Bijlage 2 Toelichting op de actualisatie van de archeologische beleidskaart - Gemeente Montfoort (2025) verkleind

V2818

Toelichting op de actualisatie van de archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Toelichting op de actualisatie van de archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Rapportnummer:

V2818

Projectnummer:

V24-5682

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Concept, Versie 1.2

In opdracht van:

Gemeente Montfoort

Rapportage:

T. Beukelaar-Van Gulik, R. Schrijvers, G.M. Averink, M. Berkouwer, L.C. van Schie, A. Krooder

Plaats en aanleverdatum:

Amersfoort, 27 oktober 2025

Datum en autorisatie:

W.A.M. Hessing Senior KNA Archeoloog / Senior KNA Prospector, actor 97049866, 14 juli 2025

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

2

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Inhoudsopgave 1

Inleiding.............................................................................................................................................................................. 7 1.1 Leeswijzer ................................................................................................................................................................ 7 2 Beleidskader ...................................................................................................................................................................... 8 2.1 Rijksbeleid ................................................................................................................................................................ 8 2.2 Provinciaal beleid................................................................................................................................................... 9 2.3 Huidig gemeentelijk archeologiebeleid ........................................................................................................... 9 2.4 Aansluiting bij Omgevingswet ......................................................................................................................... 10 3 Landschap ........................................................................................................................................................................

12 3.1 Methodologisch kader ........................................................................................................................................ 12

3.1.1 3.1.2

3.2

Reconstructie van de landschappelijke ontwikkeling ................................................................................24

3.3 3.4

Bodem .......................................................................................................................................................................31 Conclusie: Het huidige landschap: (Archeo)landschappelijke eenheden............................................. 32

3.2.1 3.2.2 3.4.1 3.4.2

4

Bronnen en bronnengebruik ....................................................................................................................... 12 Aanvullingen sinds 2009 ..............................................................................................................................24

Pleistoceen ........................................................................................................................................................ 25 Holoceen ............................................................................................................................................................26 De top van het Pleistocene landschap ...................................................................................................... 32 Holoceen ............................................................................................................................................................ 32

Archeologische Inventarisatie .................................................................................................................................... 35 4.1 Inleiding .................................................................................................................................................................. 35 4.2 Uitgangspunten en methode ............................................................................................................................. 35

4.2.1 4.2.2 4.2.3

4.3

4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5 4.3.6

Perioden voor de actualisatie van de verwachtingskaart .................................................................... 35 Complextypen .................................................................................................................................................. 37 (Aanvullende) Bronnen en bronnengebruik ........................................................................................... 37

Archeologische inventarisatie ter actualisatie van de verwachtingen- en waardenkaart ............. 40

Archeologische Rijksmonumenten ............................................................................................................ 40 Gebieden met een hoge of zeer hoge bekende archeologische waarde ......................................... 43 Archeologische onderzoeken....................................................................................................................... 47 Vondstlocaties ...................................................................................................................................................51 PAN ..................................................................................................................................................................... 53 Aanvullingen uit literatuur en lokale deskundigen .............................................................................. 57

5

Cultuurhistorische waarden ....................................................................................................................................... 58 5.1 Inleiding .................................................................................................................................................................. 58 5.2 Evaluatie en aanvulling cultuurhistorische elementen ............................................................................ 58 5.3 Bewoning ................................................................................................................................................................ 59 5.4 Industrie (molen en steenfabrieken) .............................................................................................................. 59 5.5 Infrastructuur ......................................................................................................................................................

60 5.6 Religie/begraving ..................................................................................................................................................62 5.7 Sport ........................................................................................................................................................................62 5.8 Verdediging ...........................................................................................................................................................62 5.9 Boerderijlinten ......................................................................................................................................................62 5.10 Aanvullingen vanuit de lokale deskundigen ................................................................................................62 5.11 Conclusie ................................................................................................................................................................ 63 6 Archeologische inventarisatie van de Waterbodem........................................................................................... 64 6.1 Inleiding ................................................................................................................................................................. 64

6.1.1 6.1.2

6.2 6.3

Opbouw van het bestand ............................................................................................................................. 64 Bronnen en bronnengebruik ...................................................................................................................... 64

Wrakken .................................................................................................................................................................66 Waterbodem met archeologische verwachting ..........................................................................................66

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

3

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

6.4

6.4.1 6.4.2

Bekende archeologische vindplaatsen ............................................................................................................ 67

Vondstmeldingen ............................................................................................................................................ 67 Onderzoeksmeldingen ................................................................................................................................... 67

6.5 Conclusie ................................................................................................................................................................ 67 7 Militair Erfgoed ..............................................................................................................................................................69 7.1 Inleiding ..................................................................................................................................................................69 7.2 Bronnen en bronnengebruik ............................................................................................................................69 7.3 Resultaten van het onderzoek .......................................................................................................................... 72

7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.3.4 7.3.5 7.3.6

8

Romeinse Tijd ................................................................................................................................................... 72 Middeleeuwen ................................................................................................................................................. 72 Elementen van het beleg van Montfoort 1490 ....................................................................................... 72 Nieuwe Tijd: Oud Hollandse Waterlinie .................................................................................................. 74 Tweede Wereldoorlog ................................................................................................................................... 75 Koude Oorlog ................................................................................................................................................... 76

Inventarisatie van verstorende bodemingrepen ................................................................................................... 77 8.1 Inleiding .................................................................................................................................................................. 77

8.1.1

8.2

8.2.1 8.2.2 8.2.3 8.2.4 8.2.5 8.2.6 8.2.7

Opbouw van het bestand .............................................................................................................................. 77

Bronnen, bronnengebruik en gemeten verstoringen. ............................................................................... 77

Bodemloket ....................................................................................................................................................... 77 AHN..................................................................................................................................................................... 77 Bodemkaart (historisch en recent) ............................................................................................................. 78 Waterbodems ................................................................................................................................................... 78 Archeologisch onderzoek ............................................................................................................................. 78 Verstoringsbronnenkaart / Vergraven gronden .................................................................................... 79 Afgevlette percelen ....................................................................................................................................... 80

8.3 Conclusie: Verstoringen op de archeologische verwachtingskaart ...................................................... 80 9 Actualisatie archeologisch verwachtingskaart ...................................................................................................... 81 9.1 Archeologische monumenten: Vastgestelde vindplaatsen (Kaart 8) ..................................................... 81 9.2 Te verwachten archeologische monumenten: archeologische verwachtingszones. ........................ 82

9.2.1 9.2.2 9.2.3

10

Kaart 13 Verwachtingskaart voor de Jagers/Verzamelaars, Vroege en Late boeren .................... 82 Kaart 14 Verwachtingskaart voor de Staatssamenleving. .................................................................... 83 Geen archeologische verwachting .............................................................................................................84

10.1

Actualisatie archeologische beleidskaart ........................................................................................................... 85 Inleiding .................................................................................................................................................................. 85

10.2

Beleidscategorieën ............................................................................................................................................... 87

10.1.1 10.1.2 10.1.3 10.1.4 10.1.5

10.2.1 10.2.2 10.2.3 10.2.4 10.2.5 10.2.6 10.2.7 10.2.8 10.2.9

Archeologisch beleid binnen de Omgevingswet ............................................................................... 85 Archeologische Monumenten Zorg (AMZ)- Cyclus ........................................................................ 85 Vrijstellingsgrenzen ..................................................................................................................................86 Regulier Agrarisch gebruik .....................................................................................................................86 Gebieden vrijgesteld van archeologisch onderzoek ........................................................................ 87 Categorie 1 Archeologisch rijksmonument ......................................................................................... 87 Categorie 2 Vastgestelde vindplaatsen ................................................................................................. 87 Categorie 3 Hoge archeologische verwachting bewoning en landgebruik ................................ 87 Categorie 4 Infrastructuur ...................................................................................................................... 87 Categorie 5 Hoge archeologische verwachting ..................................................................................

88 Categorie 6 Lage archeologische verwachting .................................................................................. 88 Categorie 7 Hoge verwachting waterbodem ...................................................................................... 88 Categorie 8 Geen archeologische verwachting ................................................................................. 88 Schematische weergave ............................................................................................................................89

10.3 Aanzet tot onderzoeksrichtlijnen en -agenda .............................................................................................89 Literatuur ................................................................................................................................................................................... 91

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

4

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Digitale bronnen ......................................................................................................................................................................96 Lijst van afbeeldingen ............................................................................................................................................................98 Lijst van Tabellen ....................................................................................................................................................................98 Bijlagen en kaartbijlagen .................................................................................................................................................... 100

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

5

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 1 Ligging gemeente Montfoort op de meest actuele luchtfoto. Bron: PDOK.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

6

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

1

Inleiding

De gemeente Montfoort heeft aan Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie opdracht verleend om de archeologische verwachtingskaart te actualiseren en een nieuwe archeologische beleidskaart op te stellen. De huidige kaart is gepubliceerd in 2010.1 De gemeente Montfoort beslaat zo’n 38,25 km2 en is gelegen langs de Hollandsche IJssel net ten zuiden van Woerden (Afbeelding 1 en Kaart 1). De A12 is de noordelijke grens van de gemeente. De gemeente Montfoort kent een rijke en gevarieerde geschiedenis die teruggaat tot in de middeleeuwen. Als voormalige vestingstad aan de Hollandse IJssel heeft Montfoort door de eeuwen heen een belangrijke rol gespeeld in de regionale ontwikkeling, zowel op militair, economisch als cultureel vlak. De historische kern van Montfoort, met zijn monumentale gebouwen en oude stratenpatroon, getuigt van een langdurige bewoning en een dynamisch verleden. Om deze geschiedenis te beschermen en beter te begrijpen, heeft de gemeente Montfoort besloten het gemeentelijke archeologiebeleid te actualiseren. Aanleiding is de inwerkingtreding van de Omgevingswet en de eisen die daarin worden gesteld aan de instrumenten voor het beheer en de bescherming van het archeologische erfgoed. Het nieuwe beleid moet voldoen aan de regels in de Omgevingswet, met nadruk op het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl), maar bijvoorbeeld ook aan de provinciale omgevingsverordening.

Daarnaast moeten de gegevens van recente onderzoeken en andere relevante informatiebronnen en (de daaruit voortvloeiende) nieuwe inzichten over het bodemarchief in het beleid worden verwerkt. De gemeente Montfoort vraagt daarom twee producten: 1. Een archeologische waarden- en verwachtingenkaart inclusief onderbouwing van de waarden en verwachtingen in een rapportage. 2. Een beleidsadvieskaart met voorgestelde ondergrenzen per verwachtingszone inclusief een rapportage die de voorgestelde ondergrenzen onderbouwd. Deze kaart wordt na vaststelling omgezet naar een beleidskaart. Onderhavig rapport betreft een toelichting op, en verantwoording van, de actualisatie van zowel de archeologische verwachtingskaart als de -beleidskaart. 1.1

Leeswijzer

Onderhavig rapport betreft de toelichting op de archeologische verwachtingen en beleidskaart. Hoofdstuk 2 geeft het beleidskader weer, waarbinnen het nieuwe beleid een plek zal moeten krijgen. In de hoofdstukken 2 t/m 5 worden de gehanteerde methode en de belangrijkste conclusies besproken voor wat betreft: de landschappelijke ontwikkeling, de uitgevoerde archeologische onderzoeken, en de aanwezige cultuurhistorische waarden, in vergelijking met de vorige kaart. In hoofdstuk 6 en 7 worden de resultaten gepresenteerd van de inventarisatie van twee toegevoegde deelaspecten, namelijk de archeologische verwachting(en) van de waterbodem(s) en die van het militair erfgoed. In welke mate bodemverstoringen binnen de gemeente invloed hebben op de archeologische verwachting wordt besproken in hoofdstuk 8. Al deze informatie is samengevoegd in hoofdstuk 9 tot de uiteindelijke, geactualiseerde archeologische verwachtingskaart. In hoofdstuk 10 wordt deze kaart vertaald naar de beleidsadvieskaart.

1

Peildatum voor de bestanden is juli 2009, welke is gebruikt als startpunt voor de actualisatie.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

7

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

2 2.1

Beleidskader Rijksbeleid

Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Met de komst van de Omgevingswet is de zorg voor het behouden van, en omgaan met, cultureel erfgoed in twee wetten geregeld. Hierbij geldt dat de regels ten aanzien van de omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving in de Omgevingswet is geregeld, en de duiding van cultureel erfgoed, de zorg voor cultuurgoederen in overheidsbezit, en de regels met betrekking tot het opgraven en onderzoeken van archeologische vindplaatsen, in de Erfgoedwet. De Omgevingswet stelt dat de gemeente bij het maken van een Omgevingsplan regels moet opstellen

‘met het oog op het behoud van cultureel erfgoed met inbegrip van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten’.

Voor de archeologie is de verdeling grofweg: het certificeringsstelsel en het aanwijzen van archeologische rijksmonumenten staat in de Erfgoedwet en de omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving (de vergunningverlening en de integratie in de planvorming) in de Omgevingswet. De lokale invulling van de bescherming, de omgang met archeologie in ruimtelijke opgaven door middel van het archeologiebeleid, of het aanwijzen en beschermen van gemeentelijke monumenten en provinciale monumenten wordt afgebakend via de Omgevingswet en de AmvB’s, waarbij vooral het Omgevingsbesluit, het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) van belang zijn. In het bijzonder gaat het om artikel 2.28 uit de Omgevingswet, waarin wordt gesteld dat cultureel erfgoed en de uitzonderlijke universele waarde van het werelderfgoed behouden dienen te worden. In het Omgevingsbesluit is voor de meest voorkomende ruimtelijke beslissingen aangegeven wie als bevoegd gezag geldt, waarbij deze zo gedecentraliseerd mogelijk is geregeld. Voor de meeste activiteiten is de College van burgermeester en wethouders (gemeente) bevoegd gezag. Ten aanzien van (meervoudige) complexe activiteiten (waaronder chemische activiteiten) of activiteiten op toebedeelde taken zijn de Gedeputeerde Staten (provincie) bevoegd gezag.

In deze gevallen geeft de gemeente nog steeds een advies af ten aanzien van de vergunningsaanvraag. De minister van Infrastructuur en Waterstaat (rijk) blijft bevoegd gezag ten aanzien van de bodem en oevers van rijkswateren op grond van de Waterwet. Binnen het Omgevingsbesluit is ook burgerparticipatie opgenomen. Alle belangen en meningen dienen bij een vergunningsaanvraag op tafel te komen om te helpen bij de besluitvorming. Binnen een aanvraag dienen het plan en de resultaten inzichtelijk gemaakt te worden. In het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) is het uitgangspunt dat iedereen het beste voor heeft met de leefomgeving. Instandhoudingsplicht en daarbij ook de verplichting tot onderhoud zijn hierbij van belang. In deze AmvB zijn alle verschillende activiteiten die mogelijk zijn in de fysieke leefomgeving opgenomen, waarbij met name de rijksmonumentactiviteit en de ontgrondingsactiviteit voor het rijksniveau van belang zijn. In het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) is de instructie opgenomen om rekening te houden met cultureel erfgoed, werelderfgoed en aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten. Artikel 5.130 beschrijft nader dat binnen het Omgevingsplan rekening wordt gehouden met het ‘belang van

behoud van het cultureel erfgoed met inbegrip van bekende of aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten’. Artikel 5.130 in deze AmvB legt naast deze instructie ook het

begrippenkader vast waaraan voldaan moet worden. Bij andere benamingen is er geen sprake van bescherming.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

8

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Centraal instrument op lokaal niveau is het hiervoor al genoemde Omgevingsplan. Dit plan beziet alle aspecten van de fysieke leefomgeving op integrale wijze, inclusief cultureel erfgoed, en is daarmee het eerstaangewezen instrument om uitvoering te geven aan het archeologiebeleid, of voor het aanwijzen en beschermen van gemeentelijke en provinciale monumenten. De bekende en aantoonbaar te verwachten archeologische waarden dienen opgenomen te worden in het Omgevingsplan door bijvoorbeeld archeologie als functie op te nemen en bepaalde activiteiten toe te staan of juist te verbieden. 2.2

Provinciaal beleid2

De provincie Utrecht vindt het belangrijk dat de Utrechtse archeologie bekend en beleefbaar is. Op verschillende manieren wordt er aandacht gebracht aan archeologie , waarvan hier een aantal worden uitgelicht. Publieksbereik en erfgoededucatie is belangrijk voor de provincie. Zo helpt de provincie met het financieren van projecten waarmee archeologie onder de aandacht wordt gebracht. In het Provinciaal Archeologisch Depot liggen archeologische vondsten en bijbehorende documentatie, die gebruikt kunnen worden in tentoonstellingen. Het Meldpunt Archeologie is opgesteld om meldingen van archeologische vondsten en/of collecties laagdrempelig te maken. Ook wil de provincie oud archeologisch onderzoek gaan uitwerken; hiervoor is een prioriteitenlijst opgesteld. Verder wil de provincie gemeenten door middel van subsidie helpen met het opstellen van een gemeentelijke en/of regionale onderzoeksagenda. De CHAT (de provinciale Cultuurhistorische Atlas) geeft een overzicht van alle cultuurhistorische elementen in de provincie en welk beleid hieraan gekoppeld is. De provincie hanteert hierbij vijf erfgoedspeerpunten, namelijk: Kastelen en buitenplaatsen, Militair erfgoed, Agrarisch Cultuurlandschap, Historische infrastructuur en Archeologie.

Onder het thema archeologie zijn drie archeologisch waardevolle zones aangewezen (de Cultuurhistorische Hoofdstructuur), namelijk de Limes, Dorestad en de Utrechts Heuvelrug.3 De provincie ondersteunt gemeenten met wettelijke erfgoedtaken via het Steunpunt Archeologie en Monumenten Utrecht (STAMU). Dit steunpunt geeft advies en informatie en is zo een platform voor gemeenten voor het uitwisselen en bevorderen van kennis. 4 In het Cultuur- en erfgoedprogramma 20252028 staan provinciale doelen voor de aankomende periode beschreven. Met betrekking tot archeologie zijn drie doelen geformuleerd en hieronder overgenomen, namelijk: het beheren en in stand houden van het Provinciaal Archeologisch Depot ten behoeve van behoud -

en toegankelijkheid van archeologische vondsten en bijbehorende documentatie; het stimuleren van het bekend en beleefbaar maken van de Utrechtse archeologie en bijbehorende verhalen; het meewerken aan oplossingen voor het versterken van de capaciteit en deskundigheid bij gemeenten op het gebied van archeologie (en erfgoed in bredere zin). 2.3

Huidig gemeentelijk archeologiebeleid

Op de huidige archeologische waarden- en verwachtingskaart van Montfoort uit 2010 worden, naast vastgestelde archeologische vindplaatsen, archeologische verwachtingen onderscheiden in terreinen met een hoge, middelhoge, lage en geen trefkans (respectievelijk categorie 4, 5, 6 en 7).5 In het geval van ruimtelijke plannen dient het archeologisch (voor)onderzoek te worden gestart met een bureauonderzoek om de archeologische verwachting nader te specificeren. Hieruit moet blijken of er wel

2

Provincie Utrecht 2024, 45-48.

3

https://utrecht.maps.arcgis.com/apps/MapAndAppGallery/index.html?appid=c25fa592c03d43358b672471ac9f023d.

4

https://stamu.nl/.

5

Alkemade et al., 2010.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

9

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

of geen vervolgonderzoek noodzakelijk is op de desbetreffende locatie, en in welke vorm. Ook planaanpassing of vrijgave van het gebied kunnen opties zijn. Vervolgonderzoek kan plaatsvinden in de vorm van een oppervlaktekartering en/of een booronderzoek en/of een waarderend onderzoek. Op basis van het vervolgonderzoek neemt het Bevoegd Gezag een negatief of positief selectiebesluit (wel of geen vrijgave van het onderzoeksterrein). In zones waar geen verwachting meer geldt, is vastgesteld dat er geen bodemarchief (meer) aanwezig is, of dat behoudenswaardige archeologische resten zijn veiliggesteld door opgraving. Hier geldt vrijgave voor andere ruimtelijke functies. Per archeologische verwachting (laag, middelhoog of hoog) zijn regels opgesteld waarin wordt aangegeven bij welke bodemingrepen (met vrijstellingsgrenzen in diepte en oppervlakte) archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk is. Op bijlage 2 is een samenvattend stappenplan opgenomen van de Archeologische Monumenten Zorg-cyclus die in werking treedt bij het overschrijden van de vrijstellingsgrenzen. Dan zijn er ook nog archeologisch waardevolle terreinen waarvan (bijna) zeker is dat er archeologische waarden in de grond aanwezig zijn (categorieën 1, 2 en 3).

Dit zijn terreinen van zeer hoge archeologische waarde (Rijksbeschermde archeologische terreinen en AMK-terreinen), en terreinen van hoge archeologische waarde of gewaardeerde vindplaatsen op basis van de Archeologische Waarden- en Verwachtingskaart van Montfoort. Bij Rijksbeschermde archeologische terreinen (zoals het Kasteel van Montfoort als één van de drie) geldt een vergunningsplicht voor elke bodemingreep, -wijziging, -afbraak of -verwijdering. In theorie wordt ernaar gestreefd om op terreinen van hoge archeologische waarde of gewaardeerde vindplaatsen geen bodemverstorende ingrepen te laten plaatsvinden (behoud in situ – Verdrag van Malta). Hiervoor zijn ontheffingscriteria van toepassing. In 2013 heeft een evaluatie van het vigerende archeologiebeleid plaatsgevonden, waarbij twee aanbevelingen zijn gedaan, namelijk het intrekken van het vrijstellingenbeleid bouwvlakken in het buitengebied, en het opstellen van een cultuurhistorische waarden- en beleidskaart voor het gehele gemeentegebied.6 Binnen de huidige actualisatie is geen vrijstelling meer opgenomen voor de bouwvlakken in het buitengebied. In 2020 is door SB4 een cultuurhistorische waardenkaart opgesteld. Deze kaart en de bijbehorende toelichting zijn als basis gebruikt bij de uitvoer van de actualisatie van de cultuurhistorische elementen die een archeologische weerslag kunnen hebben. 2.4

Aansluiting bij Omgevingswet

Om te voldoen aan de eis van een aantoonbare archeologische verwachting, zoals gevraagd in de Omgevingswet en het Bkl, wordt bij de huidige actualisatie van de archeologische verwachtingskaart (inventarisatiekaart) gebruik gemaakt van de methode zoals deze is omschreven in de Handleiding opstellen gemeentelijke archeologische inventarisatiekaarten, een normstellend kader . 7 In de handleiding wordt gepleit voor het loslaten van het onderscheid in hoge, middelhoge of lage archeologische verwachting. Dit onderscheid veronderstelt een relatieve waardering van de verwachte archeologische resten; het verschil in trefkans dat hiermee wordt beoogd is echter lang niet altijd aantoonbaar. Daarnaast heeft het geleid tot een ongelukkige planmatige inpassing, waardoor minder onderzoek wordt uitgevoerd ter plaatse van gebieden met een lage archeologische trefkans. Door het laten vallen van de oude driedeling in verwachtingen wordt beter aangesloten bij de huidige stand van kennis omtrent archeologische inventarisatie- en verwachtingskaarten en het begrip aantoonbare verwachting. Binnen deze actualisatie wordt zo veel mogelijk deze filosofie gevolgd.

6

Gemeente Montfoort 2013.

7

Breimer (red.) 2020.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

10

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

De Omgevingswet stelt niet alleen eisen aan de omgang met verschillende aspecten van de fysieke leefomgeving, maar hanteert ook een afwijkende terminologie ten aanzien van het begrip 'monument’.8 Binnen het begrippenkader worden de termen ‘archeologische monumenten’ en ‘te verwachten archeologische monumenten’ gehanteerd. Met archeologische monumenten worden in feite alle bekende (en gewaardeerde) archeologische vindplaatsen bedoeld – dus niet alleen de beschermde. De term 'te verwachten archeologisch monument’ wordt gebruikt voor een gebied met een aantoonbare archeologische verwachting. Door op deze wijze aan te sluiten bij de gewenste terminologie wordt opname in het Omgevingsplan vergemakkelijkt, maar levert ook een hoop onduidelijkheden op. Binnen Montfoort hanteren we de term Vindplaats voor terreinen met vastgestelde archeologische waarden en spreken we van een archeologische verwachting voor ‘te verwachten archeologische monumenten’.

8

Bekende archeologische waarden of vindplaatsen worden binnen de omgevingswet aangeduid als archeologische monumenten, waarbij Archeologische Rijks- of gemeentelijke monumenten of Terreinen van Provinciaal belang aangeduid als beschermde archeologische monumenten. Zie ook de handreiking van de RCE op dit gebied: https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2020/01/01/handreiking-begrippenkader-cultureel-erfgoed-onder-deomgevingswet.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

11

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

3 3.1

Landschap Methodologisch kader

Om te bepalen of er op een bepaald terrein een archeologische verwachting van toepassing is, is het belangrijk om de kenmerken van de natuurlijke ondergrond en de ontwikkeling van het natuurlijke landschap door de tijd heen in beeld te brengen. De verschillende bronnen die hiervoor beschikbaar zijn worden in de volgende paragraaf besproken. 3.1.1

Bronnen en bronnengebruik

Geomorfologische kaart (landelijke kartering) Op de geomorfologische kaart (schaal 1:50.000) zijn de aan het oppervlak voorkomende landvormen gekarteerd en beschreven. Uitgangsmateriaal voor de eerste uitgebreide (analoge) kartering waren de hoogtepuntenkaart (1:10.000), Topografische kaart (1:25.000), veldcontrole, luchtfoto’s en overig bestaand kaartmateriaal. 9 De digitale geomorfologische kaart is een doorontwikkelde versie van deze eerste uitgebreide kartering op schaal 1:50.000, waarbij met behulp van een merendeels gedetailleerdere informatie het kaartbeeld voor grote delen van Nederland is aangepast. Deze aanvullende informatie bestaat uit onder meer bodemkaarten en -detailkarteringen (zoals hierna beschreven), luchtfoto’s en vooral ook het AHN. De bijgewerkte kaartvlakken halen daardoor vaak een schaalniveau dat dichter bij 1:25.000 ligt, en voor sommige gebieden zelfs 1:10.000. 10 Zoals aan het begin van de beschrijving van de geomorfologische kaart wordt vermeld, gaat het om aan het oppervlak voorkomende landvormen. In de ondiepe ondergrond voorkomende landvormen, die nauwelijks of geen uitwerking hebben op het reliëf aan maaiveld, zijn dus niet in het kaartbeeld aanwezig.

Dit kan deels gaan om oude landvormen (bijvoorbeeld de top van het pleistocene pakket afzettingen), maar in het geval van de gemeente Montfoort gaat het vooral om relatief jonge landvormen: vooral (delen van) kreek- en crevassegeulen en -oeverwallen die de als ‘rivierkomvlakte’ gekarteerde gebieden doorsnijden. Bodemkaart (landelijke kartering en detailkarteringen) Voor het gemeentelijk gebied van Montfoort zijn met name de kaartbladen 31 Oost en 38 Oost uit de landelijke kartering op een schaal van 1:50.000 van toepassing, aangevuld met een klein hoekje op kaartblad 31 West11. Afhankelijk van de bodemkundige noodzakelijkheid is het kaartbeeld van deze kartering gebaseerd op ongeveer 10 tot 25 boringen per 100 hectare (oftewel 1 boring per 4 tot 10 hectare). De boringen reiken tot een diepte van 1,2 m beneden maaiveld. Als kleinste afmeting voor een afgebeelde bodemeenheid op deze schaal geldt een oppervlak van ongeveer 10 hectare. 12 Binnen een dergelijk vlak kunnen dus ook gronden voorkomen die niet aan de criteria voldoen die horen bij de aldaar weergegeven eenheid. Deze ‘onzuiverheden’ worden dus veroorzaakt door een grotere variatie op korte afstand dan die kan worden weergegeven met inachtneming van de minimumgrootte van 10 hectare voor een bodemeenheid.

Wanneer de onzuiverheid binnen de eenheid tot boven ongeveer 30 % stijgt, dan wordt een samengestelde kaarteenheid aan het vlak toegekend, bestaand uit meer dan een legenda-eenheid (en eventueel ook grondwatertrap). 13 In de meeste gevallen is er sprake van een eenmalige veldopname. Voor meerdere van de kaartbladen uit deze landelijke reeks heeft een tweede opname plaatsgevonden met als doel de grondwatertrappen te actualiseren. Wanneer daarbij geconstateerd werd dat grenzen van de bodemeenheden aanpassing behoefden, dan werd deze ook

9

Ten Cate/Maarleveld 1977.

10

https://docs.geostandaarden.nl/bro/def-im-GMM-20190510/#kartering-nieuwe-stijl-1998-heden, geraadpleegd d.d. 2-4-2025.

11

Stiboka 1969, Stiboka 1970, Harbers 1981.

12

Steur/Heijink 1991.

13

Steur/Heijink 1991.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

12

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

doorgevoerd. 14 Voor het gemeentelijk grondgebied van Montfoort is dit niet het geval geweest. De in 2010 gestarte (gedeeltelijke) actualisatie ten behoeve van de landsdekkende digitale bodemkaart 15 heeft nog niet geleid tot wijzigingen in het beeld van de bodem van Montfoort. DINOloket De databank van DINOloket16 bevat vele (honderd)duizenden boorbeschrijvingen van zowel handboringen als mechanisch uitgevoerde boringen, die per puntlocatie informatie (kunnen) verschaffen over hoe de bodemopbouw daar ter plaatse werkelijk is vastgesteld. In totaal bevat DINO op het vasteland circa 470.000 boorbeschrijvingen, waarvan er circa 277.000 voorzien zijn van een lithostratigrafische interpretatie. 17 Verreweg het grootste deel van de boringen heeft een einddiepte van 2 tot 6 meter beneden maaiveld. 18 In de gemeente Montfoort is de groep boringen met een einddiepte van 5 tot 7,5 meter beneden maaiveld dominant, met bijna 40% van het totaal aantal boringen vertegenwoordigd in deze groep. Naast de variatie in einddiepte is er ook sprake van een (grote) variatie in de kwaliteit van de beschrijvingen. Een overzicht van de voor het gemeentelijk grondgebied van Montfoort beschikbare boringen is opgenomen in Afbeelding 2.

Hoewel in eerste instantie een redelijk gelijkmatige spreiding en dichtheid van boringen aanwezig lijkt, laat de onderverdeling naar diepte en beschrijvingskwaliteit zien dat de boringen met de hoogste beschrijvingskwaliteit en de grootste einddiepte zich vooral concentreren rond het pompstation aan de Blindeweg, de zone tussen de N228 en de Hollandsche IJssel ten noorden van Knollemanshoek en ter hoogte van bedrijvenpark IJsselveld. De gemiddelde dichtheid aan boringen over het gehele gemeentelijk grondgebied bedraagt 0,21 boring per hectare. Wanneer we een nadere blik werpen op de beschikbare hoeveelheid boringen die de samenstelling van de ondergrond op een diepte van respectievelijk 5 en 10 meter beneden NAP beschrijven (zie Afbeelding 7), dan zakt de gemiddelde dichtheid terug naar respectievelijk 0,13 en zelfs 0,02 boringen per hectare. Sinds het verschijnen van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Montfoort in 2010 zijn er binnen de gemeentegrenzen 107 geologische boringen geplaatst waarvan de boorbeschrijvingen in DINOloket beschikbaar zijn gesteld. Van deze 107 boringen reiken er 95 tot ten minste 5 meter beneden maaiveld/ NAP. Deze boringen zijn niet gelijkmatig over het gemeentelijk grondgebied verdeeld: ze concentreren zich vooral langs de Montfoortse Vaart (zie Afbeelding 3).

Hoewel de toegevoegde waarde in eerste instantie gering lijkt, en sterk afhankelijk van de locatie binnen de gemeente, betreft het wel een toename van bijna 14 procent ten opzichte van het totaal ten tijde van het verschijnen van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van de gemeente Montfoort in 2010.

De Vries et al. 2003. De Vries et al. 2003. 16 https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens; geraadpleegd d.d. 20-11-2024. 17 Stand van zaken eind 2018; zie Stafleu et al. 2019. 18 Stafleu et al. 2019, 23. 14 15

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

13

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 2 Boringen, weergegeven op einddiepte (beneden maaiveld) en beschrijvingskwaliteit (A (hoogst) t/m E). Bron: DINOloket. www.dinoloket.nl

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

14

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 3 Boringen geplaatst vanaf begin 2011, weergegeven op einddiepte (beneden maaiveld) en beschrijvingskwaliteit (A (hoogst) t/m E). Bron: DINOloket. www.dinoloket.nl

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

15

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Stroomgordels Rijn-Maas delta en bijbehorende boringen De eerste editie van de geologisch-geomorfologische kaart van het rivierenlandschap van middenNederland, vormde bij verschijning in 200119 het meest complete overzicht van de ontwikkeling van, en de eenheden in, de Rijn-Maas delta in Nederland (zie voor een uitsnede van Montfoort Afbeelding 4). Als landschappelijke bron is deze kaart zeer waardevol geweest voor waarden- en verwachtingenkaarten in het Nederlandse rivierengebied.20 Het Montfoortse deel van de update van de kaart uit 201221 (Afbeelding 5) is mede gebaseerd op een extra aantal van bijna 1400 boringen (grotendeels in het kader van veldwerk door studenten van de Universiteit Utrecht in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw). Dit brengt het totaal aantal boringen (tot aan 2012) dat in dit kader in de gemeente Montfoort is geplaatst op ruim 8000. Dit heeft geleid tot veranderingen in het kaartbeeld: zowel aanscherping van het verloop van de al bekende stroomgordels, als aanvulling met nieuw onderscheiden stroomgordels (en een verdere onderverdeling in bedijkte en onbedijkte delen van de meest recente stroomgordels). De verschillen tussen het kaartbeeld uit 2001 en het aangevulde (en aangescherpte) kaartbeeld uit 2012, zijn voor het grondgebied van de gemeente Montfoort weergegeven in Afbeelding 6.

Afbeelding 4 Overzicht (Holocene) stroomgordels in de gemeente Montfoort, o.b.v. Berendsen/Stouthamer 2001.

Berendsen/Stouthamer 2001. Inclusief de versie van de kaart uit 2005, die voor Montfoort geen wijzigingen ten opzichte van 2001 heeft opgeleverd. 21 Cohen et al. 2012. 19

20

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

16

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 5 Overzicht (Holocene) stroomgordels in de gemeente Montfoort, o.b.v. Cohen et al. 2012.

Afbeelding 6 Verschillen tussen de Stroomgordelkaart 1e generatie (Berendsen/Stouthamer 2001) en de bijgewerkte versie (Cohen et al. 2012)

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

17

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

GeoTOP “Het model GeoTOP geeft een gedetailleerd driedimensionaal beeld van de ondergrond van Nederland

tot een diepte van maximaal 50 meter onder NAP. In GeoTOP wordt de ondergrond onderverdeeld in miljoenen voxels (cellen) van 100 bij 100 meter in de horizontale richtingen en 50 centimeter verticaal.”22 Aan elke cel zijn vervolgens eigenschappen zoals de relevante lithostratigrafische eenheid

gekoppeld. De bronnen die als input hebben gediend voor dit model zijn hierboven reeds voor het grootste deel benoemd. Naast de bodemkaart, de geomorfologische en de geologische kaart, de breukenkarteringen en de modellen DGM (Digitaal Geologisch Model) en REGIS II (hydrogeologische lagenmodel) zijn het vooral de boorbeschrijvingen uit de DINO databank die aan de basis liggen van dit GeoTOP model. 23 Zowel REGIS II als DGM maken gebruik van een deel van de boringen die ook in DINO zijn opgenomen. Daarnaast zijn de boringen die zijn gezet voor de geologische kartering ook opgenomen in DINO. Op deze wijze vormen zij naast een directe input ook indirect input voor het GeoTOP model. De celgrootte in het platte vlak is weliswaar 1 hectare, maar wanneer we kijken naar de informatiedichtheid van de belangrijkste bron, de boringen uit de DINO databank, dan is er gemiddeld over heel Nederland slechts 1 boring per 8,8 hectare beschikbaar, ongeacht de variatie in dichtheid, kwaliteit van beschrijving en einddiepte.

Het vergelijken van de zeggingskracht van die boringen vraagt echter een aanvullende stap in de analyse door de variatie in hoogteligging als factor eruit te halen: door de einddiepte in meters beneden NAP met elkaar te vergelijken krijgen we meer inzicht in de zeggingskracht van de modellering op basis van de boringen die op dat specifieke niveau als controlepunten kunnen dienen. In Afbeelding 7 zijn twee voorbeelden geïllustreerd waarbij deze vergelijking heeft plaatsgevonden, tot een diepte van 10 meter beneden NAP (het niveau van de zeespiegel in het Laat-Mesolithicum). Zoals reeds vermeld bij de korte bespreking van de boorgegevens uit DINOloket is er op een diepte van 5 meter beneden NAP nog sprake van een dichtheid van 0,13 per hectare, terwijl de dichtheid op een diepte van 10 m -NAP reeds gezakt is naar 0,02 boring per hectare. Daarbij zijn er in het beeld van de spreiding van de boringen grote stukken te zien waar geen enkel datapunt beschikbaar is. De zeggingskracht van de modellering neemt dus af bij een toenemende diepte. De eerste versie van het GeoTOP model voor het rivierengebied, vrijgegeven in 2011, kan voor wat betreft stand van kennis van de ondergrond op dat moment worden vergeleken met de gegevens die beschikbaar waren ten tijde van het opstellen van de eerste archeologische waarden- en verwachtingenkaart van Montfoort.

De gebruiksschaal is weliswaar vergelijkbaar met de schaal van 1:50.000 van de hiervoor beschikbare karteringen zoals de Geologische Kaart van Nederland, de landelijke reeks bodemkaarten en de geomorfologische kaart, maar door de grotere dataset waarop dit model is gebaseerd24 zou er toch sprake moeten zijn van een aanscherping van het inzicht in de ligging van grenzen tussen de onderscheiden eenheden. Weliswaar heeft dit modelgebied nog niet het voor de Basisregistratie Ondergrond (BRO) ontwikkelde kwaliteitstoetsingsproces doorlopen, maar voor het niveau van het Pleistocene landschap (als aanvulling op de meer op het Holoceen gerichte kartering van de Rijn-Maas delta zoals hiervoor besproken), is het een belangrijke bron. Het model biedt in combinatie met de daadwerkelijke locatie-informatie uit de beschikbare boringen samen met de hiernavolgende landschapskaarten van Holoceen afgedekt Nederland een inzicht in de aanof afwezigheid van lithostratigrafische eenheden, en de diepteligging daarvan. Er wordt echter geen onderscheid aangebracht op genese binnen deze eenheden, zoals dat wel aanwezig is in de niet-voltooide landelijke geologische kartering op schaal 1:50.000. Een onderscheid dat over het algemeen wel gewenst is wanneer we het hebben over de archeologische potentie van een gebied, gebaseerd op kenmerken van het natuurlijke landschap.

https://www.dinoloket.nl/detaillering-van-de-bovenste-lagen-met-geotop, geraadpleegd d.d. 18-12-2024. Stafleu et al. 2019. 24 Zie bijvoorbeeld ook de paragraaf over de toename in het aantal beschikbare boringen in DINOloket. 22 23

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

18

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Landschapskaarten Holoceen afgedekt Nederland Op basis van onder meer een deel van de hiervoor genoemde bronnen is door TNO/Universiteit Utrecht/Deltares een landsdekkend kaartbestand gemaakt met begraven landschappen uit de laatste 14000 jaar.25 Hierin is onder meer de ‘erosiestatus’ van het landschap, in de tijdlagen die voor dit bestand zijn aangemaakt, aangeduid. Voor de archeologische potentie van een gebied is het van belang te weten waar een eerder bestaand landschap door latere erosie verdwenen is. Op basis van geologische karteringen en inzichten over de beschrijving van de verschillende eenheden, de kennis over de opbouw van de bronbestanden, de regionale karteerbaarheid van erosie-fenomenen en de archeologische gebruikscontext zijn beslissingen genomen over de uitspraak van het al dan niet nog aanwezig zijn van het vroegere landschap.26 Dit heeft voor deze set kaarten geleid tot een indeling in vier categorieën: 1) bewaard gebleven 2) door erosie (gedeeltelijk) aangetast, 3) door erosie verloren gegaan 4) open-water gebied. Voor wat betreft het inzicht in de archeologische potentie van het begraven landschap is, mede door het beperkte zicht op de mate van aantasting in het geval van de tweede categorie, zowel verticaal als lateraal, alleen het onderscheid in ‘bewaard gebleven’ of ‘door erosie verloren gegaan’ van belang.

De beoogde gebruiksschaal van de begraven landschappenkaart is regionaal – op de schaal van de ‘geologische kaart’, zoals in het toelichtende rapport beschreven is.27 Uitgaande van de niet-voltooide landelijke geologische kartering zou dat een gebruik op schaal 1:50.000 betekenen. In het hoofdrapport van de kaart wordt echter vermeld dat de bestanden bruikbaar zouden moeten zijn voor het ‘produceren van kaartbeelden tot een schaal 1:10.000’. 28 Paleogeografische kaarten Het onderscheid in genese van landschappelijke eenheden is wel onderdeel van de paleogeografische kaartenreeks van het eind van het Pleistoceen tot heden.29 “De kaarten geven op een landelijke schaal

informatie over welke delen van het landschap bewoonbaar waren en welke delen hiervoor minder geschikt waren.”30; De hoofd-informatiebron voor de verschillende kaartbeelden is, zoals al eerder voorbijgekomen in dit bronnenoverzicht, de DINO-databank.

Cohen et al. 2017a. Cohen et al. 2017a, 23. 27 Cohen et al. 2017a, 80. 28 Cohen et al. 2017b, 22. 29 Vos et al. 2018 / 2020. 30 https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/paleografische-kaarten, geraadpleegd d.d. 02-042025. 25

26

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

19

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 7 GeoTOP modellering , met op 5 m (links) en 10 m (rechts) beneden NAP voorkomende lithostratigrafische eenheden, met daarop - links - in lichtblauw de boringen uit de DINO databank die tot ten minste 5 m beneden NAP reiken, en rechts in donkerblauw de boringen die tot ten minste 10 m beneden NAP reiken. Deze boringen vormen de daadwerkelijke controlepunten voor de getoonde ‘doorsneden’. Bron: GeoTOP / DINOLoket.

De kaarten tonen aan de hand van tijdsuitsneden het verloop van natuurlijke processen zoals de relatieve stijging van de zeespiegel, de veranderende loop van de rivieren en de vorming van grote veenvlaktes. Deze natuurlijke ontwikkelingen - samen met de manier waarop de mens in het landschap heeft ingegrepen - maken duidelijk hoe het landschap van gedaante is veranderd en langzaam de vorm heeft gekregen zoals we het nu kennen. In de kaarten wordt, op basis van de hiervoor genoemde brongegevens, een onderscheid gemaakt tussen verschillende landvormen die aanwezig zijn geweest aan het maaiveld in een bepaalde periode (zie voor Montfoort de uitsneden in Afbeelding 13, Afbeelding 14 en Afbeelding 15. Zo worden, per tijdsuitsnede, elementen als pleistoceen dekzand, beekdalen, riviervlakten en veengebieden onderscheiden. Wanneer we deze landschappelijke eenheden kunnen koppelen aan het al dan niet voorkomen van archeologische indicatoren, kunnen we een beeld krijgen van de archeologische relevantie van delen van het landschap. Wat we wel steeds in het achterhoofd moeten houden, is dat de paleogeografische kaarten een beeld geven van hoe het landschap in hoofdlijnen eruit kan hebben gezien, en met nadruk niet wat daar nu nog van in de ondergrond aanwezig is.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

20

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Paleogeografische kaart Romeinse Limes 31 Zoals voor de hiervoor besproken landelijke reeks paleogeografische kaarten, waar getracht is de verschillende landvormen die aanwezig zijn geweest aan het maaiveld in een bepaalde periode in beeld te brengen, heeft Van Dinter (2013) dit voor het gebied rond de Limes specifiek voor de Romeinse Tijd gedaan. De kaart is gebaseerd op zowel de hiervoor besproken geologische, geomorfologische en bodemkundige informatie, aangevuld met een analyse van de maaiveldhoogte (en de verschillen tussen de algemene gradiënt en lokaal reliëf) en gegevens uit archeologische onderzoeken. Deze kartering richt zich zoals gezegd op de zone rond de Limes. Als gevolg van die keuze bevindt de zuidgrens van het gekarteerde gebied zich ongeveer ter hoogte van de huidige waterloop van de Hollandsche IJssel. De zuidoever is (met uitzondering van een afgraving) niet meer meegenomen in de kartering. Met name voor de noordoever van de Hollandsche IJssel, de IJsselveld-Schuurenburg en de beide oeverzones van de Linschoten levert dit meer zicht op de ligging van de hogere delen van de oeverwallen en levert dit voor Montfoort meer detail op over de opbouw van de ondergrond.

Kartering De Bleek Voor de uitbreidingslocatie ‘De Bleek’, aan de zuidwestzijde van Montfoort, is in 2024 een (verkennend) booronderzoek uitgevoerd.32 Vanuit de boorbeschrijvingen, en de interpretatie van het aangetroffen materiaal, is een resultatenkaart met geomorfologische zones aangemaakt. Dit heeft een onderverdeling in restgeul, oeverwal, kom en crevasses opgeleverd. De boringen in zones geïnterpreteerd als komafzettingen zijn relatief kleine gebieden met slechts één of twee boringen, ingebed in een grotere zone met oeverafzettingen. Als we ons richten op de algemene onderverdeling in twee zones, één met daarin siltrijkere of zandige afzettingen die als oeverafzettingen (inclusief crevasse-afzettingen) te beschrijven zijn, en één waarin deze afzettingen ontbreken, dan ontstaat het beeld van Afbeelding 8, waarbij de centrale zone van het gekarteerde gebied wordt ingenomen door een als restgeul geïnterpreteerde laagte met een minimale breedte van 117 meter, en een maximale breedte, in het zuidwestelijke deel van het gebied, van bijna 200 meter. Als we dit beeld vergelijken met het kaartbeeld uit de geomorfogenetische kartering van Berendsen (1982), voor De Bleek weergegeven in Afbeelding 9, dan zien we dat deze laatste voor de zone waarin in het recente booronderzoek de centrale grote ‘restgeul’ wordt verondersteld, een komgebied is gekarteerd.

Dit sluit meer aan bij het kaartbeeld voor het omliggende gebied: in westzuidwestelijke richting duiken we steeds verder de kom ten zuiden van de Hollandsche IJssel (en ten westen van de Stuivenberg) in. De restgeul in het zuidoosten van de kartering is duidelijk te relateren aan de restgeul van de Stuivenberg uit de kartering van Berendsen; deze restgeul is overigens buiten het bebouwde gebied ook in het maaiveldhoogtebeeld (AHN4) van de gemeente Montfoort herkenbaar als een langgerekte laagte, ook buiten De Bleek, in zuidoostelijke richting (Afbeelding 10). Op basis van deze vergelijking gaan we er van uit dat het landschappelijke beeld, zeker voor het centrale deel van het gebied, maar ook daarbuiten, beter vertegenwoordigd wordt door het kaartbeeld van Berendsen (1982). Het verloop van de stroomgordels (beddinggordels) uit Cohen et al. (2012) blijft daarmee ook voor De Bleek de basis voor de hierna te bespreken (archeo)landschappelijke eenheden.

31 32

Van Dinter 2013, Van Dinter 2017. De Wit 2024.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

21

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 8 Geomorfologische interpretatie uit het verkennend booronderzoek op 'De Bleek' (bron: De Wit 2024)

Afbeelding 9 Geomorfogenetische interpretatie voor De Bleek uit de kartering van Berendsen (1982).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2818, concept, versie 1.2 d.d. 27 oktober 2025

22

V24-5682: Actualisatie archeologische beleidskaart van de gemeente Montfoort (2025)

Afbeelding 10 Uitsnede uit het maaiveldhoogtebeeld (AHN4) van Montfoort voor het gebied rond De Bleek. Hier is de restgeul (fs8 uit Berendsen 1982 ook naar het zuidoosten, buiten het met blauw aangeduide gebied van De Bleek, te vervolgen. Bron: AHN4, www.ahn.nl

Conclusies over de kwaliteit en dichtheid van de beschikbare bronnen Over de ondergrond van de gemeente Montfoort is in vergelijking met gebieden buiten het centrale rivierengebied relatief veel bekend. Toch blijkt ook uit het overzicht dat hoe dieper we in de ondergrond proberen te kijken, des te sneller de dichtheid van de beschikbare gegevens en waarnemingen afneemt. Voor het Holocene stelsel van stroomgordels is in de jaren na de eerste overzichtskaart van de Rijn-Maas delta nog veel nieuwe informatie beschikbaar gekomen, maar het zicht op het nog aanwezige Pleistocene landschap in Montfoort blijft tot op heden vrij beperkt. Langzaam komt daar uiteraard verandering in, maar die veranderingen hebben een zodanig beperkte ruimtelijke dekking, dat het nog niet kan leiden tot meer dan een inschatting van het voorkomen, de globale diepteligging en variatie van de geologische lagen/laagpakketten voor wat betreft het Pleistocene niveau. Over de paleogeografische kaarten van het gebied dient, naast de opmerking door de opstellers over de schaal,33 tevens gezegd te worden dat zij een beeld schetsen van hoe het landschap in de betreffende tijdsdoorsnede eruit heeft gezien. Ze geven niet aan wat daar nu nog van aanwezig is in de ondergrond.

De informatie over latere erosie van eerder gevormde afzettingen, vooral uit de dataset van ‘Landschapskaarten Holoceen afgedekt Nederland’, is in dat verband van grote toegevoegde waarde. Als we kijken naar de dichtheid van de informatie die over de (ondiepe) ondergrond van de gemeente Montfoort aanwezig is, dan wordt bij nadere beschouwing van de datasets, zoals in de beschrijving per bron reeds vermeld werd, duidelijk dat we niet alleen met een tenminste gedeeltelijk beperkte dichtheid