B - Bijlage 2 - Cultuurhistorische beschrijving

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[41]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 29. Rechts in beeld een zomerkade door de uiterwaard (foto: RAAP, 22 september 2022).

Landschapsbeeld (openheid, doorzichten, landmarks, panorama’s, etc.) Essentieel voor het huidige landschapsbeeld zijn de zichten vanaf de De Spees, Rijnbandijk en veerdam. Naar het noorden toe is het uitzicht wijds en open, met een zicht op de markante Grebbeberg. Soms worden doorzichten verengd of geblokkeerd door opslag in de watergangen langs de dijk. Naar het zuiden toe is sprake van een veel geslotener zicht op de erven aan de binnenzijde van de Rijnbandijk, waarbij soms tussen erven door en soms over lage bebouwing heen het achterliggende landschap beleefd kan worden (vgl. Rijnbandijk 53). De oude kerk van Opheusden is binnendijks een belangrijk landmark.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[42]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 30. Eén van de fraaiste panorama’s in de gemeente: het zicht op het einde van d e Grebbeberg (foto: RAAP, 22 september 2022).

2.3.5

Bebouwingskarakteristiek

Stedenbouwkundige structuur De stedenbouwkundige structuur van het integraal ensemble ‘De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer’ bestaat uit een relatief open bebouwingslint langs de e nigszins slingerende Rijnbandijk. Op een enkele uitzondering na staat de bebouwing tegenwoordig binnendijks, veelal tegen de dijkvoet. Uit het kadastraal minuutplan 1811-1832 blijkt dat in het verleden buitendijks meer bebouwing voorkwam. Die panden waren vaak gebouwd tegen het talud van de dijk. De panden Rijnbandijk 22 -26 zijn hiervan nog voorbeelden. Rijnbandijk 61 en 69 zijn binnendijks gelegen boerderijen waarvan de voortuin en de entree tot het onderkelderde voorhuis iets lager dan de kruin van de dij k liggen. Bij de historische boerderijen staan bijgebouwen, waaronder vee - en wagenschuren en een bakhuisje (bijv. Rijnbandijk 55). Deze gebouwen liggen in de meeste gevallen langs de stoep die leidt naar het achtererf en/of staan naast of schuin achter het bedrijfg edeelte van de boerderij. Tussen het woongedeelte van de boerderij en de dijk ligt veelal een voortuin, waarin zich hekwerken en markante erfbeplanting bevinden. Nabij een aantal agrarische erven komen (restanten van) boomgaarden voor. Behalve boerderijen staan binnendijks ook verschillende woonhuizen. Door hun kleinere schaal en maat is er sprake van een waardevol ruimtelijk contrast tussen deze eenlaags woonhuizen en de

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[43]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

agrarische bebouwing. De woningen zijn met hun nokrichting dwars op de dijk geori ënteerd. Bij sommige woningen staan schuren met een eenvoudig karakter.

Figuur 31. Beeldondersteunende bebouwing tegen de buitenzijde van de dijk (foto: RAAP, 22 september 2022).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[44]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 32. Een markante boerderij aan de dijkvoet (foto: RAAP, 22 september 2022).

Tussen de historische erven (en de andere bebouwing) is er telkens zicht op restanten van het agrarisch cultuurlandschap, waaronder akkers, weiden en boomgaarden. Vanaf de deels bochtige dijk zijn er aantrekkelijke vergezichten over erven, boerderijen en landerijen. Het bebouwingslint vormt een markant contrast met de vrijwel onbebouwde uiterwaarden noordelijk van de dijk. Het Werk aan De Spees en de liniedijk ten zuiden van dit verdedigingswerk zijn d wars op de richting van de Rijnbandijk georiënteerd. Door de omgrachting en aarden wallichamen is sprake van een herkenbare overgang van het bebouwingslint naar het hoornwerk.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[45]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 33. De met opslag omgeven gracht rond het hoornwerk aan de binnendijkse zijde (foto: RAAP, 22 september 2022).

Architectuur Het bebouwingsbeeld van het integraal ensemble ‘De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer’ wordt in belangrijke mate bepaald door de erven met monumentale T-boerderijen en agrarische bijgebouwen. De boerderijen hebben één of twee bouwlagen met een onderverdieping en worden afgedekt door een schilddak. De dakbedekking bestaat uit gebakken pannen en in een enkel geval riet. Op het erf staan soms grote gemetselde schuren met bouwkundige elementen als dubbele baanderdeuren onder korfbogen en topgevels met hooiluiken. Bijzonder is de schuur met Gelderse klokgevel die staat bij de T-boerderij Rijnbandijk 59-61. De boerderij valt op door zijn detailleringen met geprofileerde vensteromlijstingen, entreepartij met hoofdgestel en consoles en gesneden versieringen aan de daklijst. Een andere historische boerderij die gaaf bewaard is gebleven vormt Rijnbandijk 69. Dit pand heeft onder meer nog de oorspronkelijke schuiframen en luiken. In de voortuin staan een eenvoudig gietijzeren hekwerk en een forse rode beuk. Rechtsachter op het erf staat een gave hallehuisvormige bijschuur met houten topgevel en een riet gedekte kap. De woonhuizen binnen het integraal ensemble ‘De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer’ dateren merendeels uit de 20e eeuw en zijn vormgegeven in verschillende bouwstijlen.

Behalve eenvoudige woonhuizen van één bouwlaag onder zadeldak komen onder meer een villa-achtig woonhuis uit 1910-1920 in overgangsarchitectuur (Rijnbandijk 51) en een woonwinkelpand in zakelijk-traditionele stijl met werkplaats uit 1900-1910 (Rijnbandijk 103) voor. Een markant gebouw binnen het integraal ensemble vormt het veerhuis annex boerderij aan de

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[46]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Veerweg 1. In de huidige vorm dateert dit pand grotend eels uit de 19e eeuw, echter de kern is ouder. Vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met het veer en de verhoogde ligging in de uiterwaarden heeft het veerhuis een zeer hoge stedenbouwkundige waarde.

Figuur 34. Zicht op het veerhuis (midden achteraan) naast de veerdam (foto: RAAP, 22 september 2022).

Waardevolle bebouwing In onderstaande tabel is de waardevolle bebouwing opgenomen die voorkomt binnen het integraal ensemble ‘De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer’.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[47]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Waardevolle bebouwing

De Spees - Rijnbandijk – Opheusdens Veer

Rijksmonumenten Rijnbandijk zn

Linie Ochten-Spees

Werk met hoofdgracht, hoofdwal en strook terreplein

Rijnbandijk zn

Linie Ochten-Spees

Liniedijk

Veerweg 1

Veerhuis

Veerhuis annex boerderij

Gemeentelijke monumenten Rijnbandijk 57

Boerderij

T-boerderij

Rijnbandijk 59-61

Boerderij

T-boerderij met vrijstaande schuur

Rijnbandijk 69

Boerderij

T-boerderij met vrijstaande schuur

Rijnbandijk 71-73

Boerderij De Jegershof

T-boerderij

Rijnbandijk 107

Boerderij

T-boerderij

Potentiële gemeentelijke monumenten Marktstraat zn

Kazemat Linie Ochten-Spees

Kazemat

Rijnbandijk 36

Boerderij De Spees

Hallehuisvormige wederopbouwboerderij

Rijnbandijk 71-73

Vloedschuur

Hallehuistype

Rijnbandijk 103

Winkel met woning en schuur

Herenhuis met winkel, werkplaats

Rijnbandijk 131

Boerderij

Kop-rompboerderij

Rijnbandijk 151

Fruitbedrijf

Villa met landbouw-/fruitschuur

Beeldondersteunende panden Rijnbandijk 22-24

Dubbele dijkwoning

Eenlaags bakstenen dwarspand met afgewolfd dak, onderverdieping en wit gepleisterde voorgevel

Rijnbandijk 34

Dijkslag

Gepleisterd pand met rieten kap

Rijnbandijk 55

Boerderij

T-boerderij

Rijnbandijk 65

Woonhuis De Woert met schuur

Vrijstaand bakstenen woonhuis met zadeldak en hierachter een grote bakstenen schuur met zadeldak

Rijnbandijk 105

Boerderij

Gepleisterde T-boerderij met rieten kap

Rijnbandijk 115-117

Dubbel woonhuis

Eenlaags pand met dwarskap en dakhuis

Rijnbandijk 129-129a

Dubbel woonhuis

Eenlaags pand met dwarskap

Rijnbandijk 133

Boerderij

T-boerderij

Tielsestraat 2

Boerderij

Eenlaags pand met mansardedak en werkplaats

Overige bijzondere objecten Rijnbandijk zn

Sluisje ten noorden van Rijnbandijk 34

Gemetseld sluisje

Tabel 2. Waardevolle bouwkunst in ensemble 2.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[48]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.3.6

Kernwaarden, inclusief kaartbeeld

Algemeen - De zeer goed herkenbare ruimtelijke relatie tussen de rivier, de uiterwaarden met veer, relicten van steenfabricage en historische afwateringen en de oeverwal met bandijk en daaraan gerelateerde nederzettingsstructuur; - Samenhangen op kleinere schaal, zoals tussen veerhuis, veerdam en veer over de Rijn; Waterstaatkundige structuur - De Rijn met dicht patroon van kribben langs de zuidoever; - De Rijnbandijk als doorgaande structuur, gekenmerkt door zijn brede profiel, grastaluds en wegdek en relatief rechte tracé; - Het patroon van zomerkaden rond twee delen van de uiterwaarden; - De relicten van historische afwatering van de uiterwaarden, ontwikkeld vanaf een fossiele rivierloop; - De relicten van een gemetseld sluisje in een doorgang van een watergang door een zomerkade;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[49]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 35. Naast de meidoornstruik zien we de resten van een gemetseld sluisje in de zomerkade (foto: RAAP, 22 september 2022).

Infrastructuur - De bandijk en veerdam als berijdbare structuren met een eenvoudig smal profiel, waarop binnendijks meerdere wegen uitmonden (Tielsestraat, In ’t Land, Vispad), evenals een weg over het Fort De Spees;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[50]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 36. Vergezichten over de begaanbare dijkkruin (foto: RAAP, 22 september 2022).

Bebouwing(sstructuur) - De waardevolle bebouwing (rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, potenti ële gemeentelijke monumenten en beeldondersteunende panden ); - De rechte positionering van de huizen op de strookkavels, waardoor ze soms onder een hoek op de dijk staan; - De terughoudende, op een agrarische voorgeschiedenis gestoelde inrichting van de erven langs de Rijnbandijk, met gebruikmaking van materialen als grond of gebakken straatklinkers als erfverharding of voor stoepen, zoals bij Rijnbandijk 69; - De kleine maat en schaal van boerderijen en andere landelijke bebouwing; - De voorkomende oude verhoogde woonheuvels of ‘woerden’; - Het eenvoudig en sober karakter van de historische bebouwing die bepaald wordt door de traditionele vormgeving, detaillering en materialisatie; Verkaveling - Binnendijks de strokenverkaveling met erven haaks op de dijk;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[51]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- Buitendijks de relicten van de onregelmatige verkaveling van de agrarisch gebruikte uiterwaarden, deels ingegeven door de ligging van het afwateringspatroon;

Figuur 37. Bij kleine buitendijkse dijkwoningen is de hoeveelheid historisch groen juist gering (foto: RAAP, 22 september 2022).

Opgaand groen en landgebruik - De tweezijdige boombeplanting langs de veerdam; - ‘Vochtminnende’ opslag in de uiterwaarden, vooral langs oude kavelgrenzen, zoals achter Rijnbandijk 6-20; - De groene, landschappelijke inbedding van de erven; - (Relicten van) kleine hoogstamboomgaarden, gekoppeld aan erven la ngs de Rijnbandijk; - Bescheiden erfbeplanting op de erven, met enkele waardevolle solitaire bomen, zoals de rode beuken bij Rijnbandijk 69 en Rijnbandijk 103, de coniferen bij Tielsestraat 2 en Rijnbandijk 105 en de leilinden bij Tielsestraat 2; - De als grasland gebruikte uiterwaarden met hun kenmerkende reliëf en relicten van oude waterlopen, strijd tegen het water (bekading) en grondstofwinning; - Het gereconstrueerde Fort De Spees met zijn reliëf en grondgebruik (grasland), inclusief de gracht, zowel binnen- als buitendijks;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[52]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- De kavelvorm van de (met een recreatiepark bebouwde) liniewal en de kavelvorm en het grondgebruik (grasland) van de nog herkenbare maar afgegraven liniewal ten zuiden daarvan; Zichtrelaties - De coulissenwerking van erven en boomgaarden langs de zuidzijde van de Rijnbandijk, met door- en overzichten naar het cultuurlandschap daarachter; - Beleving van de kerktoren van Opheusden als landmark; - Vrij zicht vanaf Fort De Spees en de Rijnbandijk op de Grebbeberg, met alleen de veerdam (met laanbeplanting) en het veerhuis als visueel obstakel; - Het open landschap tussen de lintbebouwing en het dorp Opheusden in het oosten van het ensemble;

Figuur 38. Doorzicht op de uiterwaarden, oostelijk van de veerdam (foto: RAAP, 22 septe mber 2022).

2.3.7

Storende aspecten - Door bedrijfsbebouwing van forse volumes, soms evenwijdig aan de dijk geplaatst (Rijnbandijk 129, Rijnbandijk 119), evenals grote verharde terreinen bij de erven is de cultuurhistorische relatie tussen de dijklintzone en het a chterliggende land verstoord;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[53]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- De veelvormige bebording ter verwijzing naar bedrijven en voor toeristisch -recreatieve doelen bij de afwegen; - De stenige, verkeerskundig ingegeven onderbreking met drempel bij de Tielsestraat, waardoor de Rijnbandijk minder als eenheid beleefd wordt; - Een deel van de erven is slecht in het groen ingepast, volwassen opgaand groen ontbreekt waardoor de erven stenig ogen (zoals bij Rijnbandijk 97 -99);

2.3.8

Conclusie

Het ensemble De Spees – Rijnbandijk – Opheusdens Veer ontleent zijn belangrijkste waarde aan de grote ruimtelijke relaties tussen rivier, uiterwaarden met veer en relicten van steenfabricage, bandijk en bewoningslint op de oeverwal alsmede een dijkgebonden militair fort met aanzet van een linie door het rivierengebied. Vanaf de dijk en het fraai herstelde fort bestaat bovendien een indrukwekkend zicht over de uiterwaarden op de Grebbeberg. Het ensemble van veerhuis, nog functionerend veer en veerdam met laanbeplanting, vrij liggend in uiterwaarden met overwegend grasland vormt een bijzondere eenheid, ook in relatie tot de resten van steenfabricage aan de overzijde van de Rijn. Het dijklint langs de zuidzijde van de Rijnbandijk is weliswaar sterk verdicht en plaatselijk door recentere bedrijfsbebouwing ontsierd, maar heeft desondanks een aantal zeer waardevolle kwaliteiten in de vorm van karakteristieke erven en doorzichten op het achterliggende gebied.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[54]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4 Dijkzone Dodewaard & Hien 2.4.1

Ligging en begrenzing

Figuur 39. Contour van het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’.

Het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ omvat het gebied aan weerszijden van de Waalbandijk tussen de Dodewaardsestraat in het westen en een punt tussen Groenestraat en Molenhofstraat in het zuidoosten. De buitendijkse grens ligt tegen de zandwinningsplassen in de uiterwaarden van de Waal, de binnendijkse grens ligt om de historische delen van het dijklint en enkele haaks daarop staande bebouwingsconcentraties, inclusief het deels door jongere bebouwing inge sloten landschap.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[55]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.2

Ondergrond

Het binnendijkse deel van dit integrale ensemble ligt op drie verschillende holocene stroomgordels van de Waal, namelijk in het westen een systeem dat tot 800 jaar geleden actief was, in het midden op een systeem dat actief was tussen 5.105 en 4.500 jaar geleden, en in het oosten op een systeem dat actief was tussen 2.770 en 1.901 jaar geleden. Buitendijks vinden we de huidige stroomgordel van de Waal, met oudere stroomgordels in de ondergrond. 25 Geomorfologisch hebben we binnendijks te maken met een stroomrug (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3B44). Aan de noordrand van het ensemble ligt de overgang naar stroomrugglooiingen (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3H43). In de uiterwaard is een stukje restgeul gekarteerd (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 22R43); het resterende gebied is een ‘vlakte ontstaan door afgraving of egalisatie’ (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 2M93E). Binnen het ensemble liggen enkele laagten, die ontstaan zijn door afgr aving (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3N94). Bodemkundig bestaat het gebied binnendijks voor een belangrijk deel uit ooivaaggronden: kleigronden zonder duidelijk profielverloop, zonder roest - en grijze vlekken (bodemcode Rd90A), en buitendijks uit poldervaaggronden: kleigronden zonder duidelijk profielverloop, met roest - en grijze vlekken (bodemcode: Rn95A).

Wat dichter bij de Waal is er sprake van poldervaaggronden, maar dan op zand (bodemcode Rn52A).

2.4.3

Historische ontwikkeling

Waterstaat en bewoning Dodewaard en Hien zijn twee middeleeuwse bewoningsclusters op de stroomrug langs een oude loop van de Rijn. De verlande Waalgeul waaraan Dodewaard zijn naam ontleent was tot in de volle middeleeuwen actief. 26 De oudste delen van toren en schip van de kerk van Dodewaard dateren uit de 11e of vroege 12e eeuw, en moeten destijds dus op een door water omgeven waard gelegen hebben . 27 De kerk van Hien werd vóór 1358 gebouwd, en is vermoedelijk jonger dan die van Dodewaard. 28 Vóór 1327, toen met zekerheid van een gesloten dijkring rond de Neder-Betuwe sprake moet zijn geweest, werd een bandijk aangelegd langs de toen actieve Waalloop. Eerder kon het water op natuurlijke manieren wegstromen, mogelijk ook achterlangs het huidige Dodewaard via de oude riviertak. Na het sluiten van de dijkring en het geleidelijk ophogen ervan om de gevolgen van de zichzelf door sedimentatie optillende rivier te compenseren, moeten op enkele plekken dijkdoorbraken zijn geweest. Bochten in de dijk, zoals ten oosten van de kerk van Hien , getuigen daar nog van. Met het toenemen van de bevolking in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd groeiden ook de kernen Dodewaard en Hien verder uit. In beide gevallen was dat haaks of onder een hoek op de bandijk, respectievelijk langs de Dalwagen/Kalkestraat en langs de Kerkstraat.

Ook langs de dijk ontwikkelde zich een bewoningslint, in Dodewaard meer dan in het veel kleinere Hien. Al in 1832 was sprake van een relatief dicht bebouwd lint vanaf de Welysestraat in het oosten tot aan de Melkdreef nabij Ochtend.

25

Cohen 2012 Cohen 2012 27 De Beaufort e.a. 1968: 216 28 De Beaufort e.a. 1968: 219 26

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[56]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Hierbij lagen de huizen niet alleen langs de bandijk, maar ook aan een parallelle weg daarachter, de huidige Kalkestraat.

Figuur 40. Het oude kerkelijk ensemble van Dodewaard, met N.H. kerk en pastorie (foto: RAAP, 22 september 2022).

De vroegste verstedelijking van Dodewaard vond na de Tweede Wereldoorlog plaats rond de Oranjelaan en Wilhelminalaan en de Dalwagen. De nadruk van de uitbreiding lag in dat deel van de kern, maar ook aan de Kalkestraat werd gebouwd: in de jaren 60 verrees hier de buurt rond de Wilgenlaan. Bij Hien werd in dezelfde periode de aanzet voor verstedelijking gegeven door de bouw van een fabriek, de huidige conservenfabriek van Geurts aan de Kerkstraat. Waar de verstedelijking van Hien daarna niet doorzette, was dat in Dodewaard wel het geval. Het dorp breidde zich in noordelijke richting uit, aan beide zijden van de Dalwagen. Vrijwel de hele dijkzone werd daardoor gevrijwaard van complexmatige nieuwbouw. De enige uitzondering was de aanleg van het buurtje rond de Kersenbongerd vóór 1993. Agrarisch cultuurlandschap De ontwikkeling van het cultuurlandschap van Dodewaard en Hien is sterk bepaald door het gedrag van de Waal. De huidige structuur gaat terug op een aantal holocene stroom ruggen, waarvan de één het ‘eiland van Dodewaard’ vormde, een andere de lijn Welysestraat-Waalbandijk volgt en een derde ten noorden hiervan in de ondergrond ligt. De stroomrug van Dodewaard is door het tracé van de gebogen Kalkestraat nog goed herkenbaar en kende in 1832 naast enig akkerland vooral boomgaarden achter

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[57]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

de huizen aan de Waalbandijk. Ook de wat regelmatiger in blokken en stroken verkavelde andere twee stroomruggen kenden in die periode een combinatie van akkerland en fruitteelt. De fruitteelt was duidelijk gekoppeld aan de bebouwingsconcentraties: waar de huizen stonden, lagen ook de boomgaarden. Voorbij de Groenestraat, waar het aantal huizen duidelijk geringer was, overheerste het akkerland over de boomgaarden. In lage zones achter de dijk kwamen ook elzenpassen voor.

Figuur 41. Het fraaie nog resterende binnendijks cultuurlandschap bij Dodewaard (foto: RAAP, 22 september 2022).

In de uiterwaarden van Dodewaard en Hien is ook nu nog de rivierdynamiek van de laatste eeuwen te herkennen. Het best is dat te zien aan de nog aanwezige Strang, een oude Waalloop. Ook zuidelijk ervan lagen nog in de 18e eeuw deels open takken, die nu als waterlopen en in de verkaveling tussen de winningsplassen nog deels herkenbaar zijn.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[58]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 42. De uiterwaarden bij Hien, 1723 (bron: Gelders Archief, 0003 Staten van het Kwartier van Nijmegen en hun Gedeputeerden, inventarisnr. 429).

Figuur 43. De uiterwaarden van Dodewaard en Hien, 1778 (bron: Gelders Archief, 0003 Staten van het Kwartier van Nijmegen en hun Gedeputeerden, inventarisnr. 478).

Opvallend is dat de uiterwaard van Hien geen volledige bekading met een zomerkade kende, maar dat delen tussen de oude rivierlopen afzonderlijk waren bekaad. Het oostelijke deel kende een eigen zomerkade, en ook het centrale deel was al vóór 1875 bekaad. Het zuidwestelijke deel, tussen de scheepswerf en De Beijer, was niet bekaad en kende lange tijd een combinatie van grasland en ooibos. Pas in de vroege 20e eeuw werd ook hier een zomerkade aangelegd. Waar de rivierdynamiek tot ver in de 19e eeuw nog voor de belangrijkste veranderingen van de uiterwaarden zorgde, was die rol vanaf dat moment door de mens overgenomen. Vóór 1900 werd aan de Rijn een eerste steenoven gebouwd, Waalwaard, die in de decennia erna werd uitgebreid. Ongetwijfeld vond in die tijd een afticheling van de uiterwaarden plaats. Vóór 1957 werd met zandwinning ten westen van de steenfabriek gestart. Deze nam zodanige vormen aan, dat de steenfabriek na verloop van decennia op een (schier)eiland kwam te liggen. Alleen het oostelijke bekade gebied, de Hiensche Uiterwaarden, bleef als aaneengesloten uiterwaard gehandhaafd. De karakteristieke strang die ooit langs de volledige Rijnbandijk van kerncentrale tot scheepswerf liep, is vóór 1966 gedeeltelijk gedempt. Alleen het oostelijke deel is bewaard gebleven.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[59]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 44. Het integraal ensemble ‘Dijkzone Dodewaard & Hien’ in 1832 (bron: HisGIS Gelderland).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[60]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 45. Kaartbeelden van ensemble 3, 1850-heden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[61]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.4

Huidige landschapskarakteristiek

Waterstaat In dit gebied is de belangrijkste waterstaatkundige drager de Waalbandijk, die doorlopend in het hele gebied nog aanwezig is. De dijk is momenteel onderwerp van een dijkversterkingsopgave, die in het midden van dit decennium zijn beslag gaat krijgen en waarbij met aanwezige kwaliteiten langs de dijk rekening gehouden zal worden. De dijk heeft een gebogen verl oop rond de uiterwaarden, met op enkele plekken een bocht waar in het verleden een dijkdoorbraak plaatsgevonden zal hebben en waar bij het herstel de dijk verder naar binnen is gelegd.

Figuur 46. Een rij wilgen (links van het midden) met wilgenopslag daarachter, in de uiterwaard nabij Dodewaard (foto: RAAP, 22 september 2022).

Langs de buitenzijde van de dijk loopt een strang, een oude Waalarm die oorspronkelijk verder naar het zuidwesten doorliep en in de 20e eeuw gedeeltelijk is gedempt. De strang is buiten de bekading van de Hiense Uiterwaard gehouden, maar is door de dam bij de kerncentrale wel grotendeels afgesloten van de stromende Waal. In de bekade uiterwaard van de Waal ligt een waterloop die op de strang uitwatert en waar langs een rabattenstructuur is aangelegd, waarschijnlijk om de teelt van houtige gewassen te vergemakkelijken. Op deze waterloop komen in de uiterwaard weer andere watergangen uit.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[62]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Enkele erven in het ensemble kennen een cultuurhistorisch waardevolle vijve r (Pluimenburgsestraat 19) of een omgrachting (Kerkstraat 6). Bovendien is het binnendijkse gebied, in het Hiensche Veld, gedeeltelijk door een slotenpatroon doorsneden. Infrastructuur Naast de berijdbare dijk is er een groot aantal historisch relevante binnendijkse wegen dat, vaak onder een hoek of juist haaks, op die dijk uitkomt. Van west naar oost zijn dit de Dalwagen, Pluimenburgsestraat, Kerkstraat, een aan de dijk gelijknamige weg langs de kerk van Hien, Nieuwe Dijk, Welysestraat en Groenestraat. Buitendijks is de weg naar de steenfabriek relevant. Deze sloot tot het najaar van 2016 29 tegenover Waalbandijk 67 op de dijk aan, maar is nu om verkeerstechnische redenen met een slinger ter hoogte van de Dodewaardsestraat op de dijk aangesloten. In het reliëf is daarnaast nog een buitendijkse weg tegenover de kerk van Dodewaard herkenbaar.

Figuur 47. Het smalle, landelijke profiel van de Dalwagen (foto: RAAP, 22 september 2022).

De meeste wegen kennen een asfaltverharding, een redelijk smal profiel en bermen die óf deels uit halfverharding, deels uit gras bestaan, óf bermen die volledig uit gras bestaan. De Pluimenburgsestraat is vanaf de splitsing vanaf de Waalbandijk als een weg met een ‘stedelijk profiel’ met smalle trottoirs vormgegeven, terwijl de Welysestraat tegen de dijk een met straatklinkers verharde parkeerplaats kent.

29

Het beeld van Google Streetview uit augustus 2016 laat al de nieuwe route in aanleg zien.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[63]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Grondgebruik en verkaveling Het buitendijks gelegen gebied, de uiterwaard, is in gebruik als grasland, als opgaand bos en – de hoogste delen – als akkerland. Delen van de uiterwaard bestaan uit water, zowel van natuurlijke oorsprong (de strang) als cultuurlijke (winningsputten, grotendeels buiten het ensemble). De historische verkaveling van de uiterwaard, die terug gaat op de landschapsgenese in de nieuwe tijd, is nog zeer herkenbaar.

Figuur 48. Het agrarisch gebruikte cultuurland achter de kerk van Hien (foto: RAAP, 22 september 2022).

Binnendijks bevindt zich een langgerekt bewoningslint langs de Waalbandijk en de daarop uitkomende wegen. Rondom deze erven bevinden zich (relicten van) hoogstamboomgaardjes en kleine huisweides. Vooral bij Hien liggen binnen het ensemble ook laagstamboomgaarden, die het omgrachte erf Den Esch omgeven. De verkaveling ten westen van de Pluimenburgsestraat, binnen de oude waard, is vooral onregelmatig van karakter, sterk voortbordurend op de historische situatie. Oostelijk van de Wilhelminalaan is de strokenverkaveling haaks op de dijk nog steeds aanwezig. Enkele weiden bij Hien hebben een karakteristiek reliëf: ze zijn ‘kruinig’, ingedeeld in bol gemaakte stroken . Meerdere erven en de beide kerken met kerkhoven liggen op zogenaamde ‘woerden’: oude opgeworpen woonheuvels. Opgaand groen (langs wegen, op kavelgrenzen, op erven) Buitendijks komen ‘vochtminnende’ opstanden van met name wilg vooral voor langs de strang en andere watergangen. Langs een deel van de Waalbandijk, namelijk ter hoogte van Dalwagen en Pluimenburgsestraat, staat buitendijks een knotwilgenrij. In de laagte van de strang bevindt zich een

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[64]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

griend, waar de wilgen op de grond zijn afgezet. Bovendien ligt centraal in de Hiensche Uiterwaarden een kleiwinningsput die ook volledig met wilgen is begroeid.

Figuur 49. De lommerrijke tuinaanleg van Eindakkers (foto: RAAP, 22 september 2022).

Binnendijks vinden we vooral erfgerelateerd opgaand groen. Langs lijnvormige structuren, zoals de Waalbandijk en de wegen, is de hoeveelheid bomenrijen beperkt. Een dergelijke structuur vinden we wel aan de teen van de dijk tussen Welysestraat en Groenestraat, maar deze structuur is relatief recent ontstaan. Aanwezig in het gebied zijn wel kleine hoogstamboomgaardjes , markante solitaire bomen en struiken op erven en bij of op de kerkhoven van Dodewaard en Hien , evenals parkachtige tuinaanleg bij enkele erven. Deze zijn op de waardenkaart aangegeven. Reliëf Het voornaamste reliëf in het ensemble is de Waalbandijk zelf. De afwegen hebben vanzelfsprekend ook een helling, tot ze uiteindelijk op maaiveldniveau uitkomen. Buitendijks hebben we bovendien te maken met kleiwinningsreliëf, met reliëf dat herinnert aan de ontstaanswijze van de uiterwaard (met hoge en lage zones, die deels golvend van karakter zijn), met reliëf in d e vorm van rabatten, met ingegraven waterlopen en met zomerkaden. In het westen is buitendijks nog een verdwenen weg in het reliëf herkenbaar. Binnendijks is het reliëf in het kleinschalige landschap ten westen van de Kerkstraat in Hien gaver dan dat van het grootschalig voor de boomteelt gebruikte gebied ten oosten ervan. In dit kleinschalige gebied zien we een nog vrij gaaf oud reliëf rond de erven, die deels opgehoogd zijn. Daarachter is

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[65]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

sprake van aanpassingen, bijvoorbeeld door de aanleg van bedden of rabatten (ten noorden van de kerk van Dodewaard) en ten oosten van de Dalwagen) of aangepast door de aanleg van kruinige percelen (ten westen van de Kerkstraat).

Figuur 50. Eén van de kenmerkende zichten van Dodewaard is niet loo drecht, maar parallel aan de dijk: de kerktoren van Dodewaard is ondanks zijn beperkte hoogte een bijzonder landmark (foto: RAAP, 22 september 2022).

Landschapsbeeld (openheid, doorzichten, landmarks, panorama’s, etc.) Binnendijks is het landschap grotendeels relatief gesloten door het dichte bewoningslint langs de verschillende linten, door het daaraan gerelateerde erfgroen en enkele bosjes (zoals tussen Wilgenlaan en de kerk van Dodewaard) en door de overgang naar de bebouwde kom van Dodewaard. Ten oosten van de Pluimenburgsestraat wordt het landschap geleidelijk opener, enerzijds omdat de lintbebouwing minder aaneengesloten is en anderzijds omdat daarachter geen bebouwde kom, maar open landschap zich uitstrekt. Hier en daar bestaan kleine doorzichten. Rondom de Kerkstraat wordt het zicht op dit open landschap vanaf de dijk geblokkeerd door de dichte begroeiing van het kerkhof van Hien en rondom de school daarnaast. Door de ligging op maaiveldniveau oogt het landschap vanaf de Kerkstraat geslotener door de dichte boomteelt, die hier periodiek aanwezig is. Ten oosten van de school is kan het open landschap wel worden beleefd, waar over de boomteelt heen gekeken kan worden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[66]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.4.5

Bebouwingskarakteristiek

Stedenbouwkundige structuur De ruimtelijke opzet van het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ wordt bepaald door de langgerekte Waalbandijk en historische wegen die dwars of schuin op de dijk aansluiten, waaronder de Dodewaardsestraat, Dalwagen, Pluimenburgsestraat, Kerkstraat, Nieuwe Dijk, Welysestraa t en Groenestraat. Een aantal wegen is mogelijk in het verre verleden aangelegd als dwarskade. De wegen met gebogen beloop die schuin op de Waalbandijk aansluiten liggen op de hogere delen van stroomruggen. De Dalwagen en Kerkstraat zijn voormalige veedrif ten op verzande overloopgeulen. 30

Figuur 51. Kleinschalige lintbebouwing langs de voet van de dijk (foto: RAAP, 22 september 2022).

Omstreeks het begin van de 19e eeuw bestond het nederzettingspatroon van Dodewaard en Hien uit een relatief dicht aaneengesloten bebouwingslint dat zich in de loop der eeuwen had ontwikkeld langs de Waalbandijk. De bebouwing stond vrijwel uitsluitend binnendijks. Het nederzettingspatroon langs de landwegen ten noorden van de Waalbandijk kenmerkte zich voornamelijk door het voorkomen van individuele erven die op enige afstand van elkaar of in kleine clusters bijeen lagen. Zeer markant voor het ruimtelijk beeld zijn de twee Hervormde kerken aan de Waalbandijk. Bij de kerk van Dodewaard ligt een oude begraafplaatsen met historische graftekens en een gemetselde muur met steunberen. Ook de

30

Stichting MIP-Gelderland (1991): Monumenten Inventarisatie Project - Gemeentebeschrijving Gemeente Dodewaard. Oosterbeek.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[67]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

begraafplaats bij de kerk van Hien heeft een waardevol karakter door de aanwezigheid van historische graftekens, een gemetselde muur, een ijzeren hekwerk aan de zijde van de dijk en een historische groenaanleg. Andere landmarks binnen de stedenbouwkundige structuur van de dorpen Dodewaard en Hien zijn het omgrachte erf Den Esch, het dijkmagazijn De Noodschuur en het raadhuis dat sinds 1938 was gevestigd in een blokvormige villa in neoclassicistische stijl die uit circa 1875 dateert. Architectuur Binnen het integraal ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ bevinden zich verschillende hallehuisboerderijen die dateren uit de 18e en 19e eeuw. Deze boerderijen hebben in veel gevallen een dwars geplaatst voorhuis van anderhalve of twee bouwlagen dat voorzien is van een zadel - of schilddak. Het bedrijfgedeelte telt een bouwlaag met kap. Voorbeelden van hallehuisboerderijen zonder dwarshuis zijn Pluimenburgsestraat 24, Waalbandijk 100, Welysestraat 4-4a en Waalbandijk 83. De boerderijen kenmerken zich door een eenvoudige hoofvorm en traditioneel materiaalgebruik met schoonmetselwerk, gebakken pannen en rietdekkingen. De boerderijen bezitten oorspronkelijke elementen als schuifvensters, houten luiken en decoratief metselwerk in de vorm van hanekammen, bogen en vlechtingen. Dalwagen 6 is een voorbeeld van een voorname boerderij met een herenhuis achtig woongedeelte.

Voor deze boerderij ligt een siertuin die afgebakend wordt door een ijzeren hekwerk met poort tussen hardstenen pijlers.

Figuur 52. De naoorlogse boerderij Dalwagen 2 (foto: RAAP, 22 september 2022).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[68]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

De boerderij Dalwagen 2 dateert uit de naoorlogse periode (bouwjaar 1953) en heeft een woonhuis dat door middel van een tussenlid verbonden is met het stalgedeelte. Op de agrarische erven staan verschillende bijgebouwen. Een markant object is de grote vloedschuur Pluimenburgsestraat 16. Deze op een verhoging gebouwde schuur is mogelijk voor 1812 gebouwd. 31 Binnen het integraal ensemble staat een aantal voorname woonhuizen. Dalwagen 4 -4a is een voorbeeld van een villa met praktijkruimte/theekoepel, die waarschijnlijk in 1923 werd gebouwd, mogelijk naar een ontwerp van architect J.F. van Straalen. 32 Nabij de N.H.-kerk van Dodewaard staat een pastorie, die in 1893 is gebouwd in neoclassicistische stijl, vermoedelijk naar ontwerp van architect Knoop. Waalbandijk 74 is een dijkwoning uit het eerste kwart van de twintigste eeuw die opvalt vanwege de symmetrische voorgevel met middenrisaliet. Het merendeel van de panden bestaat uit eenvoudige dorpswoningen van één bouwlaag met kap die dateren uit de periode 1900-1965. Aan de Waalbandijk 73 staat een trafohuisje dat rond 1925 werd gebouw in zakelijk -expressionistische stijl naar een ontwerp van architect G. Versteeg sr. Waardevolle bebouwing In onderstaande tabel is de waardevolle bebouwing opgenomen die voorkomt binnen het integraal ensemble ‘Dijkzone Dodewaard en Hien’.

31

Stenvert, R. e.a. (2000): Monumenten in Nederland. Gelderland. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / W aanders Uitgevers, Zwolle. 32 Stenvert, R. e.a. (2000): Monumenten in Nederland. Gelderland. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / W aanders Uitgevers, Zwolle.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[69]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Waardevolle bebouwing

Dijkzone Dodewaard & Hien

Rijksmonumenten Dalwagen 1

Huis Welgelegen

Huis met verdieping, omlopend schilddak en achterhuis

Kerkstraat 6

Den Esch

Landhuis

Pluimenburgsestraat 2-4

Café De Pluimenburg

Café-boerderij

Waalbandijk 58

Hervormde kerk met toren

Zaalkerk met toren

Waalbandijk 59

Pastorie

Waalbandijk 73

Transformatorhuisje

Waalbandijk 88

Boerderij

Hallehuisboerderij

Waalbandijk 95

Toren Hervormde Kerk

Bakstenen kerktoren

Waalbandijk 95

Deel inventaris Hervormde kerk

Gemeentelijke monumenten Dalwagen 4

Villa

Tweelaags bakstenen villa met schilddak; voorgevel met erker

Kalkestraat 1

Villa

Wit geschilderd pand met schilddak en topgevelrisaliet met steekkap

Kerkstraat 1

Boerderij Groene Woud

T-boerderij

Pluimenburgsestraat 8

Ouwe Pos

Woonhuis-postkantoor

Pluimenburgsestraat 16

Schuur

Vloedschuur

Pluimenburgsestraat 19

Gemeentehuis

Gemeentehuis, villa, met tuinaanleg

Waalbandijk 72-72a

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 72

Schuur

Hallehuistype

Waalbandijk 75-76

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 82

De Noodschuur

Dijkmagazijn

Potentiële gemeentelijke monumenten Groenestraat 1

Boerderij

Krukhuisboerderij

Pluimenburgsestraat 29

Woonhuis

Arbeiderswoning, Oostenrijkse woning

Waalbandijk 95

Hervormde Kerk Hien

Zaalkerk, inventaris deels rijksmonument

Waalbandijk 97-98

Galerie De Strang, voormalige school

Gangschool met aangebouwde woning

Waalbandijk zn, bij 58

Kerkhof bij Hervormde Kerk Dodewaard

Deels ommuurd kerkhof, met enkele historische grafstenen

Waalbandijk zn, bij 95

Kerkhof bij Hervormde Kerk Hien

Deels ommuurd, deels omhaagd kerkhof, met beplanting, baarhuis en graven

Beeldondersteunende panden Dalwagen ong. bij 1

Grote schuur achter rijksmonument

Langgerekte bakstenen stal met aansluitende wagenschuur onder zadeldak

Dalwagen 2

Boerderij

Bedrijfsgedeelte met zadeldak

Kerkstraat 2

Den Afweg

Woonhuis/boerderij/Café/Winkel?

Kerkstraat 4a

Boerderij

Hallehuisboerderij

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[70]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Pluimenburgsestraat 12

Woonhuis

Bakstenen pand met zadeldak, voorgevel met erker

Pluimenburgsestraat 21

Woonhuis met aangebouwde garage

Hoekpand; bakstenen tweelaags pand met zadeldak en lage garagevleugel

Pluimenburgsestraat 24

Boerderij

Hallehuisboerderij met rieten kap, alleen hoofdvorm intact

Waalbandijk 52-53

Dijkhuis

Eenlaags dwarspand met rieten kap

Waalbandijk 67

Woonhuis

Bakstenen pand met mansardedak

Waalbandijk 71

Woonhuis Gulle Mond

Bakstenen pand met mansardedak

Waalbandijk 74

Woonhuis

Dijkwoning met dwars schilddak en dakhuis

Waalbandijk 89

School

Eenlaags pand met dwars zadeldak

Waalbandijk 91-92

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 93-94

Boerderij

T-boerderij

Waalbandijk 100

Boerderij

Hallehuisboerderij met rieten kap

Waalbandijk 102

Herberg De Engel

Herberg-Boerderij

Overige bijzondere objecten n.v.t. Tabel 3. Waardevolle bouwkunst in ensemble 3.

2.4.6

Kernwaarden, inclusief kaartbeeld

Algemeen - De zeer goed herkenbare ruimtelijke relatie tussen de stroomrug met de bijzondere waard van Dodewaard, de strang, de bedijking als geheel en de bekading van de uiterwaard, en de nederzettingsstructuur langs de dijk met twee middeleeuwse kerken; - Samenhangen op kleinere schaal, zoals tussen de dijk en de oude kerken met kerkhoven; Waterstaatkundige structuur - De Rijnbandijk met zijn gebogen verloop en plaatselijk bochten ter plaatse van vroegere doorbraken; - De binnendijkse slotenstructuur in het Hiensche Veld; - De buitendijkse strang; - De bekading van de Hiensche Uiterwaard en het patroon van waterlopen daarbinnen, in relatie tot de rabattenstructuur langs deze waterlopen; Infrastructuur - Het wegtracé over de Waalbandijk;

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[71]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- Het tracé en smalle profiel van de Dalwagen, Pluimenburgsestraat 33, Kerkstraat en aftakkingen daarvan rond de kerk van Hien en de splitsingen van de Waalbandijk naar de Welysestraat/Nieuwe Dijk en naar de Groenestraat; - De verdwenen buitendijkse weg, in het reliëf nog herkenbaar; Bebouwing(sstructuur) - De waardevolle bebouwing (rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, potenti ële gemeentelijke monumenten en beeldondersteunende panden ) - De lintbebouwing langs de verschillende wegen door het ensemble, waarbij de huizen zich voor hun oriëntatie richten naar de hoek waaronder de betreffende kavel op de weg of dijk staan.

In de meeste gevallen is dat (vrijwel) haaks, maar vooral ten westen van de Dalwagen komen ook wel schuinere hoeken voor; - De ensemblewerking van de oude kerken met hun kerkhoven en bijbehorende bebouwing, zoals de school van Hien; - Het naar het westen en vooral naar het oosten steeds opener worden van het bebouwingslint langs de Waalbandijk; - De landelijke context van de kerk van Hien van de Wilhelminalaan in het westen tot de achtererven van de huizen aan de Eindakkers en de fabriek Kerkstraat 9 in het noorden, waardoor deze in een ruime groene context gesitueerd is; - De landelijke context van de kerk van Dodewaard, in het oosten en noorden tot aan de achtererven van de huizen aan de Dalwagen, Wilgenlaan en Kersenbongerd en in het westen voorbij de Dodewaardsestraat; - Het eenvoudig en sober karakter van de historische bebouwing die bepaald wordt door de traditionele vormgeving, detaillering en materialisatie;

33

De trottoirs en verdere recente weginrichting van de Pluimenburgsestraat vallen niet onder de k ernkwaliteiten.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[72]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 53. De traditionele landschappelijke inbedding van Waalbandijk 100 (foto: RAAP, 22 september 2022).

Verkaveling - De verkaveling van de Hiensche Uiterwaarden, die zich sterk richt naar het reliëf van de door rivierdynamiek ontstane uiterwaard; - De strokenverkaveling, haaks op de Waalbandijk, ten oosten van de Wilhelminalaan; - De onregelmatige verkaveling van erven en erfgerelateerde percelen ten westen van de Pluimenburgsestraat; Opgaand groen en landgebruik - De door de ondergrond ingegeven verdeling tussen opslag van ‘vochtminnende’ boomsoorten als wilg (laag), grasland (midden) en bouwland (hoog) in de Hiensche Uiterwaarden en de plaatselijk voorkomende (knot)wilgenrijen en grienden langs de dijk en strang; - (Relicten van) kleine hoogstamboomgaarden, al dan niet gekoppeld aan erven langs de Waalbandijk en de overige binnendijks gelegen wegen; - De groene, landschappelijke inbedding van de erven (‘lucht tussen en achter de bebouwing’);

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[73]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

- Erfbeplanting op de erven, met enkele waardevolle solitaire bomen, zoals de treurwilg en achter de kerk van Dodewaard (Waalbandijk 58), bij Welysestraat 4-4a, bij Waalbandijk 83 en tegenover de kerktoren van Hien (dus t.o. Waalbandijk 95) , de forse naaldboom/conifeer bij Waalbandijk 72-72a, de kastanjes bij Pluimenburgsestraat 16 en Pluimenburgsestraat 8, de rode beuk en andere bomen voor Pluimenburgsestraat 19, de coniferen(groepen) bij de kerk van Hien (Waalbandijk 95), de boomgroepen rond de school van Hien (Waalbandijk 97 -98-99) en bij Groenestraat 1, en de solitaire boom bij De Engel (Waalbandijk 102 -102a); - Het opgaand groen op het kleinschalige reliëf tussen Wilgenlaan en de kerk van Dodewaard. Zichtrelaties - De fragmentarische doorzichten vanaf de Waalbandijk en de wegen die daarop aantakken op de relicten van het landschap achter de erven ten noorden ervan, tussen de Dodewaardsestraat in het westen en de oude school van Hien in het oosten; - De zichten over de lengterichting van de bandijk en de rol van de kerktorens als landmarks daarin; - De ruimere zichten op het binnendijkse landschap vanaf de dijk ten oosten van de school van Hien; - De zichten over de strang en de uiterwaarden vanaf de dijk (en omgekeerd) en de coulissenwerking van de daar aanwezige opslag van met name wilgen;

2.4.7

Storende aspecten - De negatieve werking van de buitendijkse parallelweg van de steenfabriek naar de Dodewaardsestraat op het beeld van de dijk bij de oude kerk van Dodewaard; - De gedempte strang die vóór ca 1965 nog naar het westen toe doorliep, waardoor een onnatuurlijk vlak reliëf in de uiterwaard bij de dijk aanwezig is ; - De parkeerplaats aan de Welysestraat, waardoor er in combinatie met de aansluiting van straat en dijk een groot verhard oppervlak ontstaat bij een fraaie plek langs de dijk;

2.4.8

Conclusie

Het ensemble ‘dijkzone Dodewaard & Hien’ beslaat de binnen - en buitendijkse zone voor de oude kerken van Dodewaard en Hien. De fraaie overgang van de bijzondere uiterwaarden – met relicten van geleidelijke landvorming door aanslibbing – naar het binnendijkse gebied is van grote waarde. Daartoe behoren zowel de onregelmatig verkavelde oeverwal van de ‘dode waard’ rond de kerk als het systematisch en strookvormig verkavelde binnendijkse gebied ten oosten van de Wilhelminalaan. Waardevol is de landschappelijke context van de lintbebouwing langs de hele dijk, doordat de bebouwde kom van Dodewaard zich op een heel specifieke wijze naar het noorden toe heeft uitgebreid. Daardoor bleven beide kerken en hun historische context door een groene omgeving met wilgenpassen en boomgaardjes omgeven.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[74]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.5 Echteld 2.5.1

Ligging en begrenzing

Figuur 54. Contour van het integraal ensemble ‘Echteld’.

Het integrale ensemble ‘Echteld’ wijkt in zoverre af van de andere drie dat de omvang ervan een stuk geringer is. Het ensemble beslaat de oude dorpskern, huis, tuin en park van De Wijenburg met het Laantje naar Parijs, en het landelijk gebied ten zuiden van de Johannes de Doperkerk.

2.5.2

Ondergrond

Het noordelijk deel van dit integrale ensemble ligt op de stroomgordel van Bommel, actief tussen 2936 en 2310 jaar geleden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[75]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Geomorfologisch vinden we een fraaie overgang van een stroomrug in het noorden (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3B44) naar stroomruggloo iingen in het centrale deel (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 3H43) en een rivierkomvlakte in het uiterste zuidwesten (code Geomorfologische Kaart van Nederland: 1M46). Bodemkundig liggen in het hele gebied ooivaaggronden: kleigronden zonder duidelijk profielverloop en zonder roest- en grijze vlekken (bodemcodes: Rd90A en Rd90C). Naar het zuidwesten gaat dat buiten het onderzoeksgebied over in poldervaaggronden met roest- en grijze vlekken en een zwaardere ondergrond (Rn94C). Centraal in het gebied ligt een verhoogd nederzettingsterrein (bodemcode: TERP).

2.5.3

Historische ontwikkeling

Waterstaat en bewoning De vroegste vermelding van Echteld is te vinden in een oorkonde uit 1178 (de Echtelte), die in het verleden als ‘vals’ is aangemerkt. 34 Het werkelijke vermeldingsjaar van deze naam moeten we dus wat later plaatsen. Latere vermeldingen laten met name Echtelt zien. 35 Van Berkel en Samplonius geven aan dat de herkomst en betekenis onbekend is, maar verwijzen naar een begrip echte dat ‘hofhorig goed’ zou betekenen. Een dergelijke betekenis hebben we vooralsnog niet kunnen staven. Ook Blok merkt op dat tenminste een deel van de samengestelde plaatsnaam Echteld nie t verklaard kan worden, evenals de Betuwse namen Homoet en Lobith. 36 Het kapittel van Oudmunster bezat een curtis in Echteld. Daaronder vielen overigens wel zeer verspreide tijnsgoederen in onder meer Elst, Eimeren, Lienden, Valburg, Hemmen, Loenen, Hien, Kesteren, Aalst, Eck, Zennewijnen en Echteld zelf. 37 Van den Hoven van Genderen houdt de oppervlakte van land onder de hof te Echteld, nog los van onbekende percelen en tienden, op minstens 269 hectare. Een gedetailleerde analyse van de spreiding en ligging van deze bezittingen heeft tot op heden niet plaatsgevonden. 38 De kerk van Echteld hoorde mogelijk ooit bij deze hof ofwel curtis, want Oudmunster had er tot de reformatie het recht de pastoor ter benoeming voor te dragen. De oudste delen van het huidige schip dateren uit de 12e eeuw.

39 Op een terrein tegenover de kerk ontwikkelde zich in de late middeleeuwen een edelmanshuis. Verondersteld wordt dat dit huis is gebouwd op de locatie van de hiervoor genoemde curtis 40, maar zeker is dat niet. Het huis behoorde toe aan het ministeriale geslacht Van Echteld, dat voordien op de hof van het kapittel zat. Door een huwelijk van de erfdochter met Jordaen van Wijhe ging het over in het geslacht Van Wijhe, waaraan het zijn naam ontleent. In 1495 werd het voorheen allodi ale erf een Gelders leen. Het huidige huis dateert in de kern uit de 14e eeuw (kelders van een woontoren) en werd in de eeuwen erna sterk gewijzigd. Rond het kasteel lagen in de late 16e eeuw boomgaarden,

34

Künzel e.a. 1989: 122; Van Berkel & Samplonius 2006: 115 Van Berkel & Samplonius 2006: 115 36 Blok 1973: 235; Keunen i.v. 37 De bron waarop Van den Hoven van Genderen dit lijstje baseert, noemt hij niet. Tijdens onze beperkte archiefstudi e hebben we deze tijnsregistratie, anders dan in de rekeningen, ook niet teruggevonden. 38 Van den Hoven van Genderen, 1997, 45 en 162; ten tijde van het schrijven van deze rapportage waren de regesten van de oorkonden uit het archief van het kapittel van O udmunster nog in bewerking. 39 De Beaufort e.a. 1968: 222 40 Jas e.a. 2013: 344-347 35

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[76]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

moestuinen, een kruidentuin en hopvelden. 41 Vanuit het dubbel omgrachte kasteel liepen in de vroege 19e eeuw brede lanen naar het noorden en noordoosten en een kleine langs de gracht naar de Voorstraat. Het laantje naar de Voorstraat bestaat nog, de twee lanen in het noorden zijn vóór 1957 verdwenen en later ook als pad opgeheven. In de 19e eeuw is het Laantje naar Parijs aan het ensemble toegevoegd.

Figuur 55. Het kerkhof rond de Echteldse kerk (foto: RAAP, 30 november 2019).

Westelijk van de kerk aan de Voorstraat ontwikkelde zich, vermoedelijk vanaf de eindfase van de late middeleeuwen, een bewoningslint, waarvan de oudste nog bestaande panden nu uit de 18e eeuw dateren. Er moet een sterke relatie met het kasteel hebben bestaan, want in 1832 waren meerdere huizen eigendom van de kasteelheer. Ook andere welgestelden bezaten er huizen. Opvallend is dat er, net buiten de dorpskern, twee omgrachte huisplaatsen lagen. Het ene bevond zich op de hoek van de huidige straten Kerkeland en Hoofakker, het ander bestaat nog en kent zelfs nog openliggende grachten: Wijenburgsestraat 6.

41

Jas e.a. 2013: 344-347

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[77]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 56. Het bebouwingslint van de Voorstraat (foto: RAAP, 30 november 2019).

Agrarisch cultuurlandschap In de vroege 19e eeuw lagen achter de huizen en andere erven in het dorp de nodige boomgaarden. Net als langs de rivieren waren de fruitboomgaarden hier overwegend erfgebonden. Op de plek van de nog bestaande fruitboomgaard achter Wijenburgsestraat 6 bestond dan ook 200 jaar geleden al een boomgaard. Dat geldt niet voor de boomgaard in het zuiden van het ensemble, die op oud akkerland is aangelegd. De boomgaard werd vóór 1957 aangelegd en illustreert de uitbreiding van de fruitteelt rond en na de Tweede Wereldoorlog, vóór de transitie naar de laagstamboomgaarden. Destij ds was ook de weide tussen deze boomgaard en het kerkhof als hoogstamboomgaard ingericht.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[78]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 57. Het integraal ensemble ‘Echteld’ in 1832 (bron: HisGIS Gelderland).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[79]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Figuur 58. Kaartbeelden van ensemble 4, 1850-heden.

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[80]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

2.5.4

Huidige landschapskarakteristiek

Waterstaat Waterstaatkundig relevant in het ensemble Echteld zijn vooral de aanwezige grachten, namelijk die van de Wijenburg (binnen- en buitengracht) en de gracht achter Wijenburgsestraat 6. Verder liggen er in het gebied enkele sloten (zoals westelijk van Wijenburgsestraat 6 en oostelijk van de Wijenburg) en bermgreppels of -sloten langs de Wijenburgsestraat. Infrastructuur Het gebied wordt van noordwest naar zuidoost doorsneden door de Wijenburgsestraat – Voorstraat, die ter hoogte van kerk en kasteel wordt gekruist door de Oo isestraat. Beide wegen hebben een relatief smal profiel, maar met name de Voorstraat en het zuidelijke deel van de Ooistraat zijn door verkeerskundige ingrepen zoals drempels en trottoirs gemoderniseerd. Het noordelijk deel van de Ooisestraat is als pad met laanbeplanting de entree tot het kasteelpark, en splitst in het park in het Laantje naar Parijs en een pad dat door de boomgaarden naar het noordoosten loopt. Van wege het moderne landgebruik en het ontbreken van de vroegere laanbeplanting is dit laatste pad buiten het ensemble gehouden.

Figuur 59. De gemoderniseerde weginrichting op de kruising van Voorstraat en Ooisestraat (foto: RAAP, 30 november 2019).

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[81]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Buiten de kern hebben de wegen een asfaltverharding en groene bermen; de Ooisestraat heeft daar nog eenzijdig een trottoir vanwege de aanwezige bebouwing en sportvelden. Grondgebruik en verkaveling Het grondgebruik van het ensemble is zeer afwisselend. In het centrale deel is sprake van woonbebouwing langs de Voorstraat, waar de huizen op smalle kavels haaks op de Voorstraat staan. Daarachter ligt langs het Laantje naar Parijs nog een weiland. Verder oostelijk ligt de Wijenburg in zijn park met hoogopgaande bomen, in het noordoosten begrensd door (laagstam)fruit. Datzelfde geldt voor het perceel aan de overzijde van de Wijenburgsestraat, naast het kerkhof. Daarachter bevindt zich een weiland, dat naar het zuiden overgaat in een hoogstambo omgaard. In het noordoosten aan de Wijenburgsestraat tot slot liggen nog enkele erven, waarvan één met een boomgaard waarin zich een relict van een gracht bevindt.

Figuur 60. Het parkbos rond de Wijenburg (foto: RAAP, 30 november 2019).

Opgaand groen (langs wegen, op kavelgrenzen, op erven) Opgaand groen is beeldbepalend voor het ensemble Echteld. Het gaat om het parkbos van de Wijenburg en de daarbij horende laanstructuren (waaronder het Laantje naar Parijs), het groen dat de naastgelegen boomgaard omgeeft, de bijzondere hoogstamboomgaard aan de Ooisestraat en

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[82]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

eenzijdige bomenrij langs die straat, evenals de relicten van erfbeplanting en kleine boomgaardjes bij de bijbehorende erven. Langs de Voorstraat staan leilinden in de openb are ruimte. Reliëf Het bijzondere reliëf in dit ensemble bestaat vooral uit het grachtenpatroon rondom de Wijenburg, de gracht achter Wijenburgsestraat 6, de perceelsscheidende sloten en de bermgreppels van Ooisestraat, Wijenburgsestraat en Laantje naar Parijs, en het kruinige perceel van de boomgaard aan de Ooisestraat. Landschapsbeeld (openheid, doorzichten, landmarks, panorama’s, etc.) Het landschap wordt gedomineerd door het gesloten parkbos van de Wijenburg. Contrasterend daarmee zijn de zichtlijnen vanuit het zuiden op de kerk van Echteld, het belangrijkste landmark. Een kortere zichtlijn is die, die ontstaan als vanuit de Voorstraat de kerk wordt genaderd. Door de positionering van de toren valt de kerk pas volledig in beeld als bijna de kruising met de Ooisestraat is bereikt. Vanaf de Wijenburgsestraat komt de kerk ook in het zicht na het nemen van de bocht bij Wijenburgsestraat 2-4.

2.5.5

Bebouwingskarakteristiek

Stedenbouwkundige structuur Echteld is een gestrekt dorp op een stroomrug van de Waal dat vanaf de middeleeuwen tot ontwikkeling kwam bij kasteel De Wijenburg. 42 De kasteelnederzetting heeft van oudsher een langgerekte structuur die wordt bepaald door de min of meer parallel aan elkaar gelegen Voorstraat en Achterstraat. Bij de kruising van de Voorstraat met de Ooisestraat staat de Hervormde Kerk met laat middeleeuws schip en een toren die in 1835 werd herbouwd. Rondom de kerk ligt een ommuurde begraafplaats. Ten noorden van de Voorstraat bevindt zich het terrein van kasteel De Wijenburg, met dubbele omgrachting en een voorplein aan de noordoostzijde. Ten westen van het kasteelterrein loopt een eikenlaantje vanaf het voorplein richting de Voorstraat. Het Laantje naar Parijs vormt de verbinding tussen het kasteel en het voormalig station Echteld langs de spoorlijn Elst-Geldermalsen, die werd aangelegd in 1882. In het station had de adellijke familie Van Balveren een eigen wachtkamer. 43 Westelijk van de kruising met de Ooisestraat komt langs de Voorstraat een kort bebouwingslint met historisch boerderijen en woonhuizen voor. Kenmerkend voor het ruimtelijk beeld van dit straatje is de beplantingsstructuur van leilinden.

Aan de oostzijde v an het integraal ensemble wordt de karakteristiek mede bepaald door de solitaire bomen op de begraafplaats en het parkbos rondom het kasteelterrein. Aan de zuidzijde van het dorp - ten oosten van de Ooisestraat - kenmerkt het gebied zich door landschappelijke openheid. Waardevol is de ligging van de kerk met begraafplaats aan dit open gebied.

42

Stenvert, R. e.a. (2000): Monumenten in Nederland. Gelderland. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / W aanders Uitgevers, Zwolle. 43 www.vriendenvandewijenburg.nl, geraadpleegd op 31 augustus 2022

RAAP-rapport 5981 / versie 06-02-2023

[83]

Het beste van Neder-Betuwe; cultuurhistorische beschrijvingen van waardevolle integrale ensembles

Tot slot is er sprake van historische zichtlijnen vanaf de weg op de panden Voorstraat 8 en Wijenburgsestraat 2-4.

Figuur 61. Het karakteristieke kasteel De Wijenburg (foto: RAAP, 30 november 2019).

Architectuur Prominente gebouwen binnen het integraal ensemble Echteld zijn de Hervormde Kerk en het kasteel De Wijenburg (Huis te Echteld). De eenbeukige dorpskerk heeft een schip dat in romaanse stijl is gebouwd. De muren van tufsteen en veldkeien dateren uit de 12e eeuw, maar bevatten ook oudere fragmenten uit de 11e eeuw of mogelijk 10e eeuw. Het gotisch koor kwam in de 14e eeuw tot stand. De huidige toren uit 1835 verving de ingestorte 12e-eeuwse toren. Bij de bouw van de nieuwe toren werd het schip ingekort. Waardevolle gebouwde onderdelen in de omgeving van de Hervormde Kerk zijn de lage gemetselde muur met ezelsrug en bovengeplaatst ijzeren spijlenhekwerk, de gemetselde kerkhofmuur met ezelsrug en steunberen aan de zuidoostzijde van de begraafplaats, het ijzeren hekwerk en poort tussen gemetselde pijlers langs de Ooisestraat, een lijkenhuis en een ensemble historische graven. Het kasteel De Wijenburg bestaat uit een onderkelderd complex dat i s opgebouwd uit drie even brede vleugels onder zadeldaken tussen trapgevels. Het kasteel heeft aan de noordoostzijde een vierkante ingangstoren. In de 16e eeuw kreeg het kasteel zijn huidige omvang, nadien zijn echter de opzet en verschijningsvorm nog sterk gewijzigd. Dit laatste geldt eveneens voor verschillende onderdelen van