Document · PDF

20221129 Molenhoek Zuid_Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 15 Niet gesprongen explosieven.pdf

Algemene commissie 12 april 2023, gemeente Mook en MiddelaarBij agendapunt: bijlagen bij Bestemmingsplan Molenhoek Zuid27.541 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

AVG Explosieven Opsporing NL

Molenhoek-Zuid Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

OPDRACHTGEVER LOCATIE ONS PROJECTNR. UW PROJECTNR. VERSIE DATUM

: Antea Group : Molenhoek-Zuid : 2162292 : 0474506.100 : 01 : 24-3-2022

AVG Bouwstoffen

AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220

AVG Explosieven Opsporing

eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421

AVG Infra

AVG Transport

BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540

Distributielijst ◼ ◼

Antea Group AVG Explosieven Opsporing Nederland

Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever

Antea Group

Rapport

2162292-VO-01

Naam

Molenhoek

Versie

VO-01, concept, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021

Datum

24-3-2022

Vrijgegeven door:

Menno Abee (manager)

Paraaf:

Vrijgegeven door:

Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)

Paraaf:

Opgesteld door:

Berdien de Wilde MA (historica)

Paraaf:

Afbeelding voorblad. Luchtfoto van het onderzoeksgebied. Bron: Wageningen Universiteitsbibliotheek, sortie 16-2083, fotonummer 4065 d.d. 17-04-1945. Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

INHOUD 1

INLEIDING ............................................................................................... 7 1.1

Aanleiding ................................................................................................ 7

1.2

Probleemstelling ........................................................................................ 7

1.3

Doelstelling .............................................................................................. 7

1.4

Onderzoeksgebied ..................................................................................... 7

1.5

Onderzoeksmethode .................................................................................. 8

1.5.1

Algemeen .............................................................................................. 8

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal ..............................................................11

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................13

1.5.4

Verantwoording ....................................................................................13

1.5.5

Personele deskundigheid ........................................................................13

1.5.6

Leeswijzer ............................................................................................14

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................15 2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................15

2.1.1

Rapportages AVG ..................................................................................15

2.1.2

Derden ................................................................................................15

2.2

Literatuur ................................................................................................16

2.2.1

Meidagen 1940 .....................................................................................16

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................16 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................16 2.2.2

Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................21

2.2.2.1 Het onderzoeksgebied tijdens de luchtoorlog 1940-1945 ............................21 2.2.3

Frontperiode van september 1944 tot en met februari 1945 .......................23

2.2.3.1 Market Garden in september 1944 ..........................................................24 2.2.3.2 Rijnlandoffensief in februari 1945 ............................................................28 2.2.3.3 Na de frontperiode ................................................................................29 2.2.4

Munitieruimingen ..................................................................................32

2.3

Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster ...........................................32

2.3.1

Geallieerde stafkaarten ..........................................................................32

2.3.2

Defence Overprints ................................................................................32

2.3.3

Historische kaarten ................................................................................32

2.3.4

Duitse stafkaart ....................................................................................33

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

2.4

Gemeentearchief Mook en Middelaar ...........................................................35

2.5

Nieuwsberichten .......................................................................................37

2.5.1

AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................37

2.6

Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................39

2.6.1

Collectie ruimrapporten ..........................................................................39

2.6.2

Collectie mijnenkaarten ..........................................................................40

2.7

Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................42

2.7.1

Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................42

2.7.2

Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 ...............................................43

2.7.3

Beeldbank NIMH ...................................................................................45

2.8

Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................46

2.8.1

Militair Gezag ........................................................................................46

2.8.1.1 Militair Gezag Limburg ...........................................................................46 2.9

Nationaal archief ......................................................................................47

2.9.1

Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen ..............................47

2.9.2

Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................47

2.9.3

Bunkerarchief .......................................................................................48

2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................48 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst ..............................................48 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................49 2.11.1 Collectie Departement van Justitie ...........................................................49 2.11.2 Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................50 2.11.3 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................50 2.12 The National Archives Londen ....................................................................50 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................51 2.12.2 War Diaries ..........................................................................................51 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................53 2.13.1 War Diaries ..........................................................................................53 2.13.2 Kriegstagebücher ..................................................................................54 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................54 2.15 Imperial War Museums

.............................................................................54 2.16 Library and Archives Canada......................................................................55 2.16.1 Collectie Defence Overprints en Overlays .................................................55 2.17 Luchtfoto’s ..............................................................................................55

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

2.17.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................55 3

CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ............................................60 3.1

Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart ...............................................60 BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................67

4.1

Indicaties voor explosieven in het onderzoeksgebied ....................................67

4.2

Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................67

4.3

Soort en verschijningsvorm van explosieven ................................................68

4.3.1

Artilleriebeschietingen ............................................................................68

4.3.2

Militaire infrastructuur ...........................................................................68

4.3.3

Klein kaliber munitie ..............................................................................69

4.4

Aantal mogelijk aan te treffen explosieven ..................................................69

4.5

Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................69

4.5.1

(Artillerie-)beschietingen .......................................................................69

4.5.1.1 Horizontale afbakening ..........................................................................71 4.5.1.2 Verticale afbakening ..............................................................................71 4.5.2

Militaire infrastructuur ...........................................................................71

4.5.2.1 Horizontale afbakening ..........................................................................73 4.5.2.2 Verticale afbakening ..............................................................................73 4.5.3

Beoordeling klein kaliber munitie .............................................................73

4.6

Verwachtingskaart ....................................................................................74

BEPALING NAOORLOGSE ACTIVITEITEN ......................................................76 5.1

Situatie Tweede Wereldoorlog ....................................................................76

5.2

Periode 1960-1970 ...................................................................................76

5.3

Periode 1980-2000 ...................................................................................77

5.4

Huidige periode ........................................................................................77

5.5

Kabels en leidingen ..................................................................................77

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................81 6.1

Conclusie ................................................................................................81

6.2

Advies vervolgtraject ................................................................................83

6.2.1

Opsporing ontplofbare oorlogsresten .......................................................83

BIJLAGEN ................................................................................................84 7.1

Bronnenlijst .............................................................................................84

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

7.1.1

Archieven en overige instanties ...............................................................84

7.1.2

Literatuur .............................................................................................84

7.1.3

Websites ..............................................................................................85

7.1.4

Overig .................................................................................................86

7.2

Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................87

7.3

Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................88

7.4

Afkortingenlijst ........................................................................................90

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

INLEIDING

1.1

Aanleiding

AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Antea Group een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie Molenhoek te Molenhoek (zie de kaarten op pagina 9 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en op pagina 10 met de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. De gemeente Mook en Middelaar heeft de ambitie om te groeien in verband met de groeiende woningvraag. Om deze reden wil de gemeente het gebied Molenhoek-Zuid gaan ontwikkelen tot een nieuwe woonwijk van circa 250 woningen.

1.2

Probleemstelling

Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Onbedoelde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden.

1.3

Doelstelling

Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten soort(en) ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of direct een detectieonderzoek.

1.4

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied bevindt zich te Molenhoek in de gemeente Mook en Middelaar ter hoogte van de Bredeweg, Halderweg en Rijksweg N271. In deze rapportage worden feiten omschreven van oorlogshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in de volgende opties: ◼ ◼

Het feit wordt niet in de rapportage opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan ca. 250 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van ca. 250 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: ◼ Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart in de bijlage. ◼ Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. ◼ Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied.

Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.

Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeente: Huidige gemeente

Gemeente tijdens de Tweede Wereldoorlog

Mook en Middelaar

1.5

Onderzoeksmethode

1.5.1

Algemeen

Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende verwachtingskaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende verwachtingskaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek omvat twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek naar de periode 1940-1945 en een Vooronderzoek naoorlogse ontwikkelingen.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

SITUATIE W.O.II

Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)

LEGENDA Onderzoeksgebied

250

500

1.000

1.500 Meter

ACTUELE SITUATIE

Esri Nederland, Jan Willem van Aalst - www.imergis.nl

LEGENDA Onderzoeksgebied

250

500

1.000

1.500 Meter

1.5.2

Inventarisatie bronnenmateriaal

Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: ◼ ◼

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties)

Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegangen 409 en 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Literatuur

O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 en de groene serie

2.2

Gemeentearchief Mook en Middelaar (Nijmegen)

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.4

Provinciaal archief / Historisch Centrum Limburg (Maastricht)

Vermeldingen oorlogshandelingen

2.8

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)

Toegangen 216k en 077

2.11

Nationaal Archief (’s-Gravenhage)

Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110), Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie: zgn. “Bunkerarchief”(toegang 2.13.167)

2.9

Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)

Mijn- en Munitie Opruimingsdienst

2.10

Explosieven Opruimings Dienst Defensie

Geruimde explosieven (mora’s/wo’s), mijnenkaarten

2.6

Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.17

Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.17

Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.17

Koninklijke Bibliotheek / Delpher

Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten

2.5

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 575

2.7

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force

2.12

Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)

Gegevens Luftwaffenführungsstab

2.14

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Aanvullende bronnen Bron

Korte omschrijving

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)

Toegang 409

2.7

The National Archives (Londen)

Gegevens aangaande artilleriebeschietingen

2.12

The National Archives and Records Administration (Washington)

Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 19401941, 82nd US Airborne Division 1

2.13

Getuigenverklaringen

Getuigenverslagen uit de eerste hand2

Nee

Kadaster Zwolle

Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal

2.3

Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron

Korte omschrijving

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Bedrijfsarchief AVG

Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven

2.1, 2.5

Bedrijfsdatabase AVG

O.a. oude webartikelen

2.1, 2.5

In het verleden uitgevoerde (voor)onderzoeken

(Voor)onderzoeken

2.1

Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank

Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog

2.17

Imperial War Museums

Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog

2.15

Library and Archives Canada

Defence Overprints

2.16

Centre Historique des Archives à Vincennes

Franse gevechtsverslagen

Nee

Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er Amerikaanse luchtaanvallen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens van de 8th Air Force en 9th Air Force geraadpleegd (hieronder worden ook de mission reports begrepen). 2 AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen. 1

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Bron

Korte omschrijving

The Polish Institute and Sikorski Museum

Poolse gevechtsverslagen

Geraadpleegd

Hoofdstuk

Nee

Heemkundekringen / historische kringen

Plaatselijke archieven

Nee

--Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.

Locatiedeskundige

Expert op het gebied van lokale historie

Nee

1.5.3

Beoordeling bronnenmateriaal

In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied. Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

1.5.4

Verantwoording

Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

Mevr. B. de Wilde MA (historica): opstellen van het vooronderzoek, luchtfotoanalyse en het GIS-kaartmateriaal Dhr. P. Gieben (GIS-coördinator): GIS kaartmateriaal en verificatie luchtfotoanalyse Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage

1.5.5

Personele deskundigheid

Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Historisch onderzoek

Naam

Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten

Civiele techniek

Luchtfoto-interpretatie

Geografische Informatiesystemen

Wouter van den Brandhof

Berdien de Wilde

Paul Gieben

Menno Abee

Jeffry van den Bout

1.5.6

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van de onderzoeklocatie. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende verwachtingskaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL

2.1

Eerder uitgevoerde onderzoeken

2.1.1

Rapportages AVG

Medewerkers van AVG hebben in het verleden een vooronderzoek op het grondgebied van de gemeente Mook en Middelaar uitgevoerd. Het betreft de volgende rapportage: ◼

AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Fietsbrug Cuijk - Mook d.d. 27-7-2015. Projectnummer 1562058

De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).

2.1.2

Derden

Er zijn in het AVG bedrijfsarchief door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeente Mook en Middelaar uitgevoerde (voor)onderzoeken aanwezig. Het betreft de volgende rapportages: ◼ ◼ ◼

◼

BeoBom, Project Risico Analyse Mook, Middelaar, Milsbeek en Venzelderheide, 7-72014. Projectnummer 2013-38-PRA-03v2 T&A Survey, Vooronderzoek conventionele explosieven Dijksversterking gemeentes Bergen, Gennep en Mook en Middelaar V6 d.d. 1-1-2013. Projectnummer GPR3296 T&A Survey BV, Rapport betreffende een historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van Conventionele Explosieven ter plaatse van het project natuurvriendelijke oevers Maas (1e tranche) d.d. 3 september 2008. Projectnummer 0608-GPR1434 T&A Survey BV, Historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van niet gesprongen conventionele explosieven ter plaatse van spoortracé Cuijk-Blerick d.d. 4 september 2012. Projectnummer L-NGE001 T&A Survey BV, Historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van niet gesprongen conventionele explosieven ter plaatse van spoortracé Nijmegen – Mook/Groesbeek d.d. 25 april 2012. Projectnummer L-NGE001 T&A Survey BV, Rapportage van het historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven ter plaatse van delen van enkele oevertrajecten langs de Maas in de provincies Limburg en Noord-Brabant d.d. 16 juli 2010. Projectnummer 0310GPR2025 T&A Survey, Vooronderzoek conventionele explosieven ter plaatse van de perronkeerwand van het geplande station Mook-Molenhoek d.d. 4-2-2009. Projectnummer GPR1572.1

Deze vooronderzoeken zijn geanalyseerd. De relevante informatie is verwerkt in de rapportage (zie hst. 2).

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd: ◼ ◼ ◼ ◼ ◼ ◼

De VEO bommenkaart Het waterschap Limburg De gemeente Mook en Middelaar ProRail Rijkswaterstaat De provincie Limburg

Relevante vermeldingen zijn opgenomen in de rapportage (o.a. hoofdstuk 2). Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft geen relevante informatie opgeleverd.

2.2

Literatuur

2.2.1

Meidagen 1940

2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 In de meidagen van 1940 heeft er in de gemeente Mook en Middelaar een hevige strijd gewoed waarbij onder andere de spoorbrug tussen Mook en Katwijk is opgeblazen. Langs de Maas, aan de Brabantse zijde, was een grote kazemattenlinie (Maaslinie) opgezet om de Duitse inval te vertragen. Deze linie bestond uit zowel versterkingen als (rivier)kazematten die o.a. waren uitgerust met mitrailleurs en pantserafweergeschut.

Toen de Duitse troepen verschenen aan de Limburgse zijde van de Maas ontstonden hevige beschietingen tussen de Duitse en Nederlandse troepen. In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum

Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De oorlog in mei ‘40)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, De gebroken vleugel van de Duitse adelaar: inventarisatie van de Duitse verliezen in de luchtoorlog van mei 1940 boven Nederland)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: P. Grimm, Verloren luchtruim. De geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.M.A. Goossens, Het gevecht bij Mook en Middelaar)

Relevant

10 mei 1940

De sector tegenover Mook — bij het dorp Katwijk aan de Maas — werd verdedigd door 3-II-26.RI. Het verdedigde een front vanaf de splitsing van de Maas en het Maas-Waalkanaal noord van Katwijk tot aan de kazemat S-108. Dit front had een breedte van 2,1 km. De compagnie beschikte over slechts 9 lichte mitrailleurs omdat er 3 waren afgestaan aan het uit grensdetachementen gevormde 4-11-26. RI. Men had in het compagniesvak 13 kleine en twee grote kazematten. Het ging om twee rivierkazematten bij de spoorbrug, zes G-kazematten en zeven S-kazematten. (p. 57)

10 mei 1940

De compagnie was voorzien van vier zware mitrailleurs voor de kazematten G-109, G-111, G-116 en G117. De eerste twee stonden tegenover de zuidzijde van Mook en hadden een kruisend schootsveld. De laatste twee stonden aan weerszijden van de spoorbrug en verbreedden het vuurfront van de beide rivierkazematten. Twee andere G-kazematten — G-114 en G-123 — waren slechts van een lichte mitrailleur voorzien. (p 57)

10 mei 1940

In de beide rivierkazematten waren de reguliere kanonnen van 5 no. 2 en de zware mitrailleurs aanwezig. De rivierkazematten waren de uitvalsbases van de politietroepen. De kazemat noord van de brug had schootsrichting richting oosten. De andere, zuid van het spoor, had schootsrichting vrijwel parallel aan het spoor, ofwel noordoost. (p. 57 - 61)

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie --

Motivatie

Enkele van de genoemde kazematten stonden opgesteld tegenover het onderzoeksgebied met de vuurrichting naar het onderzoeksgebied toe.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.M.A. Goossens, Het gevecht bij Mook en Middelaar)

Relevant

10 mei 1940

De beide voorste bataljons III./IR.474 (C. Major Hans Leving von Barby) en II./IR.474 zouden naast elkaar bij Mook aanvallen; III./ rechts, II./links en 1./474 bleef als reserve erachter. Het regiment leverde een compagnie infanteriegeschut met zes 7,5 cm en twee 15 cm houwitsers alsmede een compagnie antitankgeschut met twaalf kanonnen van 3,7 cm. Bovendien was een halve batterij van 1./49 (mot.) Flak Abt. beschikbaar met twee van de spoedig beruchte 8,8 cm kanonnen, specifiek bedoeld om de zware rivierkazematten te bestrijden. (p. 65)

Nee

Het betreft hier Duitse beschietingen op de westzijde van de Maasoever. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

De spoorbrug werd opgeblazen om 04.30 uur. (p. 67-69)

Nee

De spoorbrug bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Kort nadat de brug was vernield vertoonden zich mensen aan de overzijde van wie de identiteit niet kon worden vastgesteld, maar van wie werd aangenomen dat zij Duits waren. Het vuur werd aan Nederlandse zijde direct geopend door de politietroepen in de rivierkazematten. (p. 73)

Mogelijk

Het onderzoeksgebied bevindt zich nabij de opgeblazen spoorbrug. Mogelijk is er tijdens deze beschietingen geschoten in de richting van het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Nadat de eerste Nederlandse schoten vanuit de rivierkazematten waren gevuurd, volgden individuele vuuropeningen door allerhande vuurpunten, terwijl de Duitsers nog niet of nauwelijks ontplooiden langs de rivier. De Duitsers beantwoordden zo nu en dan het vuur, maar zeer gedoseerd en slechts met als doel om de eigen gereed stelling te dekken. (p. 73)

Nee

Het betreft hier Duitse beschietingen op de westzijde van de Maasoever. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Tussen 06.00 en 07.00 uur werd door de Duitsers het eerste artillerievuur geopend op de westoever. Een vrij langdurige beschieting van de Maasoever volgde en leidde ertoe dat er allerhande schade aan de huizen langs de dijk in Katwijk werd aangericht. (p. 74)

Nee

Het betreft hier Duitse beschietingen op de westzijde van de Maasoever. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Ten noorden van de brug bevonden zich de kazematten G-117, S-118 en S-119. Geen dezer kon rechts van de brug vuur uitbrengen. Wel werd enig vuurcontact verkregen binnen het schootsveld, met name rond het fabrieksterrein direct noord van de brug, waardoor S118 spoedig een treffer kreeg die de lichte mitrailleur uitschakelde. (p. 83)

Het betreffende fabrieksterrein waarop geschoten is bevindt zich in het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Voor G-117 gold dat deze vrijwel parallel links van de brug kon vuren tot aan de sector Molenhoek en zodoende gedurende de vroege morgen de weg Mook — Molenhoek (de huidige N271), die het spoor kruiste, veelvuldig onder vuur kon nemen. (p. 83)

De betreffende kruising waarop geschoten is bevindt zich in het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd)

Relevant

10 mei 1940

Duits gemechaniseerd [mobiel 2 cm] luchtafweergeschut bij de door het Nederlandse leger opgeblazen spoorbrug over de Maas bij Mook (p.47)

Nee

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie

Motivatie De spoorbrug bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)

Relevant

Meidagen 1940

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant, mei 1940)

Relevant

10 mei 1940

Om ongeveer 04.30 uur werd de spoorbrug van Mook opgeblazen. Ook het pontveer en het viaduct bij Klein Linden vernield. (p. 179-180)

Nee

De spoorbrug bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

De genoemde kazemat stond opgesteld tegenover het onderzoeksgebied met de vuurrichting naar het onderzoeksgebied toe. Daarnaast grenst het onderzoeksgebied aan de weg Mook - Nijmegen. Mogelijk is er tijdens deze beschietingen geschoten op het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

Kazemat G117 heeft voortdurend gevuurd op de vijand die over de kunstweg Nijmegen-Mook trok. De mitrailleur, die slechts in noordelijke richting kon vuren, was tot het laatste moment intact en de bediening werd door reeds overgetrokken Duitsers gevangen genomen. (p. 182-184)

Datum

Gebeurtenis (bron: J.J.C.P. Wilson, 'Het gevecht bij Mook (10 mei 1940)', Militaire Spectator 3)

10 mei 1940

Tusschen paal 163,5 en paal 166 werd de Maaslinie bezet door 3-II-26 R.I. onder bevel van den ReserveKapitein F. G. H. VAN HOOGENHUIZE. Zij was versterkt met 6 zware mitrailleurs, 1 stuk 8 staal en 2 kanonnen van 5 cm tegen vechtwagens, benevens door een detachement politietroepen. De bezetting beschikte over 2 rivierkazematten, in elk waarvan een kanon van 5 cm en een zware mitrailleur waren opgesteld, alsmede over 6 gietstalen koepels en 7 stekelvarkens, waarin de overige 4 zware mitrailleurs en de 9 lichte mitrailleurs hun gevechtsopstellingen betrokken. (p. 72)

10 mei 1940

De zware mitrailleurs bevonden zich in de kazematten 109 G, 111 G, 116 G en 117 G, alsmede in de beide rivierkazematten. (p. 72)

Relevant

Motivatie --

Motivatie

Enkele van de genoemde kazematten stonden opgesteld tegenover het onderzoeksgebied met de vuurrichting naar het onderzoeksgebied toe.

10 mei 1940

Duitse opstelling van 8,8 cm geschut bij Mook, tussen de spoorbrug en het klooster. (p. 73)

Nee

Het betreft hier een Duitse stelling buiten het onderzoeksgebied met een schietrichting op de westzijde van de Maasoever. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

De brug te Mook is tusschen 4.25 en 4.30 op last van C. Peeldivisie tot detonatie gebracht.(p. 76)

Nee

De spoorbrug bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

10 mei 1940

De kazematbediening (117) heeft bijna voortdurend gevuurd op Duitsche troepen en voertuigen, die over den kunstweg Mook—Nijmegen naar het Noorden trokken. (p. 82)

Mogelijk

Het onderzoeksgebied grenst aan de weg Mook Nijmegen. Mogelijk is er tijdens deze beschietingen geschoten op het onderzoeksgebied.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

BESCHIETINGEN LANGS DE MAASOEVER OP 10 MEI 1940 5.G

119 S3k 118 S3k

RK Katwijk-Noord

117 G180 hv

116 G135hk

RK Katwijk-Zuid Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), 115 S3k TOP25 (t/m 1:6.000)

LEGENDA Onderzoeksgebied Beschietingen door 3-II-26. RI (Nederlands) Indicatie van de beschietingen door II./IR.474 en II./IR.474 (Duits)

Kazemat Rivier kazemat

Deze kaart is gemaakt op basis van de informatie in: J.J.C.P. Wilson, 'Het gevecht bij Mook (10 mei 1940)', Militaire Spectator 3 (1942) p. 94.

125

250

500

750 Meter

2.2.2

Luchtoorlog 1940-1945

Met de ontwikkeling van vliegtuigen was het mogelijk om tijdens de Tweede Wereldoorlog het strijdtoneel voor een deel naar de lucht te verplaatsen. Deze ontwikkeling had als direct gevolg dat vele burgers onbedoeld midden in het strijdtoneel kwamen en velen het moesten ontgelden o.a. door bombardementen. Nederland had een belangrijke strategische positie met haar ligging tussen Groot-Brittannië en Duitsland. Hierdoor werden Nederlandse vliegvelden en het Nederlandse luchtruim snel en zeer intensief in gebruik genomen door de Duitsers om geallieerde doelen aan te kunnen vallen. Andersom maakte de geallieerden gebruik van het Nederlandse luchtruim om Duitse doelen aan te vallen. Deze situatie zorgde ervoor dat er boven Nederland met regelmaat confrontaties waren tussen Duitse en geallieerde toestellen, met hevige vuurgevechten als gevolg. 2.2.2.1 Het onderzoeksgebied tijdens de luchtoorlog 1940-1945 Ook de regio Noord-Limburg werd tussen 1940 en 1945 geconfronteerd met de gevolgen van de luchtoorlog tussen Duitsland en de geallieerden doordat het op de route ligt van Engeland naar het Rijnland. Daarnaast lag er in Limburg, in Venlo, de Duitse vliegbasis Fliegerhorst. Deze was uitgerust met de modernste veiligheidsinstallaties en radioapparatuur. Tussen januari 1943 en augustus 1944 1944 werden er zo’n 100-tal aanvallen uitgevoerd op de vliegbasis.

Naast aanvallen en crashes van militaire vliegtuigen heeft Limburg ook te maken gehad met V-1 inslagen. Vanaf 16 december 1944 t/m 30 maart 1945 zijn er in totaal 5395 V1’s gelanceerd richting Antwerpen. Een groot gedeelte van deze vliegende bommen is neergestort, zo ook in Limburg. In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum

Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945)3

21 september 1944

Messerschmitt Bf 109 G-14 van 9./JG26 neergekomen in Molenhoek, ten zuidwesten van Groesbeek. (Bron: T4273)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: J. Foreman, The Fighter Command War Diaries)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Relevant

Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

Motivatie --

AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt. 3

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Datum

Gebeurtenis (bron: C. Huurman, Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd)

Relevant

14 april 1944

Kolentrein 7224 bij Cuijk - Mook-Middelaar om 08.50 uur beschoten. (p.464)

Nee

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

28 augustus 1944

Personentrein 807 even na vertrek van Nijmegen, tussen Nijmegen en Mook om 09.05 uur beschoten. (p.466)

Nee

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

13 september 1944

Extratrein ‘Heerlen 223’ tussen Cuijk en Mook-Middelaar om circa 11.30 uur beschoten. (p.475)

Nee

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

13 september 1944

Luchtaanval losse loc als extra trein ‘Nijmegen 494’ in Mook-Middelaar om circa 13.30 uur. (p.475)

Nee

Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

Datum

Gebeurtenis (bron: A. A. Jansen, Sporen aan de hemel: kroniek van een luchtoorlog. Deel 1 t/m 3)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A. Korthals Altes, Luchtgevaar: luchtaanvallen op Nederland 1940-1945)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: M. Middelbrook en C. Everitt, Bomber Command War Diaries)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.G.W.F. Smijers, Natuurlijk verbonden. 200 jaar gemeente Mook en Middelaar (Mook 2000))

Relevant

9 juli 1941

Op 9 juli 1941 stortte een Halifax bommenwerper neer op de woning van Th. Arts aan de Rijksweg (camping de Mookerheide). (p. 145)

Nee

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie

Motivatie --

Motivatie De betreffende crashlocatie bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)

Relevant

1940-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)

Relevant

21 september 1944

Messerschmitt Bf 109 G-14 van 9./JG26 neergekomen in Molenhoek, ten zuid westen van Groesbeek. (Bron: T4273)

Datum

Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

2.2.3

Nee

Relevant --

Motivatie --

Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier het onderzoeksgebied betreft.

Motivatie --

Frontperiode van september 1944 tot en met februari 1945

De geallieerde opmars naderde Nederland snel na de landingen in Normandië op 6 juni 1944. Op 3 en 4 september 1944 waren de steden Brussel en Antwerpen al bevrijd. Echter de opmars vertraagde nadat de Nederlandse grens was bereikt. In de maanden september t/m november bevrijdden de geallieerden het Nederlandse grondgebied ten zuiden van de Maas. Daarna vertraagde de opmars. Na de mislukte Operatie Market Garden kwam deze zelfs tot een halt bij de grote rivieren.

Afb. 1 - Kaart. Frontlinie in Nederland op 9 november 1944. (Bron: Harriët Salm, ‘Voor de geallieerden was de bevrijding van Nederland nooit meer dan bijzaak’ in: Trouw d.d. 29-8-2019).

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Datum

Gebeurtenis (bron: A. van der Donk / P. Beij-Sutmuller / M.H.M. Janssen Reinen, Molenhoek aan de rand van de Mookerheide)

Begin september 1944

Ondertussen moeten alle mensen van Mook voor de Duitsers werken aan het kanaal, graven van versterkingen etc. (p. 176)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: C. Klep en B. Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank)

Relevant

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Levels, en E. Munnicks, Waar blijven de bevrijders! 'Frontperiode Noord- en Midden-Limburg')

Relevant

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Levels, en E. Munnicks, Waar blijven de bevrijders! November - december 1944 door modder en mijnen naar de Maas. 'Frontperiode Noord- en Midden-Limburg')

Relevant

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: H. Levels, en E. Munnicks, Waar blijven de bevrijders! Januari 1945. Evacuaties en moeizame opmars naar de Roer door vorst en sneeuw. Frontperiode Noord- en Midden-Limburg)

Relevant

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Relevant

Motivatie Deze vermelding is zodanig globaal dat niet kan worden bepaald of het hier de locatie bij het kanaal in en/of nabij het onderzoeksgebied betreft.

Motivatie

2.2.3.1 Market Garden in september 1944 Er werden in september 1944 omvangrijke luchtlandingen in Noord-Brabant, Noord-Limburg en Gelderland uitgevoerd. De luchtlandingen, codewoord ‘Market’, waren onderdeel van een groter plan, waarbij Amerikaanse en Britse luchtlandingstroepen verschillende bruggen zouden veroveren en behouden totdat het 30e Britse Legerkorps hen kwamen ontzetten (codewoord ‘Garden’). Het Britse legerkorps zou via Eindhoven, Nijmegen en Apeldoorn naar Nunspeet doorstoten en zo de Westwall omzeilen. Enerzijds werden dan de Duitse troepen in West-Nederland afgesneden, nog veel belangrijker was de vervolgopmars naar het Ruhrgebied. Door de verovering van het Ruhrgebied zou de belangrijkste wapenindustrie van Duitsland worden uitgeschakeld, waardoor de Duitse oorlogsmachine tot stilstand kwam.

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Ten westen van Mook landden op 17 september 1944 Amerikaanse parachutisten ten gunste van Operatie Market Garden. Opnieuw werd de spoorbrug tussen Mook en Katwijk opgeblazen, dit keer door de Duitsers. De Amerikanen slaagden er in om Mook te bevrijden, echter de Duitsers lanceerden op 20 september 1944 een tegenaanval. Op 21 september 1944 werd Mook definitief bevrijd. Ondanks de bevrijding van Mook, bleef de regio frontzone liggen.

Afb. 2 - Kaart. Operatie Market Garden. (Bron: Michael Reynolds, ‘The Forgotten American Airborne of Operation Market-Garden’ in: Warefare History Network datum onbekend).

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Datum

Gebeurtenis (bron: Oorlog over Mook: naar de aantekeningen in het "Liber Memorialis Parochiae Mook" van Pastoor W.H.M. Janssen)

Relevant

17 september 1944

Amerikaanse parachutisten hadden reeds gedeelten bezet en nu kwamen zij langzaam door, de bossen naar beneden en trachtten de Maasbrug te veroveren. Toen deze bijna bereikt was, lieten de Duitse soldaten ze springen. (p. 17)

Nee

Het betreft hier de spoorbrug. Deze ligt buiten het onderzoeksgebied.

18 september 1944

Er is een feeststemming. Evenwel nog iets te vroeg. Want vroeg in de middag onderneemt een groep van naar schatting 150 Duitse soldaten vanuit het Broek een aanval op het dorp Mook. Af en toe zien wij kleine groepen krijgsgevangenen weggebracht worden. Heel de middag wordt er gevochten. (p. 21)

Nee

Het betreft hier aanvallen op het dorp Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

18 september 1944

Op de driehoek Broekstraat, Dorpsstraat en weg naar De Mortel bleek hevig gevochten te zijn. (p. 21)

Nee

Het betreft hier gevechten in Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

20 september 1944

20 september. Deze dag zal in de geschiedenis van Mook eenzelfde betekenis houden als de 14de april 1574. Omdat de Amerikaanse luchtlandingstroepen nog niet voldoende versterking hadden ontvangen, kregen de Duitsers de kans om tot het dorp Mook op te dringen en daar een veldslag te leveren, weliswaar niet met de grootste en moorddadigste wapenen, maar toch van een rampzalige intensiteit en uitwerking. (p. 23)

Nee

Het betreft hier gevechten in Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Eind september 1944

's Nachts hadden af en toe hevige beschietingen plaats, waarvan de granaten dicht bij het klooster alhier (Molenhoek) terecht kwamen. (p. 34)

Nee

Het voormalige klooster in Molenhoek dat gelegen was aan de Stationsstraat bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: History of the 4th Bn. The Somerset Light Infantry (Prince Albert's))

Relevant

1944-1945

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.G.W.F. Smijers / J.J.A. Labro / G.A. Thijssen, In Swaeren Noodt: De oorlog van 1940 tot 1945 in Mook, Middelaar en Molenhoek)

Relevant

20 september 1944

Vanuit de Plasmolen en Middelaar begint het Duitse offensief in alle vroegte. Voor het Amerikaanse 505e Para-regiment is dit geen verrassing. Hun commandant kolonel Ekman heeft die ochtend grote troepenverplaatsingen van zeker vijfhonderd man waargenomen langs de rand van het Reichswald. Zij trekken in de richting Riethorst-Mook. Majoor Long van het 1e bataljon wordt gewaarschuwd, die op zijn beurt alle beschikbare manschappen in gereedheid brengt langs het front tussen het viaduct in Mook en de Sint Jansberg in de Plasmolen. (p. 42)

Nee

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie

Motivatie --

Motivatie

Het betreft hier een algemene vermelding.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.G.W.F. Smijers / J.J.A. Labro / G.A. Thijssen, In Swaeren Noodt: De oorlog van 1940 tot 1945 in Mook, Middelaar en Molenhoek)

Relevant

20 september 1944

Woensdag 20 september zal een zwarte dag worden voor de bevrijding van Mook. Tussen elf en twaalf uur nemen de gevechten in alle hevigheid toe. De Amerikanen worden teruggedreven tot het klooster aan de Rijksweg. Later op de middag krijgen de Amerikanen hulp van een Britse tankeenheid, die via de brug in Heumen komt oprukken. Voor de Duitsers is het een verloren zaak. Tegen de nacht wordt Mook opnieuw bevrijd, maar pas nadat de Duitsers het dorp in een angstaanjagende vuurzee hebben veranderd. Bijna de hele kern van wat toen Mook was staat in brand, inclusief het gemeentehuis, de scholen, het patronaatsgebouw en de pastorie. (p. 42)

Nee

Het betreft hier gevechten in Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Er volgen enkele zware explosies en vanuit een raam aan de noordkant wordt de aanrollende Britse Shermantank zwaar getroffen en blijft rokend achter op de Rijksweg, ter hoogte van het bondshotel van Hendriks de Köster, nu Restaurant China. Nu begint de strijd in alle hevigheid los te barsten. Alle veldgeschut en de kanonnen van de geallieerden richten hun vuurmonden op de bakkerij die als een Duitse commandopost gezien wordt. Al spoedig staat het hele gebouw in lichterlaaie. Rond de smeulende bakkerij en het brandende raadhuis ontstaan verwoede straatgevechten, van man tegen man. (p. 42)

Nee

Het betreft hier gevechten in Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Naar schatting wordt een kwart deel van Mook vernield door brand en granaten, o.a. de pastorie en het gemeentehuis. (p. 47)

Nee

Het betreft hier gevechten in Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: A.G.W.F. Smijers, Natuurlijk verbonden. 200 jaar gemeente Mook en Middelaar)

Relevant

20 september 1944

Mook werd bevrijd maar viel op 20 september weer in Duitse handen. Zij lieten de brug over de Maas springen. Daar lag ze weer, in de rivier. (p. 147)

Nee

De betreffende brug bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

20 september 1944

Mook werd frontgebied. Middelaar en Plasmolen ook. Bijna de hele kern van Mook stond in brand: het gemeentehuis, de scholen, het patronaat, de pastorie en minstens twintig woningen. Door de straatgevechten vielen veel slachtoffers aan beide fronten. In het klooster vonden gevechten plaats van man tegen man. (p. 148)

Nee

De vermelding betreffende het frontgebied betreft een algemene vermelding. De vermeldingen over de oorlogsschade en oorlogshandelingen betreffen het dorp Mook. Dit is buiten het onderzoeksgebied.

Datum

Gebeurtenis (bron: A. van der Donk / P. Beij-Sutmuller / M.H.M. Janssen Reinen, Molenhoek aan de rand van de Mookerheide)

Relevant

18 september 1944

Malden en Molenhoek zijn nu definitief in handen van de Amerikanen. (p. 180)

Nee

Het betreft hier een algemene vermelding.

2 oktober 1944

Tussen het klooster en Lier staan enkele tientallen kanonnen, achter de tuin op het land, op de zandberg, overal, overal kanonnen. Onze tuin is één groot kamp met carriers, lorreis, munitiewagens, etc. Overal zijn gaten in de grond gegraven. Het is Engelse artillerie die hier in het rond staat en hun voornaamste doel is de Duitse artillerie uit te schakelen. (p. 182)

Nee

Het betreffende klooster in Molenhoek bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

20 september 1944

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie

Datum

Gebeurtenis (bron: A. van der Donk / P. Beij-Sutmuller / M.H.M. Janssen Reinen, Molenhoek aan de rand van de Mookerheide)

16 oktober 1944

Granaten ontploffen rond het klooster, zo dichtbij als nooit tevoren. (p. 183)

Relevant

Nee

Motivatie Het betreffende klooster in Molenhoek bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

2.2.3.2 Rijnlandoffensief in februari 1945 Op 8 februari 1945 startte Operation Veritable; een operatie die onderdeel was van het Rijnlandoffensief. Deze grootscheepse operatie had als doel om via het Reichswald door te stoten richting het Ruhrgebied. Er was zeer veel geallieerde artillerie samengetrokken in de sector Erlecom-Mook. Dit geschut voerde op 8 februari 1945 vanaf vijf uur ’s morgens één van de zwaarste beschietingen uit de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog uit.

Afb. 3 - Kaart. Rijnlandoffensief: Operatie Veritable. Aangegeven op de kaart staan de locaties van de geallieerde troepen, de Duitse verdedigingsposities en het door de geallieerden beschoten gebied. (Bron: AVG bedrijfsarchief).

Datum

Gebeurtenis (bron: A. van der Donk / P. Beij-Sutmuller / M.H.M. Janssen Reinen, Molenhoek aan de rand van de Mookerheide)

Relevant

5 februari 1945

Het klooster is inderdaad een divisie-hoofdkwartier. (p. 184)

Nee

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie Het betreft hier een algemene vermelding.

Datum

Gebeurtenis (bron: A. van der Donk / P. Beij-Sutmuller / M.H.M. Janssen Reinen, Molenhoek aan de rand van de Mookerheide)

Relevant

8 februari 1945

De dag van het grote offensief. Precies om 5 uur barst een geweldig trommelvuur los van kanonnen en tankgeschut. Op het land tussen Lier en ons klooster staan alleen al 40 kanonnen: achter het klooster, in de Lier, achter de Rijksweg, bij Vroeg, overal vurende kanonnen. Dit artillerievuur duurt onafgebroken met dezelfde hevigheid van 5 uur tot 3 uur in de namiddag. Dan is er 2 uur pauze en om 5 uur begint het weer. (p. 185)

Nee

Datum

Gebeurtenis (bron: Oorlog over Mook: naar de aantekeningen in het "Liber Memorialis Parochiae Mook" van Pastoor W.H.M. Janssen)

Relevant

8 februari 1945

8 februari. Precies 5 uur in de morgen komt een geweldig trommelvuur los van de kanonnen, die op het Rijkswoud gericht staan. Onafgebroken blijft het doorknallen tot diep in de middag. Je oren tuiten ervan. Wij zijn enigszins bang, dat er antwoord zal komen van de vijand. Het blijft gelukkig uit. (p. 48)

Nee

Motivatie

Het betreffende klooster in Molenhoek bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

Motivatie

De beschietingen hebben plaatsgevonden vanaf het klooster te Molenhoek. Dit klooster bevindt zich buiten het onderzoeksgebied.

2.2.3.3 Na de frontperiode Op 10 maart 1945 staan de geallieerden voor de Rijn. Ze kunnen eindelijk doorstoten naar het noorden en er komt een einde aan de frontperiode in de gemeente Mook en Middelaar. Op 5 mei capituleert Duitsland en komt er een einde aan de Tweede Wereldoorlog.

Afb. 4 - Kaart. Frontlinie in Nederland op 23 maart 1945. (Bron: Harriët Salm, ‘Voor de geallieerden was de bevrijding van Nederland nooit meer dan bijzaak’ in: Trouw d.d. 29-8-2019).

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Datum

Gebeurtenis (bron: M. Blondel, Oorlog en herstel in Noord-Limburg 1940-1950

Relevant

1940-1950

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: Oorlog over Mook: naar de aantekeningen in het "Liber Memorialis Parochiae Mook" van Pastoor W.H.M. Janssen)

Relevant

5 maart 1945

Intussen is Mook vandaag - 5 maart 1945 - geheel vrijgegeven. Tot aan de Groesbeekseweg zijn de mensen weer in hun huizen. De rest trekt nu wel zo spoedig mogelijk naar de oude woonplaats, als zij nog enigszins bewoonbaar te maken is. (p. 62)

Nee

2162292-VO-01

Molenhoek-Zuid

Motivatie --

Motivatie

Het betreft hier een algemene vermelding.

FRONTPERIODE VAN SEPTEMBER 1944 TOT MAART 1945

6 FD

127 FD 128 FD

126 FD

LEGENDA Onderzoeksgebied

Gestationeerde troepen voor Operatie Veritable 8 februari 1945 (5th Army Group Royal Artillery)

Droplocatie Operatie Market Garden 17 september 1944 (82 Airborne U.S. Forces)

Beschietingen op het Reichswald 8 februari 1945 t.g.v. Rijnland offensief

Frontlinie 26 september 1944

500

1.000

2.000

3.000 Meter

2.2.4

Munitieruimingen

De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake munitieruimingen zijn als volgt: Datum

Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)

Relevant

1940-1947

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)

Relevant

1944-2004

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

Datum

Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland)

Relevant

1960-1977

Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.

2.3

Motivatie

Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster

Bij het Kadaster te Zwolle is gezocht naar relevante geallieerde stafkaarten, alsmede Defence Overprints en historische topografische kaarten.

2.3.1

Geallieerde stafkaarten

Het onderzoeksgebied staat op de stafkaart Groesbeek sheet 12 NW (First Edition of 1943) die is opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaart heeft een schaal van 1:25.000 en geeft een goed beeld van het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog. Het onderzoeksgebied ligt binnen de kaartvierkanten E. 7052, E. 7053, E. 7152 en E. 7153. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.12). Op de hierna volgende kaart is de stafkaart weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=MookenMiddelaar&id=0a60c2bc-d9b1-48c3-ba12-267988e63312