20220405 - RIB Zienswijze ontwerp Programma gezond en veilig 2022-2025 provincie Utrecht - Bijlage 1 - Provinciale programma gezond en veilig.pdf

ONTWERP OMGEVINGSWETPROGRAMMA GEZOND & VEILIG 2022-2025 8 FEBRUARI 2022

Omgevingswetprovincieutrecht.nl

COLOFON Provincie Utrecht Als ontwerp vastgesteld op 8 februari 2022 Status: ontwerp Tekstredactie: Jan Oosterman en Bart Muskens Grafische vormgeving en opmaak: Vorm de Stad v.o.f. Fotografie: provincie Utrecht

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 3

VOORWOORD

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 5

6 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

Beste lezer, Wij hebben als provincie Utrecht stevige ambities als het gaat over een gezonde leefomgeving. Samen met onze partners willen wij een regio zijn waarin alle inwoners nu en in de toekomst gezond en gelukkig kunnen wonen, werken en ontspannen. Kortom we willen in 2050 de gelukkigste en gezondste regio van Nederland zijn. Ik hoor u denken, dat is makkelijker gezegd dan gedaan, maar hoe dan? In de Omgevingsvisie hebben we aangegeven dat we onze ambities op het gebied van gezond en veilig concreet gaan maken. Dat doen we bijvoorbeeld door de ruimte zo in te richten dat er voldoende groene en stille gebieden zijn en dat er ruimte is die uitdaagt om te bewegen. We willen ook dat ons landschap bestendig is tegen klimaatverandering (langdurige droogte, hitte en hevige regenbuien) en waar sprake is van voldoende biodiversiteit. We kijken dus ook naar de toekomst. Maar we hebben ook een aantal grote opgaven op ons bordje liggen. Ik noem woningbouw, klimaatadaptatie, energietransitie en mobiliteitstransitie. Bij deze onderwerpen moeten we ons dan ook elke keer afvragen hoe gezondheid en veiligheid wordt meegenomen bij de start van de planvorming en wat dat dan in de praktijk concreet betekent voor onze inwoners. Dit kunnen we niet alleen. Daar hebben we iedereen bij nodig: gemeenten, waterschappen, regionale uitvoeringsdiensten, het Rijk en zeker ook onze inwoners.

De ruimte in onze provincie is beperkt en ik realiseer me dat we daar nu en in de toekomst zorgvuldig mee om moeten gaan. Ik ben ervan overtuigd dat als we nu de juiste keuzes maken dat Utrecht een fijne, gezonde en veilige provincie is en blijft om te wonen, te werken en te leven. Rob van Muilekom Gedeputeerde provincie Utrecht

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 7

Managementsamenvatting Beleidsprogramma Gezond en Veilig Voor u ligt het Beleidsprogramma Gezond en Veilig, een veelomvattend document met verschillende functies. Met dit programma geven we invulling aan de ambities en doelen voor een gezonde en veilige leefomgeving, de rode draad uit de Omgevingsvisie Provincie Utrecht. We geven richting aan de concrete uitvoering van nieuw beleid, verduidelijken onze rol als schakel tussen het Rijk en gemeenten en lichten de keuzes toe die we op basis van de Omgevingsvisie in het lopende beleid maken. Urgentie We gebruiken onze leefomgeving steeds intensiever en dat heeft consequenties. De afname van milieukwaliteit bijvoorbeeld, kwetsbare functies die steeds vaker op relatief korte afstand van milieuvervuilingsbronnen worden ontwikkeld en de afname van rustige en groene gebieden. De keuzes die we nu maken hebben gevolgen voor de kwaliteit van onze leefomgeving en het fysieke en mentale welbevinden van onze inwoners. Zo kunnen milieu-emissies ernstige gezondheidseffecten veroorzaken en maakt een leefomgeving met te weinig mogelijkheden voor ontspanning en beweging ons op de lange termijn steeds minder gezond.

Een toekomstbestendige leefomgeving Dit beleidsprogramma richt zich op het bevorderen en beschermen van de gezondheid van onze inwoners door middel van de inrichting van de fysieke leefomgeving, mede in het licht van een grote toename in bevolking en activiteiten die in de regio plaatsvinden. Bij de ontwikkeling van een gezonde en veilige woon-, werk-, en leefomgeving hanteren we de zes hoofdprincipes zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie. Deze principes dragen bij aan het verbeteren van de brede welvaart: zowel de kwaliteit van leven in het hier en nu, als die van latere generaties of die van mensen elders in de wereld. De basis voor deze ambities wordt gevormd door het natuurlijke systeem van bodem, water en natuur. De zes hoofdprincipes: 1. Er is, in relatie tot het aantal inwoners en bezoekers, voldoende, kwalitatief hoogwaardige groenblauwe ruimte, deels rustig/stil, die voor verschillende doelgroepen uitnodigend is. 2. Voor hun dagelijkse verplaatsingen gaan mensen voornamelijk lopend, met de fiets of het OV. Dit moeten zij veilig kunnen doen. Goederen- en personenvervoer levert zo min mogelijk schadelijke emissies op. 3. Inrichting en gebruik van de fysieke leefomgeving zijn aangepast aan de eisen van het klimaat, en gezondheid en veiligheid zijn daarbij geborgd. 4. Er zijn zo min mogelijk schadelijke emissies vanuit industrie, opwekking van energie en landbouw.

De landbouw draagt positief bij aan de gezondheid van mens en natuur. 5. De ruimtelijke inrichting draagt bij aan een inclusieve samenleving en versterkt de sociale cohesie. 6. De economie is circulair, er komen zo min mogelijk voor de gezondheid schadelijke emissies of producten in de leefomgeving terecht en bouwen vindt plaats met materialen die bijdragen aan een gezonder leven.

8 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

Onze aanpak Om een gezonde en veilige leefomgeving te realiseren is het belangrijk in ons beleid, en bij grote opgaven zoals woningbouw, klimaatadaptatie, energietransitie en mobiliteitstransitie, de effecten op gezondheid en veiligheid mee te nemen en kansen te benutten om de leefomgeving gezonder en veiliger te maken. Het gaat dan zowel om het milieu, als om de mate waarin de openbare ruimte de bewoners uitnodigt om gezonde keuzes te maken in wonen, werken, recreatie en vervoer. Een gezonde en veilige leefomgeving stimuleert gezond gedrag en beschermt inwoners tegelijkertijd tegen gezondheidsrisico’s. In het Beleidsprogramma Gezond en Veilig beschrijven we onze inzet voor een gezonde en veilige leefomgeving, zowel in ons beleid als bij grote, maatschappelijke opgaven. We maken ons sterk voor genoeg groene, rustige gebieden in de nabijheid van stad en dorp om te ontspannen, koelte te vinden en gezond gedrag aan te moedigen. We stimuleren dat onze woon-, werk- en leefgebieden zo worden ingericht dat deze uitnodigen tot OV-gebruik, lopen en fietsen, vooral ook voor de min of meer dage­lijkse verplaatsingen tussen woningen en veel bezochte bestemmingen. Bewegen maakt inwoners niet alleen gezonder, maar helpt ook bij het verminderen van de CO2-uitstoot en emissies ten gevolge van mobiliteit.

We redeneren in termen van ‘gezondheidswinst’, waarbij we streven naar een continue verbetering van milieukwaliteit door verbetering van de luchtkwaliteit, vermindering van hinder door geluid, geur, hitte en licht en het beperken van externe veiligheidsrisico’s. In de omslag naar duurzame energiebronnen hebben we aandacht voor mogelijke geluidshinder en eventuele andere risico’s. Aanvullend is een deel van de uitwerking van de zes hoofdprincipes opgenomen in andere beleidsprogramma’s, zoals het programma Bodem en Water. Onze werkwijze Met ons beleidsprogramma dragen we bij aan een gezonde en veilige leefomgeving in de provincie Utrecht en aan de ambitie in 2050 de gezondste en gelukkigste regio van Nederland te zijn. Bij de uitvoering van dit beleidsprogramma maken we uiteraard gebruik van eerder gemaakte bestuurlijke afspraken zoals het Schone Lucht Akkoord, lobby op thema’s als het vervoer van gevaarlijke stoffen en luchtvaart, en ons wettelijk instrumentarium: de Omgevingsverordening, de Milieueffectrapportage en onze activiteiten voor vergunningsverlening, toezicht en handhaving. Bij de uitwerking van de zes hoofdprincipes hanteren we bovendien een nieuwe aanpak.

We gaan werken met een gezondheidsscan die zorgt voor een goede integratie van het Beleidsprogramma Gezond en Veilig in alle provinciale programma’s, (project)plannen, agenda’s en gebiedsvisies onder het omgevingsbeleid. Zo worden de keuzes die invloed hebben op het realiseren van een gezonde leefomgeving op structurele en gestructureerde wijze expliciet zichtbaar gemaakt in het ontwerpen van beleid, in de uitvoering van projecten en in de besluitvorming. Uiteraard werken wij niet alleen aan een gezonde en veilige leefomgeving. Om onze ambities te verwezenlijken werken we samen met gemeenten, waterschappen en andere partijen. We dragen bij en ondersteunen waar gewenst, en monitoren op welke manier gemeenten en waterbeheerders van hun bevoegdheden gebruik maken. Ook de kennis en expertise van de GGD wordt hierbij benut. Op verzoek van gemeenten adviseren wij hen bij het maken van gezonde keuzes omtrent gebiedsontwikkeling.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 9

INHOUDSOPGAVE

1.

Voorwoord Managementsamenvatting Beleidsprogramma Gezond en Veilig Leeswijzer

5 8 13

UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST 1.1 Waarom dit programma Gezond en Veilig? 1.2 De Omgevingsvisie als basis van het programma Gezond en Veilig 1.2.1 Omgevingsvisie, Verordening en Programma’s 1.2.2 Digitale raadpleging 1.3 Gezonde en Veilige leefomgeving als rode draad door de programma’s 1.4 Bevorderen en beschermen: de belangrijkste opgaven voor dit programma 1.5 De rollen van de provincie 1.6 Participatie bij het maken van dit programma

14 16 17 17 19 19 20 23 25

2. BEVORDEREN VAN DE GEZONDHEID MET EEN GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING 2.1 Introductie en maat­schappelijk belang 2.2 Ambitie en doelstelling 2.3 Beleid en uitvoering 2.3.1 Een leefomgeving die inwoners stimuleert om gezond te leven 2.3.2 Integratie gezond en veilig in het provinciaal beleid 2.3.3 Bevordering van het thema Gezond en Veilig in het beleid van de partners

26 28 28 29 29 31 31

3.

34 36 37 37 39 40 47 47 49 50 52 52 53 53 55 55 56 57

BESCHERMEN VAN DE GEZONDHEID MET MILIEU­BELEID 3.1 Van normen naar gezondheidswinst 3.2 Verminderen geluidsbelasting 3.2.1 Introductie en maatschappelijk belang 3.2.2 Ambitie en doelstelling 3.2.3 Beleid en uitvoering 3.3 Verbetering Luchtkwaliteit 3.3.1 Introductie en maatschappelijk belang 3.3.2 Ambitie en doelstelling 3.3.3 Beleid en uitvoering 3.4 Beperken van toename van risico’s door geurhinder 3.4.1 Introductie en maatschappelijk belang 3.4.2 Ambitie en doelstelling 3.4.3 Beleid en uitvoering 3.5 Beperken van externe veiligheidsrisico’s 3.5.1 Introductie en maatschappelijk belang 3.5.2 Ambitie en doelstelling 3.5.3 Beleid en uitvoering

10 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

4.

3.6 Overige milieuthema’s 3.6.1 Omgang met stoffen en materialen 3.6.2 Varend ontgassen 3.6.3 Beperken van risico’s door elektromagnetische straling 3.6.4 Beperken van toename van risico’s door lichthinder 3.6.5 Verminderen van effect van hitte 3.6.6 Overige milieuthema’s samengevat in een tabel

60 60 61 62 62 62 63

ONZE PARTNERS EN ONZE MIDDELEN EN INSTRUMENTEN 4.1 Onze partners 4.2 Onze middelen en instrumenten 4.2.1 Gezondheidsscan 4.2.2 Adviesteam Gezonde Leefomgeving 4.2.3 Expertgroep Gezonde Ruim-telijke Inrichting 4.2.4 Locatiebalans en Gezondheids­effect­screeningskaarten 4.2.5 Maptable Gezonde Gebieds­ontwikkeling 4.3 Inzet van ons wettelijke instrumentarium 4.3.1 De Omgevings­ver­ordening en beleidsregels 4.3.2 Milieueffect­rapportage 4.3.3 Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH) 4.4 Het vergroten van kennis met onderzoek en pilots 4.4.1 Innovatieprogramma Gezonde Leefomgeving 4.5 Regelmatige monitoring en evaluatie

64 66 67 68 68 68 69 72 73 73 73 74 75 75 77

BIJLAGE A: AMBITIES VOOR DE THEMA’S VAN DE OMGEVINGSVISIE.

78

BIJLAGE B: FINANCIËN

80

BIJLAGE C: MEEKOPPELKANSEN IN HET PROVINCIALE BELEID

81

BIJLAGE D: AANVAARDBARE HINDERNIVEAUS BIJ 4 TYPEN GEUR

86

BIJLAGE E: GEBRUIKTE LITERATUUR

87

BIJLAGE F: KAARTEN

87

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 11

12 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

Leeswijzer Het thema Gezond en Veilig staat centraal in het omgevingsbeleid. Het beleidsprogramma Gezond en Veilig is een uitwerking van de ambities en doelen die hiervoor zijn vastgelegd in de omgevingsvisie in zowel de paragraaf ‘Stad en land gezond’ als met de centrale opgave voor een gezonde en veilige leefomgeving voor alle thema’s uit de omgevingsvisie. In dit beleidsprogramma zijn geen nieuwe regels of normen opgenomen. Het programma heeft verschillende functies. Naast de keuzes die we maken voor lopend beleid en de invulling die we geven aan nieuw beleid, geven we ook invulling aan onze rol als schakel tussen het Rijk en de gemeenten en geven we richting aan de concrete uitvoering van ons beleid. Niet eerder hebben we zoveel aspecten op het gebied van gezond en veilig in één programma samengevoegd Het programma beschrijft hoe we, via de inrichting van de leefomgeving, gezondheid en veiligheid bevorderen en beschermen. Daarnaast beschrijft het welke instrumenten we daarvoor gebruiken. Nieuw hierin is dat we aangeven hoe we werken aan een leefomgeving die gezond en veilig is, de rode draad in de omgevingsvisie. Dit doen we door dit thema helder en expliciet mee te nemen in ontwikkelingen. Ook de nieuwe instrumenten die we ontwikkelen om dat proces te ondersteunen worden beschreven, naast de al bestaande instrumenten.

Onderstaand lichten we toe wat waar in dit programma kan worden teruggevonden. Om een gezonde en veilige leefomgeving te realiseren is het belangrijk om in ons beleid en bij grote opgaven zoals woningbouw, klimaatadaptatie, energietransitie en mobiliteitstransitie de effecten op gezondheid en veiligheid mee te nemen en kansen te benutten die zich voordoen om de leefomgeving gezonder en veiliger te maken. Hoe we deze integratie van gezondheid en veiligheid in alle plannen en gebiedsontwikkelingen tot stand willen brengen is in hoofdstuk 2 beschreven. Het milieubeleid, waarmee wij streven naar een goede leefomgevingskwaliteit en een minimale blootstelling van mensen aan milieuemissies om zo de gezondheid en veiligheid van mensen te beschermen, is in hoofdstuk 3 uitgewerkt. Dit hoofdstuk is, naast wat hierover is opgenomen in de Omgevingsvisie, de opvolger van het milieudeel in het Bodem-, Water- en Milieuplan 2016-2021. We ontwikkelen de komende periode instrumenten om het werken aan een gezonde leefomgeving te ondersteunen. Ook zijn er bestaande instrumenten die wij inzetten om de uitvoering van ons beleid te ondersteunen. Alle instrumenten worden in hoofdstuk 4 beschreven. In dit hoofdstuk geven we ook aan hoe we met onderzoek en pilots de kennis over een gezonde leefomgeving vergroten.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 13

1. UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

Inrichting en gebruik van de fysieke leefomgeving heeft invloed op de gezond­ heid van mensen. Het realiseren van een gezonde en veilige leefomgeving staat centraal in provinciaal omgevingsbeleid. Dit eerste hoofdstuk beschrijft de aan­leiding en doelstelling van het Programma, de opgaven waar we voor staan, evenals de relatie met de Omgevingsvisie provincie Utrecht.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 15

Gezondheid is ons grootste goed. Steeds meer mensen realiseren zich dat een gezond leven essentieel is voor hun welzijn. Door de grote druk op de ruimte in onze provincie kan onze leefomgeving en daarmee ook onze gezondheid onder druk komen te staan. Provincie Utrecht zet gezondheid daarom extra hoog op de agenda. De provincie Utrecht voelt zich verantwoordelijk voor een leefomgeving die de gezondheid en veiligheid van haar inwoners, werkenden en bezoekers, beschermt en bevordert. Niet alleen voor de huidige, maar ook voor de toekomstige generaties. Samen met andere overheden en instellingen spant ze zich hiervoor in. De primaire taken van de provincie zijn vooral gericht op de fysieke leefomgeving. Die inspanning gebeurt op allerlei manieren: bijvoorbeeld door met normen, streefwaarden en handhaving te streven naar gezonde lucht, schoon water, een goed woon- en leefklimaat. Maar ook door de provincie zo in te richten dat er voldoende groene en stille gebieden zijn en dat er ruimte is om te bewegen. Of door te streven naar een provincie die bestendig is tegen klimaatverandering (langdurige droogte, hitte en hevige regenbuien) en waar sprake is van voldoende biodiversiteit. Ook in de toekomst moet Utrecht gezond en veilig zijn.

Dit Programma Gezond en Veilig beschrijft de inzet van de provincie Utrecht om dit brede en ambitieuze doel, samen met alle andere betrokkenen, dichterbij te brengen. Dit programma is één van de beleidsprogramma’s die zijn opgesteld als uitwerking van de Omgevingsvisie provincie Utrecht (PS, 10 maart 2021). Dit programma bevat de beleidskaders voor een aantal specifieke onderwerpen, zoals luchtkwaliteit en geluidhinder. Tegelijkertijd is ‘Gezond en Veilig’, net als duurzaamheid, een belangrijk onderwerp dat in bijna alle plannen en projecten wel een rol speelt. In de Omgevingsvisie loopt het werken aan een gezonde en veilige leefomgeving als een rode draad door de hele visie. De provincie wil (en mag) geen plannen of beleid maken die gezondheid- en veiligheidsrisico’s onnodig groter maken en wil optimaal kansen benutten om de leefomgeving gezonder en veiliger te maken. Zo is ‘gezond en veilig’ dus ook een aspect van, of een voorwaarde voor, veel ander beleid. Dit programma beschrijft hoe de provincie ‘gezond en veilig’ meeneemt in dat andere beleid.

1.1 Waarom dit programma Gezond en Veilig? Inrichting en gebruik van de fysieke leefomgeving hebben invloed op de gezondheid van mensen en op de veiligheidsrisico’s waaraan zij worden blootgesteld. Het gaat daarbij om de kwaliteit van bodem, lucht en water, de geluids­ belasting en straling in de leefomgeving, de wijze waarop gevaarlijke stoffen worden opgeslagen en gebruikt, of het natuurlijke systeem van bodem, water en alles wat erin en erop leeft. Daarnaast heeft de inrichting van de mense­lijke leefomgeving effect op ons gedrag. Denk bij­ voorbeeld aan een omgeving die ons uitdaagt om meer te bewegen, te ontspannen en elkaar te ontmoeten; iets dat bewezen bijdraagt aan ons welzijn en onze gezondheid. Gezondheid is een van de belangrijkste aspecten van het

16 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

provinciale omgevingsbeleid, van gebiedsontwikkelingen en van het mobiliteitsbeleid. In het huidige provinciale coalitieakkoord ‘Nieuwe Energie voor Utrecht’ (20192023) is het bouwen aan een gezonde, groene, duur­zame en aantrekkelijke provincie voor onze inwoners en de generaties na ons, een belangrijke ambitie. De Omgevingsvisie weerspiegelt deze ambitie uit het Coalitieakkoord. Onder alle thema’s uit de Omgevingsvisie zijn ambities opgenomen die hier aan bijdragen. Er staat bijvoorbeeld: “Wij streven naar een gezonde en veilige leefomgeving: de milieukwaliteit is goed, de veiligheid is gewaarborgd, bewegen wordt gestimuleerd, er zijn voldoende ontspannings- en ontmoetingsmogelijkheden en iedereen doet mee.” Deze ambitie moet in 2050 werkelijkheid zijn. Dat is een grote opgave in een nu al drukke provincie, waar het aantal inwoners tegen die tijd nog flink zal zijn gegroeid.

GEZONDHEID EN VEILIGHEID Voor de definitie van een gezonde leefomgeving wordt aangesloten op de formulering van het RIVM. In deze definitie is veiligheid een element van een gezonde leefomgeving, beiden liggen in elkaars verlengde. Om gezond te zijn, moet een leefomgeving ook veilig zijn. Een gezonde leefomgeving heeft volgens het RIVM de volgende kenmerken: ■

Schoon, heel en veilig;

■

nodigt uit tot bewegen, spelen en sporten;

■

stimuleert fietsen, wandelen en gebruik van openbaar vervoer;

■

zorgt voor een goede bereikbaarheid;

■

zorgt dat mensen elkaar kunnen ontmoeten;

■ houdt rekening met de behoeften van (toekomstige) bewoners en specifieke bevolkingsgroepen (kinderen, ouderen, chronisch zieken, gehandicapten en lagere inkomensgroepen); ■

heeft een goede milieukwaliteit (geluid, lucht, bodem en externe veiligheid);

■

heeft voldoende groen, natuur en water en aandacht voor klimaatadaptatie;

■

heeft duurzame woningen met een gezond binnenklimaat;

■ heeft een aantrekkelijke en gevarieerde openbare ruimte; heeft een gevarieerd aanbod aan voorzieningen, zoals scholen, winkels, cultuur, bedrijven, openbaar vervoersvoorzieningen en sport.

1.2 De Omgevingsvisie als basis van het programma Gezond en Veilig De Omgevingsvisie provincie Utrecht beschrijft de ambities en het strategisch beleid voor de Utrechtse leefomgeving. De visie bevat de hoofdlijnen van het provinciale beleid op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling, milieu, energie, bereikbaarheid, natuur, landbouw, cultuur, erfgoed en landschap, bodem en water, recreatie en toerisme en gezondheid. Deze visie is vastgesteld door Provinciale Staten en op 1 april 2021 in werking getreden. De Omgevingsvisie loopt vooruit op de Omgevingswet (zie kadertekst). Bijlage A bevat de ambities uit de Omgevingsvisie die het meest relevant zijn voor het thema Gezond en Veilig.

1.2.1 Omgevingsvisie, Verordening en Programma’s Het beleid van de Omgevingsvisie provincie Utrecht wordt, conform de Omgevingswet uitgewerkt via de Omge­vingsverordening en een aantal programma’s (zie Figuur 1.1). De Omgevingsverordening bevat naast instruc­tieregels aan gemeenten en waterschappen ook regels die voor burgers en bedrijven in de provincie gelden. Dit gebeurt voor thema’s waar er een ‘provinciaal belang’ is, en de provincie dus regels of randvoorwaarden stelt aan (ruimtelijke) ontwikkelingen en activiteiten. Een overzicht van ‘provinciale belangen’ is te vinden in hoofdstuk 3 van de Omgevingsvisie. Provincie Utrecht heeft een groot aantal, veelal thematische programma’s, waarvan Programma Gezond en Veilig er één is. De programma’s zijn gericht op de uit­voering van het beleid.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 17

OMGEVINGSVISIE - Strategische doelen - Generiek en gebiedsspecifiek beleid VERPLICHT EN ZELFBINDEND

PROGRAMMA’S

OMGEVINGSVERORDENING

- Gericht op uitvoering doelen en beleid - Thematisch en/of gebiedsgericht

- Algemene regels en instructieregels - Omgevingswaarden

ENKELE VERPLICHT EN ZELFBINDEND

VERPLICHT, ZELFBINDEND EN BINDEND VOOR DERDEN

Figuur 1.1: Samenhangend pakket van instrumenten (bron: Omgevingsvisie provincie Utrecht)

OMGEVINGSWET: GEZONDHEIDSBELANG EXPLICIET MEEWEGEN De nieuwe Omgevingswet bundelt en moderniseert de wetten voor de leefomgeving. Hierbij gaat het onder meer om wet- en regelgeving over bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening en natuur. De voorgenomen datum waarop de wet in werking moet treden is volgens planning 1 oktober 2022 of 1 januari 2023. Belangrijk nieuw onderdeel aan de wet is het expliciet meewegen van het gezondheidsbelang. In de artikelen 1.3 en 2.1 staat dat “bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving” een dwingend aspect van de bestuurlijke taak- en bevoegdheidsoefening op grond van de Omgevingswet is, in samenhang met het “doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften”. In het vierde lid van artikel 2.1 is bepaald dat bij de evenwichtige toedeling van functies aan locaties in ieder geval rekening wordt gehouden met het belang van het beschermen van de gezondheid. Daarbij komt dat het ‘voorzorgsbeginsel’ één van de gehanteerde principes in de Omgevingswet is. Dit betekent dat de overheid ook maatregelen kan nemen bij ‘onzekere risico’s’. In zo’n geval zijn er gegronde redenen om aan te nemen dat een activiteit negatieve gevolgen kan hebben, ook al kan de wetenschap hierover nog geen definitief uitsluitsel geven.

18 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

TOEKOMSTBESTENDIGE NATUUR EN LANDBOUW LEVEND LANDSCHAP, ERFGOED EN CULTUUR

STAD EN LAND GEZOND

GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

DUURZAAM, GEZOND EN VEILIG BEREIKBAAR

KLIMAATBESTENDIG EN WATERROBUUST

DUURZAME ENERGIE VITALE STEDEN EN DORPEN

Figuur 1.2: Het programma concretiseert het milieubeleid uit het thema Stad en Land gezond en het integreert de ambities voor een gezonde en veilige leefomgeving in de andere thema’s van de omgevingsvisie (Bron: Omgevingsvisie provincie Utrecht)

Dit Programma Gezond en Veilig is tevens de opvolger van het onderwerp Milieu in het Bodem-, Water- en Milieu­ plan 2016-2021. De thema’s Bodem en Water zijn opgenomen in het Bodem- en waterprogramma provincie Utrecht 2022-2027; een ander programma dat ook onder de Omge­vingsvisie valt. Dit Programma Gezond en Veilig loopt van 2022 t/m 2025. Bijlage B toont de midde­len die in de begroting aan het Programma zijn verbonden.

1.2.2 Digitale raadpleging Zodra de Omgevingswet wordt ingevoerd, is de het programma Gezond en Veilig te raadplegen via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). De vetgedrukte woorden in de tekst worden in het DSO opgenomen als hyperlinks.

1.3 Gezonde en Veilige leefomgeving als rode draad door de programma’s Dit programma ‘Gezond en Veilig’ met eigen beleid en projecten valt onder het thema ‘Stad en Land Gezond’ uit

de Omgevingsvisie. Het programma integreert ook (de reali­satie van) een gezonde en veilige leefomgeving in de andere programma’s die onder de omgevingsvisie vallen (Figuur 1.2). In de Omgevingsvisie zijn zes hoofdprincipes opgenomen waar we naar streven (zie kader op pagina 20). Een gezonde en veilige leefomgeving is afhankelijk van bijvoorbeeld de aanpak van verkeersveiligheid, sociaal beleid, recreatieve voorzieningen, duurzame energievoorziening, bodem en water. Deze onderwerpen kennen hun eigen provinciale beleids- en uitvoeringsprogramma’s of visies. Door gezond en veilig als voorwaarde te stellen bij alle thema’s wordt bijgedragen aan de brede ambitie om een gezonde en veilige leefomgeving te realiseren (Figuur 1.3). Dat vraagt om een interdisciplinaire werk­ wijze. Deze werkwijze lichten we toe in hoofdstuk 4, waar we onze middelen en instrumenten om dit te bereiken, waaronder de Gezondheidsscan, toelichten. Net als het RIVM zien we ‘veiligheid’ als een integraal onderdeel van onze inspanningen voor een gezonde leefomgeving. Het onderwerp externe veiligheid is daarom onderdeel van dit programma. De thema’s verkeers­ veiligheid en waterveiligheid zijn opgenomen in ander beleid en komen in dit programma daarom niet expliciet aan de orde.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 19

DE ZES HOOFDPRINCIPES VAN DE RODE DRAAD VAN DE OMGEVINGSVISIE PROVINCIE UTRECHT. Een gezonde en veilige leefomgeving, waarvan de basis gevormd wordt door een goed functionerend natuurlijk systeem, loopt als een rode draad door de Omgevingsvisie. De Provincie hanteert in deze visie zes hoofdprincipes (ambities) die hieraan bijdragen. Deze principes zijn ook leidend voor dit programma en bieden de context waarbinnen het beleid is opgesteld en de uitvoering gaat plaatsvinden. Ook in de samenwerking en afstemming met onze partners werken we vanuit de zes hoofdprincipes. Het zijn: 1. Er is, in relatie tot het aantal inwoners en bezoekers, voldoende, kwalitatief hoogwaardige groenblauwe ruimte, deels rustig / stil, die voor verschillende doelgroepen uitnodigend is. 2. Voor hun dagelijkse verplaatsingen gaan mensen voornamelijk lopend, met de fiets of het openbaar vervoer. Dit moeten zij veilig kunnen doen. Goederen- en personenvervoer levert zo min mogelijk schadelijke emissies op. 3. Inrichting en gebruik zijn aangepast aan de eisen van klimaat: gezondheid en veiligheid zijn daarbij geborgd. 4. Er zijn zo min mogelijk schadelijke emissies vanuit industrie, opwekking van energie en de landbouw. De landbouw draagt positief bij aan de gezondheid van mens en natuur. 5.

De ruimtelijke inrichting draagt bij aan een inclusieve samenleving en versterkt de sociale cohesie.

6. De economie is circulair, er komen zo min mogelijk voor de gezondheid schadelijke emissies of producten in de leefomgeving terecht en bouwen vindt plaats met materialen die bijdragen aan een gezonder leven.

1.4 Bevorderen en beschermen: de belangrijkste opgaven voor dit programma Om te komen tot een gezonde en veilige leefomgeving maken we in dit programma, in overeenstemming met de Nationale Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024 (februari 2020, ministerie van VWS), onderscheid in twee hoofd­ opgaven: 1. Bevorderen van de (fysieke en mentale) gezondheid. 2. Beschermen van de gezondheid. Die twee hoofdopgaven moeten worden gerealiseerd in het licht van een grote toename in bevolking en acti­ viteiten die in de provincie gaan plaatsvinden. Over twintig jaar wonen er een kwart meer mensen in de provincie

20 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

Utrecht: zo’n 1,7 miljoen mensen. Dat vraagt om het bouwen van 165.000 extra woningen tot 2040. Dat is alleen mogelijk als er ook wordt geïnvesteerd in bereikbaarheid van woonwijken en werklocaties. De werkgelegenheid groeit tot 2050 stevig met naar verwachting 100.000 banen. Het is een grote uitdaging en er zijn flinke inves­ teringen nodig om deze ‘integrale schaalsprong’ in goede banen te leiden op een wijze dat de gezondheid en veiligheid van de leefomgeving er ook beter van wordt. In dit programma werken we deze twee hoofdopgaven verder uit in beleid en maatregelen. Daarnaast komen de opgaven terug bij vele andere beleidsterreinen die betrekking hebben op onze leefomgeving. Opgave 1: Bevorderen van de gezondheid: bijdragen aan een gezonde leefstijl en een prettige sociale omgeving We streven naar een leefomgeving die een gezonde leefstijl stimuleert en een bijdrage levert aan een prettige

VISIE 2050 HOOFDSTUK 2

UITGANGSPUNTEN OMGEVINGSBELEID EN PROVINCIALE BELANGEN lokaal maatwerk, concentreren en combineren, verzilveren kwaliteiten HOOFDSTUK 3

STAD EN LAND GEZOND

KLIMAATBESTENDIG & WATERROBUUST

DUURZAME ENERGIE

VITALE STEDEN & DORPEN

DUURZAAM GEZOND & VEILIG BEREIKBAAR

LEVEND LANDSCHAP ERFGOED & CULTUUR

TOEKOMSTBESTENDIGE NATUUR & LANDBOUW

GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

4.1Gezonde en veilige4.2 4.3draad door alle 7 thema’s 4.4 van de Omgevingsvisie 4.5 4.6(10 maart 2021). 4.7 Figuur 1.3: leefomgeving is de rode provincie Utrecht

soci­ale omgeving. Regelmatig bewegen en ontspannen Een groene leefomgeving is een factor van belang als het is essentieel bij het voorkomen van veel gezondheids­ gaat om onze gezondheid. De coronacrisis heeft ons laGEBIEDSGERICHTE UITWERKING problemen. De provincie wil, s­ amen met haar partners, ten ervaren dat de groene ruimte in onze provincie van regio U16, regio Amersfoort, regio Foodvalley bij­dragen aan de gezonde inrichting van de leefomgeving essentiële waarde is. Hoewel ieders leefstijl zijn of haar HOOFDSTUK 5 met voldoende bruikbaar en bereikbaar groen, en een persoonlijke keus is, kan de overheid de inrichting van de netwerk van fiets- en OV-verbindingen, dat de woongebieleefomgeving wel zo maken dat deze uitnodigt om meer den en veel bezochte bestemmingen zoals werk- en opleite bewegen. Bijvoorbeeld met een goede inrichting van de UITVOERING AAN woonomgeving, BELEID dingslocaties maar ook de natuur- en recreatie­ gebiedenGEVENdirecte voldoende schaduw in de openbaOmgevingsverordening, Programma’s goed met elkaar verbindt. De buitenruimte dient zó te zijn re ruimte om hittestress tegen te gaan, en een netwerk HOOFDSTUK 6 ingericht dat deze door iedereen kan worden gebruikt. Invan aantrekkelijke fiets- en looproutes naar de recreatiedirect dragen we zo ook bij aan het mentaal welbevinden en natuurgebieden. De leefomgeving moet bovendien van onze inwoners.

­veilig en schoon zijn. De provincie Utrecht heeft aantrekkelijke steden en dorpen, een mooi en gevarieerd landschap en de afstanden Meer bewegen is in veel gevallen een belangrijke sleutel tussen veel bestemmingen zijn kort, wat een kans is voor tot een betere gezondheid, in samenhang met het tegengoed openbaar vervoer en een fijnmazig wandel- en fiets­ gaan van overgewicht, zorgen voor een goede conditie netwerk. Mensen wonen er graag, ook door de cen­trale en beperken van stress. Net als in de rest van Nederligging in Nederland en de goede bereikbaarheid. De land zien we in Utrecht een trend van gezond leven, voorbouwopgave als gevolg van de ‘integrale schaalsprong’ al onder hoger opgeleiden. De deelname aan sport is moet zoveel mogelijk binnen bestaande steden en dorpen bovenge­middeld en 54% van de bevolking voldoet aan de worden gerealiseerd. Daardoor kan er onder andere meer beweegrichtlijn. Helaas betekent dit ook dat bijna de helft groen in het landelijk gebied behouden blijven. De consevan de inwoners van de provincie onvoldoende beweegt. quentie is wel dat de bebouwingsdichtheid toeneemt en Over­gewicht is een groeiend gezondheidsprobleem. Het het meer creativiteit vraagt om voldoende groen en ruimte percen­ tage inwoners met enige vorm van overgewicht voor bewegen en sporten in de directe woonomgeving te varieert tussen 37,6 en 53,5%. (GGD buurtmonitor).

Er realiseren. Utrechtse gemeenten geven dan ook aan dat bestaat op dit gebied een groeiende kloof tussen verschilzij voor grote ruimtelijke opgaven staan. De ruimte­vragen lende be­ volkingsgroepen, zowel qua levensverwachting van woningbouw, (recreatief) groen, sport, energie­transitie als voor wat betreft het aantal gezonde levensjaren. en klimaatadaptatie moeten allemaal binnen een beperkte ruimte worden gerealiseerd.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 21

HET % INWONERS VAN 19 JAAR EN OUDER IN GEMEENTEN IN DE PROVINCIE UTRECHT...

... DAT VOLDOET AAN DE BEWEEGRICHTLIJN VARIEERT TUSSEN

47%

& 63%

... DAT KAMPT MET OVERGEWICHT VARIEERT TUSSEN

37,6%

& 53,5%

... DAT KAMPT MET ERNSTIG OVERGEWICHT VARIEERT TUSSEN

9,5%

& 16,3%

... DAT ZICH ERNSTIG EENZAAM VOELT VARIEERT TUSSEN

6,0%

& 12,9%

Figuur 1.4: Cijfers GGD Buurtmonitor met gegevens bewegen uit 2016 en overgewicht en eenzaamheid uit 2020.

Daarnaast is een prettige sociale omgeving van groot belang voor onze mentale gezondheid. Op een fundamenteel niveau betekent dit dat onze inwoners zich veilig voelen in het verkeer en in de publieke ruimte. Daarnaast kan de inrichting van de fysieke leefomgeving uitnodigen tot het ontmoeten van anderen. Bewoners voelen zich dan meer betrokken bij hun omgeving en er is een positief effect op de sociale cohesie. Op deze manier draagt de ruimtelijke inrichting bij aan een samenleving waarin iedereen mee kan doen (RIVM, 2017). Opgave 2: Beschermen van de gezondheid: permanente verbetering van de milieukwaliteiten We streven naar een betere gezondheid door permanente verbetering van de milieukwaliteiten in de provincie. Het gaat hierbij om gezonde lucht, een prettige geluidkwaliteit (met voldoende stilte), koelere plekken bij extreme

22 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

hitte en beperkte risico’s als gevolg van gebruik, opslag en transport van gevaarlijke stoffen (externe veiligheid). We zoeken naar slimme oplossingen, combinaties van functies, en bundeling van activiteiten bij zowel bestaande situaties als het inpassen van nieuwe bronnen van risico’s en milieubelasting. Utrecht is een dichtbevolkte provincie met veel woningen en voorzieningen, met belangrijke economische functies, waaronder industrie en een groot aantal (inter-)nationale hoofdroutes over weg, spoor en water, die zorgen voor uitstoot en geluid. De provincie heeft daarnaast ook intensieve landbouw die zorgt voor geurhinder en uitstoot stikstof en fijnstof. Er zijn dus veel bronnen van vervuiling, geluid en risico’s op een relatief kleine oppervlakte die slecht kunnen zijn voor de gezondheid.

De afgelopen decennia zijn grote stappen gezet met het terugdringen van emissies vanuit verschillende bronnen, zoals de uitlaatemissies van het wegverkeer en de industrie. Echter, door de gelijktijdige groei van menselijke activiteiten en mobiliteit heeft een aanzienlijk deel van onze bevolking nog altijd last van hinder en gezondheidseffecten door geluid, geur of verontreinigde lucht. Dit is zichtbaar op de gezondheidsknelpuntenkaart in de provinciale webkaart. Op veel locaties zijn de eenvoudige winstpunten al behaald, en wordt het steeds moeilijker en kostbaarder om de milieukwaliteit nóg een stap te verbeteren. We zijn daarbij afhankelijk van investeringen die moeten worden gedaan in het kader van grote transities, zoals duur­zame mobiliteit en energieopwekking, klimaatmitigatie en -adaptatie, de verduurzaming van de landbouw en een schaalsprong van het openbaar vervoer in de Utrechtse regio. Een integrale aanpak is noodzakelijk om verdere gezondheidswinst te behalen.

STIMULEREN

PARTICIPEREN

SAMENWERKING

REALISEREN

REGULEREN

Figuur 1.5: De vier rollen van de provincie Utrecht (bron: Omgevingsvisie

Door een grote druk op de ruimte, de wens om bestaande infrastructuur te benutten voor de ontsluiting en groene buitenruimte te behouden, zien we dat gemeenten soms genoodzaakt zijn om ontwikkelingen te plannen op locaties die nu al (hoog) belast zijn met geluid, luchtverontreiniging of veiligheidsrisico’s. Het risico bestaat dat gevoelige bestemmingen (woningen, scholen, verzorgingshuizen) dicht op bronnen van emissies en risicobronnen gerealiseerd worden. Ook zorgt een hogere bebouwingsdichtheid ervoor dat het moeilijker wordt om hittestress tegen te gaan en wateroverlast te voorkomen bij groeiende hoeveelheden neerslag. Dat maakt de uitdaging extra groot. Al met al is dan ook veel inzet en creativiteit nodig om de bestaande milieukwaliteiten te verbeteren en tegelijkertijd een verdere groei van de bevolking mogelijk te maken zonder toename van hinder, overlast en gezondheidsrisico’s.

provincie Utrecht, 10 maart 2021)

1.5 De rollen van de provincie De provincie hanteert bij de uitvoering van dit programma vier rollen die ook zijn opgenomen in de Omgevings­ visie: stimuleren, participeren, realiseren en reguleren (Figuur 1.5). Daarbij staat samenwerken altijd centraal. De afgelopen jaren hebben we ook voor het realiseren van een gezonde en veilige leefomgeving verschillende rollen gehanteerd. In figuur 1.6 staat voor elke rol een voorbeeld hiervan.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 23

STIMULERENDE ROL

PARTICIPERENDE ROL

Campagne gericht op inwoners: Opladen in de Natuur. Doel was het vergroten van het bewustzijn van het belang van schone lucht en stilte voor gezondheid en wat bewegen en groen voor je kan betekenen.

Provincie Utrecht heeft een participerende rol in het Schone Lucht Akkoord dat sinds januari 2020 van start is gegaan.

REALISERENDE ROL

REGULERENDE ROL

Geluidwerende maatregelen bij provinciale wegen: Geluid reducerend asfalt en geluidschermen. Maar ook innovatieve maatregelen als de Whiswall: een constructie van beton en staal die geluid afbuigt. De Whiswall is kleiner, compacter en minder hoog dan een traditioneel scherm, waardoor deze eerder toegepast kan worden.

De provincie Utrecht heeft in de Verordening ­systematische toezichtinformatie geregeld dat gemeenten informatie moeten verstrekken over de uitvoering van de Wabo taken. Dit betreft met name de risicothema’s asbest, brandveiligheid ­bij de opslag van gevaarlijke stoffen, risicovolle inrichtingen, brandveiligheid, constructieve veiligheid en verontreinigde grond.

Figuur 1.6: Voorbeelden van de inzet in de verschillende rollen voor een gezonde en veilige leefomgeving.

24 | UTRECHT GEZOND EN VEILIG: NU EN IN DE TOEKOMST

1.6 Participatie bij het maken van dit programma Samen met partners en inwoners hebben we de ambities voor gezond en veilig uit de Omgevingsvisie geformuleerd. Deze ambities vormen ook de basis voor dit programma Gezond en Veilig. Gesprekken en interviews en bestuurlijke bijeenkomst In de eerste helft van 2021 hebben Provincie en GGD met veel partijen gesproken over de ambities die zij hebben op het gebied van een gezonde leefomgeving. Daarbij is de link gelegd tussen verschillende domeinen, ruimtelijke ontwikkeling, welzijn en gezondheid en milieu. De uitkomsten van de gesprekken zijn meegenomen naar de bestuurlijk bijeenkomst op 16 april 2021 en de ambtelijke bijeenkomst op 23 september 2021. Op 16 april is er een bestuurlijke bijeenkomst geweest over het thema Gezon­de Leefomgeving. Aan dit overleg namen bestuurders vanuit verschillende gemeenten, de omgevingsdiensten en de veiligheidsregio deel. Zij brachten naar voren dat de schaarste aan ruimte veel en lastige dilemma’s oplevert. Om efficiënt met ruimte om te gaan zou de realisatie van een gezonde leefomgeving integraal moeten worden meegenomen bij de grote opgaven, zoals de energietransitie, verduurzaming van de mobiliteit en de woningbouw­ontwikkeling. Het afwegen van belangen op een hoger schaalniveau ziet men als een belangrijke taak van de provin­cie.

Ook zagen de deelnemers een rol voor de provin­cie bij het verzamelen en delen van kennis en het formuleren van ondersteunende kaders voor ontwikkelingen.

gebied van wonen, de energietransitie en mobiliteit en welke ambities op het gebied van gezond en veilig hierbij worden nagestreefd. Het zijn ambities die vrijwel gelijk opgaan met de ambities van de provincie. Ook bespraken de deelnemers mogelijke knelpunten, zoals het stapelen van ambities en de consequenties daarvan voor de financiële haalbaarheid van projecten. Ook de hoge druk op de ruimte en de grote woningvraag zorgen ervoor dat het realiseren van de gezondheidsambities een forse uitdaging is. Partijen suggereerden om de ambities zoveel mogelijk te combineren en om een checklist te maken waarlangs men vroegtijdig integraal kan samenwerken. Aan deze suggesties geven we in dit programma invulling met een integrale werkwijze (hoofdstuk 2), aandacht voor de uitvoering (hoofdstuk 4) en het zoeken naar meekoppel­ kansen in provinciaal beleid en uitvoering (bijlage C). Naast de ambities konden de deelnemers aangeven met welke pilots en projecten de ambities concreter gemaakt kunnen worden. Dat leidde tot een flinke lijst van pilots en projecten. Met de betrokken partijen bespreken we de komende tijd of en op welke manier deze pilots en projecten uitgevoerd kunnen worden. Mogelijkheid tot zienswijze Nadat het College van GS dit programma als ontwerp heeft vastgesteld komt het ter inzage te liggen.

In de periode dat het ter inzage ligt kunnen door eenieder zienswijzen naar voren worden gebracht.

Werkbijeenkomst Op 23 september organiseerde de provincie een werkbijeenkomst met statenleden, medewerkers van gemeenten, omgevingsdiensten, de GGD en waterschappen. Tijdens deze bijeenkomst werd het belang van een volwaardige rol voor ‘gezondheid en veiligheid’ breed onderschreven. De verschillende partijen bespraken hun opgaven op het

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 25

2. BEVORDEREN VAN DE GEZONDHEID MET EEN GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

De eerste opgave die centraal staat in dit programma is het bevorderen van een goede gezondheid van onze inwoners, door middel van de inrichting van de fysieke leefomgeving. Die leefomgeving moet enerzijds gezond gedrag stimuleren; anderzijds moet de leefomgeving zo worden ingericht dat zij inwoners beschermt tegen gezondheidsrisico’s. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we daar invulling aan geven.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 27

2.1 Introductie en maat­ schappelijk belang Het belang van een leefomgeving die bijdraagt aan onze gezondheid en veiligheid staat in Nederland volop in de aandacht. Rijksoverheid, provincies, gemeenten, Veiligheidsregio en de GGD werken aan een groot aantal initiatieven ter verbetering van de volksgezondheid en het beperken van risico’s. Een goede milieukwaliteit en een veilige omgeving vormen de basis. Voldoende bewegen, naast het intensief sporten, draagt bij aan het verminderen van hart- en vaatziekten, diabetes en obesitas. Volwassenen en kinderen kunnen zich beter concentreren in een groene omgeving, waardoor werk- en leerprestaties verbeteren. Mensen, jong en oud, gaan socialer met elkaar om en mensen worden creatiever in een groene omgeving. Kinderen ontwikkelen zich motorisch beter als zij veel bewegen. De provincie wil daarom met de inrichting van de leefomgeving de gezondheid van de inwoners bevorderen. Traditioneel is de expertise in het ‘fysieke’ en het ‘sociale’ domein vaak van elkaar gescheiden en samenwerking is nog niet altijd vanzelfsprekend. Recent is hier verandering in gekomen met de aandacht voor het belang van de leefomgeving voor een goede gezondheid. De Omgevingswet biedt hierbij de handvatten vanuit wetgeving en beleid. De provincie stelt ‘een gezonde en veilige leefomgeving’

centraal in de Omgevingsvisie, en dit Programma Gezond en Veilig is daar een verdere uitwerking van. De verwachte effecten op gezondheid en veiligheid wegen zwaar mee bij keuzes over (ruimtelijke) ontwikkelingen. De aanpak is in lijn met de ambitie van de Landelijke Nota Gezondheid 2020-2024 die uitspreekt dat gezondheid in 2024 een vast onderdeel zal uitmaken van de belangenafweging in het ruimtelijk beleid. Met het aangekondigde programma Gezonde Groene Leefomgeving willen de ministeries VWS en LNV alle betrokken partijen ondersteunen in de ambitie om gezondheid meer integraal en volwaardig te betrekken in het beleid voor de (inrichting van de) fysieke leefomgeving. De provincie participeert in dit traject en maakt gebruik van nieuwe inzichten die eruit voortkomen.

2.2 Ambitie en doelstelling Onze ambitie is een gezonde en veilige leefomgeving te realiseren door te streven naar de zes hoofdprincipes uit de Omgevingsvisie. Het onderwerp gezondheid moet een plek krijgen in zowel het strategische beleid als bij de uitvoering, zowel bij de provincie zelf als bij onze partners. We geven hiermee invulling aan de volgende provinciale belangen, zoals opgenomen in paragraaf 3.3 van de Omgevingsvisie.

PROVINCIAAL BELANG

TOELICHTING

Bevorderen van een gezonde leefomgeving.

De provincie heeft wettelijke/ (boven)regionale taken op het gebied van geluid, stilte, luchtkwaliteit, geur en waterkwaliteit. Het betreft het beperken van de milieubelasting vanuit diverse bronnen naar waarden die niet negatief bijdragen aan de gezondheid van onze inwoners.

Bevorderen van een veilige inrichting van de leefomgeving.

De provincie heeft wettelijke/ (boven)regionale taken op het gebied van waterveiligheid, externe veiligheid en verkeersveiligheid op en rond de provinciale infrastructuur.

Tabel 2.1: De provinciale belangen van de provincie Utrecht die van belang zijn voor het bevorderen van de gezondheid met een gezonde en veilige leefomgeving

28 | BEVORDEREN VAN DE GEZONDHEID MET EEN GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

Met de volgende drie beleidskeuzes (tabel 2.2)), die uitgewerkt worden in §2.3, geven we richting aan onze aanpak voor de komende jaren. Toelichting: Deze drie beleidskeuzes sluiten aan op de, in de Omgevingsvisie vastgelegde, zes hoofdprincipes (§1.2, kader) waarnaar wij streven voor een gezonde en veilige leefomgeving. Ontwikkelingen in de provincie moeten hierbij passen, waarbij expliciet geduid wordt hoe gezondheid en veiligheid geborgd zijn. In samenwerking met het Beleidskader Sport, de Sociale Agenda en de Voedselagenda verbindt het programma Gezond en Veilig de inzet voor de fysieke omgeving met de doelen van het sociaal beleid. Daarbij is samenwerking met verschillende partners en inwoners noodzakelijk om onze doelen te bereiken.

2.3 Beleid en uitvoering 2.3.1 Een leefomgeving die inwoners stimuleert om gezond te leven Ontwikkeling van een samenhangend groenblauw netwerk Bij keuzes voor ruimtelijke ontwikkeling houdt de provincie rekening met ruimte voor groen en water. Groen en water biedt mogelijkheden voor ontspanning en ontmoeten van anderen en stimuleert bewegen. Het helpt ook bij het tegengaan van hittestress. We werken aan een netwerk van groene gebieden op verschillende schaalniveaus, verbonden door middel van groene wandel- en fietsroutes. De provincie heeft bij ruimtelijke ontwikkelingen aandacht voor het behoud van groene gebieden, deels rustig (stil en beperkt visuele drukte) en een gevoel van ruimte gevend, in de nabijheid van steden en dorpen. Groen kan ook een rol vervullen in het beperken van hinder van geluidbronnen door het zicht daarop te ontnemen.

BELEIDSKEUZES

INZET GEZOND EN VEILIG

1. Wij dragen bij aan een inrichting van de leefomgeving die inwoners uitnodigt en het mogelijk maakt om gezond te leven.

Bij de inrichting van de fysieke leefomgeving is altijd aandacht voor zaken als voldoende groen en schaduw in de woonomgeving, bereikbaarheid van voorzieningen per fiets en openbaar vervoer, mogelijkheden om in de buitenruimte te sporten en te ontmoeten en goed bereikbare en verbonden ruimte voor recreatie.

2. Bij de ontwikkeling en uitvoering van de Omgevings­ visie en de hiermee samenhangende programma’s en beleidsstukken zorgen we dat een gezonde en veilige leefomgeving systematisch en integraal in deze stukken is verwerkt. We brengen de effecten op een gezonde en veilige leefomgeving (bevorderen en beschermen) in beeld. We maken ‘gezond en veilig’ zo expliciet mogelijk in de belangenafweging die plaatsvindt en benutten waar mogelijk kansen om stimulering van gezondheid in dat beleid een plek te geven.

We gebruiken diverse methoden, waaronder een interne ‘Gezondheidsscan’ en een ‘gezondheidseffectscreening’ die zorgen voor een goede integratie van ‘Gezond en Veilig’ in alle provinciale programma’s, (project)plannen, agenda’s en gebiedsvisies onder het omgevingsbeleid) (zie H4). Het Adviesteam Gezonde leefomgeving speelt hierin een belangrijke rol.

3. We werken samen met gemeenten, waterschappen, provincies en andere partijen bij het verzamelen en delen van kennis. Ook bevorderen we de integratie van ‘gezond en veilig’ (bevorderen en beschermen) bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Provinciale inbreng bij het opstellen van beleid door partners door het Adviesteam Gezonde Leefomgeving. Inzetten van provinciale instrumenten en kennis bij interne integratie en bij ondersteuning van en samenwerking met Utrechtse gemeenten bij beleid en gebiedsontwikkelings­ projecten.

Tabel 2.2: Beleidskeuzes en inzet van de provincie Utrecht voor het bevorderen van de gezondheid met een gezonde en veilige leefomgeving. ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 29

Figuur 2.1: Kernwaarden voor een gezonde leefomgeving (bron: GGD GHOR en RIVM, 2020, bewerking provincie Utrecht).

REKENING HOUDEN MET GEZONDHEID BIJ DE INRICHTING VAN DE LEEFOMGEVING. Naast bijvoorbeeld vergroenen van de leefomgeving zijn er meer inrichtingsmogelijkheden die invloed hebben op gezondheid. Dit zijn bijvoorbeeld: a)  Een regionaal fietsnetwerk dat veel bezochte werk- en opleidingslocaties en recreatiegebieden op een aantrekkelijke manier verbindt met de woongebieden. b)  Hoogbouw met aandacht voor sociale cohesie, voldoende en goed bereikbaar groen voor de bewoners, aandacht voor licht, geluidweerkaatsing en zicht. c)  Gevoelige bestemmingen als woningen zoveel mogelijk gescheiden van de bronnen van hinder en risico’s, zoals wegen, bedrijven, spoor en veehouderijen. d)  Gezond voedselaanbod in de openbare ruimte en rookvrije gebieden waarmee wordt gezorgd voor prikkels voor een gezonde leefstijl. e)  De toegankelijkheid van openbaar vervoer en publieke functies als winkelgebieden en gezondheidscentra is gewaarborgd. f)  Een publieke ruimte die is ingericht op elkaar ontmoeten, met collectieve functies (zoals een buurtmoestuin) kan de sociale cohesie versterken. De ruimtelijke kwaliteit op bedrijventerreinen en in kantoorgebieden verbetert, bijvoorbeeld door vergroening. Dit maakt het aantrekkelijker voor werknemers en inwoners om een rondje te wandelen, ook op hetere zomerdagen.

30 | BEVORDEREN VAN DE GEZONDHEID MET EEN GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

Bewegen stimuleren De provincie stimuleert fiets- en OV-gebruik in de regio. Daarbij hebben we aandacht voor het aantrekkelijker maken van de keuze voor fietsen en Ov-gebruik door de leefomgeving meer in te richten voor het verplaatsen te voet, per fiets of met het openbaar vervoer. Belangrijk aandachtspunt is de veiligheid van de wegen en paden door bijvoorbeeld vlak wegdek en een fysieke scheiding van fietsers, wandelaars en autoverkeer. Wij richten ons ook op het realiseren van goede fiets- en OV- verbindingen tussen woongebieden en werk, voorzieningen en recreatie- en natuurgebieden. De aantrekkelijkheid van de fietsen wandelpaden kan verder vergroot worden door een groene en gevarieerde omgeving, voldoende schaduw­ plekken, rustmogelijkheden en voorzieningen onderweg en stallingsmogelijkheden bij verschillende bestemmingen.

2.3.2 Integratie gezond en veilig in het provinciaal beleid De provincie kiest ervoor om gezondheid en veiligheid een prominente rol te geven bij de uitvoering van de Omgevingsvisie. Wij gaan daarom bij elke visie of programma van de provincie Utrecht de (potentiële) effecten op de gezonde en veilige leefomgeving inzichtelijk maken (Figuur 2.2). Om dit goed te kunnen doen, gaan we de komende periode aan de slag met de ontwikkeling van de Gezondheidsscan. Met het uitvoeren van deze Gezondheidsscan worden de keuzes, die invloed hebben op (de mogelijkheden voor) het realiseren van een gezonde leefomgeving, expliciet zichtbaar gemaakt, in het proces en bij de besluitvorming. Gezondheid en veiligheid wegen zwaar mee in de afwegingen die gemaakt worden in beleidsprocessen. Ook worden met de scan ‘meekoppelkansen’ inzichtelijk, bij het maken en uitvoeren van al het omgevingsbeleid, zoals mobiliteit, recreatie en toerisme of ruimtelijke inrichtingsplannen. Zo benutten we bij ieder plan de kansen om de gezondheidswinst zo groot mogelijk te maken en beperken we de negatieve effecten op de gezondheid zoveel mogelijk. De Gezondheidsscan wordt beschreven bij § 4.2.1. Een eerste overzicht van meekoppel kansen bij andere thema’s is te vinden in Bijlage C. De scan wordt ontwikkeld en uitgevoerd door een te vormen provinciaal Adviesteam Gezond en Veilig.

Zie § 4.2.2 voor een verdere toelichting op het adviesteam.

2.3.3 Bevordering van het thema Gezond en Veilig in het beleid van de partners Een groot aantal partijen is betrokken bij het maken en uitvoeren van ruimtelijk beleid. Gezondheid en veiligheid kunnen het best worden geborgd als het is geïntegreerd in al het overheidsbeleid en als maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen worden betrokken. Gemeenten, de veiligheidsregio en de GGD zijn belangrijke partijen die gezondheid bevorderen en hierop moeten toezien. We zien echter dat er zaken zijn die het schaalniveau van de gemeente te boven gaan, en dat er bij hen veel vragen zijn over hoe nieuw beleid onder de Omgevingsvisie het best vorm kan krijgen. Naast interne advisering ondersteunt het provinciale Adviesteam Gezond en Veilig onze partners. Het heeft hierbij een verbindende rol tussen thema’s en tussen provincie en haar partners. De nadruk ligt daarbij op vraagstukken die in meer gebieden of op meer plaatsen spelen zoals het realiseren van voldoende en verbonden groene gebieden in en buiten het verstedelijkte gebied. Ook ondersteunen wij Utrechtse gemeenten voor ‘gezond en veilig’ in hun gebiedsontwikkelingsprojecten. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van instrumenten zoals de Locatiebalans en de Maptable voor Gezonde Gebiedsontwikkeling. Ook andere instrumenten zijn denkbaar. De inzet is afhankelijk van de situatie.

Daarnaast richt de provincie de komende periode de Expertgroep Gezonde Ruimtelijke Inrichting op. Dit is een pool van externe deskundigen op verschillende onderwerpen, waaruit wij, al naar gelang de vraag die speelt, experts inschakelen om advies te geven over beleid, regels en maatregelen voor de inrichting van een gezonde leefomgeving. Ook kan inspiratie worden gekregen uit onze bro­ chure ‘Aanbevelingen en inrichtingsprincipes voor een gezonde leefomgeving’, waarin de hoofdprincipes van de Omgevingsvisie zijn uitgewerkt in concrete adviezen en inrichtingsvoorstellen. Daarnaast zijn er instrumenten en middelen beschikbaar vanuit tal van andere organisaties. De Data- en Kennishub Gezond Stedelijk leven ontsluit kennis en data voor gezond stedelijk leven. Een breed overzicht van kennis en informatie staat in de

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 31

WERKEN AAN HET THEMA GEZOND EN VEILIG. MAATSCHAPPELIJKE ORGANISATIES

KENNISINSTELLINGEN

GEMEENTEN

VEILIGHEIDSREGIO

GGD

PROVINCIE

Initiatieven ter bevordering van het thema Gezond en Veilig in het beleid van de provincie en van de partners

PROVINCIALE ADVIESTEAM GEZONDE LEEFOMGEVING

EXPERTGROEP GEZONDE RUIMTELIJKE INRICHTING

GEZAMENLIJK PILOTS EN ONDERZOEK

• Waarborgt de integratie van “gezond en veilig” binnen de provinciale organisatie en voert de Gezondheidsscan uit • Ondersteunt Utrechtse gemeenten voor ‘gezond en veilig’ in hun gebiedsontwikkelingsprojecten en heeft een verbindende rol in vraagstukken die in meer gebieden spelen.

• Biedt een pool van externe deskundigen op verschillende onderwerpen voor advies over beleid, regels en maatregelen voor de inrichting van een gezonde leefomgeving.

• Om de kennis over de effecten van maatregelen en ingrepen in de praktijk te vergroten. • Bij onvoldoende kennis voor bepaalde thema’s of situaties wordt een onderzoek gestart.

Figuur 2.2.: Schematische weergave van organisaties, waarmee wij samenwerken, en de initiatieven die wij starten om zelf en in de samenwerking te werken aan het thema Gezond en Veilig.

Gids Gezonde leefomgeving, en de websites https://wijkwijzer.org en https://www.gezondheidinsociaaldomein.nl 1 Tot slot gaan we in gezamenlijk pilots de kennis over de effecten van maatregelen en ingrepen in de praktijk vergroten. Alle aspecten van gezonde leefomgeving kunnen daarbij aan bod komen (zie §4.4). Bij onvoldoende kennis voor bepaalde thema’s of situaties laten we (gezamenlijk) onderzoek uitvoeren.

1 En nog diverse andere bronnen, zoals de Gezond Ontwerp Wijzer (GOW) van I&W. De Kamerbrief Programma Groene Gezonde Leefomgeving geeft daarbij een uitgebreid overzicht.

32 | BEVORDEREN VAN DE GEZONDHEID MET EEN GEZONDE EN VEILIGE LEEFOMGEVING

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 33

3. BESCHERMEN VAN DE GEZONDHEID MET MILIEU­ BELEID

In dit Programma Gezond en Veilig legt de provincie het thematisch milieubeleid vast, gericht op het beschermen van de volksgezondheid. We bespreken eerst hoe dit in algemene zin is vorm­ gegeven met een centrale rol voor het begrip ‘gezondheidswinst’ (§3.1). Daarna beschrijven we het inhoudelijke milieubeleid voor een aantal thema’s.

ONTWERP PROGRAMMA GEZOND & VEILIG | 35

3.1 Van normen naar gezondheidswinst

WAAROM VAN NORMEN NAAR GEZONDHEIDSWINST? Illustratief is onderzoek van het RIVM (2020) waaruit blijkt dat mensen ook negatieve gezondheid­seffecten

Een ongezond milieu is na roken de belangrijkste beïnvloedbare factor voor ziektelast. De overheid, en daarbinnen de provincie, heeft een aantal taken en verantwoordelijkheden om te zorgen voor een schone, veilige en gezonde leefomgeving. Voor de provincie gaat het daarbij om de bescherming van de fysieke gezondheid van bewoners en bezoekers. We doen dit door, in samenwerking met partners, onze wettelijke taken uit het milieubeleid uit te voeren. Daarnaast zoeken we naar mogelijkheden om in ons beleid en projecten de milieubelasting verder te beperken en blootstelling te verminderen en hittestress tegen te gaan.. Wij stimuleren ook partners, vooral gemeenten, om dit te doen. Met goede (regionale) samenwerking kunnen we elkaar daarin versterken. Bij het Rijk en Europa lobbyen we voor de aanpassing van landelijk en Europees beleid en regelgeving, waar wij, en de gemeenten, in de praktijk tegenaan lopen. Traditioneel bestaat milieubeleid uit het stellen en handhaven van normen voor geluid, uitstoot, et cetera. Deze normen zijn belangrijk voor de ruimtelijke ordening en doelmatig grondgebruik, en bieden de bevolking wettelijk een minimale bescherming. Echter, zij volstaan niet voor het bereiken van een optimale situatie voor de volksgezondheid. Het behalen van deze normen als een ondergrens is daarom niet ons doel. Dat doel is een zo goed mogelijke milieukwaliteit.

We zijn ons ervan bewust dat we hierbij tegen grenzen aanlopen van wat mogelijk en haalbaar is. Bij omgevingsbeleid en projecten zijn immers allerlei factoren van belang, en het is nodig om een integrale afweging te maken waarbij al deze factoren worden meegewogen. In veel gevallen wordt er iets gerealiseerd dat tientallen jaren

ondervinden bij lagere niveaus van geluidshinder dan vastgelegd in wetgeving. De grootste omvang van de ziektelast komt voor bij personen blootgesteld aan geluidsniveaus tussen 45 en 55 dB Lden, die binnen de wetgeving zijn toegestaan. De wetgeving biedt dus minder bescherming tegen gezondheidsrisico’s dan eerder werd aangenomen. Het RIVM adviseert dan ook om gezondheidsverbetering als op zichzelf staand doel in de regelgeving op te nemen. In plaats van het tot nu toe gehanteerde principe van ‘standstill’, ofwel ‘geen verslechtering’, zou de nadruk dan meer komen te liggen op het continue verminderen van gezondheidsrisico’s.