint vanaf de Welysestraat in het oosten tot aan de Melkdreef nabij Ochtend.

25

Cohen 2012 Cohen 2012 27 De Beaufort e.a. 1968: 216 28 De Beaufort e.a. 1968: 219 26

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[56]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Hierbij lagen de huizen niet alleen langs de bandijk, maar ook aan een parallelle weg daarachter, de huidige Kalkestraat.

Figuur 40. Het oude kerkelijk ensemble van Dodewaard, met N.H. kerk en pastorie (foto: RAAP, 22 september 2022).

De vroegste verstedelijking van Dodewaard vond na de Tweede Wereldoorlog plaats rond de Oranjelaan en Wilhelminalaan en de Dalwagen. De nadruk van de uitbreiding lag in dat deel van de kern, maar ook aan de Kalkestraat werd gebouwd: in de jaren 60 verrees hier de buurt rond de Wilgenlaan. Bij Hien werd in dezelfde periode de aanzet voor verstedelijking gegeven door de bouw van een fabriek, de huidige conservenfabriek van Geurts aan de Kerkstraat. Waar de verstedelijking van Hien daarna niet doorzette, was dat in Dodewaard wel het geval. Het dorp breidde zich in noordelijke richting uit, aan beide zijden van de Dalwagen. Vrijwel de hele dijkzone werd daardoor gevrijwaard van complexmatige nieuwbouw. De enige uitzondering was de aanleg van het buurtje rond de Kersenbongerd vóór 1993. Agrarisch cultuurlandschap De ontwikkeling van het cultuurlandschap van Dodewaard en Hien is sterk bepaald door het gedrag van de Waal. De huidige structuur gaat terug op een aantal holocene stroom ruggen, waarvan de één het ‘eiland van Dodewaard’ vormde, een andere de lijn Welysestraat-Waalbandijk volgt en een derde ten noorden hiervan in de ondergrond ligt. De stroomrug van Dodewaard is door het tracé van de gebogen Kalkestraat nog goed herkenbaar en kende in 1832 naast enig akkerland vooral boomgaarden achter

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[57]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

de huizen aan de Waalbandijk. Ook de wat regelmatiger in blokken en stroken verkavelde andere twee stroomruggen kenden in die periode een combinatie van akkerland en fruitteelt. De fruitteelt was duidelijk gekoppeld aan de bebouwingsconcentraties: waar de huizen stonden, lagen ook de boomgaarden. Voorbij de Groenestraat, waar het aantal huizen duidelijk geringer was, overheerste het akkerland over de boomgaarden. In lage zones achter de dijk kwamen ook elzenpassen voor.

Figuur 41. Het fraaie nog resterende binnendijks cultuurlandschap bij Dodewaard (foto: RAAP, 22 september 2022).

In de uiterwaarden van Dodewaard en Hien is ook nu nog de rivierdynamiek van de laatste eeuwen te herkennen. Het best is dat te zien aan de nog aanwezige Strang, een oude Waalloop. Ook zuidelijk ervan lagen nog in de 18e eeuw deels open takken, die nu als waterlopen en in de verkaveling tussen de winningsplassen nog deels herkenbaar zijn.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[58]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 42. De uiterwaarden bij Hien, 1723 (bron: Gelders Archief, 0003 Staten van het Kwartier van Nijmegen en hun Gedeputeerden, inventarisnr. 429).

Figuur 43. De uiterwaarden van Dodewaard en Hien, 1778 (bron: Gelders Archief, 0003 Staten van het Kwartier van Nijmegen en hun Gedeputeerden, inventarisnr. 478).

Opvallend is dat de uiterwaard van Hien geen volledige bekading met een zomerkade kende, maar dat delen tussen de oude rivierlopen afzonderlijk waren bekaad. Het oostelijke deel kende een eigen zomerkade, en ook het centrale deel was al vóór 1875 bekaad. Het zuidwestelijke deel, tussen de scheepswerf en De Beijer, was niet bekaad en kende lange tijd een combinatie van grasland en ooibos. Pas in de vroege 20e eeuw werd ook hier een zomerkade aangelegd. Waar de rivierdynamiek tot ver in de 19e eeuw nog voor de belangrijkste veranderingen van de uiterwaarden zorgde, was die rol vanaf dat moment door de mens overgenomen. Vóór 1900 werd aan de Rijn een eerste steenoven gebouwd, Waalwaard, die in de decennia erna werd uitgebreid. Ongetwijfeld vond in die tijd een afticheling van de uiterwaarden plaats. Vóór 1957 werd met zandwinning ten westen van de steenfabriek gestart. Deze nam zodanige vormen aan, dat de steenfabriek na verloop van decennia op een (schier)eiland kwam te liggen. Alleen het oostelijke bekade gebied, de Hiensche Uiterwaarden, bleef als aaneengesloten uiterwaard gehandhaafd. De karakteristieke strang die ooit langs de volledige Rijnbandijk van kerncentrale tot scheepswerf liep, is vóór 1966 gedeeltelijk gedempt. Alleen het oostelijke deel is bewaard gebleven.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[59]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 44. Het integraal ensemble ‘Dijkzone Dodewaard & Hien’ in 1832 (bron: HisGIS Gelderland).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[60]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 45. Kaartbeelden van ensemble 3, 1850-heden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[61]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.4

Huidige landschapskarakteristiek

Waterstaat In dit gebied is de belangrijkste waterstaatkundige drager de Waalbandijk, die doorlopend in het hele gebied nog aanwezig is. De dijk is momenteel onderwerp van een dijkversterkingsopgave, die in het midden van dit decennium zijn beslag gaat krijgen en waarbij met aanwezige kwaliteiten langs de dijk rekening gehouden zal worden. De dijk heeft een gebogen verl oop rond de uiterwaarden, met op enkele plekken een bocht waar in het verleden een dijkdoorbraak plaatsgevonden zal hebben en waar bij het herstel de dijk verder naar binnen is gelegd.

Figuur 46. Een rij wilgen (links van het midden) met wilgenopslag daarachter, in de uiterwaard nabij Dodewaard (foto: RAAP, 22 september 2022).

Langs de buitenzijde van de dijk loopt een strang, een oude Waalarm die oorspronkelijk verder naar het zuidwesten doorliep en in de 20e eeuw gedeeltelijk is gedempt. De strang is buiten de bekading van de Hiense Uiterwaard gehouden, maar is door de dam bij de kerncentrale wel grotendeels afgesloten van de stromende Waal. In de bekade uiterwaard van de Waal ligt een waterloop die op de strang uitwatert en waar langs een rabattenstructuur is aangelegd, waarschijnlijk om de teelt van houtige gewassen te vergemakkelijken. Op deze waterloop komen in de uiterwaard weer andere watergangen uit.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[62]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Enkele erven in het ensemble kennen een cultuurhistorisch waardevolle vijve r (Pluimenburgsestraat 19) of een omgrachting (Kerkstraat 6). Bovendien is het binnendijkse gebied, in het Hiensche Veld, gedeeltelijk door een slotenpatroon doorsneden. Infrastructuur Naast de berijdbare dijk is er een groot aantal historisch relevante binnendijkse wegen dat, vaak onder een hoek of juist haaks, op die dijk uitkomt. Van west naar oost zijn dit de Dalwagen, Pluimenburgsestraat, Kerkstraat, een aan de dijk gelijknamige weg langs de kerk van Hien, Nieuwe Dijk, Welysestraat en Groenestraat. Buitendijks is de weg naar de steenfabriek relevant. Deze sloot tot het najaar van 2016 29 tegenover Waalbandijk 67 op de dijk aan, maar is nu om verkeerstechnische redenen met een slinger ter hoogte van de Dodewaardsestraat op de dijk aangesloten. In het reliëf is daarnaast nog een buitendijkse weg tegenover de kerk van Dodewaard herkenbaar.

Figuur 47. Het smalle, landelijke profiel van de Dalwagen (foto: RAAP, 22 september 2022).

De meeste wegen kennen een asfaltverharding, een redelijk smal profiel en bermen die óf deels uit halfverharding, deels uit gras bestaan, óf bermen die volledig uit gras bestaan. De Pluimenburgsestraat is vanaf de splitsing vanaf de Waalbandijk als een weg met een ‘stedelijk profiel’ met smalle trottoirs vormgegeven, terwijl de Welysestraat tegen de dijk een met straatklinkers verharde parkeerplaats kent.

29

Het beeld van Google Streetview uit augustus 2016 laat al de nieuwe route in aanleg zien.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[63]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Grondgebruik en verkaveling Het buitendijks gelegen gebied, de uiterwaard, is in gebruik als grasland, als opgaand bos en – de hoogste delen – als akkerland. Delen van de uiterwaard bestaan uit water, zowel van natuurlijke oorsprong (de strang) als cultuurlijke (winningsputten, grotendeels buiten het ensemble). De historische verkaveling van de uiterwaard, die terug gaat op de landschapsgenese in de nieuwe tijd, is nog zeer herkenbaar.

Figuur 48. Het agrarisch gebruikte cultuurland achter de kerk van Hien (foto: RAAP, 22 september 2022).

Binnendijks bevindt zich een langgerekt bewoningslint langs de Waalbandijk en de daarop uitkomende wegen. Rondom deze erven bevinden zich (relicten van) hoogstamboomgaardjes en kleine huisweides. Vooral bij Hien liggen binnen het ensemble ook laagstamboomgaarden, die het omgrachte erf Den Esch omgeven. De verkaveling ten westen van de Pluimenburgsestraat, binnen de oude waard, is vooral onregelmatig van karakter, sterk voortbordurend op de historische situatie. Oostelijk van de Wilhelminalaan is de strokenverkaveling haaks op de dijk nog steeds aanwezig. Enkele weiden bij Hien hebben een karakteristiek reliëf: ze zijn ‘kruinig’, ingedeeld in bol gemaakte stroken . Meerdere erven en de beide kerken met kerkhoven liggen op zogenaamde ‘woerden’: oude opgeworpen woonheuvels. Opgaand groen (langs wegen, op kavelgrenzen, op erven) Buitendijks komen ‘vochtminnende’ opstanden van met name wilg vooral voor langs de strang en andere watergangen. Langs een deel van de Waalbandijk, namelijk ter hoogte van Dalwagen en Pluimenburgsestraat, staat buitendijks een knotwilgenrij. In de laagte van de strang bevindt zich een

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[64]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

griend, waar de wilgen op de grond zijn afgezet. Bovendien ligt centraal in de Hiensche Uiterwaarden een kleiwinningsput die ook volledig met wilgen is begroeid.

Figuur 49. De lommerrijke tuinaanleg van Eindakkers (foto: RAAP, 22 september 2022).

Binnendijks vinden we vooral erfgerelateerd opgaand groen. Langs lijnvormige structuren, zoals de Waalbandijk en de wegen, is de hoeveelheid bomenrijen beperkt. Een dergelijke structuur vinden we wel aan de teen van de dijk tussen Welysestraat en Groenestraat, maar deze structuur is relatief recent ontstaan. Aanwezig in het gebied zijn wel kleine hoogstamboomgaardjes , markante solitaire bomen en struiken op erven en bij of op de kerkhoven van Dodewaard en Hien , evenals parkachtige tuinaanleg bij enkele erven. Deze zijn op de waardenkaart aangegeven. Reliëf Het voornaamste reliëf in het ensemble is de Waalbandijk zelf. De afwegen hebben vanzelfsprekend ook een helling, tot ze uiteindelijk op maaiveldniveau uitkomen. Buitendijks hebben we bovendien te maken met kleiwinningsreliëf, met reliëf dat herinnert aan de ontstaanswijze van de uiterwaard (met hoge en lage zones, die deels golvend van karakter zijn), met reliëf in d e vorm van rabatten, met ingegraven waterlopen en met zomerkaden. In het westen is buitendijks nog een verdwenen weg in het reliëf herkenbaar. Binnendijks is het reliëf in het kleinschalige landschap ten westen van de Kerkstraat in Hien gaver dan dat van het grootschalig voor de boomteelt gebruikte gebied ten oosten ervan. In dit kleinschalige gebied zien we een nog vrij gaaf oud reliëf rond de erven, die deels opgehoogd zijn. Daarachter is

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[65]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

sprake van aanpassingen, bijvoorbeeld door de aanleg van bedden of rabatten (ten noorden van de kerk van Dodewaard) en ten oosten van de Dalwagen) of aangepast door de aanleg van kruinige percelen (ten westen van de Kerkstraat).

Figuur 50. Eén van de kenmerkende zichten van Dodewaard is niet loo drecht, maar parallel aan de dijk: de kerktoren van Dodewaard is ondanks zijn beperkte hoogte een bijzonder landmark (foto: RAAP, 22 september 2022).

Landschapsbeeld (openheid, doorzichten, landmarks, panorama’s, etc.) Binnendijks is het landschap grotendeels relatief gesloten door het dichte bewoningslint langs de verschillende linten, door het daaraan gerelateerde erfgroen en enkele bosjes (zoals tussen Wilgenlaan en de kerk van Dodewaard) en door de overgang naar de bebouwde kom van Dodewaard. Ten oosten van de Pluimenburgsestraat wordt het landschap geleidelijk opener, enerzijds omdat de lintbebouwing minder aaneengesloten is en anderzijds omdat daarachter geen bebouwde kom, maar open landschap zich uitstrekt. Hier en daar bestaan kleine doorzichten. Rondom de Kerkstraat wordt het zicht op dit open landschap vanaf de dijk geblokkeerd door de dichte begroeiing van het kerkhof van Hien en rondom de school daarnaast. Door de ligging op maaiveldniveau oogt het landschap vanaf de Kerkstraat geslotener door de dichte boomteelt, die hier periodiek aanwezig is. Ten oosten van de school is kan het open landschap wel worden beleefd, waar over de boomteelt heen gekeken kan worden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[66]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.5

Bebouwingskarakteristiek

Stedenbouwkundige structuur De ruimtelijke opzet van het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ wordt bepaald door de langgerekte Waalbandijk en historische wegen die dwars of schuin op de dijk aansluiten, waaronder de Dodewaardsestraat, Dalwagen, Pluimenburgsestraat, Kerkstraat, Nieuwe Dijk, Welysestraa t en Groenestraat. Een aantal wegen is mogelijk in het verre verleden aangelegd als dwarskade. De wegen met gebogen beloop die schuin op de Waalbandijk aansluiten liggen op de hogere delen van stroomruggen. De Dalwagen en Kerkstraat zijn voormalige veedrif ten op verzande overloopgeulen. 30

Figuur 51. Kleinschalige lintbebouwing langs de voet van de dijk (foto: RAAP, 22 september 2022).

Omstreeks het begin van de 19e eeuw bestond het nederzettingspatroon van Dodewaard en Hien uit een relatief dicht aaneengesloten bebouwingslint dat zich in de loop der eeuwen had ontwikkeld langs de Waalbandijk. De bebouwing stond vrijwel uitsluitend binnendijks. Het nederzettingspatroon langs de landwegen ten noorden van de Waalbandijk kenmerkte zich voornamelijk door het voorkomen van individuele erven die op enige afstand van elkaar of in kleine clusters bijeen lagen. Zeer markant voor het ruimtelijk beeld zijn de twee Hervormde kerken aan de Waalbandijk. Bij de kerk van Dodewaard ligt een oude begraafplaatsen met historische graftekens en een gemetselde muur met steunberen. Ook de

30

Stichting MIP-Gelderland (1991): Monumenten Inventarisatie Project - Gemeentebeschrijving Gemeente Dodewaard. Oosterbeek.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[67]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

begraafplaats bij de kerk van Hien heeft een waardevol karakter door de aanwezigheid van historische graftekens, een gemetselde muur, een ijzeren hekwerk aan de zijde van de dijk en een historische groenaanleg. Andere landmarks binnen de stedenbouwkundige structuur van de dorpen Dodewaard en Hien zijn het omgrachte erf Den Esch, het dijkmagazijn De Noodschuur en het raadhuis dat sinds 1938 was gevestigd in een blokvormige villa in neoclassicistische stijl die uit circa 1875 dateert. Architectuur Binnen het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ bevinden zich verschillende hallehuisboerderijen die dateren uit de 18e en 19e eeuw. Deze boerderijen hebben in veel gevallen een dwars geplaatst voorhuis van anderhalve of twee bouwlagen dat voorzien is van een zadel - of schilddak. Het bedrijfgedeelte telt een bouwlaag met kap. Voorbeelden van hallehuisboerderijen zonder dwarshuis zijn Pluimenburgsestraat 24, Waalbandijk 100, Welysestraat 4-4a en Waalbandijk 83. De boerderijen kenmerken zich door een eenvoudige hoofvorm en traditioneel materiaalgebruik met schoonmetselwerk, gebakken pannen en rietdekkingen. De boerderijen bezitten oorspronkelijke elementen als schuifvensters, houten luiken en decoratief metselwerk in de vorm van hanekammen, bogen en vlechtingen. Dalwagen 6 is een voorbeeld van een voorname boerderij met een herenhuis achtig woongedeelte.

Voor deze boerderij ligt een siertuin die afgebakend wordt door een ijzeren hekwerk met poort tussen hardstenen pijlers.

Figuur 52. De naoorlogse boerderij Dalwagen 2 (foto: RAAP, 22 september 2022).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[68]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

De boerderij Dalwagen 2 dateert uit de naoorlogse periode (bouwjaar 1953) en heeft een woonhuis dat door middel van een tussenlid verbonden is met het stalgedeelte. Op de agrarische erven staan verschillende bijgebouwen. Een markant object is de grote vloedschuur Pluimenburgsestraat 16. Deze op een verhoging gebouwde schuur is mogelijk voor 1812 gebouwd. 31 Binnen het integraal ensemble staat een aantal voorname woonhuizen. Dalwagen 4 -4a is een voorbeeld van een villa met praktijkruimte/theekoepel, die waarschijnlijk in 1923 werd gebouwd, mogelijk naar een ontwerp van architect J.F. van Straalen. 32 Nabij de N.H.-kerk van Dodewaard staat een pastorie, die in 1893 is gebouwd in neoclassicistische stijl, vermoedelijk naar ontwerp van architect Knoop. Waalbandijk 74 is een dijkwoning uit het eerste kwart van de twintigste eeuw die opvalt vanwege de symmetrische voorgevel met middenrisaliet. Het merendeel van de panden bestaat uit eenvoudige dorpswoningen van één bouwlaag met kap die dateren uit de periode 1900-1965. Aan de Waalbandijk 73 staat een trafohuisje dat rond 1925 werd gebouw in zakelijk -expressionistische stijl naar een ontwerp van architect G. Versteeg sr. Waardevolle bebouwing In onderstaande tabel is de waardevolle bebouwing opgenomen die voorkomt binnen het integraal ensemble ‘Dijkzone Dodewaard en Hien’.

31

Stenvert, R. e.a. (2000): Monumenten in Nederland. Gelderland. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / W aanders Uitgevers, Zwolle. 32 Stenvert, R. e.a. (2000): Monumenten in Nederland. Gelderland. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / W aanders Uitgevers, Zwolle.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[69]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Waardevolle bebouwing

Dijkzone Dodewaard & Hien

Rijksmonumenten Dalwagen 1

Huis Welgelegen

Huis met verdieping, omlopend schilddak en achterhuis

Kerkstraat 6

Den Esch

Landhuis

Pluimenburgsestraat 2-4

Café De Pluimenburg

Café-boerderij

Waalbandijk 58

Hervormde kerk met toren

Zaalkerk met toren

Waalbandijk 59

Pastorie

Waalbandijk 73

Transformatorhuisje

Waalbandijk 88

Boerderij

Hallehuisboerderij

Waalbandijk 95

Toren Hervormde Kerk

Bakstenen kerktoren

Waalbandijk 95

Deel inventaris Hervormde kerk

Gemeentelijke monumenten Dalwagen 4

Villa

Tweelaags bakstenen villa met schilddak; voorgevel met erker

Kalkestraat 1

Villa

Wit geschilderd pand met schilddak en topgevelrisaliet met steekkap

Kerkstraat 1

Boerderij Groene Woud

T-boerderij

Pluimenburgsestraat 8

Ouwe Pos

Woonhuis-postkantoor

Pluimenburgsestraat 16

Schuur

Vloedschuur

Pluimenburgsestraat 19

Gemeentehuis

Gemeentehuis, villa, met tuinaanleg

Waalbandijk 72-72a

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 72

Schuur

Hallehuistype

Waalbandijk 75-76

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 82

De Noodschuur

Dijkmagazijn

Potentiële gemeentelijke monumenten Groenestraat 1

Boerderij

Krukhuisboerderij

Pluimenburgsestraat 29

Woonhuis

Arbeiderswoning, Oostenrijkse woning

Waalbandijk 95

Hervormde Kerk Hien

Zaalkerk, inventaris deels rijksmonument

Waalbandijk 97-98

Galerie De Strang, voormalige school

Gangschool met aangebouwde woning

Waalbandijk zn, bij 58

Kerkhof bij Hervormde Kerk Dodewaard

Deels ommuurd kerkhof, met enkele historische grafstenen

Waalbandijk zn, bij 95

Kerkhof bij Hervormde Kerk Hien

Deels ommuurd, deels omhaagd kerkhof, met beplanting, baarhuis en graven

Beeldondersteunende panden Dalwagen ong. bij 1

Grote schuur achter rijksmonument

Langgerekte bakstenen stal met aansluitende wagenschuur onder zadeldak

Dalwagen 2

Boerderij

Bedrijfsgedeelte met zadeldak

Kerkstraat 2

Den Afweg

Woonhuis/boerderij/Café/Winkel?

Kerkstraat 4a

Boerderij

Hallehuisboerderij

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[70]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Pluimenburgsestraat 12

Woonhuis

Bakstenen pand met zadeldak, voorgevel met erker

Pluimenburgsestraat 21

Woonhuis met aangebouwde garage

Hoekpand; bakstenen tweelaags pand met zadeldak en lage garagevleugel

Pluimenburgsestraat 24

Boerderij

Hallehuisboerderij met rieten kap, alleen hoofdvorm intact

Waalbandijk 52-53

Dijkhuis

Eenlaags dwarspand met rieten kap

Waalbandijk 67

Woonhuis

Bakstenen pand met mansardedak

Waalbandijk 71

Woonhuis Gulle Mond

Bakstenen pand met mansardedak

Waalbandijk 74

Woonhuis

Dijkwoning met dwars schilddak en dakhuis

Waalbandijk 89

School

Eenlaags pand met dwars zadeldak

Waalbandijk 91-92

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 93-94

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 100

Boerderij

Hallehuisboerderij met rieten kap

Waalbandijk 102

Herberg De Engel

Herberg-Boerderij

Overige bijzondere objecten n.v.t. Tabel 3. Waardevolle bouwkunst in ensemble 3.

2.4.6

Kernwaarden, inclusief kaartbeeld

Algemeen - De zeer goed herkenbare ruimtelijke relatie tussen de stroomrug met de bijzondere waard van Dodewaard, de strang, de bedijking als geheel en de bekading van de uiterwaard, en de nederzettingsstructuur langs de dijk met twee middeleeuwse kerken; - Samenhangen op kleinere schaal, zoals tussen de dijk en de oude kerken met kerkhoven; Waterstaatkundige structuur - De Rijnbandijk met zijn gebogen verloop en plaatselijk bochten ter plaatse van vroegere doorbraken; - De binnendijkse slotenstructuur in het Hiensche Veld; - De buitendijkse strang; - De bekading van de Hiensche Uiterwaard en het patroon van waterlopen daarbinnen, in relatie tot de rabattenstructuur langs deze waterlopen; Infrastructuur - Het wegtracé over de Waalbandijk;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[71]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- Het tracé en smalle profiel van de Dalwagen, Pluimenburgsestraat 33, Kerkstraat en aftakkingen daarvan rond de kerk van Hien en de splitsingen van de Waalbandijk naar de Welysestraat/Nieuwe Dijk en naar de Groenestraat; - De verdwenen buitendijkse weg, in het reliëf nog herkenbaar; Bebouwing(sstructuur) - De waardevolle bebouwing (rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, potenti ële gemeentelijke monumenten en beeldondersteunende panden ) - De lintbebouwing langs de verschillende wegen door het ensemble, waarbij de huizen zich voor hun oriëntatie richten naar de hoek waaronder de betreffende kavel op de weg of dijk staan.

In de meeste gevallen is dat (vrijwel) haaks, maar vooral ten westen van de Dalwagen komen ook wel schuinere hoeken voor; - De ensemblewerking van de oude kerken met hun kerkhoven en bijbehorende bebouwing, zoals de school van Hien; - Het naar het westen en vooral naar het oosten steeds opener worden van het bebouwingslint langs de Waalbandijk; - De landelijke context van de kerk van Hien van de Wilhelminalaan in het westen tot de achtererven van de huizen aan de Eindakkers en de fabriek Kerkstraat 9 in het noorden, waardoor deze in een ruime groene context gesitueerd is; - De landelijke context van de kerk van Dodewaard, in het oosten en noorden tot aan de achtererven van de huizen aan de Dalwagen, Wilgenlaan en Kersenbongerd en in het westen voorbij de Dodewaardsestraat; - Het eenvoudig en sober karakter van de historische bebouwing die bepaald wordt door de traditionele vormgeving, detaillering en materialisatie;

33

De trottoirs en verdere recente weginrichting van de Pluimenburgsestraat vallen niet onder de k ernkwaliteiten.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[72]