15 BPDeBleekfase1_Bijlage 11. Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode
Tekst van het document
AVG Explosieven Opsporing NL
Montfoort De Bleek
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode
OPDRACHTGEVER ONS PROJECTNR. UW PROJECTNR. VERSIE DATUM
: Buro SRO BV : 143000284 : SR210585 : 01C : 9-1-2023
AVG Bouwstoffen
AVG Explosieven Opsporing Nederland Veerweg 10, 5171 PW Kaatsheuvel Postbus 160, 6590 AD Gennep T +31 416 700220
AVG Explosieven Opsporing
eo@avg.eu www.avg.eu KvK 12029421
AVG Infra
AVG Transport
BTW-id: NL801449455B01 Betaalrekening: NL24RABO0353306797 G-rekening: NL46RABO0991487540
Distributielijst
Buro SRO BV AVG Explosieven Opsporing Nederland
Dit document is bestemd voor de opdrachtgever. Opdrachtgever
Buro SRO BV
Kenmerk
143000284-VO-01C
Naam
Montfoort De Bleek
Versie
VO-01C, concept, opgesteld conform het CS-VROO d.d. februari 2021
Datum
1-9-2023
Vrijgegeven door:
Menno Abee (manager)
Paraaf:
Vrijgegeven door:
Jeffry van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO)
Paraaf:
Opgesteld door:
Carlo Beijen MA (historicus)
Paraaf:
Afbeelding voorblad. Luchtfoto van het onderzoeksgebied d.d. 20-6-1945. Bron: Wageningen Universiteit, sortienummer 4-2363, fotonummer 3028. Rechten voorbehouden. De in deze rapportage aanwezige informatie, waaronder de tekst en het kaartmateriaal, is eigendom van AVG. Het is de opdrachtgever toegestaan deze rapportage als één geheel aan derden kenbaar te maken, met het doel waarvoor het is vervaardigd. De verstrekking van afbeeldingen uit de rapportage, of de separaat meegestuurde digitale bijlagen die hiertoe behoren, is zonder toestemming van de auteur niet toegestaan in verband met mogelijke (beeld)rechten.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
2
INHOUD 1
INLEIDING ............................................................................................... 6 1.1
Aanleiding ................................................................................................ 6
1.2
Probleemstelling........................................................................................ 6
1.3
Doelstelling .............................................................................................. 6
1.4
Onderzoeksgebied ..................................................................................... 7
1.5
Onderzoeksmethode .................................................................................. 8
1.5.1
Algemeen .............................................................................................. 8
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal..............................................................11
1.5.3
Beoordeling bronnenmateriaal ................................................................13
1.5.4
Verantwoording ....................................................................................13
1.5.5
Personele deskundigheid ........................................................................14
1.5.6
Leeswijzer ............................................................................................14
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ......................................................15 2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken ................................................................15
2.1.1
Rapportages AVG ..................................................................................15
2.1.2
Derden ................................................................................................15
2.2
Literatuur ................................................................................................16
2.2.1
Meidagen 1940 .....................................................................................16
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader .........................................................16 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 .......................................16 2.2.2
Luchtoorlog 1940-1945 ..........................................................................17
2.2.3
Bevrijdingsperiode .................................................................................19
2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 ..........................................................19 2.2.4
Ruimingen van ontplofbare oorlogsresten .................................................20
2.3
Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster...........................................20
2.3.1
Geallieerde stafkaarten ..........................................................................20
2.3.2
Defence Overprints ................................................................................20
2.3.3
Historische kaarten................................................................................21
2.3.4
Duitse stafkaarten .................................................................................21
2.4
Gemeentearchief Montfoort .......................................................................23
2.5
Nieuwsberichten.......................................................................................25
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek ..............................25
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
3
2.6
Explosieven Opruimingsdienst Defensie .......................................................25
2.6.1
Collectie ruimrapporten ..........................................................................25
2.6.2
Collectie mijnenkaarten ..........................................................................26
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie ..................................................26
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken ........................................................26
2.7.2
Beeldbank NIMH ...................................................................................27
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag ..............................................................27
2.8.1
Militair Gezag........................................................................................27
2.8.1.1 Militair Gezag Utrecht ............................................................................27 2.9
Nationaal archief ......................................................................................27
2.9.1
Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen..............................27
2.9.2
Korps Hulpverleningsdienst ....................................................................28
2.9.3
Bunkerarchief .......................................................................................28
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer .................................................................29 2.10.1 Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst en de Mijn Opruimings Dienst ....29 2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie ...........................................30 2.11.1 Collectie Departement van Justitie ...........................................................30 2.11.2 Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen ............................30 2.11.3 Beeldbank Tweede Wereldoorlog .............................................................31 2.12 The National Archives Londen ....................................................................31 2.12.1 Daily Logs ............................................................................................32 2.13 The National Archives and Records Administration ........................................32 2.13.1 Kriegstagebücher ..................................................................................32 2.14 Bundesarchiv-Militärarchiv Freiburg ............................................................32 2.15 Imperial War Museums .............................................................................33 2.16 Library and Archives Canada......................................................................33 2.16.1 Collectie Defence Overprints en Overlays
.................................................33 2.17 Luchtfoto’s ..............................................................................................33 2.17.1 Geraadpleegde luchtfoto’s ......................................................................33 2.17.2 Veranderingen na-conflictperiode ............................................................39 3
CHRONOLOGIE RELEVANTE GEBEURTENISSEN ............................................41 3.1
Gebeurtenissentabel en gebeurtenissenkaart ...............................................41
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
4
4
BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ..........................................................44 4.1
Indicaties voor ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied .................44
4.2
Leemten in kennis bronnenmateriaal ..........................................................44
4.3
Hoofdsoort en verschijningsvorm ...............................................................45
4.3.1
Bombardement door jachtbommenwerpers...............................................45
4.4
Aantal mogelijk aan te treffen OO ..............................................................46
4.5
Horizontale en verticale begrenzing verdacht gebied .....................................46
4.5.1
Bombardement door jachtbommenwerpers...............................................46
4.6
Bodembelastingkaart ................................................................................48
5
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ...............................................................50 5.1
Conclusie ................................................................................................50
5.2
Advies vervolgtraject ................................................................................50
5.2.1
Opsporing ontplofbare oorlogsresten .......................................................50
6
BIJLAGEN ................................................................................................52 6.1
Bronnenlijst .............................................................................................52
6.1.1
Archieven en overige instanties ...............................................................52
6.1.2
Literatuur .............................................................................................52
6.1.3
Websites ..............................................................................................53
6.1.4
Overig .................................................................................................53
6.2
Certificaat vooronderzoek en risicoanalyse ..................................................54
6.3
Motivatie luchtfotobestelling ......................................................................55
6.4
Afkortingenlijst ........................................................................................57
6.5
Wijze benadering archiefbronnen ...............................................................58
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
5
1
INLEIDING
1.1
Aanleiding
AVG Explosieven Opsporing Nederland (hierna: AVG) heeft in opdracht van Buro SRO BV een vooronderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de projectlocatie De Bleek te Montfoort (zie de kaarten op pagina 9 met de situatie tijdens de Tweede Wereldoorlog en op pagina 10 met de huidige situatie). Hier worden in de toekomst diverse civieltechnische bodemingrepen uitgevoerd. De locatie de Bleek in Montfoort is aangewezen als een woningbouwlocatie. Het stedenbouwkundige plan streeft naar de ontwikkeling van circa 500 woningen.
1.2
Probleemstelling
Er kunnen ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied zijn achtergebleven door gevechtshandelingen of dumpingen. Er ontstaat bij het spontaan aantreffen en beroeren van ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog mogelijk een verhoogd veiligheidsrisico. Ongecontroleerde detonaties kunnen bij de uitvoering van werkzaamheden in het ergste geval leiden tot dodelijk letsel en zware schade aan materieel en omgeving. Spontane vondsten van ontplofbare oorlogsresten kunnen resulteren in meerwerkkosten door stagnatie van de civieltechnische werkzaamheden.
1.3
Doelstelling
Het doel van het vooronderzoek is om aan de hand van een breed scala aan historisch feitenmateriaal een zo genuanceerd mogelijk beeld met betrekking tot het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog te verkrijgen. Aan de hand van deze gegevens wordt een antwoord gegeven op de vraag of en zo ja in welke delen van het onderzoeksgebied er sprake is van een verhoogd risico op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. Er wordt daarnaast ingegaan op de te verwachten hoofdsoorten ontplofbare oorlogsresten, de verschijningsvorm en de mogelijke hoeveelheid. Het onderzoek resulteert in een horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied door middel van GIS kaartmateriaal en het advies om de werkzaamheden onder reguliere omstandigheden uit te voeren, of om vervolgstappen te zetten in de vorm van bijvoorbeeld een (projectgebonden) risicoanalyse of opsporingswerkzaamheden naar ontplofbare oorlogsresten.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
6
1.4
Onderzoeksgebied
Het onderzoeksgebied bevindt zich te Montfoort in de gelijknamige gemeente ten westen van de straat De Bleek en wordt aan de noordkant begrensd door de provinciale weg naar Willeskop. Ten zuiden ligt het onderzoeksgebied tegen de bestaande watergang en de Tiendweg aan. Tot slot wordt de grenst het onderzoeksgebied ten oosten aan de Benedenkerkweg. In deze rapportage worden feiten omschreven van gevechtshandelingen die in en nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Er wordt bij het bepalen van de relevantie onderscheid gemaakt in de volgende opties:
Het feit wordt niet in bronanalyse (hoofdstuk 2) en de gebeurtenissentabel opgenomen wanneer de locatie van de gevechtshandeling verder dan 200 meter van het onderzoeksgebied af ligt. Binnen deze rapportages worden alle noemenswaardige feiten binnen een straal van 200 meter rondom het onderzoeksgebied opgenomen, waarbij één van de volgende relevanties wordt benoemd: Het feit krijgt de relevantie “nee” wanneer deze buiten het onderzoeksgebied ligt en op voorhand al kan worden bepaald dat deze geen invloed heeft op het onderzoeksgebied. Het feit wordt niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in deze rapportage en krijgt geen nummer op de gebeurtenissenkaart in de bijlage. Het feit krijgt de relevantie “mogelijk” wanneer het een melding betreft die buiten het onderzoeksgebied ligt en mogelijk van invloed is op het onderzoeksgebied, of wanneer de melding een groter gebied betreft dan binnen het onderzoeksgebied ligt. Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, wordt wel of niet afgebakend, en krijgt een nummer op de gebeurtenissenkaart, mits het feit binnen de contouren van de kaart valt. Het feit krijgt de relevantie “ja” wanneer met zekerheid kan worden bepaald dat deze binnen het onderzoeksgebied ligt en een afbakening invloed heeft op het onderzoeksgebied.
Het feit wordt opgenomen in de gebeurtenissentabel, de afbakening wordt gemotiveerd en het feit wordt van een nummer op de gebeurtenissenkaart voorzien.
Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeente: Huidige gemeente Montfoort
143000284-VO-01C
Gemeenten tijdens de Tweede Wereldoorlog Montfoort Willeskop
Montfoort De Bleek
7
1.5 1.5.1
Onderzoeksmethode Algemeen
Bij het vooronderzoek worden literatuur en historische bronnen verzameld en gestructureerd geordend. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende bodembelastingkaart. Het vooronderzoek dient conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse te worden uitgevoerd. Het vooronderzoek heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze concrete aanwijzingen er zijn, om het verdachte gebied af te bakenen. Dit komt samen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3. Het vooronderzoek bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Eindresultaat is een rapportage en een bijbehorende bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten. Dit vooronderzoek heeft betrekking op de periode 1940-1945 (conflictperiode).
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
8
SITUATIE W.O.II
Esri Nederland; Kadaster; Gemeentekaart (t/m 1:768.000), TK200 (t/m 1:192.000), TOP50 (t/m 1:48.000), TOP25 (t/m 1:6.000)
LEGENDA Onderzoeksgebied
0 50 100
200
300
400
500 Meter
±
ACTUELE SITUATIE
Esri Nederland, Community Map Contributors
LEGENDA Onderzoeksgebied
0 50 100
200
300
400
500 Meter
±
1.5.2
Inventarisatie bronnenmateriaal
Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:
Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) Gebeurtenissen die hebben geleid tot de verwijdering van ontplofbare oorlogsresten (contra-indicaties)
Medewerkers van AVG hebben (in het verleden) ten bate van dit vooronderzoek diverse archieven bezocht. Er was in alle gevallen sprake van fysiek archiefbezoek, tenzij het archief reeds gedigitaliseerd was, zoals ingeval de toegang 575 van het NIMH en de via de website van Delpher te raadplegen krantencollectie van het Nationaal Archief. Wij hebben de volgende archieven en collecties wel/niet geraadpleegd: Verplichte bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Literatuur
O.a. De luchtverdediging in de meidagen 1940 (Molenaar) en de groene serie (Nierstrasz)
Ja
2.2
Gemeentearchief Montfoort / RHC Rijnstreek en Lopikerwaard
Vermeldingen gevechtshandelingen
Ja
2.4
Provinciaal archief / Het Utrechts Archief
Vermeldingen gevechtshandelingen
Ja
2.8
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam)
Toegangen 216k en 077
Ja
2.11
Nationaal Archief (’s-Gravenhage)
Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toegang 2.04.53.15), Korps Hulpverleningsdienst (toegang 2.04.110), Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie: zgn. “Bunkerarchief”(toegang 2.13.167)
Ja
2.9
Semi-Statisch Informatiebeheer (Rijswijk)
Mijn- en Munitie Opruimingsdienst
Ja
2.10
Explosieven Opruimings Dienst Defensie
Geruimde ontplofbare oorlogsresten (mora’s/wo’s), mijnenkaarten
Ja
2.6
Luchtfotocollectie Bibliotheek Universiteit Wageningen
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Kadaster)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Luchtfotocollectie National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Koninklijke Bibliotheek / Delpher
Oude krantenberichten betreffende ontplofbare oorlogsresten
Ja
2.5
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 575
Ja
2.7
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force
Ja
2.12
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
11
Bron
Korte omschrijving
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg)
Gegevens Luftwaffenführungsstab
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Ja
2.14
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Aanvullende bronnen Bron
Korte omschrijving
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (’s-Gravenhage)
Toegang 409 1
Nee
--
The National Archives (Londen)
Gegevens aangaande artilleriebeschietingen 2
Nee
--
The National Archives and Records Administration (Washington)
Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden. 1-31 december 1944, Kriegstagebuch Marinebefehlshaber Niederlande. 1940-1941
Ja
2.13
Getuigenverklaringen
Getuigenverslagen uit de eerste hand 3
Nee
--
Kadaster Zwolle
Collectie Stafkaarten Topografische Dienst Kadaster te Zwolle / naoorlogs kaartmateriaal
Ja
2.3
Niet in het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse benoemde bronnen Bron
Korte omschrijving
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Bedrijfsarchief AVG
Gegevens uit binnen- en buitenlandse archieven
Ja
2.1, 2.5
Bedrijfsdatabase AVG
O.a. oude webartikelen
Ja
2.1, 2.5
In het verleden uitgevoerde (voor)onderzoeken
(Voor)onderzoeken
Ja
2.1
Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank
Luchtfoto’s Tweede Wereldoorlog
Ja
2.17
Imperial War Museums
Beeldmateriaal Tweede Wereldoorlog
Ja
2.15
Library and Archives Canada
Defence Overprints / Overlays
Ja
2.16
Centre Historique des Archives à Vincennes
Franse gevechtsverslagen
Nee
--
The Polish Institute and Sikorski Museum
Poolse gevechtsverslagen
Nee
--
Heemkundekringen / historische kringen
Plaatselijke archieven
Nee
--
1 Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er gevechtshandelingen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden in de meidagen van 1940. Derhalve is toegang 409 van het NIMH niet geraadpleegd. 2 Er zijn in de geraadpleegde verplichte bronnen geen aanwijzingen aangetroffen waaruit blijkt dat er geallieerde beschietingen met geschutmunitie en/of grondgevechten in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Derhalve zijn er geen gegevens aangaande grondgevechten en/of artilleriebeschietingen bij The National Archives in Londen geraadpleegd. 3 AVG beschikt niet over adresgegevens van relevante getuigen.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
12
Bron
Korte omschrijving
Locatiedeskundige
Expert op het gebied van lokale historie
1.5.3
Geraadpleegd
Hoofdstuk
Nee
--
Beoordeling bronnenmateriaal
In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis van deze gegevens wordt gemotiveerd vastgesteld of er sprake is van een op ontplofbare oorlogsresten verdacht gebied. Indien er sprake is van een verdacht gebied, dan wordt tevens bepaald: de (sub)soort, de mogelijke aantallen en de verschijningsvorm van de vermoedelijk aanwezige ontplofbare oorlogsresten, alsmede de horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied (indien mogelijk). Bij de beoordeling van het bronnenmateriaal is gebruikgemaakt van het geografisch informatie systeem (GIS). De indicaties en contra-indicaties zijn vertaald naar een locatie in het RD-coördinatenstelsel en verwerkt in GIS. De GIS dataset wordt mede gebruikt om te beoordelen of het onderzoeksgebied, of delen daarvan, verdacht is op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.
1.5.4
Verantwoording
Het vooronderzoek is tot stand gekomen dankzij de volgende personen:
Dhr. C.C.W. Beijen MA (historicus): opstellen van het vooronderzoek, luchtfotoanalyse en het GIS-kaartmateriaal Dhr. G. den Braven MA (historicus en GIS-specialist): verificatie luchtfotoanalyse en het GIS-kaartmateriaal Dhr. M.A. Abee (manager): interne beoordeling opzet en inhoud rapportage Dhr. Dr. W. van den Brandhof (historicus/afdelingshoofd vooronderzoeken): interne beoordeling inhoud rapportage Dhr. J. van den Bout (coördinator / senior deskundige OOO): interne beoordeling inhoud rapportage
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
13
1.5.5
Personele deskundigheid
Het opstellen van het vooronderzoek vereist een multidisciplinaire aanpak. Hierbij is personeel (of zijn derden) betrokken die deskundige zijn op het gebied van meerdere expertises. Bij het vooronderzoek dienen meerdere deskundigen betrokken te zijn, die tenminste beschikken over de volgende expertises: deskundigheid op het gebied van het opstellen van een historisch vooronderzoek, deskundigheid op het gebied van ontplofbare oorlogsresten, deskundigheid op het gebied van de civiele techniek, deskundigheid op het gebied van luchtfoto-interpretatie en deskundigheid op het gebied van geografische informatiesystemen (GIS). In de hierop volgende tabel staat weergegeven wie er bij dit vooronderzoek betrokken zijn en op welk gebied zij deskundige zijn. Historisch onderzoek
Naam
Deskundigheid ontplofbare oorlogsresten
Civiele techniek
Luchtfoto-interpretatie
Geografische Informatiesystemen
X
X
X
X
X
X
X
Menno Abee Carlo Beijen
X
Jeffry van den Bout
X
Wouter van den Brandhof
X
X
X
Gijs den Braven
X
X
X
1.5.6
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. In hoofdstuk 3 zijn de relevante indicaties en contra-indicaties chronologisch in een lijst van gebeurtenissen geordend en middels een kaart weergegeven. In dit hoofdstuk is tevens bepaald of de lijst met gebeurtenissen voldoende indicaties bevat voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten ter plaatse van het onderzoeksgebied. Hoofdstuk 4 is het resultaat van de beoordeling van het verzamelde bronnenmateriaal. Hierin is tevens de bijbehorende bodembelastingkaart opgenomen. Conclusies en aanbevelingen komen aan de orde in hoofdstuk 5.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
14
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
2.1
Eerder uitgevoerde onderzoeken
2.1.1
Rapportages AVG
Medewerkers van AVG hebben in het verleden vooronderzoeken op het grondgebied van de gemeente Montfoort uitgevoerd. Het betreft de volgende relevante rapportages:
AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Gekanaliseerde Hollandsche Ijssel, d.d. 13-3-2015. Projectnummer 1462068-VO-02 AVG Explosieven Opsporing Nederland, Vooronderzoek Dijkverbetering Gekanaliseerde Hollandsche IJssel - Noord d.d. 11-6-2019. Projectnummer 1962026-VO-02
De aangetroffen relevante informatie is in deze rapportage verwerkt (zie o.a. paragraaf 2.2).
2.1.2
Derden
Er zijn in het AVG bedrijfsarchief door civiele explosieven opruimingsbedrijven in de gemeente Montfoort uitgevoerde (voor)onderzoeken aanwezig. Er zijn geen rapportages aangetroffen die relevant zijn voor het onderzoeksgebied. Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
De VEO bommenkaart Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden is niet benaderd vanwege de afwezigheid van relevante waterinfrastructuur ProRail is niet benaderd vanwege de afwezigheid van relevante infrastructuur De gemeente Montfoort beschikt niet over relevante informatie De provincie Utrecht beschikt niet over relevante informatie
Een zoekslag naar vooronderzoeken op het internet heeft relevante informatie opgeleverd.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
15
2.2
Literatuur
2.2.1
Meidagen 1940
2.2.1.1 Beknopt algemeen historisch kader Het Zesde en het Achttiende Duitse leger vielen op 10 mei 1940 Nederland binnen in kader van het door Hitler bevolen Fall Gelb. Het Zesde Leger trok door het zuidelijk deel van Nederland richting het Albertkanaal. De hoofdaanval van het Achttiende Leger was gericht op de Moerdijkbruggen die door Duitse parachutisten waren veroverd. De Moerdijkbruggen waren de toegangspoort naar Vesting Holland waar het Nederlandse opperbevel, koningin Wilhelmina en de regering zetelden. Nederland was van groot belang voor de Luftwaffe (de Duitse luchtmacht). De vliegvelden zouden worden gebruikt voor de strijd tegen Groot-Brittannië en tegelijkertijd kon het Ruhrgebied alleen afdoende worden beschermd tegen vijandelijke luchtaanvallen wanneer er Nederlands grondgebied aan het Derde Rijk was toegevoegd. 2.2.1.2 Het onderzoeksgebied in de meidagen van 1940 In de hierop volgende tabellen staan de onderzoeksresultaten m.b.t. de meidagen van 1940. Datum
Gebeurtenis (bron: H. Amersfoort / P.H. Kamphuis (red.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied)
Relevant
Mei 1940
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: V.E. Nierstrasz, De operatiën van het veldleger en het Oostfront van de Vesting Holland, mei 1940)
Relevant
Motivatie --
Motivatie
Nee
Deze omschrijving is te globaal om te kunnen bepalen of het betrekking heeft tot het onderzoeksgebied.
14 mei 1940
Een colonne evacuees gebombardeerd door Duitse vliegtuigen tussen IJsselstein en Montfoort. (p. 83)
Nee
Deze omschrijving is te globaal om te kunnen bepalen of het betrekking heeft tot het onderzoeksgebied.
Datum
Gebeurtenis (bron: F.J. Molenaar, De luchtverdediging in de meidagen 1940. Deel 1 en deel 2)
Relevant
Mei 1940
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
14 mei 1940
Melding van een bombardement te Montfoort. (p. 77)
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
Motivatie --
16
Datum
Gebeurtenis (bron: RHC, Rijnstreek en Lopikerwaard. https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/montfoort/montfoort/montfoort-in-de-tweede-wereldoorlog/)
Relevant
14 mei 1940
“In totaal ontving Montfoort 1250 evacués. De volgende ochtend, op maandag 14 mei rond half elf, waren er nog honderden vluchtelingen onderweg tussen Montfoort en Willeskop toen er vier Duitse vliegtuigen laag kwamen overvliegen vanuit het westen. Onder mitrailleurvuur lieten zij een flink tal bommen vallen, die overigens niet allemaal explodeerden. Twee hiervan vielen in de Hollandse IJssel en een aantal op de provinciale weg, maar de meeste kwamen in Montfoort terecht. Een volwassen man en twee baby’s zijn hierbij om het leven gekomen, een tiental mensen raakte gewond. Ook waren enkele huizen beschadigd, evenals de schoeiing van de IJssel en het wegdek van de provinciale weg. Het vermoedelijke doelwit van deze aanval was waarschijnlijk het stafkwartier van een legeronderdeel dat in de rooms-katholieke jongensschool in de Schoolstraat in Montfoort verbleef. Zij waren echter begin mei ergens anders naartoe vertrokken.”
Nee
Datum
Gebeurtenis (bron: 4 en 5 mei comité Montfoort, Herdenkingskrant 2020)
Relevant
10 mei 1940
Duitse bommen neergekomen in de Schoolstraat en Verlengde Hoogstraat. Het doel was de Jongensschool, waar tot voor kort Nederlandse militairen zich hadden geposteerd. Een onduidelijk aantal bommen ging niet af, en een eveneens onduidelijk aantal bommen werd opgeruimd. (p. 8)
Nee
10-14 mei 1940
Duits bombardement. Bom neergekomen op de Provincialeweg, vlakbij het poortje in de stadsmuur. (p. 11)
10-14 mei 1940
“Van de eerste oorlogsdagen herinner ik mij de stromen evacués, die naar en door Montfoort trokken. En die -dat weet ik van de verhalen, die hierover in Montfoort rond gingen- op de Provincialeweg door plotseling opdoemende vliegtuigen met mitrailleurs werden beschoten; waarna de vliegtuigen bommen afwierpen … Ook vielen er nog drie bommen neergekomen in het land van boer Van der Neut, die drie enorme kraters in zijn land veroorzaakten. Dit land lag ten zuiden van de plek waar de Willeskoppige Stier staat.” (p. 11)
2.2.2
Nee
Ja
Motivatie
De genoemde locaties vallen buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Motivatie
De genoemde locaties vallen buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied. De genoemde locatie valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Het onderzoeksgebied bevindt zich direct ten zuiden van de Willeskoppige Stier.
Luchtoorlog 1940-1945
In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen die betrekking hebben op de luchtoorlog in de periode 1940-1945. Datum
Gebeurtenis (bron: T. Eversteijn Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945) 4
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Motivatie
--
4 AVG weet uit ervaring dat niet alle vermeldingen van T. Eversteijn betrouwbaar zijn. Derhalve moet deze bron altijd in combinatie met andere bronnen (ter verificatie van de genoemde gebeurtenissen) worden gebruikt.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
17
Datum
Gebeurtenis (bron: P. Grimm, Verloren luchtruim. De geallieerde luchtoperaties boven Nederland in mei 1940)
Relevant
Mei 1940
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: E.H. Brongers, de gebroken vleugel van de Duitse adelaar)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Deel 1& 2)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: M. Middlebrook en C. Everitt, Bomber Command War Diaries)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J. Foreman, The Fighter Command War Diaries)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: SGLO crashregister, webeditie)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland)
Relevant
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: www.vergeltungswaffen.nl)
1940-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
Relevant --
Motivatie
--
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
Motivatie --
18
Datum
Gebeurtenis (bron: RHC, Rijnstreek en Lopikerwaard. https://rhcrijnstreek.nl/bronnen/lokale-historie/montfoort/montfoort/montfoort-in-de-tweede-wereldoorlog/)
Relevant
3 februari 1943
Op 3 februari 1943 stortte er, na een avondlang luchtgevecht, een brandend Brits vliegtuig neer bij de boerderijen van Blokland [ten oosten van Polder Hofland]. Geen van de inzittenden hebben het ongeluk overleefd. De ravage was zo groot dat alleen de lichamen van drie van de militairen geborgen konden worden … Na de oorlog, in 1946, werd het wrak van het vliegtuig geheel opgegraven, en werden de andere soldaten ook gevonden.
nee
2.2.3
Motivatie
De genoemde locatie valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Bevrijdingsperiode
2.2.3.1 Het onderzoeksgebied in mei 1945 Het onderzoeksgebied werd pas na de Duitse capitulatie in mei 1945 bevrijd. Er hebben hier derhalve in het laatste oorlogsjaar geen grondgevechten plaatsgevonden. In de hierop volgende tabellen staan vermeldingen over de periode rond de bevrijding. Datum
Gebeurtenis (bron: C. Klep en B. Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank)
Relevant
1944-1945
Geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: 4 en 5 mei comité Montfoort, Herdenkingskrant 2020)
Relevant
Datum onbekend
Een bom gevallen bij de ERMO fietsenfabriek. (p. 6)
Nee
De genoemde locatie valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Datum onbekend
Bombardement waarbij de Heiliglevenstraat, Lange Kerkstraat en Om ’t Wedde geraakt werden. (p. 9)
Nee
De genoemde locaties vallen buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
31 maart 1945
Gedropte wapens en munitie kwamen neer in een weiland langs de Waardsedijk in Snelrewaard. Eén van de containers ontplofte bij de landing en vloog in brand. (p. 12)
Nee
De genoemde locatie valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
17 april 1945
Paard en wagen beschoten door een Brits gevechtsvliegtuig op het doodlopende stuk weg van Achthoven West. Ook boerderij van Scholman werd vol geraakt; de kogels sloegen in de muren en het dak. (p. 5)
Nee
De genoemde locatie valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
Motivatie --
Motivatie
19
2.2.4
Ruimingen van ontplofbare oorlogsresten
De onderzoeksresultaten betreffende literatuur inzake ruimingen van ontplofbare oorlogsresten zijn als volgt: Datum
Gebeurtenis (bron: A. Meijers, Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947)
Relevant
1940-1947
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: J. van Woensel, Vrij van explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers 1944-2004)
Relevant
1944-2004
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
Datum
Gebeurtenis (bron: S.L. Veenstra, In de schaduw van de glorie: overzicht van vliegtuigbergingen in Nederland)
Relevant
1960-1977
Er zijn geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
--
2.3
Motivatie
--
Motivatie
--
Motivatie
--
Collectie kaarten Topografische Dienst Kadaster
Bij het Kadaster te Zwolle is gezocht naar relevante geallieerde stafkaarten, alsmede Defence Overprints en historische topografische kaarten.
2.3.1
Geallieerde stafkaarten
Het onderzoeksgebied staat op de stafkaart Oudewater sheet 384 (Edition of 1944) die is opgemaakt volgens het Nord de Guerre coördinatenstelsel. Deze stafkaart heeft een schaal van 1:25.000 en geeft het onderzoeksgebied in de Tweede Wereldoorlog aan binnen de kaartvierkanten E.0885 en E.0886. Stafkaarten worden tevens gebruikt om de locaties van geallieerde luchtaanvallen te achterhalen (zie hoofdstuk 2.13). Op pagina 22 is de stafkaart weergegeven met de hierbij behorende nummering van de kaartvierkanten.
2.3.2
Defence Overprints en Overlays
Het Kadaster te Zwolle beschikt over een collectie zgn. Defence Overprints. Dit zijn geallieerde stafkaarten waarop, op basis van o.a. geanalyseerde luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, Duitse militaire objecten werden ingetekend. Er is bij het Kadaster te Zwolle een relevante Defence Overlay van het onderzoeksgebied gevonden. Dit betreft Defence Overlay Oudewater, sheetnummer 384, datum onbekend. Er zijn geen relevante feiten ingetekend op deze Overlay en deze zal daarom niet worden afgebeeld in dit rapport.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
20
2.3.3
Historische kaarten
Historische kaarten zijn bij het Kadaster geraadpleegd via de website van www.topotijdreis.nl.
2.3.4
Duitse stafkaarten
Er zijn in het AVG bedrijfsarchief relevante Duitse stafkaarten aanwezig:
Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 31, Ost. Utrecht, derde uitgave, december 1943 Topografische Karte der Niederlande 1:50.000, Truppenkarte 38, Ost. Gorinchem, maart 1941
Deze stafkaarten zijn vergelijkbaar met het exemplaar uit de collectie geallieerde stafkaarten en worden hier derhalve niet afgebeeld.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
21
GEALLIEERDE STAFKAARTEN MET NORD DE GUERRE KAARTVIERKANT RASTER
E1086
E0786
E0886
E0986
E1085
E0785
E0985
E0885
LEGENDA Onderzoeksgebied
Stafkaart: 384 Oudewater
0 50 100
200
300
400
500 Meter
±
2.4
Gemeentearchief Montfoort
Het onderzoeksgebied lag in de Tweede Wereldoorlog in de voormalige gemeente Willeskop en huidige gemeente Montfoort. Er is in het gemeentearchief gezocht naar de volgende stukken:
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten
Naar de volgende informatie is gezocht, indien het vooronderzoek conflictperiode daar aanleiding toe gaf:
Ruimingen van verdedigingswerken Politie- en brand(schade)rapporten Vliegvelden (als in de nabijheid van het onderzoeksgebied een vliegveld aanwezig was) De naoorlogse omnummering van woningen: indien er sprake is van meldingen van gevechtshandelingen bij adressen waarvan de specifieke locatie niet bekend is.
Bij het RHC Rijnstreek en Lopikerwaard zijn de volgende inventarisnummers geraadpleegd: Beheersnummer M093. Gemeente Montfoort (1938) 1940-1988.
Periode
277 - Verordening houdende maatregelen ter handhaving van de openbare orde en beperking van gemeen gevaar in verband met het verwijderen en onschadelijk maken van een projectiel.
1981
275 - Huisnummering tekeningen.
1970-1988
299-301 – Huisnummering.
1949-1987
570 - Algemene begraafplaats Montfoort. Onderhoud grafmonumenten en graven, plaatsing grafpaaltjes, ruiming van graven, verwijdering monument en problemen bij begraven C. de Gier.
1943-1974
844 - Vrijwillige brandweer Montfoort-Willeskop. Jaarverslagen 1940-1985.
1941-1986
1017 – Luchtbescherming.
1939-1945
1021 - Verwijdering van diverse bommen uit de 2e Wereldoorlog.
1959-1981
1022 - Openbare bekendmakingen inzake ontplofbare middelen , opruiming oorlogsouvenirs, granaten in de Tuchtschoolgracht, verwijdering munitie in perceel A36.
1949-1952
1024 - Gemeenschappelijke regelingen inzake onderlinge hulpverlening bij brandbestrijding met Linschoten en Willeskop.
1941-1942
1251 - Financiële hulp vanwege oorlogsschade.
1948
1273 - (Onbezoldigd) rijksveldwachter en rijkspolitie.
1940-1972
1363 - Nummering en vernummering van huisnummers.
1987-1988
2530 - Graven van greppels tegen landing vijandelijke vliegtuigen (telegrammen d.d. 13-5-1940).
1940
2532 - Inleveren militaire kleding en uitrusting.
1940
2616. - Interne organisatie en functioneren van gemeentepolitie en veldwachters; o.m. maandrapporten politieaangelegenheden.
1940-1945
2646 - Verzoek om rijksbijdrage tot herstel van door oorlogsgeweld beschadigd lijkenhuisje op de algemene begraafplaats. 1941.N.B. naar aanleiding van bombardement op 13 mei 1940.
1940
2649 - Mededeling burgemeester van de datum van bevrijding.
1945
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
23
Beheersnummer M093. Gemeente Montfoort (1938) 1940-1988.
Periode
2666 - Materiële ondersteuning aan inwoners van Montfoort gedurende oorlogsperiode.
1940-1950
2667 - Overzicht van ontvangen wapens en munitie welke zijn ingeleverd door de burgerwacht van Willeskop en Montfoort.
1940
2670 - Vragenlijst Rode Kruis inzake omgekomen inwoners en weggevoerde dwangarbeiders gedurende de oorlogsperiode.
1945
Beheersnummer M066. Gemeente Willeskop, 1818-1988.
Periode
C35a - Notitie van de Aircrew Recovery van de RAF betreffende de berging van de bemanning van een in de oorlog neergestort vliegtuig.
1945
C52 - Stukken betreffende bescherming van de burgerbevolking tegen bombardementen en ontploffingen, 1940-1946 N.B. Met verslag van bombardement van 13 mei 1940 op de Provinciale Weg.
1940-1946
553 - Stukken betreffende het overlijden van oorlogsslachtoffers.
1943-1944
607 - Maandrapporten van de politie.
1940-1944
609 - Stukken betreffende de handhaving van de openbare orde en de instelling van wachtdiensten tegen sabotage.
1940-1945
612 - Stukken betreffende de Burgerwacht en het dienstverband van (onbezoldigde) gemeenteveldwachters als lid van deze burgerwacht.
1937-1940
614 - Correspondentie met hogere overheden over het politiepersoneel en het gebruik van vervoersmiddelen, telefoon en wapens.
1940-1943
625 - Stukken betreffende de inname van vuurwapens en munitie.
1938-1949
681 - Stukken betreffende het gemeenschappelijk luchtbeschermingsplan voor de gemeenten Montfoort en Willeskop. 682 - Stukken betreffende de maatregelen genomen in het kader van de Luchtbescherming. 683 - Correspondentie met de Commissaris der Koningin over een luchtaanval binnen de gemeente.
1939 1939-1944 1940
690 - Stukken betreffende de overeenkomsten en totstandkoming en wijziging van een gemeenschappelijke regeling voor onderlinge hulpverlening bij brand.
1931-1942
691 - Rapporten betreffende branden binnen de gemeente en hulpverlening bij brand in omliggende gemeenten.
1941-1958 en 1982-1988
703 - Stukken betreffende de Vrijwillige Brandweervereniging Willeskop / Montfoort.
1940-1979
773 - Stukken betreffende de (financiële) steunverlening aan oud-militairen en gedemobiliseerden. 774 - Stukken betreffende de evacuatie en plaatsing van vluchtelingen binnen de gemeente tijdens de tweede wereldoorlog en de (financiële) afwikkeling ervan na de oorlog.
1936, 1940 en 1948-1950 1940-1952
782 - Stukken betreffende uitkeringen aan nabestaanden van de uit Willeskop afkomstige oorlogsslachtoffers D.B.C. de Jong,en C. Pellegrom.
1946-1954
804 - Stukken betreffende het verrichten van diensten door de burgerbevolking bij militaire werkzaamheden.
1939-1949
806 - Stukken betreffende de opgave van oorlogsschadegevallen in de gemeente.
1940-1948
De Luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog onder andere verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen, het controleren van verduisteringsmaatregelen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen en beschietingen met vliegtuigboordwapenmunitie. Er zijn in het gemeentearchief documenten van de Luchtbeschermingsdienst aanwezig.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
24
Er zijn in de geraadpleegde dossiers geen relevante vermelding met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.5
Nieuwsberichten
2.5.1
AVG bedrijfsarchief, internet en Koninklijke Bibliotheek
De collectie ontplofbare oorlogsresten gerelateerde nieuwsberichten in het AVG bedrijfsarchief, alsmede het internet en de oude krantencollectie van de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage, zijn geraadpleegd. Er is een bericht aangetroffen dat mogelijk betrekking heeft op het onderzoeksgebied. Het onderzoeksresultaat in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: Krant Het Vaderland, zaterdag 28 februari 1959)
Relevant
13 mei 1940 / 28-2-1959
“Onder grote spanning van de buurtbewoners is gisteren te Montfoort een Duitse vliegtuigbom onder de slaapkamer van de familie Van der Linden aan de Verlengde Hoogstraat onschadelijk gemaakt. De bom is afkomstig van een Duitse aanval op Montfoort op tweede Pinkersterdag 1940. Er werden toen 25 bommen op Montfoort afgeworpen, waarvan er twee in de woning van de heer Van der Linden terechtkwamen. Een bom sloeg direct weer naar buiten, de andere bom sloeg in een alkoof door een wiegje waarin een slapende baby van de familie lag. Het kindje werd direct gedood. Het projectiel drong door de vloer zonder tot ontploffing te komen. Het gat in de grond werd door omwonenden met zand gevuld en vervolgens met een cementen plaat afgesloten … het was een ouderwetse Duitse bom van 50 kg.” Bron: Het Vaderland, p. 7.
Nee
2.6 2.6.1
Motivatie
De Verlengde Hoogstraat valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
Explosieven Opruimingsdienst Defensie Collectie ruimrapporten
De Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) houdt sinds 1970 meldingen van aangetroffen ontplofbare oorlogsresten bij. Deze meldingen zijn tot 1992 als melding opdracht en ruim rapport (MORA) en na 1992 als uitvoeringsopdracht (UO) gearchiveerd. AVG heeft het overzicht van relevante MORA’s en UO’s van Montfoort opgevraagd. Er zijn in dit overzicht geen meldingen van het onderzoeksgebied geregistreerd. Op basis van de locatiebeschrijvingen zijn de ruimrapporten geselecteerd en opgevraagd. Deze documentatie is bestudeerd. De onderzoeksresultaten zijn in de volgende tabel weergegeven. De vermeldingen zijn niet van belang voor het bepalen van een afbakening en zijn derhalve niet opgenomen in de gebeurtenissentabel in hoofdstuk 3.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
25
2.6.2
Collectie mijnenkaarten
De collectie mijnenveldkaarten van de EODD is in kader van dit vooronderzoek geraadpleegd. Dit geldt ook voor de collectie mijnenveld leg- en ruimrapporten. Er lagen geen gedocumenteerde velden met landmijnen in het onderzoeksgebied. Er waren in het onderzoeksgebied geen op landmijnen verdachte gebieden aanwezig. Er zijn geen relevante MORA’s/UO’s of mijnenvelden in of nabij het onderzoeksgebied aangetroffen. Derhalve zal er geen kaart worden weergegeven die daar betrekking tot heeft.
2.7
Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag beheert collecties over de geschiedenis van de Nederlandse krijgsmacht in binnen- en buitenland vanaf de Tachtigjarige Oorlog tot heden. In dit archief is een groot aantal collecties met betrekking tot de Koninklijke Luchtmacht, Landmacht en Marine ondergebracht. 5
2.7.1
Collectie Duitse verdedigingswerken
De collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’, ook wel bekend als de 575-serie, is opgebouwd uit inlichtingenrapporten, plattegronden en verordeningen van zowel de Duitse bezettingsmacht als van het verzet / Bureau Inlichtingen te Londen. Deze zes meter lange collectie bestaat onder andere uit inlichtingen van de illegaliteit, kaarten van inundaties, gegevens betreffende Duitse mijnenvelden, Britse en Duitse kaarten, telegrammen en Duitse voorschriften. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Collectie ‘Duitse verdedigingswerken en inundaties van Nederlands grondgebied in de oorlog / rapporten van militaire aard vanuit bezet Nederland aan Bureau Inlichtingen Londen’. Toegang 575 Datum: november 1944; Schaal/code/blz.: GB/7969/44; Omschrijving: Rapport betreffende de troepensterkte in de provincie Zuid-Holland en het westelijk gedeelte van de provincie Utrecht, in de plaatsen Woerden, Zegveld, Waarden, Nieuwenburg, Oudenrijn, De Meern, Hoenkoop, Gouda, Bodegraven, Haastrecht, Noordrecht, Zwammerdam, IJsselstein, Linschoten, Montfoort, Willeskop, Benschop, Cabauw, Schoonhoven, Polsbroek, Alphen a/d Rijn, Vreeswijk en Schalkwijk in de periode 30 oktober - 4 november 1944.
Inventarisnummer
478
Er is in het geraadpleegde inventarisnummer geen relevante vermelding met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
5 Bij het NIMH is de collectie 492 ondergebracht. Het raadplegen van deze collectie is reeds geborgd, doordat AVG standaard de zgn. Groene Serie inziet.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
26
2.7.2
Beeldbank NIMH
De beeldbank van het NIMH bevat een groeiende collectie foto’s en andere afbeeldingen uit de collectie van het NIMH, onder andere van de meidagen van 1940. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er zijn geen relevante afbeeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.8
Provinciaal archief / Militair Gezag
2.8.1
Militair Gezag
Het Militair Gezag was verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur van de bevrijde delen van Nederland. In dit archief zijn doorgaans per provincie gegevens over in gemeenten aanwezige ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. Er is in het provinciaal archief gezocht naar de volgende stukken:
De luchtbeschermingsdienst Aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten Oorlogsschaderapporten Gegevens over relevante naoorlogse ontwikkelingen (contra-indicaties)
2.8.1.1 Militair Gezag Utrecht Het archief van het Militair Gezag van de provincie Utrecht bevindt zich bij het Utrechts Archief te Utrecht. De volgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 1136. Militair Gezag in de provincie Utrecht. Utrechts archief Utrecht.
Periode
205 – Ingekomen brieven van de Utrechtse gemeentebesturen waarin opgegeven wordt waar en wanneer militaire vliegtuigen zijn neergestort en wat er met de bemanningen is gebeurd. Merendeels afschriften
1945
207 – Correspondentie over het melden van de ligplaatsen van landmijnen en andere onontplofte projectielen
1945
Toegang 1202. Utrechts archief Utrecht.
Periode
235, 236, 237, 640 – Meldingen van burgemeesters in de provincie van in de gemeente plaatsgevonden luchtaanvallen en andere gebeurtenissen welk direct verband houden met de oorlogshandelingen
1940 - 1943
Er zijn in de geraadpleegde inventarisnummers geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.9 2.9.1
Nationaal archief Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen
In het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, periode 1937-1946, zijn meldingen en processen-verbaal van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten opgenomen. Het betreft gegevens betreffende de luchtoorlog. De in dit archief aanwezige bronnen bevatten informatie over onder andere bombardementen, noodafworpen en beschietingen met vliegtuigboordwapenmunitie.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
27
Het navolgende inventarisnummer is geraadpleegd: Toegang 2.04.53.15. Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946. Nationaal Archief ’s-Gravenhage.
Inventarisnummer
Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde Luchtactiviteiten. Provincie Utrecht
74
Er is in het geraadpleegde inventarisnummer geen relevante vermelding met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.9.2
Korps Hulpverleningsdienst
De Hulpverleningsdienst is de voorganger van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie. In het archief van de Hulpverleningsdienst zijn onder andere krantenknipsels betreffende geruimde ontplofbare oorlogsresten ondergebracht. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: 2.04.110. Archief van het Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974. Nationaal Archief ’s-Gravenhage.
Inventarisnummer
Registers met krantenknipsels inzake explosieven. 1945-1959
20 t/m 22
Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst. 1947
23
Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig. 1965-1970
27
Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst. 1947-1970
28
De onderzoeksresultaten zijn in de hierop volgende tabel samengevat: Datum
Gebeurtenis (bron: Nationaal Archief, toegang 2.04.110)
Relevant
Motivatie
13 mei 1940 / 26 februari 1959
“Het helse monster is een van de 25 Duitse bommen, die op de Tweede Pinksterdag [13 mei] van 1940 boven Montfoort zijn uitgeworpen. Hij ligt onder de grond, ingebed in zand en afgedekt met een plaat van cement, in het huis van de heer Van der Linden in de Verlengde Hoogstraat.” (NA-2.04.11022-291)
Nee
Deze omschrijving met betrekking tot de 25 Duitse bommen is te globaal om vast te kunnen stellen of dit bombardement betrekking heeft tot het onderzoeksgebied, en de Verlengde Hoogstraat valt buiten de begrenzing van het onderzoeksgebied.
27 februari 1959
“Het gebeurde op de Tweede Pinksterdag. Een regen van bommen op het dromerige stadje, in het centrum waarvan een hoge stapel stenen kanonskogels ligt ter herinnering aan een beleg tijdens Tachtigjarige oorlog.” (NA-2.04.110-22-289)
Nee
Deze omschrijving is te globaal om vast te kunnen stellen of het betrekking heeft tot het onderzoeksgebied.
2.9.3
Bunkerarchief
Het archief van de 2e Geniecommandement Bureau Registratie Verdedigingswerken (het zogenaamde Bunkerarchief) bestaat voor het overgrote deel uit kaarten en tekeningen: blok- en overzichtskaarten en registratie-, situatie- en calquetekeningen van de afzonderlijke bunkers, stellingen en Wälzkörpersperre die in gebruik waren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het archief bevat tevens Duits materiaal uit de periode 1938-1942 betreffende de Atlantikwall, waarvan enkele kaarten voorzien zijn van aantekeningen van verbindingen, alsmede kaarten van de verdedigingslinies vervaardigd door het verzet. Tevens zijn er overzichten bewaard gebleven van strategische objecten als vliegvelden, en
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
28
een serie topografische kaarten afkomstig van de US Army. Daarnaast bevat het archief organisatorische stukken van het Bureau Registratie van Verdedigingswerken, met onder meer de geheime en vertrouwelijke agenda's en ingekomen stukken en correspondentie met het Ministerie van Defensie. 6 Binnen dit archief worden blok- en overzichtskaarten geraadpleegd om te onderzoeken of er sprake was van Duitse militaire infrastructuur binnen het onderzoeksgebied. Als hieruit blijkt dat er verdedigingswerken aanwezig waren dan worden de betreffende situatietekeningen bestudeerd. De navolgende inventarisnummers zijn geraadpleegd: Toegang 2.13.167. Archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief')
Inventarisnummer
Blokkaarten van werken, 1951
272-284
Overzichtskaarten
285-296
Er zijn in de geraadpleegde inventarisnummers geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.10 Semi-Statisch Informatiebeheer Het Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) in Rijswijk beheert de archieven van het Ministerie van Defensie voordat deze aan het Nationaal Archief worden overgedragen. In dit archief zijn bronnen met betrekking tot naoorlogse ruimingen van ontplofbare oorlogsresten door de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst en de Mijn Opruimings Dienst ondergebracht. Het betreft documenten uit de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog: een periode waarin er nog grote aantallen ontplofbare oorlogsresten in Nederland aanwezig waren.
2.10.1
Archief Mijn- en Munitie Opruimings Dienst en de Mijn Opruimings Dienst
De MMOD en de MOD waren na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten ontplofbare oorlogsresten. In het voorjaar van 1945 werden twee bataljons mijnenruimers opgericht onder de naam Mijn Opruimings Dienst (MOD). In maart 1946 werd deze dienst gereorganiseerd en werd de naam veranderd in de Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD). Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimrapporten betreffende locaties binnen Nederlandse gemeenten waar ontplofbare oorlogsresten aanwezig waren. Er zijn geen relevante meldingen aangetroffen.
6
Bron: Nationaal Archief.
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
29
2.11 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) houdt zich bezig met de bestudering van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en hedendaagse genociden. In het archief te Amsterdam is onder andere een grote collectie met foto’s uit de Tweede Wereldoorlog ondergebracht.
2.11.1
Collectie Departement van Justitie
Bij het NIOD is de Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k) geraadpleegd. Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), NIOD.
Inventarisnummer
Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 – 28 april 1944
180
Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten
181-185
Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
186
Telexberichten inzake meldingen van neergestorte geallieerde bommenwerpers, 20 – 24 februari 1944
328
Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 – 31 maart 1945
329
Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 – 31 maart 1945
331
Proces-verbaal van de luchtbeschermingsleider inzake schade door luchtaanvallen door de geallieerden en afweergeschut van de Duitsers, 3 februari 1944
477
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 – 6 februari 1945
493
Stukken betreffende het instellen van een onderzoek inzake het bombardement op 14 oktober, 17 oktober 1944
624
Rapporten van de onderluitenant van de Marechaussee F. Meems inzake het vinden van benzinetanks, die uit een vliegtuig waren geworpen, alsmede de inslag van een granaat, 20 januari – 20 maart 1944
642
Er zijn in de geraadpleegde inventarisnummers geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.11.2
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen
Bij het NIOD is de onderstaande Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077) geraadpleegd. Het betreft de volgende inventarisnummers: Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), NIOD.
Inventarisnummer
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941
1328
143000284-VO-01C
Montfoort De Bleek
30
Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest (toegangsnummer 077), NIOD. Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943
Inventarisnummer 1759
Er zijn in de geraadpleegde inventarisnummers geen relevante vermeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.11.3
Beeldbank Tweede Wereldoorlog
Foto’s uit de Tweede Wereldoorlog, afkomstig van Nederlandse oorlogs- en verzetsmusea, herinneringscentra en het NIOD, zijn bijeengebracht in de databank Beeldbank WO2. Er is hier gezocht op plaatsnaam. Er zijn geen relevante afbeeldingen met betrekking tot het onderzoeksgebied aangetroffen.
2.12 The National Archives Londen The National Archives in Kew (Londen) is het officiële nationale archief van het Verenigd Koninkrijk. Er liggen hier gevechtsverslagen van Britse eenheden die op Nederlands grondgebied strijd hebben geleverd. In The National Archives zijn, afgezien van deze War Diaries, ook o.a. de logboeken van geallieerde luchtmachteenheden ondergebracht. Bronnen betreffende de volgende onderdelen van de RAF bevatten mogelijk relevante informatie voor dit vooronderzoek:
Bomber Command AIR 14 day and night bomb raid sheets (1940-1945) en form E summaries (1940-1942) Coastal Command AIR 15 strike sheets Fighter Command AIR 24 appendices Allied Expeditionary Air Force (AEAF) / Second Tactical Air Force AIR 37 daily logs Voor onderzoek naar ingezette squadrons: Operations Record Books AIR 27 Squadrondagboeken van relevante eenheden, indien raadpleging van de voorgaande toegangen daartoe aanleiding geeft
In dit geval zijn, gezien de aard van de gevechtshandeling(-en), alleen bronnen betreffende de Second Tactical Air Force relevant voor dit vooronderzoek. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, het kaliber, het type ontsteker en de inslaglocaties van de afwerpmunitie en raketten die tijdens de luchtaanval zijn ingezet. Indien beschikbaar zijn tevens de gegevens geanalyseerd die betrekking hebben op de afwerphoogte en vliegsnelheid ten tijde van het afwerpen. Deze gegevens zijn van belang voor het berekenen van de maximale indringingsdiepte van de ontplofbare oorlogsresten.