Bijlage TVW Molenlanden

Transitievisie Warmte Molenlanden 1.0 Lo

Transitievisie Warmte 1.0 Versie: oktober 2021

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 2

Inhoud

Concentratie van de warmtevraag .............................................................................. 29 4.2 Warmtebronnen ....................................................................................................................... 31

Infographic .................................................................................................................. 5 Verkorte weergave ..................................................................................................... 6 1.

Inleiding ...................................................................................................... 11

Warmtebronnen voor individuele oplossingen ..................................................... 31 Warmtebronnen voor een buurtenergiesysteem ................................................. 32 Geen biomassa .................................................................................................................... 34 Duurzaam gas ...................................................................................................................... 34 Opwek duurzame elektriciteit .................................................................................................... 34

1.1

Waarom een warmtevisie? ............................................................................................. 11

1.2

Doel van dit plan ................................................................................................................ 11

5. Kansrijke warmtevoorziening per buurt in 2050 ............................................. 36

1.3

Wie heeft dit plan gemaakt? ......................................................................................... 12

5.1 Woonwijken ............................................................................................................................... 36

1.4

Hoe gaat het hierna verder? .......................................................................................... 12

5.2

Isolatie ..................................................................................................................................... 36 Aardgasvrije oplossing ..................................................................................................... 36 Buurtenergiesysteem in eigendom van bewoners ............................................... 37 Bedrijven en kantoren ...................................................................................................... 39

5.3

Bedrijventerrein ................................................................................................................... 39 Kantoren ................................................................................................................................. 39 Toets op betaalbaarheid ................................................................................................. 39

2.

Wat verandert er in de woning? .............................................................. 15

3.

Koken ....................................................................................................................................... 15 Isoleren ................................................................................................................................... 15 Verwarming en warm water ........................................................................................... 15 Hoe maken we keuzes? ............................................................................. 18 3.1

De Molenlandse aanpak .................................................................................................. 18

3.2

Algemene uitgangspunten ............................................................................................. 18

3.3

Hoe kiezen we de startbuurten? .................................................................................. 20

4. Warmtevraag en warmtebronnen...................................................................... 23 4.1 Warmtevraag ............................................................................................................................. 23 Huidige situatie ................................................................................................................... 23 Energiebesparing................................................................................................................ 24 Toekomstige warmtevraag ............................................................................................. 25 Hoge, midden- of lage temperatuur .......................................................................... 26 Warmteprofiel ...................................................................................................................... 27 Warmtenetten .................................................................................................................................. 29

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 3

6. Wanneer worden de buurten aardgasvrij? ........................................................ 42 6.1 Startbuurten ............................................................................................................................... 44 Bleskensgraaf ....................................................................................................................... 44 Giessenburg .......................................................................................................................... 45 Pilot gespikkeld bezit in Hoornaar .............................................................................. 45 6.2 Korte termijn & natuurlijke momenten (2022-2035)................................................ 46 6.3 Buurten met natuurlijk tempo (2022-2050) ................................................................. 46 6.4 Middellange termijn (2025-2040) ..................................................................................... 47 6.5 Lange termijn (2035-2050) .................................................................................................. 47 6.6 Bedrijventerreinen ................................................................................................................... 48

Bedrijventerrein Arkel ....................................................................................................... 48 Bedrijventerrein Bleskensgraaf ..................................................................................... 48 Bedrijventerrein Giessenburg ........................................................................................ 48 Overige terreinen ............................................................................................................... 48 6.7 Inschatting van het tempo................................................................................................... 49

10. Mijn cv-ketel is aan vervanging toe, wat moet ik nu doen? .................................. 59 Bijlage B Bouwjaren en energielabels .................................................................... 61 Bijlage C Toelichting technische analyse ............................................................... 62

7.2 Aanpak startbuurten .............................................................................................................. 52

Inventarisatie huidige energielabels en warmtevraag ........................................ 62 Voorspelling toekomstige energielabel .................................................................... 62 Toekenning temperatuurniveau ................................................................................... 63 Bedrijfspanden ..................................................................................................................... 63 Bijlage D Concentratie van de warmtevraag van utiliteitsbouw ....................... 65

7.3 Aanpak buurten met A en B label .................................................................................... 53

Bijlage E Toelichting warmtebronnen.................................................................... 66

7. Vervolgstappen..................................................................................................... 51 7.1 Uitvoeringsagenda .................................................................................................................. 51

7.5 Aanpak bedrijventerreinen, utiliteit en maatschappelijk vastgoed .................... 54

Warmtebronnen met weinig of geen potentie ...................................................... 66 Geraadpleegde informatiebronnen ............................................................................ 66 Bijlage F Toelichting andere rekenmodellen ........................................................ 67

7.6 Communicatie en informatievoorziening ...................................................................... 54

De Startanalyse van de Leidraad – versie september 2020........................................... 67

Bijlage A Meest gestelde vragen ............................................................................ 57

Openingsbod Stedin...................................................................................................................... 69

7.4 Aanpak overige buurten: energiebesparing ................................................................ 53

1.

Waarom moeten we van het aardgas af? ................................................................... 57

2.

Wie gaat dit betalen? .......................................................................................................... 57

3.

Krijg ik mijn huis wel warm? ............................................................................................. 57

4.

Ben ik verplicht om van het gas af te gaan? ............................................................. 58

5. Kan ik nog een eigen energieleverancier kiezen wanneer er een warmtenet in mijn buurt komt? ....................................................................................................................... 58 6.

Waarom wordt waterstof niet als optie gezien? ...................................................... 58

7.

Kan het elektriciteitsnet het wel aan? En is er genoeg groene stroom? ....... 59

8. Is het echt wel een duurzame oplossing? Hoe zit het met de CO2 uitstoot vermindering? .................................................................................................................................. 59 9.

Waarom is mijn wijk/buurt wel of juist geen startbuurt?..................................... 59

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 4

Verschillen tussen het Openingsbod en de Visie Warmtevoorziening ....... 71 Bijlage G Uitvoeringsagenda ................................................................................... 72 Bijlage H. Begrippenlijst .......................................................................................... 73 Bijlage I. Reactienota – concept Transitievisie Warmte 1.0 ................................ 75

Infographic

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 5

Verkorte weergave Aanleiding en doel Transitievisie Warmte

Op 28 juni 2019 is het nationale Klimaatakkoord gepresenteerd waarin de klimaatdoelen van Parijs zijn vertaald naar de Nederlandse context. Het centrale doel van het Klimaatakkoord is het terugdringen van de uitstoot van CO2 in Nederland met 49% ten opzichte van 1990 voor 2030 en tot 95% minder in 2050. Als een van de onderdelen heeft de overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. Dit betekent dat ongeveer 7 miljoen woningen en 1 miljoen andere gebouwen moeten worden voorzien van duurzame warmte en elektriciteit. Gemeenten zijn volgens het ontwerp Klimaatakkoord de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Om aan deze nationale doelstelling te voldoen vervangen we ook in Molenlanden tussen nu en 2050 het aardgas door alternatieve duurzame warmtevoorzieningen. Dat doen we stap voor stap en samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Molenlanden. Als gemeente vervullen we de regierol in de warmtetransitie. We stellen de visie op, verbinden partijen met elkaar, starten de verkenningen en voeren regie op de gebiedsuitvoeringsplannen die gemaakt worden. Ook nemen we over deze plannen het uiteindelijke besluit. Daarnaast hebben we een voorbeeldfunctie en een aanjagende rol om de warmtetransitie te versnellen.

Met deze eerste Transitievisie Warmte geven we inzicht in de opgave en de route naar een aardgasvrij Molenlanden. In de Transitievisie Warmte richten we ons expliciet op het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen. Het uitfaseren van aardgas in industriële bedrijfsprocessen wordt niet meegenomen in de Transitievisie Warmte en valt onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). In onze Transitievisie Warmte staan de stappen naar een aardgasvrij Molenlanden in 2050. We schetsen het tijdspad: een indicatie in welke

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 6

periode we gefaseerd aan de slag gaan met het aardgasvrij maken van de diverse buurten, kernen en bedrijventerreinen in Molenlanden. Voor alle gebieden geven we aan welke warmtealternatieven het meest waarschijnlijk lijken. Ook schetsen we in een uitvoeringsagenda op hoofdlijnen de activiteiten die we de komende jaren gaan ondernemen. Deze activiteiten zijn vervolgens opgenomen in het ‘Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid en Klimaat’ en via dit uitvoeringsprogramma zal de raad gevraagd worden de middelen beschikbaar te stellen om deze activiteiten uit te voeren. De route naar een aardgasvrije gemeente ligt niet vast. De Transitievisie Warmte wordt ten minste eens in de vijf jaar geactualiseerd om in te kunnen spelen op toekomstige ontwikkelingen en ervaringen. Wel is de richting die we als Molenlanden inzetten helder.

Hoe is de visie tot stand gekomen? Deze Transitievisie Warmte is opgesteld in samenwerking met woningcorporaties KleurrijkWonen, Lek en Waard Wonen en Tablis Wonen, netbeheerder Stedin, Waterschap Rivierenland, Provincie Zuid-Holland, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, Energiecoöperatie Molenlanden, huurdersverenigingen, Regionaal Energieloket, Het Nieuwe Wonen, inwoners, de experts van De WarmteTransitieMakers en gemeente Molenlanden. Inwoners en ondernemers hebben op verschillende momenten kunnen meedenken en praten over deze Transitievisie Warmte, te weten: Enquête, september 2020 Informatieavond ‘Molenlanden aardgasvrij’, september 2020 Klankbordgroepavond 1, november 2020 Klankbordgroepavond 2, februari 2021 Informatievond ‘voorlopig eindbeeld en transitiepad’, april 2021 Klankbordgroepavond 3, mei 2021 Overleg huurdersverenigingen over TVW, mei 2021 Ter inzage legging 6 weken, augustus/september Alles wat we opgehaald hebben is zo veel mogelijk verwerkt in deze eerste Transitievisie Warmte.

Uitgangspunten De resultaten van het eerste deel van het participatieproces zijn verwerkt in de uitgangspunten voor de Transitievisie Warmte, vastgesteld door de raad in januari 2021. Op basis hiervan en de inbreng vanuit de verdere participatie is de Transitievisie Warmte verder geformuleerd: • We doen het samen met onze inwoners en ondernemers Bewoners, ondernemers en andere lokale partijen betrekken we intensief. Bewoners en gebouweigenaren kunnen meepraten én gezamenlijk meebeslissen over welke warmtevoorziening er in hun buurt komt. • We hechten belang aan een betaalbare warmtetransitie Voor zowel huurders, eigenaren van een koopwoning als ondernemers moet de energietransitie betaalbaar zijn. Ook mensen met minder geld moeten mee kunnen doen. De kosten van een warmtetechniek zijn daarom altijd een bepalende factor, zowel de investeringskosten aan het begin, als de maandelijkse energierekening voor de eindgebruiker. • We zetten in op energiebesparing Het belangrijkste doel van de warmtetransitie is om de CO2-uitstoot terug te dringen. We zetten daarom vol in op energiebesparing. • We gebruiken natuurlijke momenten om stappen te zetten in de Warmtetransitie We combineren werkzaamheden waar mogelijk.

De onderhoudsplanning van woningbouwcorporaties, werkzaamheden aan de openbare ruimte of het gasnetwerk, kunnen aanleiding zijn om direct ook de energie-infrastructuur aan te pakken. Voor particulieren en bedrijven zijn een verhuizing of verbouwing vaak een geschikt moment om ook energiemaatregelen te nemen. Ook sociale en lokale ontwikkelingen kunnen een aanknopingspunt zijn. • We bieden zo veel mogelijk ruimte voor initiatief Molenlanden kent ondernemende inwoners, en in de meeste kernen zijn al inwoners en bedrijven aan de slag met de energietransitie. Soms alleen, vaak in groepsverband. De gemeente wil zoveel mogelijk ruimte laten voor initiatief en ondersteunt dergelijke initiatieven waar mogelijk.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 7

Uitgangspunten specifiek voor startbuurten: • Starten op plaatsen waar grote slagen mogelijk zijn, heeft de voorkeur Als we kansen zien om grote slagen te maken onderzoeken we of we daar kunnen starten, bijvoorbeeld met woningcorporaties, scholen en verzorgingshuizen. Dit sluit aan bij het idee uit het Klimaatakkoord dat corporatiewoningen fungeren als ‘startmotor’ voor veranderingen in de buurt. • Starten op plaatsen die op te schalen zijn heeft de voorkeur Buurten waarvan de aanpak uitgerold kan worden in andere buurten hebben de voorkeur. Dit om het leereffect in de rest van de gemeente te benutten.

Kansrijke warmtealternatieven

Op hoofdlijnen zijn er drie warmtealternatieven voor aardgas: • Individuele technieken: bijvoorbeeld een warmtepomp • Collectieve technieken: warmtenetten/buurtenergiesysteem • Duurzaam gas: biogas, groen gas, groene waterstof beschikbaar tot 2030 en tot 2050 zeer beperkt beschikbaar)

(niet

Op basis van technische analyses (bouwjaren, energielabel, toekomstige warmtevraag en warmtevraagdichtheid) en economische analyses (laagste nationale kosten) is onderzocht wat de meest kansrijke warmtealternatieven zijn voor de diverse gebieden in de gemeente. Daarnaast hebben we onderzocht welke warmtebronnen er (potentieel) beschikbaar zijn. Zowel de kansrijke warmtealternatieven als de potentiële warmtebronnen staan in de Visie Warmtevoorzieningskaart op de volgende pagina. Voor de gearceerde gebieden is nog onduidelijk wat het meest kansrijke warmtealternatief is in dat gebied. Extra onderzoek in deze gebieden is nodig of er moet met de tijd meer duidelijk worden over de beschikbaarheid van bijvoorbeeld groen gas. We benadrukken dat het meest kansrijke warmtealternatief voor een gebied niet de meest logische optie hoeft te zijn voor alle gebouwen in het gebied. Zeker wanneer de bebouwing in een gebied divers is, kan de warmtetechniek per gebouw verschillen. Er is altijd maatwerk nodig en zelfs noodzakelijk.

(Warmte/koude uit oppervlaktewater) (van bijv. bedrijfsprocessen) (restwarme van rioolwaterzuivering)

Figuur: Toekomstige warmtevoorziening (mogelijk eindbeeld voor 2050) en beschikbare warmtebronnen.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 8

Verkenningsgebieden op korte termijn

Op basis van de gemaakte analyses, de uitgangspunten, kansen en gesprekken met inwoners en belanghebbenden hebben we een aantal gebieden aangegeven. In deze gebieden verkennen we de komende jaren de mogelijkheden om over te stappen op een aardgasvrij warmtealternatief en aan de slag te gaan met het opstellen van de uitvoeringsplannen. De volgende gebieden zijn aangegeven om op de korte termijn te starten met verdere verkenning van de mogelijkheden, mits daar middelen voor beschikbaar komen: Giessenburg (kern en bedrijventerrein); Bleskensgraaf (kern en bedrijventerrein); Arkel (bedrijventerrein); Pilot gespikkeld bezit in Hoornaar (rijen met woningen waar huur- en koopwoningen gemengd aanwezig zijn). Uitbreidingswijken in Groot-Ammers Oost en -Zuid, Molenaarsgraaf, Nieuw-Lekkerland en Streefkerk, omdat er een natuurlijk vervangingsmoment van de Cv-ketel aan zit te komen. En deze -relatief jonge- wijken zouden eenvoudig de overstap naar all-electric kunnen maken. De gebiedsgrenzen van de aangegeven gebieden liggen niet vast. Als uit een nader onderzoek blijkt dat een aangrenzend bouwblok beter in het gebied past of dat er bewoners zijn die ook graag willen meedoen, dan kunnen we de grens verleggen. Bovendien kunnen binnen een gebied meerdere warmtealternatieven mogelijk zijn en kan het tempo binnen een gebied verschillen.

Gebouweigenaren hebben immers nog de vrije keuze wanneer en hoe ze voor 2050 van het aardgas afgaan.

Hoe nu verder?

De Transitievisie Warmte is het begin van een proces om Molenlanden stap voor stap aardgasvrij te maken. Per gebied of zelfs per huishouden wordt gekeken wat mogelijk is. De uitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen. Hiervoor volgt per gebied een intensief communicatie- en participatietraject. Aangezien elk gebied/kern anders is, wordt per gebied een participatie en communicatiestrategie opgesteld. Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 9

wat de consequenties zijn voor de woonlasten van bewoners en ondernemers, er een gedegen haalbaarheidsstudie is afgerond en er voldoende draagvlak is. Hoewel de gemeenteraad de gebiedsuitvoeringsplannen moet vaststellen, zijn het uiteindelijk de inwoners, vastgoedeigenaren en bedrijven die bepalen hoe en wanneer ze de overstap maken naar aardgasvrij verwarmen en koken. Gemiddeld duurt de verkenningsfase voor het opstellen van een uitvoeringsplan zo’n twee jaar en de uitvoeringsfase zo’n vier tot acht jaar, afhankelijk van hoe complex het project is. Naast de specifieke projecten per buurt, kern of bedrijventerrein starten we ook een gemeentebrede aanpak die doorloopt tot 2050, te weten: Brede doorlopende communicatiecampagne: opzetten en uitvoeren van een doorlopend communicatietraject van 2022 tot 2050, voor onder andere het natuurlijk tempo gebied, met veel aandacht voor positieve voorbeelden, actualiteiten en natuurlijke momenten (algemeen); Communicatie met doelgroep benadering: denk hierbij aan mogelijkheden voor monumenten en oudere grote gebouwen, maar ook natuurlijke vervangingsmomenten Cv-ketel, mensen die gaan verhuizen of verbouwen, et cetera.

Energiebesparing: het doel is om inwoners en organisaties te stimuleren tot energiebesparing en het nemen van energiebesparende maatregelen zoals het isoleren van gebouwen en woningen zodat de vraag naar elektriciteit en aardgas vermindert; - Bedrijventerreinen, utiliteitsgebouwen en maatschappelijk vastgoed: We spelen in op ontwikkelingen en daar waar we kansen zien zetten we stappen.

Aandachtspunt

Zowel het opstellen van een Transitievisie warmte als het opstellen van gebiedsuitvoeringsplannen vraagt een aanzienlijke inzet van de gemeentelijke organisatie. Om hierin te kunnen voorzien zijn we als gemeente grotendeels afhankelijk van de financiële middelen van de Rijksoverheid. Zonder of met beperkte middelen van het Rijk moet het tempo dat in deze Transitievisie Warmte wordt geschetst bijgesteld worden.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 10

1. Inleiding In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. Ook in Molenlanden zullen we tussen nu en 2050 het aardgas vervangen door duurzame warmte. Dat doen we buurt voor buurt en stap voor stap. Samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we als gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Molenlanden, waar onze én volgende generaties een prettige en leefbare toekomst hebben. In deze Transitievisie Warmte stippelen we het pad uit naar een duurzame en toekomstbestendige warmtevoorziening.

1.1 Waarom een warmtevisie? Het klimaat verandert door toename van CO2 in de lucht en de negatieve gevolgen daarvan worden steeds zichtbaarder. Tijdens de klimaatconferentie van de Verenigde Naties in Parijs, eind 2015, bereikten bijna 200 landen overeenstemming over een klimaatakkoord. Daar werd afgesproken dat de opwarming van de aarde beperkt wordt tot maximaal 2 graden, met 1,5 graad als streefwaarde. Vervolgens ondertekenden in Nederland in 2019 meer dan 100 partijen het landelijke klimaatakkoord. In 2050 moet de CO2-uitstoot met 95% verminderd zijn. Dit vraagt ingrijpende veranderingen in allerlei sectoren: industrie, landbouw, mobiliteit, de productie van elektriciteit en de wijze waarop we gebouwen verwarmen. Daar komt bij dat de aardgaswinning in Groningen wordt afgebouwd. Tientallen jaren heeft de aardgasvoorraad in Groningen Nederland voorzien van een goedkope manier om onze huizen te verwarmen, te douchen en te koken. Maar aardbevingen dwingen ons de aardgaswinning af te bouwen. De Nederlandse overheid wil niet afhankelijk worden van buitenlands gas. Het omschakelen van aardgas op een nieuwe warmtebron, geeft de gelegenheid de warmtevoorziening te verduurzamen.

1

Zie: https://www.molenlanden.nl/duurzaam-molenlanden voor een overzicht.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 11

De gemeente werkt al jaren op allerlei manieren1 aan een duurzame toekomst: duurzame initiatieven van bewoners worden ondersteund, er wordt gewerkt aan de opwekking van duurzame energie, aan biodiversiteit, groen en aanpassingen aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). Dit document, de Transitievisie Warmte, gaat over één deelonderwerp daarvan: de stapsgewijze overstap van aardgas naar een duurzame manier om te koken en om huizen en andere gebouwen te verwarmen en te voorzien van warm water. Om de klimaatdoelen te behalen moeten we namelijk uiterlijk in 2050 afscheid nemen van fossiele brandstoffen, dus ook van aardgas. In het klimaatakkoord is bepaald dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een plan maakt voor de overstap van het aardgas af. Dat plan presenteren we in deze eerste Transitievisie Warmte. Voor de uitvoering van de transitie hebben we tot 2050 de tijd.

1.2 Doel van dit plan De Transitievisie Warmte (verder in dit document: de transitievisie) heeft tot doel om de stappen naar een aardgasvrije gemeente in 2050 uit te stippelen. We gaan daartoe in op drie hoofdvragen: ● Welk alternatief voor aardgas is geschikt in de verschillende gebieden in Molenlanden? Een warmtenet, warmtepomp of duurzaam gas? ● Wanneer gaan de verschillende buurten, kernen en linten van het aardgas af? We schetsen een globaal tijdpad tussen nu en 2050. ● Welke stappen gaan we de komende jaren zetten? (De uitvoeringsstrategie.) In het klimaatakkoord is de ambitie vastgelegd dat in 2030 1,5 miljoen bestaande woningen zijn verduurzaamd. Dat komt neer op ongeveer een vijfde van alle woningen in Nederland. In Molenlanden willen we hetzelfde tempo nastreven als landelijk, en streven we ernaar dat voor 2030 ongeveer

20% van de woningen aardgasvrij is gemaakt, of vergaand is verduurzaamd (aardgasvrij-ready). Wij streven ernaar om de warmtetransitie zoveel mogelijk samen met inwoners, maatschappelijke partners en bedrijven uit te voeren. De Transitievisie Warmte is dan ook geen dichtgetimmerd plan, maar het geeft de kaders waarbinnen de komende jaren projecten worden opgestart.

1.3 Wie heeft dit plan gemaakt? De gemeente heeft dit plan niet alleen opgesteld. We spraken met allerlei partijen om hun mogelijkheden en wensen in kaart te brengen. En we spraken regelmatig met bewoners. We werkten intensief samen met een werkgroep bestaande uit de drie woningcorporaties KleurrijkWonen, Tablis Wonen en Lek en Waard Wonen, Energiecorporatie Molenlanden, Provincie Zuid-Holland, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en Stedin. Stedin beheert het elektriciteitsnetwerk en de gasleidingen, en is daarom erg belangrijk bij de uitvoering van dit plan. De woningcorporaties hebben veel woningen in bezit en werken er al aan de duurzaamheid van hun woningen te verbeteren. Energiecorporatie Molenlanden is opgericht door bewoners en realiseert diverse projecten voor het opwekken van duurzame energie. Ideeën en zorgen van bewoners en ondernemers haalden we op met een enquête, die door 889 mensen is ingevuld. (Zie resultaten op pagina 16). Ook spraken we met bewoners tijdens twee brede bewonersavonden, en drie keer met een klankbordgroep. Hun inbreng is zoveel mogelijk verwerkt in deze visie. Bij veel bewoners leven veel vragen. De belangrijkste vragen en antwoorden hebben we daarom opgenomen in deze visie, en zijn terug te vinden in Bijlage A. Dit alles combineerden we met gedegen onderzoeken, en technische en sociale informatie over de buurten.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 12

Figuur 1. Tijdens het schrijven van de transitievisie is op verschillende momenten gesproken met bewoners.

1.4 Hoe gaat het hierna verder? De transitievisie geeft een beeld van wat ons de komende dertig jaar te doen staat. Bewoners en ondernemers weten daardoor waar ze aan toe zijn, en kunnen beslissingen over hun woning hierop afstemmen. Dit is de start van een proces om Molenlanden stap voor stap aardgasvrij te maken. We selecteren in deze transitievisie een aantal ‘startbuurten’, die kansrijk zijn om als eerste van het aardgas af te gaan (voor 2030). Voor deze buurten worden de komende jaren ‘buurtuitvoeringsplannen’ gemaakt (zie Figuur 2). Hierin worden de plannen concreter, en zal per buurt of zelfs per huishouden worden gekeken wat er mogelijk is. Deze uitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen – hiervoor volgt per buurt een participatietraject. Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is wat de consequenties zijn voor de woonlasten van bewoners en ondernemers, er een gedegen haalbaarheidsstudie is afgerond en er voldoende draagvlak is. Als het aardgas in een buurt wordt afgesloten, krijgen bewoners dat ruim van

tevoren (circa 8 jaar) te horen2. In hoofdstuk 7 wordt uitgebreider ingegaan op de vervolgstappen.

Samenhang met de Regionale Energiestrategie

Als gemeente hebben we in dit proces de rol regisseur: we geven voorlichting aan bewoners, organiseren het (participatie)proces in de startbuurten en bewaken het tempo van de transitie. Waar gekozen wordt voor het ontwikkelen van collectieve warmtebronnen, kan de gemeente ook kiezen voor een rol als (mede-)eigenaar.

Uiteraard kijken we verder dan de gemeentegrenzen. Belangrijk is de wisselwerking met de Regionale Energiestrategie (RES). Molenlanden vormt samen met Gorinchem de RES-regio Alblasserwaard. Samengevat ziet de RES toe op de strategie voor het grootschalig opwekken van duurzame energie binnen de regio. Een onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW). Hierin wordt bijvoorbeeld bekeken of er warmtebronnen in de buurt van de gemeentegrens liggen, en door welke gemeente die dan het best gebruikt kan worden. Hier vormt de RES dus input voor de Transitievisie Warmte.

Figuur 2: Na de Transitievisie Warmte (TVW) volgen buurtuitvoeringsplannen. De Transitievisie Warmte wordt ten minste iedere 5 jaar geüpdatet. De transitievisie zal ten minste eens in de vijf jaar bijgesteld worden en in de loop van de tijd steeds nauwkeuriger beschrijven welke warmteoplossing het beste past in elke buurt. Daarnaast is de gemeente bezig met het opstellen van een Omgevingsvisie. De tijdspaden van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie lopen niet synchroon. De transitievisie zal eerder gereed zijn dan de Omgevingsvisie. De transitievisie vormt daarom (net als de Regionale Energiestrategie) een bouwsteen voor de Omgevingsvisie en komt naar verwachting als programma daarin terug. 2

De termijn van 8 jaar is voorlopig in het klimaatakkoord opgenomen en zal uiterlijk 2022 worden geëvalueerd. Dan wordt definitief vastgesteld wat een goede termijn is.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 13

Andersom werkt input vanuit de Transitievisie Warmte door in de RES. Bijvoorbeeld: onze gemeente heeft een uitgestrekt gebied met veel lintbebouwing. De lintbebouwing kent over het algemeen een lage bebouwingsdichtheid. Hiervoor lijken in eerste instantie vooral individuele of kleinschalige collectieve oplossingen kansrijk. Bijvoorbeeld hybride systemen (zoals een warmtepomp met (groen)gasketel) of all-electric systemen (warmtepomp, elektrische boiler). De woningen zijn dan weliswaar (al dan niet deels) van het aardgas af, maar zij gaan wel meer elektriciteit gebruiken. Deze elektriciteit moet duurzaam worden opgewekt! Dit is de connectie met de RES, waarin de opgave voor grootschalige energieopwekking wordt beschreven.

Monumentale woonboerderij verduurzaamd Molenlanden presenteert u graag een aantal mooie voorbeelden van bewoners die bezig zijn met verduurzamen van hun woning. De verduurzaming van een bestaand pand is in veel gevallen uniek. Deze monumentale boerderij aan de Graafstroom in Bleskensgraaf waar familie van den Berg woont, is een mooi voorbeeld hoe je met zonnecollectoren en zonnepanelen kan voorzien in de warmte- en watervoorziening van een kolossaal pand. Aan het woord is Karel van den Berg uit Bleskensgraaf.

Wat heeft u gedaan in uw woning? “We hebben 34 zonnepanelen op het dak geplaatst, dat is best veel, maar deze voorzien ook de elektrische auto van energie. Zonnecollectoren op de gevel, deze voeden een grote zonneboiler. Ook de hout gestookte kachel is gekoppeld en verwarmt het water in de boiler. Daarnaast hebben we ook nog een gasgestookte CV-ketel die bijspringt op de momenten dat het nodig is. Hierdoor is de gehele woning in de winter comfortabel verwarmd door middel van vloerverwarming en voorzien van een uitstekende warmwatervoorziening. In de zomer gebruiken we de vloerverwarming om onze woning te koelen met water uit de Graafstroom.”

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 14

Waarom bent u hieraan begonnen? “Ik ben werkzaam als productontwikkelaar en het uitdenken van mogelijkheden voor mijn huis, doe ik zowel uit hobby als interesse. We hebben de gehele boerderij zelf verbouwd en het installatie concept zelf bedacht en aangepast. Duurzaamheid was daarbij een belangrijk aspect.”

Wat levert het u op? “Een comfortabel verwarmd huis met een warm watervoorziening die ruim voldoet aan de vraag en ook niet onbelangrijk… lage energiekosten!”

Tips voor mensen die ook zo’n stap willen zetten: “Verdiep je goed in alle mogelijkheden die er zijn, begin met isoleren, wat je niet verbruikt hoef je niet op te wekken! Wij zijn zelf zeer tevreden met de huidige installatie, maar als ik het nog een keer over zou kunnen doen, zou ik zeker een warmte terugwin voorziening op de luchtventilatie-installatie meenemen.”

2. Wat verandert er in de woning? Het omschakelen van verwarming met aardgas naar verwarming met een duurzame bron is complex. Vrijwel alle huishoudens en bedrijven in Molenlanden krijgen ermee te maken. In dit hoofdstuk omschrijven we in het kort welke technische mogelijkheden er zijn en wat de keuze voor die technieken betekent in het dagelijks leven van bewoners en ondernemers. Bijna alle huizen in de gemeente gebruiken aardgas. Het wordt gebruikt om het huis te verwarmen (via cv en radiatoren), om te koken, en voor warm water uit de kraan. Ook de meeste bedrijven gebruiken aardgas. Soms alleen voor verwarming, soms ook in het bedrijfsproces. De belangrijkste aanpassingen die in woningen en andere gebouwen nodig zijn om over te stappen op een duurzame warmtebron, zijn hieronder kort toegelicht.

Koken Koken kan met een inductieplaat, elektrische kookplaat of keramische kookplaat. De meeste mensen kiezen voor inductie. Dat verbruikt minder stroom dan andere elektrische kookplaten, en het lijkt op koken op gas: je kunt de temperatuur snel regelen.

Isoleren Om aan de klimaatdoelstelling te voldoen, is energie besparen een belangrijke eerste stap. Veel duurzame warmtebronnen zijn schaars, het is daarom goed om eerst het energiegebruik terug te dringen, voordat op een duurzame warmtebron wordt overgestapt. Daarom is het belangrijk om huizen beter te isoleren. Dat is niet alleen goed voor het milieu, het verlaagt ook de energierekening, en verbetert het comfort in de woning. Het isoleren van de buitenmuur, dak en vloer en het plaatsen van goed isolerend glas zijn effectieve maatregelen. Daarna kan ook de temperatuur van het water dat door onze verwarmingen stroomt verlaagd worden. Dat maakt het systeem

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 15

efficiënter en zorgt voor extra besparing. Met het isoleren van huizen en bedrijfspanden kan nu al worden gestart.

Verwarming en warm water De oplossingen die er zijn in plaats van aardgas, zijn in te delen in drie groepen: • Individuele oplossing: een oplossing per woning, gebouw of woonblok. Dit is meestal een warmtepomp, soms infraroodpanelen of in een uiterst geval een pelletkachel. • Warmtenet of buurtenergiesysteem: dit is een collectieve oplossing voor de hele buurt. Warm water stroomt door leidingen onder de grond naar de huizen. Bij een buurtenergiesyteem worden enkele honderden woningen op een lokale warmtebron aangesloten. • Duurzaam gas: we stappen over op een ander type gas, zoals biogas of groene waterstof, en gebruiken hiervoor de bestaande gasleidingen. Het hangt onder andere van het type woning en type buurt af, welke oplossing het meest geschikt is. Welke aanpassingen nodig zijn in de woning verschilt per oplossing. Op de volgende pagina’s is dit schematisch weergegeven: eerst de drie hoofdoplossingen en vervolgens meer in detail de meest gebruikte individuele oplossingen. In hoofdstuk 4 en 5 komt aan bod welke oplossing het beste past bij de verschillende gebieden in Molenlanden.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 16

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 17

3. Hoe maken we keuzes? De warmtetransitie gaat de komende 30 jaar een grote impact hebben op onze gebouwde omgeving en gaat uiteindelijk iedereen aan. Het brengt belangrijke keuzes met zich mee. Waar gaan we starten en waarom? Voor welke alternatieve warmteoplossing kiezen we? Om deze beslissingen weloverwogen te maken, benoemen we in deze transitievisie een aantal belangrijke uitgangspunten. Deze staan gedurende het hele proces centraal.

3.1 De Molenlandse aanpak

De gemeente Molenlanden heeft het doel om met haar bewoners te komen tot een nieuwe energievoorziening die betaalbaar, betrouwbaar en duurzaam is. Daar staan we nuchter in. Molenlanden hoeft geen koploper te zijn, maar we gaan nu wel aan de slag. Dat doen we samen met onze inwoners, en stap voor stap. We streven naar projecten die bijdragen aan de lokale economie en waar dat mogelijk is leiden tot extra banen en bedrijvigheid. Daarbij zoeken we naar logische samenhang met projecten van het bedrijfsleven, onderwijs, zorginstellingen, wijkverenigingen, etc. We zoeken handige combinaties met verbetering van de leefomgeving of de woningkwaliteit. Bij de eerste buurten die van het aardgas af gaan, worden in basis geijkte technieken gebruikt. Daarbij blijven we oog houden voor nieuwe ontwikkelingen en innovatie en nemen deze mee in de overweging voor de keuze van toekomstige oplossingen. We maken duidelijk welke maatregelen je nu al kunt nemen, hoe de techniek zich verder ook zal ontwikkelen (zogenoemde ‘geen-spijtmaatregelen’, zoals isolatie). Regelmatig zullen we de transitievisie updaten met de nieuwste kennis, en nieuwe technieken opnemen. Vernieuwing zoeken we ook door op innovatieve manier met

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 18

elkaar samen te werken. Denk bijvoorbeeld aan bewonerscollectieven die initiatief nemen en/of eigenaar worden van (een deel van) een energiesysteem. De transitievisie geeft een langetermijnvisie, maar is vooral het startpunt om met elkaar aan het werk te gaan. We zoeken daarom naar pilotprojecten, afspraken over samenwerking tussen verschillende partijen en een heldere tijdlijn.

3.2 Algemene uitgangspunten Deze aanpak hebben we vertaald naar vijf hoofduitgangspunten, die in de energietransitie ons richtsnoer vormen. We spraken hiervoor ook met de stakeholders, en namen een enquête af onder bewoners van Molenlanden, om te peilen wat men belangrijk vindt (zie pagina 16).

We doen het samen: Bewoners, ondernemers en andere lokale partijen betrekken we intensief, hun wensen en zorgen nemen we serieus. Bewoners en gebouweigenaren kunnen meepraten én gezamenlijk meebeslissen over welke warmtevoorziening er in hun buurt komt. Zo willen we plannen maken waar een groot deel van Molenlanden zich prettig bij voelt. Dat begint met duidelijk zijn: de gemeente verstrekt duidelijke informatie en we wekken geen verwachtingen die we niet waar kunnen maken. Kortom: we zijn zorgvuldig en transparant in het proces. Daarnaast maken we de stap van het aardgas af voor bewoners zo simpel mogelijk, bijvoorbeeld met goede informatie of collectieve inkoopacties.

We vinden het belangrijk diverse groepen – jongeren, ouderen, gezinnen, huurders, kopers – te betrekken. Ook gaan we de samenwerking aan met lokale ondernemers, agrariërs, woningbouwcorporaties en verenigingen, als daar kansen liggen.

Aandachtspunt bij woonlastenneutraliteit In het Klimaatakkoord is woonlastenneutraliteit als uitgangspunt opgenomen. Dat houdt in dat de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en hypotheeklast of huur, niet mogen stijgen. De kosten van huurstijging, of van een lening (rente en afbetaling) om energiemaatregelen uit te voeren, moeten dus lager of gelijk zijn dan de besparing op de maandelijkse energierekening. Zo is men uiteindelijk even duur, of zelfs voordeliger uit.

Betaalbaar: Voor zowel huurders, eigenaren van een koopwoning als ondernemers moet de energietransitie betaalbaar zijn. Ook mensen met minder geld moeten mee kunnen doen. De kosten van een warmtetechniek zijn daarom altijd een bepalende factor, zowel de investeringskosten aan het begin, als de maandelijkse energierekening voor de eindgebruiker. Het uitgangspunt is dat we het Klimaatakkoord volgen, te weten: a. We kijken naar de zogeheten laagste “nationale kosten”: Dit zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn om een warmteoplossing uit te voeren, ongeacht wie die kosten betaalt3. b. Daarnaast kijken we naar de kosten voor de eindgebruiker4. Bij de kosten voor de eindgebruiker streven we naar woonlastenneutraliteit (zie kader).

Er bestaat landelijk nog twijfel of dat wel gegarandeerd kan worden. Gemeenten zijn op dat punt grotendeels afhankelijk van concretere steun van de Rijksoverheid. De Rijksoverheid is bezig om manieren te ontwikkelen om woonlastenneutraliteit mogelijk te maken, zoals het Nationaal Warmtefonds. Het doel van het Warmtefonds is het verstrekken van leningen voor het verduurzamen van woningen (of andere gebouwen) tegen een lage rente. Een lening bij het Warmtefonds kan voor diverse woningeigenaren uitkomst bieden. Woningeigenaren moeten echter wel een extra lening aangaan en dat is voor sommigen een drempel. Zeker als ze verwachten binnen enkele jaren te verhuizen. Op dit moment is de discussie over de betaalbaarheid van de warmtetransitie nog in volle gang. We verwachten dan ook dat de Rijksoverheid de belangrijke rol en verantwoordelijkheid op zich neemt om hier meer instrumenten voor beschikbaar te stellen en meer duidelijkheid over te verschaffen.

Betaalbaarheid bepaalt ook mede de volgorde waarin kernen of buurten van het aardgas afgaan: voor buurten waar de overstap nu nog lastig of extra kostbaar is, wachten we eerst technologische ontwikkeling af en kiezen we voor een lager tempo of een betaalbare tussenstap zoals hybride oplossingen. Als blijkt dat de kosten relatief laag zijn kunnen we opschalen naar een hoger tempo en meer buurten voor 2030 van het aardgas afhalen.

3

In de nationale kosten zijn onder andere opgenomen: investeringskosten voor isolatie, meerkosten voor verzwaring van het elektriciteitsnetwerk, kosten voor aanleg van warmtetransportleidingen en energieverbruikslasten. Het is exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Voor de berekening wordt aangesloten bij de Startanalyse van het PBL. In het klimaatakkoord is afgesproken dat de laagste nationale kosten een belangrijke sturende factor zijn.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 19

4

In de eindgebruikerskosten worden alle kosten meegenomen die een eindgebruiker (eigenaar-bewoner of huurder) betaalt, waaronder de maandelijkse energielasten, isolatie, aanschaf en onderhoud van installaties en een eventuele aansluitbijdrage. Ook subsidies en belastingen worden meegerekend. Belangrijk bij de bepaling van de eindgebruikerskosten is de kostenverdeling tussen partijen (bijv. tussen verhuurder en huurder).

Energiebesparing: Het belangrijkste doel van de warmtetransitie is om de CO2-uitstoot terug te dringen, om zo onze bijdrage aan klimaatverandering te verminderen. We zetten daarom vol in op energiebesparing. Het goed isoleren van gebouwen en daarmee de energievraag verminderen is een belangrijke eerste stap en zorgt er mogelijk voor dat er meerdere duurzame bronnen kansrijk zijn voor het verwarmen van woningen. Ook staan we open voor tussenstappen, zoals een hybride warmtepomp in combinatie met een cv-ketel op aardgas. Deze verlaagt het gasverbruik flink, maar pas in een volgende stap gaat de woning dan echt van het aardgas af. Natuurlijke momenten: Waar we werkzaamheden kunnen combineren, doen we dat. De onderhoudsplanning van woningbouwcorporaties of werkzaamheden aan de openbare ruimte, kunnen aanleiding zijn om direct ook de energie-infrastructuur in een buurt aan te pakken. Ook gepland onderhoud aan het aardgasnet is een belangrijke factor. Voor particulieren en bedrijven zijn een verhuizing of verbouwing vaak een geschikt moment om ook energiemaatregelen te nemen. Ook sociale en lokale ontwikkelingen kunnen een aanknopingspunt zijn: wellicht ontstaan er kansen om energietransitie mee te nemen bij een kwaliteitsverbetering in buurten of bijvoorbeeld te verbinden aan initiatieven van dorpsraden en scholen.

Ruimte voor initiatief: Molenlanden kent ondernemende inwoners, en in de meeste kernen zijn al inwoners en bedrijven aan de slag met de energietransitie. Soms alleen, vaak in groepsverband. De gemeente wil zoveel mogelijk ruimte laten voor initiatief en ondersteunt dergelijke initiatieven actief. Bijvoorbeeld financieel of door het verbinden van initiatieven met de juiste mensen binnen de gemeentelijke organisatie. Bij het maken van keuzes over het ondersteunen van initiatieven bekijkt de gemeente naar het te verwachte duurzaamheidsrendement en de mate van bereik onder de bewoners.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 20

3.3 Hoe kiezen we de startbuurten?

Naast de bovenstaande hoofduitgangspunten, gelden specifiek voor het kiezen van de startbuurten/-kernen nog twee aanvullingen.

Grote slagen: Als we kansen zien om grote slagen te maken, onderzoeken we of we daar kunnen starten, bijvoorbeeld omdat er grote gebouweigenaren zijn, zoals woningcorporaties, scholen en verzorgingshuizen. Dit sluit aan bij het idee uit het klimaatakkoord dat corporatiewoningen fungeren als ‘startmotor’ voor veranderingen in de buurt, dankzij grootschalige isolatieprojecten of aanleg van een oplossing voor de hele buurt. Schaalbaar: Buurten waarvan de aanpak later uitgerold kan worden in andere buurten hebben de voorkeur. Dit om het leereffect in de rest van de gemeente te benutten. Molenlanden heeft bijvoorbeeld veel lintbebouwing en monumentale panden. We onderzoeken of we kansen zien om een lint (of deel daarvan) en enkele monumentale gebouwen als pilot voor 2030 geheel of gedeeltelijk van het aardgas af te halen. We kijken natuurlijk ook over de gemeentegrenzen: type buurten die in andere gemeenten al tot succes hebben geleid, pakken we het eerst aan.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 21

Jaarlijks circa 65% minder energie in vrijstaande woning Molenlanden presenteert u graag een aantal mooie voorbeelden van particulieren die bezig zijn met verduurzamen van hun woning. Deze keer familie Paans uit Giessenburg aan het woord. Jaarlijks ongeveer 65% minder energie verbruiken voor het verwarmen van de woning inclusief warm tapwater, waarbij het jaarverbruik- inclusief koelen- de opbrengsten van de zonnepanelen niet overstijgt. Dit, blijkt mogelijk in deze bestaande vrijstaande woning.

Wat heeft u gedaan aan uw woning? “Wij hebben zonnepanelen geplaatst en de CV-ketel vervangen voor een binnen opgestelde lucht-water warmtepomp. Verder hebben wij in huis de radiatoren in de slaapkamers en een enkel exemplaar in de woonkamer vervangen door radiatoren die geschikt zijn voor koeling en verwarmen op lage temperatuur. Dit kon op het bestaande leidingwerk, dus zonder hakken of breken.”

Waarom bent u hieraan begonnen? “De afgelopen jaren waren de zomers erg warm en ontstond de behoefte aan een klimaatsysteem dat het binnenklimaat in zowel de winter als de zomer onder controle heeft op alle slaapkamers. Dit kan door middel van een airco, maar één integraal klimaatsysteem had onze voorkeur. Daarbij wilden wij, ondanks de koeling, jaarlijks niet meer energie verbruiken dan we al

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 22

gebruikten met de CV-ketel en wilden wij graag verwarmen op elektriciteit, omdat dit perfect aansluit bij de zonnepanelen als energiebron. Aanvullend wilden wij een energieneutraal huis om zo ons steentje bij te dragen aan de energie transitie.”

Wat levert het u op? “Allereerst heeft het ons, vanwege de koelfunctie, een hoger wooncomfort opgeleverd. Daarnaast verbruiken we nu jaarlijks ongeveer 65% minder energie voor verwarmen en warm tapwater en overstijgt het jaarverbruik inclusief koelen- de opbrengsten van de zonnepanelen niet. De energierekening bevat op dit moment enkel nog de vastrechtkosten elektra.”

Tips voor mensen die ook zo’n stap willen zetten: “Onderzoek de mogelijkheden van een warmtepomp als u overweegt een airco te installeren. Het levert een aangename, energiezuinige en toekomstbestendige woning op.”

4. Warmtevraag en warmtebronnen Dit hoofdstuk beschrijft de warmtevraag van woningen en bedrijven, nu en in de toekomst. Daarbij kijken we naar de hoeveelheid warmte die in een gebied nodig is en de temperatuur van de warmte die wordt gevraagd. Daarna beschrijven we het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in Molenlanden.

Het overgrote deel van de woningen en de bedrijven is aangesloten op het aardgasnet. Huishoudens verbruiken aanzienlijk meer energie uit aardgas dan uit elektriciteit (zie Figuur 3). Het stoppen met aardgas is daarom cruciaal in de energietransitie. Huishoudens gebruiken het aardgas hoofdzakelijk voor verwarming (75%), een kleiner deel wordt gebruikt voor warm water (20%) en om te koken (5%).

Energiegebruik Molenlanden (TJ) Gegevens over de gebouwde omgeving zijn grotendeels afkomstig uit openbare data en deels uit kengetallen van De WarmteTransitieMakers. De Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving is gebruikt om inzicht te krijgen in de kosten voor verschillende oplossingen.

Woningen Aardgas

Commerciële dienstverlening Publieke dienstverlening

4.1 Warmtevraag

Elektriciteit

Landbouw, Bosbouw en Visserij

Huidige situatie 0

In Molenlanden zijn in totaal 17.490 woningen en 2.333 bedrijfspanden5. Woningbouwcorporaties KleurrijkWonen, Lek en Waard Wonen en Tablis Wonen hebben zo’n 26% van de woningen in de gemeente in bezit6. Het totale aardgasverbruik in Molenlanden in 2018 was 1.238 TJ7. Bijna twee derde van het gasgebruik (794 TJ) werd gebruikt voor de woningen, de rest (444 TJ) ging naar bedrijven en industrie. Zie Figuur 3.

5 6

TJ of terajoule is een eenheid voor de hoeveelheid energie. 1 TJ = 1.000.000.000.000 joule. 1 TJ komt overeen met het gebruik van ongeveer 31.600 m3 aardgas, of de jaarlijkse hoeveelheid warmte-energie voor 21 gemiddelde Nederlandse woningen.

Bron: BAG Bron: https://allecijfers.nl/gemeente/molenlanden/

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 23

500

1000

1500

Industrie, Energie, Afval en Water

Figuur 3. Totaal energieverbruik in Molenlanden aardgasverbruik en elektriciteitsverbruik.

onderverdeeld

in

Bij bedrijven hangt het aardgasverbruik sterk af van het type bedrijf. Sommige bedrijven gebruiken aardgas namelijk niet alleen voor verwarming, maar ook in het bedrijfsproces. In Molenlanden is een aanzienlijk deel van het gasverbruik van bedrijven toe te wijzen aan de sector industrie, zie Figuur 3. De Transitievisie Warmte richt zich op het duurzaam verwarmen van huizen, kantoren en andere (bedrijfs)gebouwen. Een oplossing vinden voor het aardgasgebruik in industriële processen valt buiten de scope van dit stuk8, maar voor een compleet beeld zijn de cijfers wel in beeld gebracht.

7

Bron: Klimaatmonitor, 2018

8

Hiervoor zijn in het klimaatakkoord aparte afspraken gemaakt aan de klimaattafel Industrie.

De mogelijkheden voor energiebesparing en voor een nieuwe warmtevoorziening, hangen sterk af van het bouwjaar en het energielabel van het gebouw. Het merendeel van de woningen in Molenlanden is gebouwd in de periode 1941-1974. Ongeveer 16% van de woningen zijn vooroorlogse panden. Deze laatste zijn vaak lastig te isoleren en maken het zoeken naar een warmtealternatief extra uitdagend. In bijlage B staat een kaart met de bouwjaren. In Figuur 4 is de verdeling van energielabels van de woningen in gemeente Molenlanden te zien.

Figuur 4. Energielabels woningen in de gemeente Molenlanden

Energiebesparing Om de CO2-uitstoot terug te dringen en woningen van het aardgas af te halen, is energiebesparing vaak de eerste en belangrijkste stap. Voor woningcorporaties en eigenaren van kantoorpanden gelden strenge isolatieeisen: deze panden zullen, waar nodig, in de komende jaren grondig aangepakt worden. De verwachting is daarnaast dat in de komende decennia veel particuliere woningeigenaren met isolatie aan de slag gaan. Voor woningeigenaren zijn er verschillende redenen om energie te gaan besparen. Zo kan hiermee de

Figuur 5. Niet elke woning heeft dezelfde mogelijkheden voor isolatie.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 24

energierekening aanzienlijk verlaagd worden. Daarnaast zorgt een lager energiegebruik direct voor minder CO2-uitstoot en dus minder milieu-impact. Als laatste, maar zeker niet onbelangrijk: een goed geïsoleerde woning is comfortabel en heeft een prettig binnenklimaat. De mogelijkheden voor isolatie verschillen per bouwperiode en type gebouw. Zie Figuur 5 voor een overzicht.

Toekomstige warmtevraag Om een inschatting te maken van de verwachte energiebesparing van woningen tot 2050 is een analyse gemaakt van de woningvoorraad in Molenlanden (bouwjaar, energielabel, oppervlakte van de woningen). In Tabel 1 is te zien wat landelijk gezien de verwachte energiebesparing is voor een huis uit een bepaalde bouwperiode. We gaan hierbij uit van de isolatie die economisch rendabel is. Huizen van voor 1920 bijvoorbeeld, hebben vaak een energielabel G en zijn tot een energielabel C of D te isoleren. Deze isolatiestap betekent een energiebesparing van 18%. Voor de verschillende bouwperiodes gelden verschillende besparingspotenties. Voor Molenlanden leidt dit model tot een besparingspotentie van circa 22% van de warmtevraag in bestaande woningen. Het besparingspotentieel van bedrijven is ca. 30% (een inschatting op basis van de landelijke trend). Omdat bedrijven diverser zijn dan huizen (een kledingwinkel en opslagloods zijn heel anders qua comforteisen en bouwstijl), heeft het besparingspotentieel hiervan een grotere onzekerheid. Tot slot worden er ook woningen gebouwd. Tot en met 2029 zijn dat er naar verwachting ongeveer 1.800. Bijvoorbeeld in project Betondak Arkel, waar de komende jaren 258 woningen worden gerealiseerd. Deze woningen zullen energiezuinig en aardgasvrij gebouwd worden, maar dragen wel bij

9

Bron: adviesbureau Greenvis

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 25

aan de totale warmtevraag. Door de toename van het aantal woningen neemt de totale warmtevraag binnen de gemeente naar verwachting toe met 32 TJ. Huidige warmtevraag (TJ) Woningen Bedrijven en industrie Totaal

794 484 1278

Toekomstige warmtevraag (TJ) 662 334 996

De gecombineerde warmtevraag van bedrijven en woningen in Molenlanden zal circa 1000 TJ/jaar zijn in 2050. Dit is dan ook de warmtevraag waarvoor we passende warmtebronnen moeten zoeken.

Tabel 1 Voorspelde energiebesparing en verbetering van het energielabel door isolatie. We gaan uit van de isolatie die economisch rendabel is. De mogelijke besparing is berekend door (via kengetallen9) de warmtevraag van het huidige en het toekomstige energielabel te vergelijken. Voor uitgebreidere uitleg over gebruikte methodes en kentallen, zie bijlage C.

Hoge, midden- of lage temperatuur Naast de vraag hoevéél warmte er nodig is per buurt of woning, is ook van belang op welke temperatuur deze warmte beschikbaar moet zijn. Dit noemen we het warmteprofiel. De temperatuur waarop de warmte in de woning verspreid wordt via de radiatoren of vloerverwarming (de zogeheten afgifte-temperatuur) moet passen bij de mate van isolatie van het gebouw en het type radiator (en andere installaties). Hoe beter de woning geïsoleerd is, hoe lager de afgifte-temperatuur kan zijn (zie Tabel 1). Lagere temperatuur heeft als voordeel dat er meer duurzame warmtebronnen beschikbaar zijn, en het systeemrendement is vaak beter. Woningen • Slecht geïsoleerde woningen, met energielabel G of F of bouwjaar voor 1940 hebben een beperkt aantal betaalbare isolatiemogelijkheden. Dit komt doordat er vaak geen spouwmuur aanwezig is en een deel van de woningen een beschermd aangezicht of monumentenstatus heeft. Als alleen economisch rendabele isolatiemaatregelen worden uitgevoerd, blijft de verbetering van het energielabel steken op label D of C. Hierdoor is ook in de toekomst waarschijnlijk een warmtevoorziening met hoge temperatuur nodig in deze woningen (circa 70°C of hoger). De aardgasvrije technieken die deze hoge temperatuur warmteafgifte met een redelijk rendement kunnen leveren zijn biomassa, groen gas (waterstof en biogas) en een hoge temperatuur warmtenet.

Ook zijn er hoge temperatuur warmtepompen met een redelijk rendement. • Woningen met gemiddeld isolatieniveau, energielabel B t/m E of bouwjaar tussen 1940 en 2005, kunnen na isolatie goed verwarmd worden met een afgifte-temperatuur van 55 tot 70°C: middentemperatuur. Geschikte aardgasvrije technieken zijn warmtenetten met een midden-temperatuurbron, warmtenetten met lage-temperatuurbron waarbij op woningniveau de temperatuur verder verhoogd wordt, of (collectieve) warmtepompen. • Goed geïsoleerde woningen, energielabel A of beter, of bouwjaar na 2005, kunnen meestal zonder verdere isolatie verwarmd worden op lage temperatuur (<55°C). Er is dan vaak wel een aanpassing aan de radiatoren nodig en soms aan het ventilatiesysteem. Daarna kunnen deze woningen verwarmd worden met vrijwel elke duurzame warmtevoorziening.

Transitievisie Warmte 1.0 gemeente Molenlanden 26

Bedrijfspanden Voor kantoorpanden gelden vanaf 2023 strengere energie-eisen. Label C is vanaf dan minimaal vereist voor grotere kantoren (>100 m2). Voor kleinere bedrijfsgebouwen gelden deze regels niet. De verwachting is dat de eisen voor utiliteitsbouw en kantoren binnen de EU en binnen Nederland verder aangescherpt zullen worden. De verwachting is daarmee dat het merendeel van de kantoren in 2050 geschikt zal zijn voor lagere of middelhoge temperatuur warmte (zie Tabel 2). Bij andere bedrijfspanden hangt de warmtevraag sterk af van de functie van het gebouw. Zo is het vaak niet nodig om een opslagloods tot 20°C te verwarmen. Voor bedrijfspanden moet per pand gekeken worden welke warmtevoorziening volstaat. Industriepanden gebruiken soms ook warmte in processen. Hiervoor is vaak zeer hoge temperatuur warmte nodig. Deze panden zijn in de warmteprofielen (Figuur 6) niet meegenomen. Tabel 2. Voorspelde warmteprofielen bedrijven (exclusief industrie). Omdat voor kantoorpanden strengere regelgeving geldt, is de verwachting dat veel oudere kantoren grondig gerenoveerd (of nieuw gebouwd) gaan worden. Daardoor is een groot deel van de kantoorpanden in de toekomst geschikt voor lage-temperatuurverwarming.